→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۱۱ · فلسفه متن مقدس

پنهانی خدا، مسئله شر و نقش ابلیس

۱۱,۰۵۷ واژه · ۲۰ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

جلسه با یادآوری یک مفهوم دوآل مانند در کنار معجزه شروع می‌شود و بعد به برهان hiddenness می‌رسد: خطرناک بودن معجزه، اهمیت باور در قرآن، مقدمه‌های برهان، صفت عزت و غیرباورمند غیرمقاوم. آخر جلسه کسی دیگر دربارهٔ عشق خدا، اختیار و گناه حرف می‌زند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

یادآوری: اختفا و معجزه

پیش از ادامهٔ مسئلهٔ اختفای الهی که در جلسهٔ گذشته درباره‌اش صحبت شد، یکی دو نکته را یادآوری می‌کنم. در آن جلسه من بحث را شروع کردم و سپس دکتر آزادگان ادامه دادند. فکر می‌کنم این جلسه به‌طور کلی دربارهٔ همین برهان صحبت کنیم.

قبلاً اشاره کردم که مفهومی دوآل‌مانند در کنار معجزه وجود دارد. اکنون که کوشیده‌ایم تعریف فلسفی دقیقی از معجزه ارائه کنیم، می‌خواهم آن مفهوم را یادآوری کنم؛ موضوع مهمی است. در ادامهٔ بحث دو جلسهٔ اخیر، خوب است نشان دهیم تعریفمان جامع و مانع است: مصداق‌هایی که می‌خواهیم در آن باشند و مصداق‌هایی که نمی‌خواهیم در آن نباشند؛ با شهودمان نیز سازگار باشد. به نظر من، شاید مهم‌تر از همه این باشد که بتوان با آن گزاره‌های خوبی ساخت و استدلال آورد؛ یعنی با مفاهیم دیگری که پیرامونش وجود دارند یا باید وجود داشته باشند، درگیر شود.

به نظر من، آنچه من H-میراکل، یعنی تعریف هیومی از میراکل، می‌نامم، از نظر مصداق به‌شدت این مشکل را دارد که مانع نیست. بسیاری از مصداق‌هایی را در بر می‌گیرد که شهوداً میل نداریم آن‌ها را معجزه بدانیم؛ در متون مقدس نیز معمولاً چنین چیزهایی را معجزه ذکر نمی‌کنند. مثلاً اگر خدا برای حفظ پایداری منظومهٔ شمسی در امور عالم دخالت کرده باشد، نخست از آن خبر نداریم؛ احتمالاً اگر هم خبردار شویم، حس نمی‌کنیم معجزه‌ای کرده است. شبیه ساعت‌سازی است که ساعت خودش را کوک می‌کند.

به نظر من، مفهومی که اکنون درباره‌اش صحبت می‌کنم نشانهٔ خوبی است که تعریف و مفهوم جدید معرفی‌شده با دیگر مفاهیم دینی مناسبت‌هایی دارد. در معنایی که از معجزه ارائه کردیم، پدیده‌ای نازل شده و عادی نیست؛ خدا دخالت کرده، اتفاقی غیرعادی افتاده و کسانی آن را دیده‌اند، شواهد کافی دارند که از طرف خداست و دلالتش را نیز درک می‌کنند. در کنار آن، مفهومی دوآل‌مانند داریم: پدیده ثابت است و نازل نشده؛ شناخت شخص است که ممکن است در یک لحظه ارتقا پیدا کند.

لحظه وضوح

این همان چیزی است که اصطلاحاً moment of clarity می‌گویند. کسی لحظه‌ای خورشید را نگاه می‌کند؛ همان خورشیدی که هر روز طلوع می‌کرد، اما درکی عمیق پیدا می‌کند. یا تولد کودکی از نظر شناختی حالتی خاص به او می‌دهد و یقین می‌کند که دلالتی مذهبی دارد و به حقیقتی اشاره می‌کند؛ به خدا ایمان می‌آورد.

این پدیده آشناست؛ دست‌کم در زمینهٔ دینی، بسیاری از آدم‌ها چنین حالتی پیدا می‌کنند. پدیده عادی است، اما شخص در یک لحظه حسی غیرعادی و شهودی پیدا می‌کند و معنایی از آن درمی‌یابد.

در دو هفتهٔ اخیر، به دلیلی کاملاً تصادفی درگیر یافتن داستانی بودم که در سخنرانی ۲۰ سال پیش نقل کرده بودم: آتئیست معروفی گفته بود چگونه ایمان آورده است. از من می‌پرسیدند او چه کسی بوده؛ نامش را نبرده بودند. من هم ۲۰ سال پیش جایی خوانده بودم و یادم نبود. سرانجام خودشان نامش را پیدا کردند؛ اکنون هم نامش را به یاد ندارم. بالاخره چنین کسی وجود دارد. قبلاً شرح آن قسمت از کتابش را در مقاله یا کتاب دیگری خوانده بودم؛ اکنون خود کتابی که آن صحنه را توصیف کرده آورده شده است.

داستان ایمان و لاله گوش

او می‌گوید نشسته بودم و غذا خوردن دختر کوچکم را نگاه می‌کردم. کاملاً پیداست که عشق فوق‌العاده‌ای به آن دختر داشته است. دختر غذا می‌خورده و به سر و صورتش هم می‌مالیده؛ او با لذت تماشایش می‌کرده است. می‌گوید لحظه‌ای به لالهٔ گوشش و شکل جالب آن نگاه کردم و احساس کردم محال است این‌ها همین‌گونه به وجود آمده باشند: این حس عاشقانه‌ای که نسبت به دخترم دارم و این پیچیدگی اندامش، محال است تصادفی به وجود آمده باشد.

اکنون این را برای شما نقل می‌کنم؛ ممکن است برای خود من هم همین‌گونه باشد. او می‌گوید آن لحظه به‌قدری برایم تکان‌دهنده بود و چنان حسی پیدا کردم که یک‌باره تغییر کردم. فکر می‌کنم فعال کمونیستی در آمریکا بود. احساس کرد حتماً خدایی وجود دارد و همهٔ این‌ها معنادار است؛ زندگی‌اش تغییر کرد.

او غذا خوردن دخترش را دیده است؛ هیچ آیه‌ای نازل نشده بود. هر روز همه غذا می‌خورند و گوش ما هم تقریباً مانند گوش دختر اوست. اما در آن لحظه ارتقایی در شناختش به وجود آمد. این را از دید دینی می‌گویم: از نظر مذهبی، کسانی آن‌قدر از نظر شناختی رشد کرده‌اند که هر روز همه‌چیز را به‌صورت آیه می‌بینند و برایشان دلالت دینی دارد. عرفا ادعا می‌کنند به هر جا نگاه کنند، خدا را می‌بینند.

دوگانگی M و O

پس در زمینهٔ دینی ممکن است اتفاقی دوآل رخ دهد: M پدیده‌ای غیرعادی نیست؛ O تغییر کرده است. در زوج M و O که در تعریف می‌نویسیم، می‌توان شرط دوم، یعنی لزوم وقوع اتفاقی غیرعادی، را حذف کرد. در عوض، اتفاق غیرعادی این است که O تغییر کرده: در آن لحظه از نظر شناختی به جایی رسیده که انگار شواهد کافی را به دست آورده است. پیش‌تر شواهد برایش کافی نبوده و با دیدن پدیده‌ای عادی به این احساس رسیده است.

اگر تعریف H-میراکل را در نظر بگیرید، چنین تعریفی در کنارش نمی‌گنجد. در کلاس بحث شد که چرا تعریف ما از معجزه وجهی معرفتی دارد؛ من اصرار دارم که باید داشته باشد. در این پدیده، اتفاقی واقعی در ذهن یک انسان و در قوای شناختی او افتاده است، نه در جهان بیرون از ذهن. انگار ناگهان لحظه‌ای پیش آمده و توانسته چیزی را ببیند که پیش‌تر نمی‌دید.

دوگانگی به این معناست که انگار چیزی در بالا قرار دارد و آن را پایین می‌آورند تا ما ببینیم؛ بار دیگر O در پایین است و او را بالا می‌برند. انگار شخص در آن لحظه از نظر شناختی تغییر می‌کند تا آن M پریم را ببیند؛ چیزی که همیشه بوده، اما او نمی‌دیده است. این حالت، عکسِ پایین آوردن M است.

چنین مفهومی در زمینهٔ دینی وجود دارد و در عرف خارج از ادیان ابراهیمی نیز به‌شدت بر آن تأکید می‌شود. مثلاً به بودا و ادیان شرقی نگاه کنید؛ این لحظه‌های اشراق را بسیار قبول دارم. «اشراق» واژهٔ خوبی است: لحظهٔ روشن‌بینی، وقتی چیزی را که تاکنون نمی‌دیدند دقیقاً ببینند و شناختشان ارتقا پیدا کند. بر این تأکید دارم؛ در ادیان ابراهیمی شاید تأکید بیشتری بر آن باشد، از این جهت که وقتی به متون نگاه می‌کنیم، نمونه‌های نوع اول را بیشتر می‌بینیم.

سنریهم آیات نا

ولی فکر می‌کنم آیهٔ «سَنُرِيهِمْ ءَايَٰتِنَا فِى ٱلْءَافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ» به این حالت اشاره دارد، نه به آن حالت. در نفسشان چه چیزی به آن‌ها نشان می‌دهیم؟ آیاتی وجود دارد؛ نمی‌گوید آیات را نازل می‌کنیم. در آفاق و انفس آیاتی هست و آن‌ها را به رؤیتشان می‌رسانیم. ممکن است کسی بگوید هر دو حالت را شامل می‌شود، اما دست‌کم بیشتر به این می‌خورد که انگار کاری می‌کنیم تا این آیات را ببینند. در درون و بیرون ما نشانه‌هایی هست و خدا کاری می‌کند که آن‌ها را ببینیم.

به‌هرحال، حالت روشن‌بینی همواره در متون دینی، چه ابراهیمی و چه غیرابراهیمی، وجود دارد. با تعریفی که آوردم، به‌راحتی در کنار مفهوم معجزه می‌گنجد؛ در کنار H-میراکل نمی‌گنجد. در تعریف H-میراکل اصلاً O وجود ندارد که بعد دربارهٔ تغییر کردن یا نکردن آن بحث کنیم. به نظر من، این نشانهٔ خوبی است که مفهوم معجزه به معنایی که اینجا بحث می‌کنیم، در موضوعات دینی به‌خوبی می‌نشیند.

سرسایین و خطر معجزه

یادآوری دوم که به اختفای الهی مربوط است، همان گزاره‌ای است که گفتم در قرآن صراحتاً وجود دارد. در این مقاله نامش را «سرسایین» گذاشته‌ایم. این M و O برای O خطرناک است. تأکید می‌کنم که با H-میراکل نمی‌توانید چنین گزاره‌ای دینی بسازید، مگر چیزهایی به آن اضافه کنید. مفهوم مورد بحث ما را می‌توان به معنای واقعی در چنین گزاره‌ای جا داد. مهم همین است: با مفهومی که معرفی می‌کنیم، بتوانیم گزاره‌هایی بگوییم و میان آن و دیگر مفاهیم ارتباط برقرار کنیم.

جلسهٔ قبل دربارهٔ این خطر صحبت کردم: شخص پدیده‌ای غیرعادی را که نازل شده مشاهده می‌کند و شواهد کافی دارد؛ انگار پذیرفتن حقیقتی دینی برایش اجباری می‌شود. چرا خطرناک است؟ چون نتیجهٔ آن واقعه این است که باید شیوهٔ زندگی و کل نظام فکری‌اش را تغییر دهد؛ مانند گزاره‌ای ناسازگار که وارد دستگاهی اصل‌موضوعی شود.

فرض کنید آزمایشی با همهٔ چیزهایی که در مدل‌هایمان داریم ناسازگار باشد؛ آشفتگی ایجاد می‌شود و انگار باید بازنگری کنیم. شاید نمونه‌اش آزمایش مایکلسون-مورلی در ابتدای پیدایش نسبیت باشد. البته آنجا توجیه‌های موردی هم وجود داشت. معمولاً اکنون در کتاب‌های فیزیک می‌نویسند بحرانی به وجود آمد، اما واقعیت این است که همیشه قابل رفع‌ورجوع است؛ همان‌طور که این «سرسایین»ها را نیز می‌توانیم به‌گونه‌ای رفع‌ورجوع کنیم.

این‌ها مانند گزاره‌هایی نابودکننده‌اند: همه‌چیز شخص به هم می‌ریزد و باید شیوهٔ زندگی‌اش را عوض کند. انگار امنیتش را از جامعهٔ سنتی‌ای می‌گرفته که در آن زندگی می‌کرده و عقاید نادرست داشته است؛ اکنون باید یک‌باره خود را در آسمان رها کند و باور کند خدایی نادیدنی امنیتش را تأمین می‌کند. فکر نمی‌کنم این با طبیعت آدم‌هایی که پس از عمری به شیوه‌ای زندگی کرده‌اند سازگار باشد.

شاید در بایبل این نکته به چنین صراحتی نباشد، ولی در زمینهٔ دینی مسیحی و یهودی نیز وجود دارد. در قرآن به‌صراحت و بارها اشاره می‌شود که معجزه‌خواهی خطرناک است.

تریدآف آشکارگی

یکی از نکته‌های اساسی در مسئلهٔ اختفای الهی همین است: زیرمتن برهان اختفا، اگر در گزاره‌هایش نباشد، این است که باور و دیدن معجزه بسیار خوب و مطلوب است؛ پس چرا خدا خود را به ما نشان نمی‌دهد؟ در زمینهٔ دینی، دیدن معجزه خوب است، ولی بسیار خطرناک هم هست. بنابراین میان اینکه خدا ظاهر شود و اینکه چقدر ظاهر شود، تریدآفی وجود دارد. به نظر من درک این نکته اساسی است.

مثالی را در نظر بگیرید که دستگاهی با عقربه داشته باشیم و با تکان خوردن آن خدا را کشف کنیم. چنین وسیله‌ای بسیار خطرناک است. البته مطمئنم اگر عقربه تکان بخورد، شخص فردایش می‌گوید شاید آهن‌ربایی در کار بوده است. این وسیله بسیار ضعیف است، چون به‌راحتی می‌توان حرکتش را با آمدن باد یا چیزی دیگر توضیح داد. آیا چون عقربه کمی تکان خورده، تمام زندگی‌ام را عوض کنم؟ چنین تصوری چندان واقع‌بینانه نیست.

اما فرض کنید شخص واقعاً متعهد باشد که اگر عقربه تکان خورد، بپذیرد خدایی هست. فکر می‌کند مشکل مهمی حل شده، ولی واقعیت این است که مشکل مهم اینجا نیست. می‌خواهم بیشتر توضیح دهم که چرا این تصور که باور به خدا بسیار مهم است، توهم است؛ انگار سدی وجود دارد که اگر شکسته شود، ناگهان چه خواهم شد؟ چیزی نمی‌شوم.

با توجه به بحث‌هایی که کردم و نمونهٔ اقوام مختلف، انگار این آزمایش شده است: اگر خدا بیاید و خود را بر بالای کوه طور نشان دهد، اتفاق خاصی نمی‌افتد؛ آدم‌ها در ادامهٔ زندگی‌شان بدتر می‌شوند و بهتر نمی‌شوند.

آیه بیّنه و اختفا

این تصور که اگر گزارهٔ «خدا هست» وارد ذهنم شود، چه شق‌القمری رخ داده و بر اخلاقم هم تأثیر می‌گذارد، فکر می‌کنم توهم است.

اگر بخش نازل‌شدهٔ مفهوم معجزه را کنار بگذاریم، مفهوم آیهٔ بیّنه را داریم. لازم نیست آیات بیّنات نازل شده باشند. آیهٔ بیّنه نشانه‌ای است که در آن M و O داریم و O شواهد کافی دارد که M دلالتی دینی دارد. M می‌تواند هر پدیده‌ای باشد؛ برای O آیهٔ بیّنه است اگر شواهد کافی برای آن دلالت دینی وجود داشته باشد، مثلاً وجود خدا یا صدق پیامبر را نشان دهد. عادی یا غیرعادی بودن M مهم نیست.

پس مفهوم آیات، آیات بیّنات و سپس آیات بیّنات نازل‌شده را داریم. در حد آیهٔ بیّنه بمانیم. فکر می‌کنم می‌توان چنین گزاره‌ای نوشت: خدا برای O مخفی است، اگر و فقط اگر O به آیهٔ بیّنه‌ای دسترسی نداشته باشد. اگر از واژهٔ «احتجاب» استفاده کنیم، می‌گوییم خدا محجوب است. آیهٔ بیّنه در اینجا می‌تواند استدلالی فلسفی و قانع‌کننده برای O باشد.

بنابراین مسئلهٔ مخفی بودن خدا این است که چرا برای همهٔ افراد آیات بیّنات قرار نداده است. O را در نظر بگیرید که واقعاً دنبال فهمیدن این است که خدا هست یا نیست. کسانی تمام عمر در جست‌وجوی برهانی بوده‌اند؛ شاید به هندوستان هم سفر کرده‌اند تا مرتاضی را ببینند که کاری عجیب انجام دهد و ایمان پیدا کنند، اما متأسفانه به شواهد نرسیده‌اند. برهان همین است: چرا برای هر O، به‌ویژه Oیی که در حال جست‌وجوست، آیهٔ بیّنه وجود ندارد؟

چرا این گزاره را نوشتم؟ باز هم نمی‌توانید با H-میراکل مفهوم اختفای الهی را بیان کنید. بحث اختفا این نیست که چرا میراکل اتفاق نمی‌افتد؛ سؤال می‌تواند این باشد که چرا استدلال‌ها کافی نیستند. لازم نیست حتماً نزول آیاتی داشته باشیم. اکنون از مفهوم مورد بحث دفاع می‌کنم و کاری به حل اختفا ندارم: اصطلاحاتی مناسب داریم که با آن‌ها می‌توانیم مسائل خود را به‌راحتی بیان کنیم. اختفا با این مفهوم کاملاً درگیر است، در حالی که با H-میراکل درگیر نیست. این را مزیت مفهوم می‌دانم.

پرانتز: تخته و نوشتن

نخستین باری که در دانشگاه تدریس کردم، در ترم دوم و هنگامی بود که خودم دانشجوی فوق‌لیسانس دانشکدهٔ ریاضی بودم؛ درسی در تئوری می‌گفتم. فکر می‌کنم حوالی روز معلم، آموزش نظرخواهی کرد و نوشته‌های دانشجویان را به ما دادند تا بخوانیم. یکی نوشته بود خوب درس می‌دهید و مفاهیم را خوب معرفی می‌کنید، اما اجازه بدهید نحوهٔ نوشتنتان روی تخته را توضیح دهم.

نوشته بود می‌گویید کاردینال K و کاردینال لاندا داریم که این‌گونه و آن‌گونه‌اند و می‌خواهیم چیزی را ثابت کنیم؛ در حالی که در تمام این مدت روی تخته «K» و «لاندا» نوشته‌اید. واقعاً راست می‌گفت؛ احساس کردم دقیقاً همان کاری را کرده‌ام که وصف می‌کند. بعضی استادان همهٔ آنچه را می‌خواستند بگویند روی تخته می‌نوشتند؛ من صحبت می‌کردم.

همچنان این وضع ادامه دارد. چیزهایی که روی تخته می‌نویسم چندان قابل استفاده نیست، ولی فکر می‌کنم کسی که گوش می‌کند، با نگاه کردن چیزهایی بفهمد. H-میراکلی که اینجا نوشته‌ام مربوط به همین حرف‌ها بود.

مزیت مفهوم معجزه برای hiddenness

هدفم در این جلسات حل مسئلهٔ اختفای الهی نیست. نخستین نکته برای من این است که نشان دهم مفهوم معرفی‌شده با اختفا در چنین گزاره‌ای درگیر می‌شود و مفهوم خوبی است.

در گفت‌وگو این پرسش مطرح می‌شود: چرا به بزرگان گیر می‌دهید؟ می‌توانید بپرسید چرا در قرآن به معجزات اشاره شده است؛ می‌خواهید این را بگویید؟ سپس پرسیده می‌شود این نظر شما اشکالی دارد؟ پاسخ این است که نه، اشکال ندارد.

موضوعِ خطرناک بودن معجزه و نقل روایت واقعی آن مطرح است؛ خطر آن به اندازهٔ دیدن آن است. باز فراموش نکنید که هستهٔ مرکزی برهان هیوم به نظرم درست است و آن را پذیرفته‌ام. مثلاً اگر پای منبری بنشینم و شخصی معجزه‌ای نقل کند، در خطر نمی‌افتم؛ چون می‌توانم انکار کنم و برای من بیّنه نیست. مگر اینکه آن شخص را چنان قبول داشته باشم که حرفش برایم حجت باشد.

فرض کنید حرف آقای صدیقی برای شما حجت است. پای منبرش نشسته‌اید و او می‌گوید آقای مصباح هنگام مرگ چشمش را باز کرد و چنین و چنان کرد. اگر به او ایمان دارید و حرفش برایتان حجت است، در شرایط خطرناکی قرار گرفته‌اید: دیگر حق ندارید به سخنان آقای مصباح شک کنید؛ او جزو اولیای الهی است و مانند این حرف‌ها.

ایشان هم برای همین این حرف را می‌زند. در ماجرایی که اخیراً پیش آمد، جملهٔ خوبی گفت: این‌ها می‌خواهند ایمان جوان‌ها را از بین ببرند. ایمان بسیاری از جوان‌ها به بعضی مسائل سیاسی از طریق همین روایت‌های معجزه است؛ به‌خصوص ایشان در مرکز این روایت‌ها قرار دارد. بنابراین مسئله بسیار حساس بود.

یک‌بار پس از این جلسه برای نماز به مسجد رفتم. اصلاً نمی‌دانستم ایشان به آنجا رفت‌وآمد دارد. از کنارم رد شد و عبایش هم به من خورد؛ نسبتی با ایشان پیدا کردم. البته فکر می‌کنم پیش از این ماجرا بود.

منظورم این است که موضوعی که مطرح می‌کنید موضوع دیگری است. کاملاً قبول دارم که معجزه‌تراشی فراوان انجام شده و می‌شود؛ برهان هیوم هم به کار می‌آید تا این معجزه‌تراشی‌ها تا اندازه‌ای تضعیف شوند.

اکنون مفهوم روشن است و می‌خواهم دست‌کم از نظر ذهنی برای کسانی که می‌خواهند مفاهیم دینی را بفهمند، این زمینه فراهم شود: میان نزول معجزات و نازل نشدن آن‌ها و ماندن مردم در حالت عدم مشاهده، تریدآفی وجود دارد. اگر انجام دهید، در خطرند؛ اگر انجام ندهید، خطر این است که ارتباطشان با خدا قطع شود. اگر انجام دهید، ممکن است اتفاق بدتری بیفتد.

به‌سبب پرسشی که مطرح شد، اکنون نکته‌ای را می‌آورم که برای نیم ساعت بعد در نظر داشتم؛ روال حرفم این نبود. فعلاً فقط متن قرآن مدنظرم است. ممکن است مشابهش را در بایبل هم پیدا کنید.

اظلم الناس و خطر دینداری

در قرآن نه یک‌بار، بلکه چند بار این پرسش را می‌بینید: بدترین مردم چه کسانی‌اند؟ آیا هیچ‌وقت دیده‌اید بگوید کسانی که خدا را قبول ندارند؟ از کسانی می‌گوید که آیات الهی را تحریف می‌کنند. بدترین آدم‌های تاریخ کسانی‌اند که در محیط دینی زندگی می‌کنند و ظاهراً باور دارند؛ در «أَسْفَلَ سَٰفِلِينَ»اند. مفهوم خطرناک بودن و اینکه این خطر چیست، بسیار در قرآن تکرار شده است.

فرض کنید نمی‌دانم چند میلیارد مسلمان داریم. فکر نکنید خوشبختانه راه همهٔ این‌ها به‌سوی بهشت باز شده است. برعکس، راهی باز شده، ولی وضع بسیاری‌شان از دیگران بدتر است؛ چون در معرض هدایت قرار گرفته‌اند. قرآن تعبیری دارد که آنان حیات آخرت و معنویت را به حیات دنیا فروخته‌اند. کسانی در محیط دینی زندگی می‌کنند، حقایق بسیاری به آن‌ها گفته شده و به‌گونه‌ای باور هم دارند، اما شیوهٔ زندگی‌شان مانند آدم‌های خوبی نیست: دروغ می‌گویند. در بحث اموال مردم هم صحبت از چیزی است که به نام آن فرد زده‌اند؛ تقصیر او مسئله‌ای جداست. همان واعظانی که بر منبر جلوه می‌کنند؛ این‌ها بدترین آدم‌ها هستند. خطر همین است.

بالاخره چه باید کرد؟ می‌خواهم بگویم دست‌کم این صورت‌مسئله در قرآن وجود دارد. زیرمتن برهان اختفا این است که اگر مردم باور داشته باشند، خوب است. دست‌کم در قرآن این‌گونه نیست؛ خوب است، اما بدی خود را هم دارد. اگر در جامعه‌ای دینی به دنیا بیایید، امتیازهایی دارید و مشکلاتی هم برایتان پیش می‌آید.

امت واحده. و ارسال رسل

آیه‌ای بسیار شگفت‌انگیز در قرآن هست: «كَانَ ٱلنَّاسُ أُمَّةًۭ وَٰحِدَةًۭ». سپس می‌گوید پیامبران را فرستادیم و اختلاف پیش آمد. وقتی این را می‌خوانیم، انگار کسی گزاره‌ای علیه نبوت می‌گوید: مردم زندگی‌شان را می‌کردند، پیامبران آمدند و بعد اختلاف و جنگ پیش آمد. از آتئیست‌ها نشنیده‌اید که می‌گویند ادیان جنگ ایجاد می‌کنند؟ می‌گویم در قرآن چنین نوشته است.

امت واحده بودن یعنی مردم زندگی می‌کردند و هم‌وغمشان به دست آوردن غذا بود؛ هدف مشترکی داشتند. همه شکار می‌کردند، کشاورزی می‌کردند و زندگی می‌کردند. هنوز آن ایدئولوژی‌ها نبود. ممکن بود بر سر غذا دعوا کنند که این مال من است یا تو، اما اینکه به‌سبب اختلاف عقیده بگویم تو چنین می‌گویی و من چنان، پس تو را می‌کشم، نبود. سپس خدا پیامبران را فرستاد و مشکلات تازه‌ای پیش آمد؛ بعد هم از اینکه دوباره چه کردیم صحبت می‌کند.

انگار در قرآن باور داشتن آن اصالت، اهمیت و وزنی را که در برهان اختفا دارد، ندارد. به نظر من، همین‌جا برهان تا اندازه‌ای تضعیف می‌شود: پیش‌فرضی ناگفته دارد. البته چندان ناگفته هم نیست؛ در بند دوم بر بسیار مهم بودن باور تأکید می‌کند. به نظر من همان‌جا می‌توان اولین ایراد را گرفت، یا دومین ایراد؛ چون به نظرم بند اول هم ایرادی دارد که می‌کوشم بگویم. آیا واقعاً باور این‌قدر مهم است؟

بگذارید نکته‌ای را از ۲۵ دقیقه بعد بیاورم؛ شوخی می‌کنم، ولی در یادداشت‌هایم جلوتر است. اتفاقاً هفتهٔ پیش به مسئلهٔ شگفت‌انگیز بودن توزیع دموگرافیک باور به خدا اشاره کردم.

باور موروثی و دموگرافی

این مسئله واقعی است: باور به خدا در جوامع دینی موروثی است و به این معنا نیست که شخص واقعاً باور دارد و شواهدی به دست آورده است. همان‌طور که کسی در جامعه‌ای به دنیا می‌آمد و همان بت را می‌پرستید، اکنون هم همان اتفاق می‌افتد. ممکن است این سخن برای بعضی دین‌داران آزاردهنده باشد، ولی واقعیت همین است.

اگر باور صرفاً زبانی باشد، بگویم خدا را باور دارم و در آمار تئیست حساب شوم؛ اگر بگویم باور ندارم، آتئیست، یا اگر حرفی بینابین بزنم، ندانم‌گرا. درصد بالایی از کسانی که می‌گویند باور داریم، باورشان موروثی است و واقعاً هیچ ارزشی ندارد؛ بلکه شاید امتیازی منفی هم باشد. جایی به دنیا آمده‌اند و زندگی خودشان را می‌کنند.

در خود ادیان، ارباب ادیان به این ظاهرگرایی اهمیت بسیاری می‌دهند که شخص «اشهد» گفته یا نه. ممکن است دروغ‌گو باشد و از نظر معنوی و شناختی بسیار پایین، ولی اگر «اشهد» را بگوید، یک‌باره از مرز می‌گذرد و همهٔ احکامش تغییر می‌کند: این‌سو مؤمن، آن‌سو کافر. بعد هم نمی‌دانم، اگر نخست «اشهد» گفته و پس از آن نگوید، مرتد شده است. مرزی تعیین می‌کند آدم‌ها این‌سو باشند یا آن‌سو. این‌ها دیدگاه‌های بسیار سطح پایین و ظاهرگرای دینی است؛ وقتی به قرآن نگاه می‌کنید، اصلاً از این خبرها نیست.

در گفت‌وگو این احتمال مطرح می‌شود: شاید برای فرار از کشته شدن، غارت شدن یا جزیه باشد. این نکته تأیید می‌شود. سپس به این عبارت اشاره می‌شود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، ایمان بیاورید». یعنی چه که به کسانی که ایمان آورده‌اند بگوییم ایمان بیاورید؟ دقیقاً نکته همین است.

می‌خواستم این نکته را با مقدماتی مفصل‌تر بگویم؛ اکنون نظم بحث به هم می‌خورد، ولی نکته‌ای که ایشان می‌گویند دقیقاً این است: چرا فکر می‌کنیم قدم اول آتئیست برای ارتباط با خدا، باور است؟ چرا راست‌گو بودن را قدم مهم‌تری نمی‌دانیم؟ به نظر من، راست‌گو بودن، مهربان بودن و فرق نگذاشتن میان خود و همسایه، قدم‌های بزرگ‌تری به‌سوی خداست تا اینکه بگویم فهمیدم یا نفهمیدم.

این باور غلط از کجا آمده است؟ با سنت فکری مدرن سازگار است: خودآگاهی بیش از اندازه وزن پیدا کرده و زبان اهمیت بیشتری یافته است. قدم‌های اخلاقی شخص چه می‌شود؟ آیا در آخرت فقط می‌پرسند چه می‌گفتی و اصلاً نمی‌پرسند راست می‌گفتی و چگونه زندگی می‌کردی؟ معمولاً این‌گونه به شما می‌گویند که نخست می‌پرسند پروردگارت کیست، سپس امام و مانند آن. احتمالاً همه هول می‌کنیم و پاسخ نمی‌دهیم. همین حالا اگر ما را زیر فشار ببرند و در زیرزمینی سؤال کنند، به تته‌پته می‌افتیم و یادمان می‌رود؛ چه رسد پس از مردن.

می‌خواهم به این نتیجه برسم: برهان هیوم دربارهٔ معجزه نتیجهٔ خوبی دارد و نباید آن را کنار گذاشت؛ به نظر من، با توجه به نکاتی که گفتم، ضد باور به معجزه نیست. شاید در این جلسه هم دوباره اشاره کنم. برهان اختفا هم نکتهٔ خوبی دارد: چیزی را خراب می‌کند که باید خراب شود؛ همین نگاه ظاهرگرایانه به باور داشتن به‌عنوان اصلی‌ترین و مهم‌ترین قدم در ارتباط با خدا.

در نوشته‌های شلنبرگ دیده‌ام که بسیار بر لزوم رابطهٔ عاشقانهٔ خدا تأکید دارد. در چنین رابطه‌ای، دروغ نگفتن و بسیاری از سجایای اخلاقی اهمیت بیشتری دارد. ممکن است عشقی درون شخص باشد، اما نفهمد این عشق به حقیقت چه معنایی دارد. فکر می‌کنم آیه‌ای که بیش از همه برای مردم می‌خوانم این است که می‌گوید بدانید «أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلْحَقُّ».

اگر عاشق حق و حقیقت به معنای متعارف باشم، به‌گونه‌ای عاشق خدا هستم و رابطه‌ای عاشقانه با او دارم. اگر واقعاً تسلیم حق باشم، بسیار پیشرفته‌ام؛ ولو ندانم آن حقی که به معنایی می‌پرستم، همان الله است که در قرآن آمده و بعضی صفاتش را نفهمم. این از نظر معنوی بسیار ارزشمند است. اما اینکه من بگویم خدا را قبول دارم و دیگری بگوید قبول ندارم، بی‌ارزش است.

برهان اختفا این نگاه ظاهری را می‌زند که باید زده شود: مردم را به دو دستهٔ آتئیست و تئیست تقسیم کنیم. در قرون وسطی چنین بود؛ اکنون چنین نیست: اگر مسیح را قبول داشته باشی، بهشت می‌روی؛ اگر قبول نداشته باشی، جهنم. در ایران هم اگر مسلمان و شیعه و اثنی‌عشری باشی و چند چیز دیگر، بهشت می‌روی؛ آتئیست‌ها، مسیحیان و یهودیان کافرند، سنی‌ها هم کافرند، پنج‌امامی و هفت‌امامی هم وضعشان خراب است. فقط همین چند نفر ماییم که قرار است بهشت برویم.

این تقسیم به‌طور شگفت‌انگیزی دموگرافیک است؛ همهٔ ما همین جای دنیا زندگی می‌کنیم. احتمالاً خدا برکتی خاص به این سرزمینی داده است که این‌ها در آن زندگی می‌کنند.

پرسش مجاز و مسئله شر

اولین نکته‌ای که می‌خواستم دربارهٔ برهان هیدن‌نس بگویم و به نظر خودم برای هدف بحثم مهم است، این است که هیدن‌نس یک پرسش مجاز است. برای legitimate چه بگویم؟ «مجاز» یا «قابل‌قبول»؟ نمی‌دانم کدام کلمه مناسب‌تر است؛ منظورم در ادامه روشن می‌شود: این پرسش قرآنی است.

حرف کلی من این است که هر مفهومی را نمی‌شود وارد زمینهٔ بحث‌های دینی کرد؛ چه فلسفهٔ دین باشد، چه الهیات و چه عنوان دیگری. پرسش‌ها هم همین‌طورند. اینکه چه پرسشی مجاز است اهمیت دارد؛ شاید بهتر باشد بگویم چه پرسش‌هایی مهم‌اند و باید به آن‌ها جواب داد. در خود زمینهٔ دینی، به بعضی پرسش‌ها اهمیت داده می‌شود و بعضی اصلاً مطرح نمی‌شوند.

فکر می‌کنم قبلاً در جلسه این مثال را گفته‌ام: در کلام اسلامی، یکی از حجیم‌ترین مطالب مربوط به معجزه، پاسخ به این پرسش است که فاعل معجزه کیست؛ خداست، پیامبر است یا ملائکه‌اند؟ این پرسش مطرح می‌شود. وقتی قرآن می‌خوانید، تأکیدش این است که فاعل همه‌چیز خداست. حالا اگر پیامبر هم دخالتی داشته باشد یا ملائکه دخالتی داشته باشند، نمی‌بینید تأکید شود که فلان معجزه را خود عیسی کرد و برای آن یکی، ملائکه را نزد موسی فرستادیم. بحثِ این مکانیسم‌ها چقدر مهم است؟ می‌شود هر چیزی را پرسید؛ مسئله این است که آیا جزو پرسش‌های اساسی است.

هیدن‌نس، مانند مسئلهٔ شر، در متن مطرح است. قرآن را که باز می‌کنید و دو صفحه می‌خوانید، به مسئلهٔ شر می‌رسید؛ کمی بعد از نخستین آیات توحیدی، بحث این است که چرا خلقت انسان فساد و خون‌ریزی ایجاد می‌کند. همان صفحهٔ اول، مثلاً بحث خلقت انسان با این پرسش شروع می‌شود که ملائکه می‌پرسند: برای چه این کار را می‌کنی؟ اوضاع را خراب می‌کند. این حس وجود دارد که مشکلی اینجا هست و باید درباره‌اش فکر کرد.

هیدن‌نس هم همین‌طور است. بارها در قرآن مسئلهٔ معجزه‌خواهی مطرح می‌شود: خدا خودش را به ما نشان بدهد. از سطح پایین تا سطح بالا، این پرسش هست که چرا خدا خودش را ظاهر نمی‌کند؛ مخصوصاً دربارهٔ پیامبری که معجزه نمی‌آورد. به‌طور مداوم معجزه می‌خواهند و پاسخ‌هایی از این جنس داده می‌شود: مگر برای قبلی‌ها که آوردیم تأثیر گذاشت؟ به نظر من نکته‌های مشابهی در این پاسخ‌ها تکرار می‌شود. آشکار شدن یا نشدن خدا، و اینکه قبلاً چنین می‌کرده و حالا نمی‌کند، چیزی است که بارها به آن اشاره شده است.

پس این پرسش مهم، مجاز و مؤثر است. اگر بخواهیم از روی متون مقدس فلسفهٔ دین بسازیم، باید حتماً فصلی به این مسئله و مسئلهٔ شر اختصاص بدهیم؛ اهمیت و تکرارشان در متن زیاد است. از نظر تکرار، این بحث در ارتباط با پیامبر و پیامبران بسیار آمده است. اگر استدلال بعضی فیلسوف‌ها را قبول کنیم که اختفا زیرمجموعهٔ مسئلهٔ شر است، هر بار تکرار این بحث، تکرار مسئلهٔ شر هم محسوب می‌شود. از نظر کسانی که این برهان را می‌آورند، آشکار نشدن خدا و باور پیدا نکردن مردم به او، بدی‌ای است که در دنیا رخ می‌دهد و با خدای خیرخواه سازگار نیست. اگر این‌طور نگاه کنیم، هر بار تکرار آن را باید به حساب مسئلهٔ شر هم بگذاریم.

ممکن است کسی که با قرآن آشناست بگوید: این موارد دربارهٔ آشکار شدن خدا نیست؛ پیامبری می‌آمده و از او معجزه می‌خواستند تا پیامبری خودش را ثابت کند. ممکن است کسی معجزه‌خواهی و پرسشِ «چرا معجزه نمی‌آوری؟» را فقط مربوط به پیامبران بداند. ولی اگر کمی عمیق‌تر نگاه کنیم، به نظر من این‌طور نیست.

پیامبران می‌آمدند و می‌گفتند: این بت‌ها غلط‌اند؛ آن «الله» که شما می‌گویید و نشسته کنار، مرا فرستاده تا به شما بگویم این حرف‌ها را نزنید؛ همهٔ کارها دست من است. وقتی از پیامبر معجزه می‌خواهند، می‌خواهند الله خودش را آشکار کند: تو از طرف الله آمده‌ای، کاری بکن. قرار است معلوم شود که این فرد از طرف او آمده است. در واقع الله قدرت خودش را آشکار می‌کند، در برابر بت‌هایی که هیچ کاری نمی‌توانند بکنند.

ادعای پیامبری در این بحث، ادعای توحید است. حرف پیامبر این نیست که به شخص من با این اسم و فامیل ایمان بیاورید؛ دعوت به ایمان به توحید است. معجزه هم در واقع اثبات توحید و اثبات درستی این حرف است که الله در جهان دخالت می‌کند. علاوه بر این، جاهایی مانند درخواست موسی برای دیدن خدا، حتی برای یک پیامبر، مستقیماً به آشکار شدن خدا مربوط است. پس اینکه خدا خودش را آشکار می‌کند یا نمی‌کند، موضوعی است که در قرآن بسیار به آن اشاره شده است.

حالا می‌خواهم کمی از بحث اصلی خودم جدا شوم و دربارهٔ خود هیدن‌نس حرف بزنم. برای بحث من، همین کافی بود که نشان بدهم مفهومی که از متون دینی استخراج می‌کنم مفید است و مثلاً به بیان مسئلهٔ اختفا کمک می‌کند. اما چون آقای دکتر جلسهٔ قبل این موضوع را معرفی کردند، جداگانه چند نکته دربارهٔ خود آن هم می‌گویم.

اهمیت بیش از حد باور

نکتهٔ شمارهٔ یک، به نظر من، اهمیت بیش از اندازه دادن به باور یا خودآگاهی است. اصولاً اینجا جای سؤال هست: در رابطهٔ آدم با خدا، آیا اینکه به باور به خدا برسد اهمیت بسیار تعیین‌کننده‌ای دارد، یا اینکه بعضی سجایای اخلاقی در او پیدا شود و در باطن ارتباطی با خدا برقرار کند؟ خدا خودش کدام را بیشتر می‌پسندد؟

این تصور که رابطهٔ محبت‌آمیز و عاشقانه با خدا حتماً باید نمود خودآگاه داشته باشد و در باطن فرد نمی‌تواند پیش برود، به نظر من جای سؤال دارد. می‌خواهم مراحل برهان را آن‌طور که آقای دکتر گفتند بنویسم و یکی‌یکی، چون وقت زیاد نیست، فقط تذکرهایی بدهم.

ممکن است باوری داشته باشم که خودم به آن آگاه نیستم. همان نکته‌ای که گفتم: ممکن است عاشق خدا باشم ولی اسمش را ندانم و نتوانم آن را به زبان بیاورم. انگار این وارد خودآگاهی من نمی‌شود؛ چیزی را می‌دانم، ولی نمی‌دانم که می‌دانم. در این تصور، دانستن، ارتباط و همهٔ اتفاق‌هایی که قرار است بیفتد، انگار منوط‌اند به اینکه فرد فقط از این مرحلهٔ اول عبور کند.

برهان اختفا: مقدمه

مراحل برهان را بنویسم: خدای ادیان ابراهیمی همه‌دان، همه‌توان و خیرخواه است؛ بعد، باور لازمهٔ رستگاری است. به نظر من هر دو این‌ها مشکل دارند. اولی هم مشکل دارد: این توصیفِ همه‌دان و همه‌توان و خیرخواه، چه مشکلی دارد؟

تصوری که در مسیحیت از خدا داریم، با آنچه در اسلام و یهودیت هست، قدری تفاوت پیدا کرده است. فکر می‌کنم این در فلسفهٔ دین تحلیلی نمود پیدا می‌کند؛ چون این فلسفه در محیط مسیحی و در برابر ادعاهای الهیاتی مسیحی رشد کرده است. در تصور مسیحی، بر عاشق بشر بودن خدا و صفاتی مانند رحمانیت بسیار تأکید می‌شود؛ انگار اصل ماجرا همین است. در یهودیت و اسلام قدری تفاوت هست؛ نه اینکه خدا آن صفات را ندارد.

در قرآن، اسماء و صفات پیچیده‌تری مطرح می‌شود. اگر بپرسیم مهم‌ترین و پررنگ‌ترین تفاوت الهیات برخاسته از قرآن با الهیات برخاسته از متون بایبل چیست، همین سؤال را عیناً از علامه طباطبایی پرسیده‌اند و ایشان این پاسخ را داده است که در قرآن اسماء حسنا داریم. به‌طور مداوم ده‌ها اسم و صفت برای خدا گفته می‌شود؛ این‌ها مراتبی پیدا می‌کنند و بعضی جفت‌جفت با هم می‌آیند. ارجاع دادن همهٔ پدیده‌های جهان به اسماء، نه لزوماً به خود خدا به‌طور مستقیم، ویژگی بسیار خاصی در الهیات قرآنی است.

صفت عزت. و ابلیس

در قرآن صفت عزت به خدا نسبت داده می‌شود: خداوند «العزیز». از نظر عرفا و الهی‌دان‌های مسلمان، این صفت کلید حل مسئلهٔ شر است؛ دست‌کم دربارهٔ اختفا می‌توانیم بگوییم برای این شر بسیار مهم است. اگر بخواهیم عزت را نفوذناپذیری ترجمه کنیم، یا هر تعبیر دیگری، بحث این است که اگر کسی ناخالصی داشته باشد، اجازهٔ نزدیک شدن به خدا پیدا نمی‌کند.

انگار در تصویر مسیحی، خدا عاشق همه است و می‌خواهد همه را در آغوش بگیرد؛ اما این تصویر به این صورت در قرآن نیست. یکی از صفات مهم خدا دقیقاً می‌گوید که این‌طور نیست: خدا فقط مخلصان را به حضور خود راه می‌دهد. اخلاص یعنی فرد باید ناپاکی‌ها، نارسایی‌ها و ناخالصی‌هایی را از خودش دور کند تا بتواند ارتقا پیدا کند و به سوی خدا برود.

اینکه خدا مانعی برای نزدیک شدن آدم‌ها قرار داده، از مسلمات الهیات منبعث از قرآن است. همان ابتدا که مسئلهٔ شر مطرح می‌شود، شخصیتی به اسم ابلیس هست که گمراه می‌کند و مانع می‌شود. چه چیزی اختفا به وجود می‌آورد؟ ابلیس. آدم‌ها گمراه می‌شوند، خدا را نمی‌بینند و نمی‌توانند به سمت او بروند. آیه چه می‌گوید؟ ابلیس می‌گوید همه را، به‌جز مخلصان، گمراه می‌کنم.

برای همین در متون عرفا، مثلاً به ابلیس «سگ درگاه خداوند» می‌گویند؛ موجودی آنجا نشسته و نمی‌گذارد عده‌ای وارد شوند. این خواست خداست و به همین صفت مربوط است. خدا همه‌دان، همه‌توان و خیرخواه است، اما این صفت را هم دارد. این صفت در الهیات مسیحی قدری غایب است و تأکید زیادی بر آن نمی‌بینید؛ بیشتر از عشق رحمانی خدا به موجودات صحبت می‌شود.

به نظر من عرفا به‌درستی به این جملهٔ ابلیس اشاره می‌کنند: وقتی رانده می‌شود و به او فرصت گمراه کردن مردم داده می‌شود، گمراه کردن یعنی اختفا به وجود آوردن؛ مردم نتوانند به سمت خدا بروند یا حتی ببینند که هست یا نیست. این آشفتگی انگار در اینجا عاملی پیدا می‌کند. ابلیس خطاب به خدا می‌گوید: «بِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ»؛ همه‌شان را گمراه می‌کنم. عرفا این «بـ» را به معنای «به وسیلهٔ عزتت» می‌گیرند؛ نه اینکه ابلیس آنجا قسم خورده باشد. آن را سببیت می‌دانند: چون خدا عزیز است، ابلیس از این طریق گمراهی ایجاد می‌کند. این‌طور از متن نتیجه می‌گیرند که این صفت عامل این امور است.

فکر می‌کنم این تصور پیش آمده که من دارم کل مسئلهٔ شر را حل می‌کنم؛ نه. حرفم این است که در اولین گزاره، که به نظر صددرصد روشن و بدون اختلاف می‌آید، چیزی غایب است که در این بحث اهمیت دارد: خواست خدا این است که افراد بر اساس ناخالصی‌هایشان رتبه‌بندی شوند و تا جایی که ناخالصی دارند وارد نشوند.

می‌خواهم این‌طور نتیجه بگیرم که با توجه به این صفت و این بیان که غیر از افراد دارای اخلاص راه ندارند و خدا هم نمی‌خواهد راه داشته باشند، اختفا از صفات خدا برمی‌آید. ناخالصی ممکن است مربوط به باور فرد نباشد؛ ممکن است عشق به دنیا یا چیزهای موهوم باشد. کسانی که قلبشان از محبت‌های دیگر پر است، در این شرح، در حجاب قرار می‌گیرند. خدا نمی‌خواهد آن‌ها را بپذیرد و می‌خواهد از آن‌ها پنهان باشد؛ صلاحیت ندارند. به نظر من همین‌جا باید به این نکته تذکر داد.

پرسش این است: چرا همه خدا را نمی‌بینند؟ چون خدا نمی‌خواهد همه او را ببینند. آیا نمی‌خواهد همه همیشه بالفعل او را ببینند؟ آیا می‌خواهد بالاخره بتوانند ببینند و دوست دارد که ببینند؟ آری. دوست داشتن، معنایش این است که خودش را آشکار کند. معنایش این است که، مثلاً، پیامبر بفرستد، حرف بزند و کارهایی بکند. آن، مسئلهٔ اختفای مورد بحث نیست. اینجا مسئله این است که چرا خدا آن عقربه را تکان نمی‌دهد.

این آدم در شرایطی نیست که خدا آن قدم بزرگ را بردارد؛ فرض کنیم این قدم بسیار بزرگی است. باید صلاحیت‌هایی پیدا کند و صرفِ نشستن و نگاه کردن به عقربه آن صلاحیت‌ها را نمی‌دهد. این حرف را که کسانی که باور ندارند صلاحیت ندارند، خیلی‌ها زده‌اند. من می‌خواهم بگویم در همان خط اول برهان، کسانی که الهیات اسلامی کار می‌کنند باید نکته‌ای بگویند.

جداً معتقدم با تصویری که در این مسیحیت از خدا داده می‌شود، مسئلهٔ شر لاینحل است. برای همین مسئلهٔ شر در زمینهٔ مسیحی و فلسفهٔ دین این‌قدر بزرگ شده است. تصویری در مسیحیت باقی مانده که با تصویر یهودی و خود بایبل تفاوت دارد. عهد قدیم با تصویری که بعداً در عهد جدید داده می‌شود چندان سازگار نیست؛ در عهد جدید، خدا انگار همه‌اش عشق است. تفاوتی هست، هرچند ممکن است به‌صراحت نگویند؛ حسشان تغییر کرده است. فکر می‌کنم در همهٔ برهان‌های شر و اختفا، چنین زیرمتنی و چنین حسی نسبت به خدا وجود دارد.

خدا خودش را بر همه آشکار نمی‌کند، چون نمی‌خواهد بر همه آشکار شود؛ آدم‌ها از نظر ناخالصی رتبه‌بندی دارند. در نگاه عرفان و الهیات اسلامی، ابلیس مأمور خداست و کاری می‌کند که خدا می‌خواهد انجام شود. فکر می‌کند عصیان می‌کند، ولی اصلاً عصیان معنی ندارد. یعنی چه؟ کاری می‌کند که خدا نمی‌خواهد؟ خدا می‌خواهد دربانی آنجا باشد که جلوی آدم‌ها را بگیرد و گمراهشان کند؛ به خاطر صفت عزت، بعضی نباید از حدی نزدیک‌تر بیایند.

اگر اکثریت گمراه می‌شوند، آیا معنایش این است که اکثریت آتئیست می‌شوند؟ نه. این نکته بسیار مهم است: ابلیس شاید کسانی را که در جامعهٔ مسلمان زندگی می‌کنند و مسلمان‌اند، بیشتر از کسی که اصلاً آتئیست است گمراه کند. گمراهی فقط این نیست که فرد به خدا باور دارد یا ندارد؛ دامنه‌اش بسیار بزرگ‌تر است.

اختفایی که در این برهان درباره‌اش بحث می‌کنیم، با اختفای عرفانی یکی نیست. اینکه موسی بخواهد جلوهٔ بالاتری از خدا ببیند، با اینکه مردم نفهمند خدا هست یا نیست فرق دارد. در آثار مولانا مطالب زیادی دربارهٔ این هست که چرا خدا گاهی بر قلب عارف مکشوف می‌شود و گاهی نمی‌شود و این قبض و بسط‌ها چرا پیش می‌آید. اسم آن هم اختفاست؛ شاید پاسخ آن بحث به اینجا هم کمک کند، اما واقعاً این دو بحث یکی نیستند. اینجا در سطح بسیار پایین‌تری بحث می‌کنیم.

فهرست را به ترتیب می‌خواهید؟ فکر می‌کنم چهارم یا پنجم است؛ رتبه‌اش خیلی بالاست. شوخی می‌کنم، ولی واقعاً رتبه‌اش بالاست. به تکرارش در قرآن نگاه کنید که چقدر بر اسم عزت تأکید می‌شود. این اسم در الهیات اسلامی کلید حل مسئلهٔ شر است.

به هر حال، در این نگاه اسماء الهی جهانی ایجاد می‌کنند و انسان‌ها نمایشی را به صورت جبری انجام می‌دهند؛ اما اینکه شما کدام نقش را بازی کنید در اختیار شماست. اینکه قرار است یک نفر هیتلر بشود و اتفاقی رخ بدهد، یک حرف است؛ اینکه چه کسی آن نقش را به عهده بگیرد به اختیار مربوط است.

داستان موسی و خضر به من این را می‌گوید: اگر در محدوده‌ای، برای کشتن کودکی، قاتلی پیدا نشود که ابلیس تحریکش کند و آن بچه را بکشد، خدا از بندگان خودش کسی را می‌فرستد که او را بکشد، اگر قرار است کشته شود. اینکه کدام نقش را به عهده بگیرید، با اختیار شما تعیین می‌شود؛ اما روال کلی، مثلاً اینکه از روز اول قرار است مسیح ظهور کند، ثابت است. ممکن است جغرافیا یا صورت ظهور تفاوت کند، ولی محتوای کلی ثابت می‌ماند. نقشی را که اکنون بازی می‌کنید خودتان انتخاب کرده‌اید؛ انتخاب می‌کنید تجلی کدام اسم باشید.

ابن‌عربی هم همین‌طور نگاه می‌کند: ظهور اسماء تاریخیت دارد. اگر امروز زنده بود، می‌گفت اکنون در دوران ظهور اسم جبار هستیم؛ پیروان ابن‌عربی این را می‌گویند. از تعداد آتئیست‌ها هم می‌توانید حدس بزنید شاید در دوران اسم عزت هستیم که این‌قدر مشکل پیدا شده و جمعیتشان زیاد شده است.

به مراحل برهان برگردیم. به نظر من دومی هم بسیار مشکل دارد. درست است که اگر باور نباشد خیلی کارها نمی‌شود کرد، ولی چیزهای دیگری هم هست که اگر نباشند رستگاری ایجاد نمی‌شود. اگر فرد راستگو نباشد یا صفات خلوص نداشته باشد، به جایی نمی‌رسد. به نظر من بر صرف اینکه در خودآگاهی‌اش اعلام کند خدا هست یا نیست، بیش از اندازه تأکید می‌شود. آیا همین باور کلید رستگاری است، یا اخلاق کلید رستگاری است؟

شمارهٔ یک خیلی مسیحی است. شمارهٔ دو هم خیلی به دین ظاهری و فقهی مربوط است؛ چه مسیحی و چه اسلامی، به «اشهد» گفتن وزن بی‌نهایت زیادی می‌دهد. دربارهٔ سه و چهار بحثی ندارم؛ فکر می‌کنم دست‌کم نکتهٔ جدیدی ندارم که بگویم. همان تقریر آقای دکتر آزادگان را عیناً، به‌زحمت از روی عکس تخته خواندم و نوشتم؛ قسمت‌هایی را که نخواندم، ننوشتم. سه: باور، مثلاً، یک حالت ذهنی غیرارادی است. چهار: مثلاً، به محض حصول شواهد، باور حاصل می‌شود، مگر عمداً جلویش را بگیریم.

غیرباورمند غیرمقاوم

پنجم این است که در جهان، تعداد بسیار زیادی غیرباورمندِ غیرمقاوم وجود دارند. در توصیفی که در بعضی مقاله‌ها می‌آید، عده‌ای در سراسر عمرشان در جست‌وجوی خدا هستند. من جلسهٔ قبل هم به دلیلی این حرف را زدم و اکنون می‌خواهم تکرارش کنم.

تبعیت از اجداد

وقتی قرآن می‌خوانید، مهم‌ترین مشکل شرک است و دربارهٔ علت شرک، در درجهٔ اول از تبعیت از اجداد حرف می‌زند؛ نه از گناه و نه، نمی‌دانم، از استایل. یعنی شما جایی به دنیا می‌آیید، سنتی از اجداد آنجا حاکم است و از آن تبعیت می‌کنید. شاید همهٔ ما کم‌وبیش همین کار را کرده باشیم؛ دست‌کم اکثریت جامعهٔ خودمان همین‌طورند: شیعهٔ اثنی‌عشری. تفاوت دموگرافیک از همین‌جا می‌آید. اکثریت هرجا به دنیا بیایند، همان را می‌پذیرند.

این به آن‌ها امنیت و آرامش می‌دهد؛ ساختار جامعه اقتضا می‌کند جامعه‌پذیر باشند و بتوانند وارد جامعه شوند. این دربارهٔ عقاید سیاسی یا چیزهای دیگر هم ممکن است رخ بدهد. فرد شاید از ترسِ آسیب‌هایی عقایدی پیدا کند، یا دست‌کم اظهار کند که آن عقاید سیاسی را دارد.

نکتهٔ اصلی این است که در طول تاریخ همیشه اقلیتی بوده‌اند که به میزانی از هوشیاری، شناخت و رشد رسیده‌اند و توانسته‌اند از بند جامعه و سنتی که در آن متولد شده‌اند فاصله بگیرند. این ارزش دارد. در همین جامعه هم، اگر آمار بگیرید، درصد کسانی که به آن رشد رسیده‌اند خیلی پایین است. ایمان ظاهری آدم‌ها از نظر دینی چندان ارزش ندارد. حالا اینکه قرار است، نمی‌دانم، رستگار شوند یا عذاب شوند، بحث دیگری است؛ اکثریت جامعهٔ ما و جوامع دینی دیگر در رابطهٔ عاشقانه با خدا قرار نمی‌گیرند، به معنای واقعی و الهی رستگاری نمی‌رسند و توحید را درک نمی‌کنند.

ارزشِ آمدن و رفتن این‌همه پیامبر این بوده که آدم‌ها به رشد برسند؛ پیروی از سنت‌ها مانع این رشد است، از جمله سنت‌های دینی. فرقی نمی‌کند. وقتی تقلید می‌کنید به رشد نرسیده‌اید؛ وقتی خودتان چیزی را درک می‌کنید و راهی به سمت حقیقت پیدا می‌کنید، رشد کرده‌اید.

اینکه اکنون در اروپا یا، نمی‌دانم، در چین تعداد آتئیست‌ها زیاد است، همان تحلیلی را دارد که زیاد بودن تعداد شیعه‌های اثنی‌عشری دارد. سنت جدیدی به وجود آمده؛ آدم‌ها در آن متولد می‌شوند و همان چیزها را باور می‌کنند. چیزهای موهومی به آن‌ها گفته می‌شود و باور کردنشان مانع رسیدن به حقیقت می‌شود. جهان مدرن خرافات و سنت‌های مدرن هم همراه آورده است؛ اگر آن‌ها را باور کنید، دچار مشکل می‌شوید.

مثلاً، در یک جامعهٔ مشرک چند هزار سال قبل، فرد باور می‌کرد خدا کاری به او ندارد و بت‌های محلی کارها را انجام می‌دهند. در جامعهٔ دینی به باور مشرکانهٔ دیگری می‌رسد: باید به فلان چیز اعتقاد داشته باشی تا به بهشت بروی. حالا به نظر شما کسی که عقاید داعشی دارد به رستگاری نزدیک‌تر است یا یک آتئیست؟ خیلی از آتئیست‌ها آدم‌های خوبی هستند؛ خدا ان‌شاءالله رستگارشان کند.

آن فرد چرا داعش شده است؟ چون حرف بزرگان قوم خودش را گوش می‌دهد؛ فکر می‌کند این‌ها، نمی‌دانم، وارثان پیامبرند، پیامبر هم نمایندهٔ خدا بوده، پس با گوش دادن به آن‌ها رستگار می‌شود. حالا حرفشان چیست؟ یک لحظه عقلش را به کار نمی‌اندازد که خدا چطور چنین چیزی خواسته است. به نظر من همین باور کردنِ اینکه خدا چنین چیزهایی خواسته، نشان می‌دهد چیزی از خدا نمی‌فهمد.

نکته‌ای که به نظر من اینجا غایب است این است که خود این آدم‌هایی که مقاوم‌اند، فکر می‌کنند مسئله مقاوم بودن یا نبودن است. آتئیسم مدرن هم از تبعیت از سنت‌های مدرن پیدا شده است. باورهای نادرستی آموزش داده می‌شود و همه به‌نوعی قبول می‌کنند؛ انکارشان ممکن است برای آدم‌ها تبعات زیادی داشته باشد. این باورها مانع فهم می‌شوند، تا جایی که فرد حتی به وجود خدا هم نمی‌رسد.

خود این برهان هم نتیجهٔ باورهای مدرن، از جمله وزن دادن بیش از اندازه به خودآگاهی است. تصوری وجود دارد که با تصورات دینی و تصوراتی که بشر از قرن‌های قبل داشته متفاوت است و صاحبانش حس می‌کنند همین درست است. مثلاً فرد تمام عمر مقاومت نکرده، در جست‌وجوی خدا بوده و کتاب‌های زیادی خوانده است. این نگاه که مسائل باور به استایل زندگی یا، نمی‌دانم، اخلاق ربط ندارند، خودش نگاهی مدرن است. انگار مبنای فلسفه این است که با مجادله، حرف زدن و استدلال کردن می‌شود حقیقت را کشف و بیان کرد.

فکر می‌کنم تصور این افرادی که غیرمقاوم خوانده می‌شوند همین است: فرد خودش را نگاه می‌کند و می‌گوید من مقاومتی ندارم؛ هرچه خوانده‌ام استدلال موجهی پیدا نکرده‌ام، پس لابد خدا نیست. اما این‌طور نگاه نمی‌کند که در سنتی به دنیا آمده، بر اساس همان سنت فکر می‌کند و گزاره‌هایی را پذیرفته است؛ از بچگی تصویری از جهان در ذهنش نشسته است. همان‌طور که این‌طرف دنیا سنت دینی منحرفی هست و اکثریت از آن پیروی می‌کنند، آن‌طرف هم سنتی هست که اکثریت پیروی می‌کنند و نتیجه‌اش، مثلاً، غیرباورمند بودن است.

می‌خواهم به کفایتِ غیرمقاوم بودن خدشه وارد کنم. آنچه کفایت می‌کند، داشتن قدرت نقدِ سنتی است که فرد در آن به دنیا آمده است. به نظر من اکثریت قریب‌به‌اتفاق آتئیست‌ها مطلقاً این قدرت را ندارند. یکی از آن‌ها را بیاورید تا من نشان بدهم. دو دقیقه صحبت می‌کنم و تمام می‌کنم؛ بندهای شش و هفت را آقای دکتر خودشان می‌نویسند. اگر نکتهٔ بسیار مهمی به ذهنم رسید، اجازه می‌گیرم و در میان بحث ایشان می‌گویم.

در قرآن عبارت‌های عمیقی دربارهٔ شرک هست که به نظر من بسیار تعیین‌کننده‌اند. باید از این تصور بگذریم که شرک فقط چهار مجسمه است که مقابلشان کرنش کنید و قربانی بدهید؛ چیز بزرگ‌تر و اساسی‌تری است. عبارتی از قول حضرت یوسف، خطاب به مشرکانی که با او در زندان‌اند، آمده و مشابهش جای دیگری هم تکرار می‌شود: شما نام‌هایی را می‌پرستید که خودتان و اجدادتان نام‌گذاری کرده‌اید؛ «أَسْمَآءًۭ سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم». انگار در فرهنگ آن‌ها نام‌هایی پیدا شده که پشتشان چیزی نیست و همین باعث شرک می‌شود.

این به همهٔ بحث‌هایی که کرده‌ام مربوط است. مفاهیم و واژگان را چندان تحلیل نمی‌کنیم؛ مدام گزاره‌ها را تحلیل می‌کنیم که درست‌اند یا غلط. انگار مهم‌تر این است که واژه اصلاً به چیزی اشاره می‌کند یا نه. می‌توانم روی هر چیزی اسم بگذارم؛ آیا مصداق دارد؟ شایسته است نامی برایش بگذاریم یا نه؟ می‌گوید: «سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم»؛ خدا برای آن‌ها هیچ سلطانی قرار نداده است. چیزی نیستند که کاری انجام بدهند؛ اسم‌های پوچی‌اند که پشتشان چیزی نیست.

در سنت مدرن، اسم‌های پوچی که مردم را گمراه می‌کنند کجا هستند؟ یک نمونه بگویید؛ چیزی که مانع شود وجود خدا برای شما روشن باشد. بیشتر این اسم‌های پوچ از علم می‌آیند. مثلاً قانون طبیعی که معمولاً ریاضی هم هست.

خانم کارترایت مقاله‌ای دارد؛ اگر اسم را اشتباه نوشته‌ام، منظورم نانسی کارترایت است. عنوانش را اینجا «No law, no God» می‌گویم. مقالهٔ خوبی است و چند صفحه بیشتر نیست. می‌خواهد بگوید وقتی دربارهٔ laws of nature حرف می‌زنیم، انگار نمی‌فهمیم دربارهٔ چه حرف می‌زنیم. کلمه‌ای به ما گفته‌اند و انگار به‌نوعی باور کرده‌ایم چیزی به این اسم وجود دارد. مثلاً regularityهایی هست که می‌توانیم بیانشان کنیم؛ اما چه حسی از قوانین طبیعت ساخته‌ایم؟

این حس در خود علم نیست. علم پیش می‌رود، چیزهایی را روشن می‌کند و مدل می‌سازیم. در حاشیهٔ آن، خارج از علم، باورهایی ساخته می‌شود دربارهٔ اینکه شأن علم چیست و چه می‌کند؛ این‌ها واقعاً جزو علم نیستند. مثلاً علم‌گرایی جزو علم نیست.

کارترایت اصلاً به وجود چیزی به اسم قوانین طبیعت اعتقاد ندارد. در این مقاله استدلال می‌کند که اگر قوانین طبیعت را به عنوان هویتی واقعی بپذیرید، مانند پذیرفتن خداست؛ در همین حد، یا مانند پذیرفتن وجود مُثُل افلاطونی است. یعنی چیزی جایی هست به اسم laws of nature؛ کجاست؟ مثلاً در آسمان‌ها؟ چنین حرفی می‌زند.

آموزش قانون طبیعی از سنین پایین شروع می‌شود. در سن پایین، فرد اصلاً شک نمی‌کند و هرچه بشنود می‌پذیرد؛ همان‌طور که بت را باور می‌کند، باور می‌کند چیزی به اسم قانون طبیعت هست و جهان بر اساس آن کار می‌کند. این چیز بر همهٔ آنچه در جهان می‌گذرد مسلط است و جهان را منظم می‌کند؛ انگار عاملی برای نظم جهان وجود دارد.

پیش از پیدا شدن این تصورات عجیب‌وغریب در اطراف علم، برای مردم بدیهی بود که نظم نتیجهٔ وجود نظم‌دهنده است: regularity از کجا آمده؟ کسی نظم می‌دهد. این کار را چطور انجام می‌دهد؟ در قرون وسطی گفته‌اند قانون گذاشته است. همان‌طور که ما قانون می‌نویسیم و مردم تبعیت می‌کنند، در آن تصور، خدا چیزی نوشته و واقعاً چیزی هست که باعث می‌شود طبیعت منظم کار کند. بعد این مفهوم در طول تاریخ باقی ماند و از ریاضی و مانند آن سخن گفتند.

بعد، اینکه این قانون کجاست، چگونه عمل می‌کند و چگونه regularity ایجاد می‌کند، کلاً فراموش شد. به نظر کارترایت، اگر حس می‌کنید قانونی هست که انگار همهٔ طبیعت از آن تبعیت می‌کند، باید روشن کنید این چیست و کجای جهان است. آیا جزو ماده و انرژی است؟ این‌طور که نیست؛ هویتی سوپرنچرال است. هم اینکه واقعاً چه چیزی وجود دارد و کجاست فراموش شده، هم اینکه چطور اثر می‌گذارد و نظم ایجاد می‌کند. در عین حال نوعی فاعلیت به آن می‌دهیم: به آن شکل وجود ندارد، ولی اثرش هست و regularity ایجاد می‌کند.

نمی‌دانم؛ می‌خواهم بگویم این نمونهٔ تصوراتی از جهان است که به نظر من از آموزش علم و نحوهٔ برخورد با آن، نه از خود علم، در ذهن آدم‌ها می‌نشیند. احساس می‌کنند دنیا اتوماتیک، بر اساس قوانینی کار می‌کند که دیگر لازم نیست بگوییم چه هستند و از کجا آمده‌اند.

دیویس، فیزیکدان بسیار بزرگ که اکنون بسیار معروف است، از معدود فیزیکدان‌هایی است که دست‌کم کنجکاوی شدیدی دربارهٔ ماهیت این قوانین نشان می‌دهد و می‌گوید باید تکلیفشان را روشن کنیم. ولی عموماً این مسئله فراموش شده است. قانون طبیعی، به معنایی که در ذهن آموزش‌دیدگانِ علم جا می‌افتد، به چیزی اشاره می‌کند که نیست.

آیا فرد غیرمقاوم می‌تواند در این حد علیه سنت‌های جامعهٔ خودش قیام کند؟ علم اتوریته دارد؛ اگر چیزی بگوید که انگار علیه علم یا جهان‌بینی آن است، به نظر من این قدرت را ندارد. این همان مشکلی است که در جامعهٔ مذهبی جلوی رشد آدم‌ها را می‌گیرد؛ در جامعهٔ مشرکان هم بوده و در جامعهٔ مدرن هم هست.

۱۰ سنت مدرن وجود دارد. دربارهٔ استایل زندگی، از کودکی آموزش‌هایی داده می‌شود. قبلاً از ۶ سالگی بچه‌ها را «دستگیر» می‌کردند، می‌بردند مدرسه و آموزش می‌دادند؛ اکنون در بعضی کشورها از صفر سالگی این کار را می‌کنند. در جامعهٔ مدرن، بیشتر از هر جامعه‌ای چیزهایی به ذهن آدم‌ها تزریق می‌شود و جدا شدن از آن‌ها دشوار است. بخشی به علم‌گرایی و تصورات و توهماتِ حاشیهٔ علم مربوط است و بخشی به اخلاق و استایل زندگی. در مدارس و مهدکودک‌های آمریکا، بعضی گزاره‌های سکولار و غیردینی چنان به عنوان گزاره‌های اخلاقی بدیهی آموزش داده می‌شوند که بعداً مشکل ایجاد می‌کنند.

نکته‌ام این است که هیچ‌وقت غیرمقاوم بودن نکتهٔ مهمی نبوده؛ توانایی بیرون آمدن از سنت مهم است. آیا می‌توانید جهان مدرنی را که در آن متولد شده‌اید بفهمید، درک کنید و از آن فاصله بگیرید؟ عدهٔ کمی می‌توانند؛ همان‌طور که همیشه عدهٔ کمی به پیامبران ایمان می‌آوردند. اگر باور را خیلی برجسته کنیم، این بحث‌ها معنی ندارد؛ مسئله فقط رسیدن به گزارهٔ هست یا نیست می‌شود. اما اگر مسئله این است که هدف ادیان چگونه برآورده شود، نه باورمند بودن مهم است و نه غیرمقاوم بودن متدولوژی خوبی برای رسیدن به حقیقت است. بفرمایید.

خیلی ممنون آقای دکتر؛ من بسیار استفاده کردم. من هم می‌خواهم دربارهٔ مفهوم غیرباورمندِ غیرمقاوم که امروز بر آن تأکید کردید حرف بزنم. ادامهٔ برهان می‌گوید توقع داشتیم خدا، به واسطهٔ عشق به انسان‌ها، آن‌قدر آشکار باشد که چنین مواردی در جهان نباشند. چون این توقع برآورده نمی‌شود، خدا با آن صفات وجود ندارد.

پیش از آن، یک نکته بگویم. من تفکیک زیادی میان الهیات مسیحی، مسلمان و یهود قائل نیستم. فکر می‌کنم می‌شود آن‌ها را با مفهوم عشق خدا یکپارچه کرد و مفهوم مرکزی الهیات همچنان عشق خدا باشد. شاید بگوییم مسیحیان قدری زرنگی کرده‌اند؛ این مفهوم را گرفته‌اند و درباره‌اش تبلیغ می‌کنند و ما مسلمانان در آن عقب افتاده‌ایم. با حرف‌هایی که گفتید آشنا هستم، ولی فکر می‌کنم می‌شود همین حرف را با مفهوم عشق خدا به تعبیر دیگری گفت.

اگر خدا عاشق همهٔ تک‌تک انسان‌هاست و عشق را مفهوم مرکزی بدانیم که همهٔ صفات دیگر زیرمجموعهٔ آن‌اند و با آن فهمیده می‌شوند، عشق خدا یعنی خیرخواه انسان‌هاست و می‌خواهد زمینهٔ رشد و قربشان به سوی او فراهم شود. از طرف دیگر، نمی‌توان از رابطهٔ عاشقانه بدون اختیار حرف زد. نمی‌توانم بگویم دو نفر عاشق هم‌اند ولی به اجبار عاشق شده‌اند؛ لازمهٔ این رابطه آن است که هر دو طرف بخواهند وارد آن شوند.

اگر خدا عاشق ماست، کافی است امکاناتی برای عشق ما فراهم کرده باشد تا احتمالاً بتوانیم زیبایی‌هایش را درک کنیم. پررنگ بودن اختیار، برای فهم عشق خدا به ما مفهوم مرکزی است. انسان‌ها باید خودشان با اختیار این رابطه را انتخاب کنند. اگر ظهور از حدی بیشتر شود، اختیار کم می‌شود؛ پس میزانی از غیوب و احتجاب لازم است تا انسان مختارانه برای ورود به رابطه تصمیم بگیرد.

به همین دلیل فکر می‌کنم شاید عزت اسم مهمی باشد، ولی همین را هم می‌توانم زیرمجموعهٔ عشق خدا تفسیر کنم: خدا توقع دارد تو حرکتی بکنی، تصمیم بگیری، جلو بیایی، قدم برداری و مختارانه وارد رابطهٔ عاشقانه شوی. من با خط اول مشکلی ندارم؛ خدا همه‌دان، همه‌توان و خیرخواه است و زمینه را فراهم کرده که تو بیایی.

حالا فرض کنیم کسی ادعا کند تلاش کرده وارد این رابطه شود ولی نشده است. به نظر من بحث غیرباورمندِ غیرمقاوم مهم است. اگر کسی اختیار کرده و می‌خواهد تصمیم بگیرد، به نظر می‌آید احساسِ اینکه مقاومت نکرده و تصمیم ورود گرفته مهم باشد. تصمیم گرفته جلو بیاید و ادعایش این است که من مقاومتی نکردم.

اینجا می‌خواهم وارد مفهوم گناه شوم که قبلاً درباره‌اش قدری کار کرده‌ام: گناه با ما چه می‌کند و چگونه فکر می‌کنیم مقاوم نیستیم، ولی در واقع مقاوم هستیم؟ این در ادامهٔ صحبت آقای دکتر هم هست؛ به آن نکته‌ای که می‌خواستم، تا حدی اشاره کردم. به نظر من مفهوم گناه در ادبیات فلسفهٔ دین معاصر چندان تکرار نشده؛ در الهیات مسیحی هست، ولی در فلسفهٔ دین کمتر روی آن کار شده است.

گناه به دو معنا استفاده می‌شود: گناه آبجکتیو و گناه سابجکتیو. آبجکتیو تقریباً همان چیزی است که دکتر گفتند؛ در شرایط اجتماعی، سیاسی و جغرافیایی و سنتی زندگی می‌کنی که مقاومت‌هایی برایت ایجاد می‌کند. تربیت خانوادگی هم مقاومت‌هایی ایجاد می‌کند و لزوماً وارد آن باور یا مسیری که برای رابطهٔ عاشقانه با خدا می‌خواهی نمی‌شوی.

گناه آبجکتیو چگونه عمل می‌کند؟ فرض کنید جنگلی را آتش بزنید. اگر بسوزد، تا نسل‌های بعد زمین سوخته است و نمی‌توانند از آن استفاده کنند. ممکن است بچه‌هایی که آنجا متولد می‌شوند، هوای خوب و امکانات جنگل، میوه‌ها و، نمی‌دانم، حیواناتش را از دست بدهند. اتفاقی می‌افتد یا سنتی جایی باب می‌شود؛ ممکن است عناصر قدرت، ثروت یا چیز دیگری پشت آن باشند. آدم‌ها تصمیم‌هایی می‌گیرند و اثرشان به نسل‌های بعد منتقل می‌شود.

نمونهٔ اعلا در الهیات مسیحی، گناه آدم است که برای آن‌ها اهمیت زیادی دارد. برای ما مسلمانان آن‌قدر مهم نیست؛ می‌گوییم همه پاک به دنیا می‌آیند. اما به هر حال از آن اتفاق تأثیر گرفته‌ایم؛ چه به صورت تمثیلی، خود من آن آدم باشم که تصمیم گرفتم از میوه بخورم و پایین آمدم، چه آدم چنین کرده باشد و ما پایین آمده باشیم. هبوط اتفاق افتاده و اکنون در این شرایط، در وضعیت fall و هبوط هستیم. گناهی به صورت آبجکتیو بر طبیعت ما اثر گذاشته، هرچند بگویم غیرمقاومم.

از آن درگاه به نقطه‌ای پایین‌تر آمده‌ایم؛ fall، یعنی افتادن و پایین آمدن. چه تقصیر آدم باشد، چه تقصیر من، این بر تکوین ما اثر گذاشته است. من بیشتر دوست دارم این‌طور بخوانم که همهٔ ما همان آدم هستیم.

پس گناه آبجکتیو می‌تواند از سنت اجتماعی، اجداد یا حتی گناهی که پدرم ممکن است مرتکب شده باشد بیاید. فرض کنید مال حرامی کسب کرده یا به زور زمینی از یتیمی گرفته باشد. من در آن خانواده به دنیا آمده‌ام و گناهی نکرده‌ام، ولی آن مال در تکوین و ساخته شدن من مؤثر است؛ مثل جنگل سوخته‌ای که برای کسی که بعداً آنجا متولد می‌شود، دیگر امکاناتی ندارد. آدم ممکن است نبیند در چه سنتی بزرگ می‌شود و پشت آن چه بوده است.

مثلاً دربارهٔ همین داوکینز می‌گویند پدربزرگش برده‌دار بوده و از کسانی بوده که از آفریقا برده به انگلستان می‌آوردند. نمی‌خواهم دربارهٔ داوکینز قضاوت کنم؛ می‌خواهم بگویم نمی‌شود پدربزرگت برده‌دار بوده باشد و بر تو اثر نگذارد؛ حتماً اثر می‌گذارد و به این راحتی نیست. ممکن است بگویی من کار گناهی نکرده‌ام؛ از شکم مادرم که به دنیا آمدم، چه می‌دانستم پدربزرگم برده داشته است؟ اما اگر تو برده داشته باشی، این اثر می‌گذارد. نمی‌توانی به‌آسانی ادعا کنی غیرمقاومم، مگر برگردی و این‌ها را تصحیح کنی؛ همان مفهوم توبه که در الهیات مسیحی هست و در قرآن هم بارها تکرار شده است.

صرفِ اینکه در ظاهر بگویم همهٔ کتاب‌ها را خوانده‌ام، تأثیر نمی‌گذارد؛ آن اتفاق‌ها افتاده و در تکوین تو پیش آمده‌اند. حالا می‌توانید بپرسید آیا خدا می‌توانست این را حذف کند؟ گناه سابجکتیو، یعنی اینکه ارادی تصمیم بگیرم گناه کنم، بحثی است که توضیح می‌دهم. به نظر می‌آید خدا راه برگشت را برای همه فراهم کرده تا این را به‌نوعی درست کنند؛ اسمش را توبه یا نوعی برگشت می‌گذاریم.

غسل تعمید فقط گناه آدم را می‌بخشد؛ بقیهٔ گناهان سر جای خود می‌مانند و توبه آنجا هم بسیار پررنگ است. اوریجینال سین به واسطهٔ ایمان پاک می‌شود، اما معنای دقیق آن در این بیان این است که دیگر guilty نیستی؛ یعنی گناهکار نیستی. اثر آن گناه، هرچه بوده، همچنان بر تو وجود دارد. با اینکه تعمید شده‌ای و مسیح را پذیرفته‌ای، آن اثر هست.

به قول کالوین، مانند چراغی است که نورش کم‌رنگ و ضعیف شده؛ چراغی که در دل تو کار می‌کند و حس خداجویی است. کم‌رنگ شده ولی خاموش نیست. مسیح را پذیرفته‌ای، که وجود دارد یا مثلاً فرستادهٔ خداست، پس guilty نیستی؛ اما تأثیر گناه در تو هست. در جهانی هبوط‌شده زندگی می‌کنی و، به تعبیر دقیق‌تر، حس خدایابی‌ات تضعیف شده است. آن‌ها به چیزی به اسم حس خدایابی قائل‌اند و ما مسلمانان هم زیاد از آن حرف می‌زنیم.

مسیحیان هم شریعت دارند؛ گناه برایشان معنا دارد. تجاوز به حقوق دیگران، دزدی و آدم کشتن را گناه به حساب می‌آورند. عهد قدیم هم جزو کتابشان است.

تنها کاری که مسیح به عنوان نجات‌دهندهٔ ما می‌کند این است که با ایمان به او و پذیرفتن اینکه پسر خداست یا نمایندهٔ خداست، آن گناه اولیه را که بر گردن ماست پاک می‌کند. بعضی از آن‌ها یونیتارین‌اند؛ حالا هر تعبیری، مقصود همان پاک شدن گناه نخستین است. مانند چیزی که ما مسلمانان می‌گوییم بچه پاک به دنیا می‌آید. این به معنی آن نیست که اگر آدم کشتی گناهکار نیستی.

اعتراف نوعی توبه کردن است. این‌طور نیست که صرفاً آدم بکشم و گناه بخشیده شود؛ اعتراف می‌کنم گناهکارم و بعد باید جبران کنم. این دقیقاً همان توجه و مراقبه‌ای است که در بیان خودمان هم داریم. اعتراف خود آگوستین را بخوانید. این مسخره و جوک نیست؛ واقعاً آدم با آن ارتقا پیدا می‌کند.

عقیدهٔ من همچنان این است که ادیان ابراهیمی بسیار به هم نزدیک‌اند. خوانش من آن‌ها را نزدیک می‌داند. می‌دانم بعضی مسلمانان دوست دارند تفکیک کنند و بگویند ما این‌طوریم و آن‌ها آن‌طور؛ اما دست‌کم شخصاً هرچه کتاب مقدس می‌خوانم، احساس می‌کنم بسیار شبیه متن قرآن است. من این‌طور درک می‌کنم.

مسئلهٔ دوم گناه سابجکتیو است: بدانم و گناه کنم؛ عالماً عامداً تصمیم بگیرم خلاف چیزی که می‌دانم بد است عمل کنم. می‌دانم این کار بد است، اما انجامش می‌دهم. کسی ممکن است بگوید، مثلاً فرض کنید، نمی‌دانم، می‌دانم سیگار ضرر دارد ولی می‌کشم؛ می‌دانم مال مردم خوردن بد است ولی به حقوقشان تجاوز می‌کنم. این چه ربطی به باور نداشتن به خدا دارد؟ می‌توانم مسلمان یا مسیحی باشم و همچنان بسیار معتقد باشم؛ پس این ربطی ندارد، هرچند گناه کرده‌ام.

اینجا از تأثیر معرفتی گناه حرف می‌زنیم. پیش از آن، بعضی معتقدند گناه سابجکتیو وجود ندارد. دعوای قدیمی افلاطون و ارسطو همین است. ارسطو از آکراسیا یا عمل آکراتیک حرف می‌زند: بدانیم خطاست و انجام بدهیم. آیا اصلاً چنین چیزی ممکن است؟ نظر افلاطون این است که ممکن نیست؛ اگر آدم‌ها درست را بدانند، حتماً آن را انجام می‌دهند. از این رو آموزش در نظر او بسیار مهم است: به آدم‌ها یاد بدهیم، دیگر خطا نمی‌کنند؛ باید آموزش را جدی گرفت.

حرف ارسطو این است که نه، می‌توانیم عمل آکراتیک انجام بدهیم؛ بعضی ممکن است بدانند و خطا کنند. چرا؟ به خاطر ضعف اراده. تمایلات بر من غلبه می‌کند؛ می‌دانم کار غلط است، ولی عقل و عقلانیت بر من حاکم نیست. passion، یعنی تمایلات، حاکم است. اراده‌ام ضعیف است، تمایلات غالب می‌شوند و با اینکه می‌دانم غلط است انجام می‌دهم.

اگر تمایلات بر کسی غالب شوند، یعنی نتوانسته قوای نفسش را درست و عادلانه تنظیم کند؛ تمپرمنت و قوایش را طوری نچیده که عقل حاکم باشد. در درونش نوعی بی‌عدالتی و ناهماهنگی پیدا شده و درست کار نمی‌کند؛ به غایت یا telos خلقت انسان، یعنی انسان خوب و فضیلت‌مند شدن، نمی‌رسد. passion حاکم شده و reason، یعنی عقلانیت، حاکم نیست تا خطا را اصلاح کند و انجام ندهد.

در این حالت چه اتفاقی می‌افتد؟ فرد دائماً reasoning خود را تضعیف می‌کند. استدلال می‌آورد، فکر و تعقل می‌کند، اما این را پایین می‌گذارد و تمایلات را بالا می‌آورد و بر خودش حاکم می‌کند. قوّه‌ای را تضعیف می‌کند که درست کار می‌کند تا او را به هدفش برساند. منشأ تأثیر نوئتیک گناه همین است: گناه می‌کنی، تمایلات را بر عقلانیت حاکم می‌کنی و این تأثیر شناختی دارد. شناختت از جهان تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

جهان را با تجربه و reasoning، با ترکیب این دو، می‌شناسیم. تجربه ممکن است دینی، حسی یا شهود درونی باشد. آنچه وارد می‌شود، منطق و عقلانیت را روی آن به کار می‌بریم. این عقلانیت می‌تواند پرگماتیک باشد، پرکتیک باشد یا معرفتی و تئورتیک؛ هر دو تضعیف می‌شوند. قوّه به تو می‌گوید این کار را نکن یا این خروجی را انجام نده، ولی برعکس به آن فشار می‌آوری.

وستفال سلسله‌ای از دایره‌ها ترسیم کرده است. عنوان مقاله‌اش «گناه را جدی بگیریم» است و آقای ملکیان هم آن را به فارسی ترجمه کرده؛ اگر دوست داشتید بخوانید. همین بحث تأثیر نوئتیک گناه را هم آنجا آورده است. می‌گوید تفکر و قوّهٔ reasoning انسان مرتبه‌های متفاوتی دارد: مرتبهٔ اول، زیست اخلاقی؛ مرتبهٔ بیرونی‌تر، مثلاً انسان‌شناسی؛ و بیرونی‌تر از آن، فیزیک و ریاضیات.

احتمالاً گناه در فیزیک و ریاضیات اثر کمتری دارد. ممکن است خطاکار و گناهکار باشی و ریاضی‌دان خوبی هم باشی. اما در انسان‌شناسی و جهان‌شناسی، در اینکه موقعیتم در جهان چیست، رابطه‌ام با خدا و دیگر انسان‌ها چگونه باید باشد، همه را خراب می‌کند. این دقیقاً جایی است که در بحث ما اثر می‌گذارد.

می‌گویی غیرمقاومم و منتظرم خدا آیاتش را برای من ظاهر کند تا با خیر محض در رابطهٔ عاشقانه قرار بگیرم؛ اما خیری را که در دستت بود و می‌دانستی زیر پا گذاشته‌ای. چطور عاشق خیر محض می‌شوی وقتی همان چیزی را که درست و خیر می‌دانی رعایت نمی‌کنی؟ می‌گویند اگر به آنچه می‌دانی عمل کنی، به نتیجه می‌رسی و درهای حکمت برایت باز می‌شود. همان چیزهای کوچکِ دانسته را زیر پا گذاشته‌ای و می‌گویی عاشق خیر محضم. چطور در آن رابطه قرار می‌گیری وقتی حتی آن شواهد کوچکِ آمده برای حرکت را انجام نداده‌ای؟

پس ممکن است کسی دچار گناه سابجکتیو شده باشد و ظاهراً فکر کند از نظر اپیستمیک غیرمقاوم است، ولی قوّهٔ reasoning خود را تضعیف کرده باشد. فرد دیگری ممکن است در سنت‌ها یا شرایطی قرار گرفته باشد که، به بیان آقای دکتر، باید بتواند خودش را از آن‌ها بیرون بکشد تا بتواند وارد رابطهٔ عاشقانه با خدا شود.

یک نکتهٔ دیگر هم اضافه کنم و بحثم را تمام کنم. چند آیه در قرآن هست که برای من خیلی جالب است؛ من اسمش را «تأثیر مثبت گناه» می‌گذارم، هرچند نمی‌دانم اسم خوبی است یا نه. آنچه تا اینجا گفتم، تأثیرهای منفی گناه بود: گناه باعث می‌شود وارد رابطهٔ عاشقانه با خداوند نشوی. اما انگار تأثیر مثبتی هم دارد؛ شاید به نحوی پارادوکسیکال کمک کند بتوانیم وارد این رابطه بشویم.

خود گناه آدم را ببینید. خدا به او می‌گوید هر کاری دوست داری بکن، ولی این یک کار را نکن؛ مثلاً میوهٔ این یک درخت را نخور. آدم همان یک کار را می‌کند؛ آدم که همهٔ ما هستیم، ما هم این کار را می‌کنیم و این تصمیم را می‌گیریم. کتاب مقدس خیلی واضح و روشن می‌گوید این درخت knowledge یا درخت اراده است؛ انگار چیزی می‌خواستی بفهمی یا کاری می‌خواستی بکنی. آدم با آن گناه چه می‌کند؟ خود خدا به او می‌گوید این کار را نکن، پس دقیقاً می‌داند. از این علم، بالاتر در جهان نداریم؛ بالاترین علم است. بقیهٔ علم‌های ما با واسطهٔ sense perception به دست می‌آید. با این حال آن کار را می‌کند؛ این نمونهٔ اعلای گناه سابجکتیو است.

آدم آنجا ارادهٔ خودش را نشان می‌دهد: «من هستم؛ من‌بودن خودم را نشان می‌دهم.» ارادهٔ آزادش را به منصهٔ ظهور می‌رساند. داشتن ارادهٔ آزاد و ظهور این اراده قدم اول بود تا بتوانی وارد رابطهٔ عاشقانه بشوی: «من هم یکی، تو هم یکی؛ حالا بیاییم وارد رابطه و دیالوگ بشویم.» اگر نمی‌توانستی به عنوان انسان دارای ارادهٔ آزاد، یا به تعبیر کتاب مقدس کسی که خدا او را به صورت خودش آفریده، حاضر باشی، یک‌سری رابطه تشکیل نمی‌شد. پس انگار این هبوط لازم است تا آن اتفاق بیفتد. این بیرون‌آمدن لازم است تا بتوانی تبدیل به انسان بشوی و ارادهٔ خودت را به منصهٔ ظهور برسانی.

چند جای دیگر قرآن هم این مضمون تکرار می‌شود. مثلاً ماجرای داوود را فرض کنید. در کتاب مقدس این‌طور آمده که داوود عاشق زنی می‌شود، شوهر آن زن را به جنگ می‌فرستد تا کشته بشود و با آن زن ازدواج می‌کند. داوود پادشاه است، همه‌چیز و همهٔ امکانات را در اختیار دارد؛ چرا باید این کار را انجام بدهد؟ قرآن آن مثال را نمی‌آورد، ولی چیزی شبیه آن می‌آورد: فرشته‌ها پس از این ماجرا پیش داوود می‌آیند و او را سرزنش می‌کنند.

در این نقل می‌گویند: «دو نفریم؛ من ۹۹ گوسفند دارم، آن یکی یک دانه دارد. آن یک دانهٔ مرا هم این می‌خواهد بخورد.» بعد می‌گویی: «تو که ۹۹ گوسفند داری، آن یک دانه را دیگر برای چه می‌خواهی بخوری؟» داوود متوجه می‌شود: «من که پادشاهم و همه‌چیز دارم، چرا باید بروند آن یک گوسفند او را هم بگیرند؟»

در گفت‌وگو گفته می‌شود: «داستان کتاب مقدس را ما قبول نداریم.» اشکالی ندارد. پرسش «چه ربطی به زنا دارد؟» هم مطرح می‌شود. بحث دربارهٔ آن مردی است که او را به جنگ می‌فرستد تا بمیرد؛ داستان کتاب مقدس این است، بحث زنا نیست. آن یک بحث دیگر است؛ من این‌طور یادم نمی‌آید. در هر صورت داوود خطایی می‌کند. مفسران مسلمان، مانند علامه طباطبایی، می‌گویند خطایش در قضاوت بوده است. به خود آن خطا کاری نداریم؛ اگر خطا مطابق کتاب مقدس باشد، یعنی می‌خواسته چیزی بیشتر از حد خودش بگیرد.

قرآن از امتحان‌کردن و آزمایش‌کردن داوود می‌گوید. داوود متذکر خطایش می‌شود: گناه یا خطایی اتفاق می‌افتد و او برمی‌گردد. اینجا جالب است؛ خدا را شکر می‌کند و بعد اتفاق دیگری می‌افتد: به مقام امامت هم می‌رسد. پس انگار خطا و بازگشتی، رفت‌وبرگشتی، لازم است تا بتوانی به آن مقام برسی. مقام خیلی بزرگی به واسطهٔ این برگشتن نصیبت می‌شود؛ می‌فهمی اشتباه کرده‌ای و برمی‌گردی. انگار که «يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَيِّـَٔاتِهِمْ»؛ مثلاً می‌گفت خود آن سیئه تبدیل به حسنه نمی‌شود؛ باعث می‌شود تو پرش کنی.

می‌خواهم بگویم در جهانی که امکان گناه، حتی گناه آبجکتیو یا سابجکتیو، وجود دارد، اگر بتوانی خودت را از آن سنت بیرون بکشی، کار بزرگی کرده‌ای. اگر از خطایی که برایت آماده است بیرون بیایی، مثلاً یوسف می‌شوی و ناگهان به مقام خیلی بزرگی می‌رسی. در جهانی زندگی می‌کنیم که امکان خطا و گناه برای ما هست؛ حتی ممکن است پایمان بلغزد. این لغزش ممکن است سابجکتیو یا آبجکتیو باشد، اما اگر برگردی و خودت را بیرون بکشی، ناگهان یک امتیاز بزرگ به دست می‌آوری.

گناه و بازگشت

چند آیه بعد، دربارهٔ سلیمان هم همین مضمون تکرار می‌شود. سلیمان حواسش به اسب‌ها می‌رود، آفتاب غروب می‌کند و احتمالاً نمازش قضا می‌شود؛ نماز عصرش. بعد می‌گوید: «خدایا آفتاب، خورشید، را برگردان.» در ادامه از بخشایش خدا سخن می‌گوید و دعایی نقل می‌شود: «خدا، ملکی به من بده که به هیچ احدی ندادی.» باز مقام خیلی بزرگی به واسطهٔ همین اتفاق به دست می‌آورد.

پس به نظر می‌آید در ظاهر گناه نوعی مقاومت در برابر این رابطهٔ عاشقانه ایجاد می‌کند، ولی انگار در فضایی زندگی می‌کنیم که اگر هم گناه کردیم، شاید خیلی هم بد نبوده؛ می‌توانیم برگردیم. اگر پدران ما چنین کرده‌اند و اکنون در سنت‌هایی هستیم که این اتفاق افتاده، با برگشتن و بیرون‌آمدن چیز خیلی بزرگی به دست می‌آید.

همان ماجرا باعث شد برود پیش شعیب و مثلاً آنجا ازدواج کند؛ وگرنه همان‌جا مانده بود. چیز خیلی بزرگی به دست آورد، در حالی که ممکن است در ظاهر خطایی من کرده باشم.