→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۱۲ · فلسفه متن مقدس

پنهانی خدا، کم‌کاری شناختی و امکان‌های انسان

۸,۵۲۴ واژه · ۲۰ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

جلسه بحث هیدن‌نس را ادامه می‌دهد: با روش بررسی برهان هیوم یک هسته مرکزی برای برهان پیدا و انتزاعی نوشته می‌شود، بعد درباره خدا و باور بررسی می‌شود و در قرآن دیده می‌شود. کسی دیگر در بخش دوم سه مسئله را تفکیک می‌کند: غیبت الهی، سکوت الهی و هیدن‌نس.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

ادامه بحث اختفای الهی

به دلایلی تصمیم گرفتم این جلسه هم بحث اختفای الهی را ادامه بدهم. از ابتدا مشتاق بودم علاوه بر معجزه، که قبلاً درباره‌اش فکر و کار کرده‌ام و بررسی کرده‌ام چه می‌توان از متن مقدس دربارهٔ مفهوم آن استخراج کرد، شاید به موضوع دومی هم برسیم؛ مفهوم دیگری که بتوانیم با استفاده از مفاهیم متون مقدس، به‌ویژه قرآن، شاید نگاه تازه‌ای به آن داشته باشیم.

در مقاله‌ای که در گروه گذاشتم اشاره‌ای کوتاه به اختفای الهی و ارتباط آن با معجزه شده است. آقای دکتر آزادگان برهان شلنبگ را مفصل مطرح کردند. در یکی دو هفتهٔ اخیر که بیشتر فکر کردم، احساس کردم این موضوع می‌تواند مناسب باشد تا مستقلاً به آن نگاه کنیم، هرچند به معجزه مربوط است. در دو جمله‌ای که دربارهٔ اختفا نوشته بودم، اشاره کردم که از طریق مفهوم آیات بینات نازل‌شده می‌توان نگاه خاصی به موضوع داشت؛ در آغاز جلسهٔ قبل هم مختصر درباره‌اش صحبت کردم.

اکنون احساس می‌کنم اختفای الهی به‌عنوان یک سؤال در قرآن بسیار مطرح شده و نکات جالبی دارد که می‌توان استخراج کرد. فکر می‌کنم این همان موضوع دومی است که می‌خواستم درباره‌اش صحبت کنیم؛ موقتاً کمی از بحث معجزه فاصله می‌گیریم، اما قرار بود موضوع ثانوی هم داشته باشیم.

می‌خواهم کاری شبیه بررسی برهان هیوم انجام دهم؛ کاری که شاید با شیوه‌های مرسوم بررسی برهان‌ها در فلسفهٔ تحلیلی متفاوت بود. به‌جای اینکه برهان را به‌صورت مجموعه‌ای از گزاره‌های A، B، C و D بنویسیم و قیاسی نتیجه بگیریم، کار دیگری هم می‌توان کرد: یک هستهٔ مرکزی، یعنی گزاره‌ای درست که از درستی‌اش مطمئنیم، پیدا کنیم؛ چیزی که به نظر می‌رسد برهان را پیش می‌برد. آنچه در کلاس گفتم، کم‌وبیش و مختصر در مقاله هم آمده است.

هسته مرکزی برهان

در مورد هیوم، هسته‌ای که من به آن تکیه کردم قضیه‌ای ریاضی و بسیار ساده است. اگر پیامی با احتمال درستی معین و کانالی با احتمال خطای معین داشته باشید، در بعضی حالت‌ها می‌توان گفت اگر احتمال پیام بسیار پایین باشد و از کانالی برسد که احتمال خطایش از حدی بیشتر است، معقول نیست بپذیرید پیام درست است. می‌توان محاسبات احتمالی انجام داد و این واقعیت را دقیقاً به‌صورت گزاره‌ای ریاضی اثبات کرد.

پس از یافتن هستهٔ درست برهان، باید آن را با دنیای واقعی تطبیق دهید. می‌گویید پیام مورد نظر همین معجزات ادعاشده است و ثابت می‌کنید احتمالشان بسیار پایین است؛ کانال انتقال نیز مثلاً اخبار کتاب‌های باستانی یا افرادی است که موثق نیستند، قبلاً دروغ زیادی از آنان شنیده‌ایم و کارهای خلاف دیده‌ایم. بنابراین کانال نامطمئن است. اکنون آن قضیه با واقعیت منطبق می‌شود و می‌توان نتیجه گرفت برهان هیوم در مورد معجزه کار می‌کند.

امیدوارم توانسته باشم تا حدودی نشان دهم که این روش به انواع تلاش‌ها برای تثبیت یا رد برهان هیوم نظم می‌دهد: می‌توانیم حول همین هستهٔ مرکزی بحث کنیم. برای رد برهان، یک راه این است که بگویید احتمال وقوع معجزه به دلایلی آن‌قدر که هیوم می‌گوید پایین نیست. مثلاً پیش از شنیدن اخبار معجزات، در زندگی عادی‌تان معجزه یا چیزهایی شبیه آن دیده‌اید؛ مانند مثالی که دربارهٔ درشکه بحث کردیم. مشاهدات و تجربه‌های خصوصی به من این حس را می‌دهند که در جهان باید اتفاقات بسیار عجیب‌وغریبی افتاده باشد.

یا با برهان‌های عقلی و فلسفی به جهان‌بینی‌ای رسیده‌اید که در آن حتماً باید معجزه وجود داشته باشد. چون می‌دانم و احساس می‌کنم چنین اتفاقاتی باید در طول تاریخ افتاده باشند، شنیدن خبرشان برایم بسیار عجیب نیست؛ احتمالشان در نظر من پایین نیست. حتی ممکن است احتمال اینکه اصلاً چنین اتفاقی نیفتاده باشد، از نظر من صفر باشد. خودم را تافتهٔ جدابافته نمی‌دانم؛ اگر چنین تجربه‌هایی داشته‌ام، حتماً تجربه‌های تاریخی بزرگ‌تر و مفصل‌تری هم بوده و نقل شده‌اند.

راه دیگر، صحبت‌کردن دربارهٔ کانال است. هیوم می‌کوشد بگوید این کانال‌ها بسیار ناامن‌اند. من با مثالی سعی کردم نشان دهم در شرایطی ممکن است امنیت کانال را تضمین کنیم و خبر وقوع معجزه را بپذیریم. این روش هم به نقد کمک می‌کند و هم، که شاید از نظر من مهم‌تر باشد، نشان می‌دهد پس از نقد چیزی از برهان باقی می‌ماند.

نسبت به بحث‌های متداول در نقد برهان‌های فلسفهٔ دین یا جاهای دیگر احساس بدی دارم. غالباً وقتی برهانی مانند اختفای الهی مطرح می‌شود، کسانی که به خدا اعتقاد دارند و آن را علیه وجود خدا می‌بینند، تمام تلاششان را صرف خراب‌کردن برهان می‌کنند. بندهای یک تا شش را می‌نویسند، یکی را رد می‌کنند و برهان خراب می‌شود. حس همدلانه‌ای ندارند که بپرسند پس از این نقد، چه چیزی از آن باقی می‌ماند؛ بالاخره داشت چیزی می‌گفت.

به نظر من هر برهان هسته‌ای درست دارد و چیزی از آن نتیجه می‌شود. خوب است به‌جای اینکه فقط خرابش کنیم، قسمت‌های نامناسبش را بتراشیم و بگوییم وجود خدا را نفی نمی‌کند، اما چیزی را نفی می‌کند که درست هم هست. برهان هیوم به نظر من بسیار خوب است: به کسانی که اکنون ایمانشان را به نقل‌قول‌هایی از این و آن وابسته کرده‌اند می‌گوید باورشان چندان موجه نیست.

فجایع دینی حول‌وحوش همین چرندیات و فرقه‌هایی شکل می‌گیرند که ممکن است به خودکشی یا دیگرکشی منجر شوند؛ آدم‌هایی ادعاهایی از این نوع می‌کنند. کسی آشی می‌پزد و با تقلبی شبیه شعبده، اثر پنجهٔ، نمی‌دانم، حضرت زهرا روی آن ظاهر می‌شود؛ ناگهان فرقه‌ای پدید می‌آید. کسی که از ابتدا با دروغ شروع کرده و آدم حسابی نیست، مردم را به راه خوبی نمی‌برد.

مثال فرقه و خودکشی جمعی

همین دیشب عکس هوایی فاجعهٔ آن فرقه‌ای را دیدم که در آمریکا خودکشی کردند؛ اسم آن شخص جونز بود یا چه بود؟ قبلاً عکس‌هایی از داخل شهرکی که همه خودشان را کشته بودند دیده بودم، اما این عکس هوایی وحشتناک بود؛ باورکردنی نبود این تعداد آدم همان‌طور نقش زمین شده و افتاده باشند.

برهان هیوم چنین فرقه‌هایی را می‌زند و این خوب است. ممکن است به دلایلی که گفتم همهٔ معجزات و اخبار آن‌ها را رد نکند، اما چیزی از آن باقی می‌ماند. اینکه هنگام نقد برهان بکوشیم نکتهٔ درستش را استخراج کنیم، به نظرم بسیار مفیدتر از آن است که مانند خصم، جدلی برخورد کنیم و فقط ایرادش را بگیریم و ردش کنیم.

جلسهٔ قبل به بعضی بندها ایراد گرفتم؛ کاری که این بار می‌خواهم انجام دهم، به نظر خودم دست‌کم از این جهت مفیدتر است که در پایان بگویم چیزی جالب از برهان باقی می‌ماند. نمی‌خواهم ایده‌ای بسیار کلی و مشخص بدهم که با همهٔ برهان‌ها چه کنیم. کار تا حدی شبیه کاری است که در ریاضیات برای تولید مفاهیم مجرد و گزاره‌های ریاضیات مدرن انجام می‌دهند: در تجریدی‌ترین و کلی‌ترین حالت، چیزی درست پیدا کنیم که به این برهان بخورد و سپس برهان را بر آن سوار کنیم.

چند نکتهٔ بسیار بدیهی و کلی می‌نویسم که حتی نام خدا هم در آن‌ها نیست. بعضی‌ها با آمدن نام خدا ناگهان حساس می‌شوند. اگر بگویم پیشامدی با احتمال معین و کانالی با احتمال خطای معین داریم، همه می‌پذیرند؛ اما اگر از ابتدا بگویم منظورم معجزه و کتاب‌های مقدس است، ممکن است عده‌ای شمشیر بردارند و حتی به برهان ریاضی واضح هم ایراد بگیرند که P را کج نوشته‌اید یا چه کرده‌اید.

از آن‌سو هم بهتر نیستند؛ وقتی به بعضی گزاره‌های بسیار مهم برایشان، مثلاً دربارهٔ نظریهٔ تکامل و نتایج فلسفی آن، ایراد می‌گیرید، واقعاً شمشیر برمی‌دارند؛ مسخره و توهین می‌کنند و می‌کوشند طرف را از سر راهشان بردارند. آنچه می‌نویسم به نظر خودم بدیهی است و امیدوارم حساسیتی هم در آن نباشد.

صورت‌بندی G و B و H

H به B نیاز حیاتی دارد؛ G، B را در اختیار دارد و از نیاز H آگاه است. دقیق‌تر بنویسیم: G می‌تواند B را به H بدهد، اما نمی‌دهد و در عین حال نسبت به H خیرخواه است. می‌گوید دوستش دارد و خیرش را می‌خواهد، اما چیزی را که نرسیدنش باعث مرگ H می‌شود به او نمی‌دهد.

مثال ساده این است که کسی واقعاً از تشنگی در حال مرگ و به آخر عمرش رسیده است. من لیوانی آب در دست دارم و به او می‌گویم بسیار دوستت دارم، عزیز و نازنین منی؛ می‌توانم آب را بدهم، اما نمی‌دهم و او می‌میرد. آیا قبول می‌کنید چنین اتفاقی ناسازگار نیست و می‌تواند رخ دهد؟ به نظر من معقول نیست.

در برهان اختفای الهی، H انسان و B باور است که انسان به آن نیاز حیاتی دارد؛ مثلاً آخرتش به خطر می‌افتد. یا، آن‌گونه که خود شلنبگ تأکید می‌کند، نمی‌تواند با خداوند در رابطه‌ای عاشقانه قرار گیرد؛ رابطه‌ای که برایش حیاتی و موجب رستگاری است. اتفاقاً در مسائل دینی این نیاز از مرگ و زندگی هم مهم‌تر است، چون اعتقاد به آخرت، بهشت و جهنم وجود دارد. مردن یا نمردن اهمیت کمتری از رستگارشدن یا نشدن دارد.

خداوند می‌تواند اکنون آن باور را بدهد؛ می‌تواند عقربه را حرکت دهد تا شخص باور کند خدا وجود دارد. می‌داند چنین نیاز حیاتی‌ای هست، می‌تواند آن را برآورده کند، اما نمی‌کند؛ در عین حال می‌گوید انسان را دوست دارد و خیرخواه است. بنابراین تناقضی پدید می‌آید. نمونهٔ سادهٔ این صورت‌بندی همان تشنگی و لیوان آب است.

تا جای ممکن کوشیدم نکتهٔ درستی را که برهان را پیش می‌برد انتزاع کنم. شاید بتوان این گزاره را در موقعیت‌های انسانی، اجتماعی و رابطهٔ دولت و ملت هم به کار برد؛ همان‌گونه که گزارهٔ مرکزی هیوم ارتباطی ضروری با معجزه، خدا و پیامبر ندارد، بلکه گزاره‌ای احتمالاتی است که جاهای دیگر هم کاربرد دارد. از جمله در اخبار روزانهٔ کانال‌های موثق و غیرموثق؛ احتمال اینکه کانالی خبر را درست مخابره کند به تجربهٔ قبلی‌مان بستگی دارد. اینجا نیز موقعیتی انسانی داریم که ممکن است در موقعیت‌های اجتماعی دیگر به کار آید.

اکنون به نظر می‌رسد تناقضی داریم. چیزی درست می‌گویم، اما مانند مورد هیوم، پرسشم این است که آیا با موضوع خاص منطبق است یا نه. برخلاف گزاره‌های ریاضی، که در آن‌ها نماد، عدد و رابطه روشن‌اند، در موارد انسانی و دینی مفاهیمی مانند نیاز حیاتی و خیرخواهی مطرح‌اند. اینکه G، B را دارد و می‌تواند بدهد روشن‌تر است، اما کسی ممکن است ایراد بگیرد که خیرخواهی لزوماً به معنای برآورده‌کردن هر نیاز دیگری نیست.

فعلاً خیرخواه را این‌گونه تعریف کنیم: کسی که اگر بداند نیاز حیاتی‌ای وجود دارد آن را برآورده می‌کند و مضایقه نمی‌کند. فرض کنیم نتیجهٔ خیرخواهی این است که اگر خداوند عاشق انسان‌هاست و خیرشان را می‌خواهد، چیزی بسیار ضروری و لازم را حتماً به آنان می‌دهد. ممکن است کسی بگوید خیرخواهی خداوند معنای دیگری دارد. فعلاً می‌خواهم ببینیم هنگام تطبیق برهان با موضوع خداوند، انسان و اعطای باور، کجا ممکن است مشکلی وجود داشته باشد.

یک امکان این است که H به B نیاز حیاتی ندارد؛ ممکن است فکر کند دارد، اما نداشته باشد. یا H به B نیاز دارد، ولی ضرر B بیشتر از نفعش است. یا H به B نیاز دارد، اما به B′ بیشتر نیاز دارد و این دو با هم سازگار نیستند. می‌توان دربارهٔ گزارهٔ اول همین‌طور فکر کرد: نیاز واقعی نباشد یا با نیازهای دیگر تعارض داشته باشد.

خیرخواهی خدا و تخصیص نیاز

بعضی نقدها ممکن است در موقعیت‌های انسانی و اجتماعی وارد باشند، اما در موضوع اختفای الهی وارد نباشند. مثلاً Hهای زیادی به چیزی نیاز دارند و G خیرخواه همه است؛ به یک H نمی‌دهد، چون به Hهای دیگر داده و تمام شده است و به او نمی‌رسد. این در مورد خداوند و باور سازگار نیست، اما در موارد دیگر می‌توان چنین احتمالی را مطرح کرد.

برای تطبیق با مورد خاص باید مطمئن شویم نیاز واقعاً حیاتی است، با دیگر نیازهای حیاتی سازگاری دارد و ضرری هم ندارد. مثال شمارهٔ دو، که به نظر من بسیار مهم است، باز تشنگی و لیوان آب است، اما این بار برای مجروح جنگی.

در فیلم‌ها دیده‌ایم کسی که خون‌ریزی شدید دارد بسیار تشنه است. نیازش به یک معنا حیاتی است؛ واقعاً احساس می‌کند دارد می‌میرد و اگر مدتی آب نرسد می‌میرد. اما در این مثال، پزشکان می‌گویند به‌هیچ‌وجه به او آب ندهید، چون خون‌ریزی را تشدید می‌کند و زودتر می‌میرد. در نهایت، چه آب بدهید و چه ندهید، دارد می‌میرد؛ مسئله این است که برآوردن آن نیاز حیاتی در آن لحظه ضرر بیشتری دارد و جلوی مرگش را نمی‌گیرد.

این مثال با پاسخی منطبق است که در یکی دو جلسهٔ اخیر دربارهٔ این برهان بر آن تأکید کردم و از بحث آیات بینات نازل‌شده به دست می‌آمد: خطرناک‌اند. فکر می‌کنم اگر عقربه حرکت کند ناگهان زندگی‌ام متحول می‌شود و رستگار می‌شوم، در حالی که ممکن است نتیجه بدتر باشد.

لحظه‌ای فرض کنید عقربه حرکت کند و شخص در همان لحظه مطمئن شود خدا آن را حرکت داده و به خدا باور پیدا کند. اگر بسیار مغرور و متکبر باشد، مانند بسیاری از افراد، حالا فهمیده خدایی هست که باید در برابرش خاضع و متواضع باشد. آیا همین حرکت عقربه ناگهان تکبرش را از بین می‌برد؟ ممکن است به دلایل دیگری نتواند وارد رابطه‌ای با خدا شود و ندانستن برایش مشکل کمتری از دانستن ایجاد کند.

یا باید شیوهٔ زندگی‌اش را عوض کند و نمی‌تواند؛ آدم خجالتی‌ای است و از فردا باید نماز بخواند. به دوستانش چه بگوید؟ بگوید عقربه حرکت کرد، مسخره‌اش می‌کنند. هزار سناریو می‌توان چید که پس از حرکت عقربه و ایمان‌آوردن، مشکلاتی برای او ایجاد شود و فشارشان کم‌کم ذهنش را به این سمت ببرد که شاید خدا آن را حرکت نداده است؛ شاید باد آمده، آهن‌ربایی آنجا بوده، کلکی در کار بوده یا دستگاه هر چند سال یک بار چنین حرکتی می‌کند. چه می‌دانم، ممکن است دلایلی کوانتومی برای اتفاقات عجیب وجود داشته باشد.

پس صرف اینکه شخص فکر کند نیاز حیاتی دارد و با پیداکردن باور موجودی جالب می‌شود و می‌تواند با خدا رابطه‌ای عاشقانه داشته باشد، درست نیست. به نظر من یک سناریو این است که پس از مدتی آن باور را پس بزند؛ مانند آنچه تقریباً دربارهٔ همهٔ اقوام در قرآن آمده، به‌ویژه قوم صالح که سرانجام شتر را کشتند. ممکن است باور را پس بزند، چون برایش تحمل‌پذیر نیست.

امکان دیگری هم هست که می‌خواهم اضافه کنم. فردی از جامعهٔ آتئیست‌ها ناگهان متحول می‌شود و می‌فهمد اگر آنجا بماند نمی‌تواند به وظایف دینی‌اش متعهد باشد. شاید به کشوری اسلامی، یا هر جایی که فکر می‌کند، هجرت کند؛ به دیری پناه ببرد یا به جامعه‌ای تازه از مؤمنان بپیوندد.

اما خصلت‌هایش ناگهان عوض نمی‌شوند. اگر مشکلات عمیقی داشته باشد، به یکی از افراد مشکل‌دار آن جامعه تبدیل می‌شود؛ جامعه‌ای که از آدم‌های بی‌خود هم پر است. ناگهان از آتئیستی متعصب، دین‌داری متعصب از نوع داعش می‌شود، تا آخر عمر مؤمن می‌ماند و آدم‌های زیادی می‌کشد که در جامعهٔ قبلی نمی‌کشت.

پس اگر باور را پس نزند و به جامعهٔ تازه هم وارد شود، لزوماً در جای خوبی قرار نمی‌گیرد. همان‌گونه که جامعهٔ تازه آدم‌های خوبی دارد، در جامعهٔ قبلی هم کسانی بودند که می‌توانست عضو جمعشان باشد؛ آتئیست خوب از نظر اخلاقی هم داریم. این موضوع واقعاً تجربی است.

نمونه کت استیونز

می‌خواهم نام کسی را بیاورم که به دلیلی به او ارادت دارم؛ نمی‌خواهم بگویم مثال دقیق این موضوع است، اما از نمونه‌هاست. خواننده‌ای انگلیسی و بسیار بسیار معروف به نام کت استیونز در دههٔ ۷۰ ترانه‌های درجهٔ یک داشت و آدمی معتبر و مشهور بود. بعد مسلمان شد؛ البته این تغییر در چند مرحله رخ داد. فکر می‌کنم ابتدا مسیحی و سپس مسلمان شد.

خودش ماجرا را این‌گونه تعریف می‌کند: برای شنا به اقیانوس رفته بود، کنترل را از دست داد و به میان اقیانوس رسید. می‌گوید مطمئن شدم دیگر امکان نجات ندارم؛ خشکی‌ای دیده نمی‌شد و همه‌چیز تمام‌شده به نظر می‌رسید. در لحظه‌ای گفتم خدایا، اگر نجاتم بدهی زندگی‌ام را عوض می‌کنم و مؤمن می‌شوم. می‌گوید همین را که گفتم موجی آمد و ناگهان دیدم کنار ساحلم. به قول خودش، به عهدش وفا کرد؛ موسیقی را کنار گذاشت و نخواند، مسیحی شد و پس از مدتی مسلمان شد.

اکنون کمی مشکوک است که چه نوع مسلمانی است. چند سال پیش حرف‌هایی دربارهٔ ارتباطش با داعش زدند؛ او به دادگاه شکایت کرد و طرف مقابل محکوم شد، چون سند و مدرکی نداشتند. فکر می‌کنم علت طرح چنین حرف‌هایی ظاهر او بوده است؛ به‌نوعی مسلمانی از تیپ وهابی شده و مثلاً به عربستان می‌رود. چند سالی هم هست پس از سال‌ها سکوت، دوباره ترانه‌های مذهبی اسلامی، مثلاً در مدح پیامبر، اجرا می‌کند.

یک بار، تصادفاً و مثلاً ۲۰ سال پیش، در سایتی دیدم طرفدارانش هنوز صفحه‌هایی دارند و در آن‌ها می‌نویسند بخوان. آن‌قدر دوستش داشتند که همچنان تلاش می‌کردند او را به بازگشت تشویق کنند. بسیار بااستعداد بود؛ اگر ترانه‌هایش را شنیده باشید یا بشنوید، ترانه‌های خوبی می‌خواند. از آن ترانه‌ها می‌گویم آدم خوبی است، چون در فضای دههٔ ۷۰ موسیقی سالم و خوبی اجرا می‌کرد.

فرض کنید آن اتفاق نیفتد و این فرد بکوشد به باوری که پیدا کرده متعهد باشد؛ تا درون خودش را اصلاح نکند نجات پیدا نکرده است. باور، شرط لازم و کافی برای اینکه آدم خوبی شوید، رستگار شوید و در رابطه‌ای عاشقانه با خدا قرار بگیرید نیست؛ قطعاً نیست.

شرط نیاز واقعی و بی‌ضرر

پس برای تطبیق این هستهٔ مرکزی با مورد خاص باید جزئیات را بررسی کنیم. به نظر می‌رسد دست‌کم در این مورد، برهان اختفای الهی این نکته را رعایت نمی‌کند: آیا نیاز شخص واقعاً حیاتی و بی‌ضرر است؟

یا شخص فقط خیال می‌کند چنین نیازی دارد. برای مطالعهٔ بیشتر، در بحث لکان ادبیاتی هست که میان desire، demand و need فرق می‌گذارد. آنچه می‌خواهم و فکر می‌کنم لازم دارم می‌تواند با آنچه واقعاً لازم دارم کاملاً متفاوت، حتی متضاد باشد. گاهی درست برعکس می‌فهمیم. پس خواست کسی که فکر می‌کند با حرکت عقربه این کار را انجام می‌دهد، آن کار را انجام نمی‌دهد و مشکلاتش حل می‌شود، لزوماً نشانهٔ نیاز واقعی نیست.

ممکن است نیاز واقعی او همین باشد که فعلاً ارتباطش با خدا از پس پرده باشد، هرچند خودش نفهمد. G می‌تواند خیرخواه باشد و دقیقاً به‌سبب خیرخواهی به این خواست، نه نیاز، توجه نکند؛ چون خواستی کاذب است که با نیاز واقعی شخص انطباق ندارد. پس گزارهٔ مربوط به نیاز H جزئیاتی دارد.

در پاسخ به پرسشی دربارهٔ معنای باور باید به دو واژهٔ انگلیسی توجه کنیم؛ آنچه می‌گویید به مفهوم faith نزدیک است، نه به این. اینجا بسیار ساده در نظر بگیرید: باور دارم گزارهٔ «خدا هست» درست است؛ همین. اکنون بودونبود خدا بسیار مهم شده، در حالی که قبلاً چنین نبود. فعلاً این موضوع را کنار می‌گذارم و کمی جلوتر می‌رویم.

اعطای‌پذیری نیاز

فرض کنیم خیرخواهی را داریم و معنایش را می‌دانیم. دربارهٔ اینکه G، B را در اختیار دارد و می‌تواند به H بدهد، باید بررسی کنیم: ممکن است B قابل اعطا نباشد؟ آیا واقعاً چیزی است که می‌توان داد؟ لیوان آب را می‌توان به کسی داد تا بنوشد، اما ممکن است G چیزی داشته باشد که امکان دادنش نباشد.

باید همین «می‌تواند» را بررسی کنیم. اگر نشان دهم B قابل اعطا نیست، ایرادی به همه‌توان‌بودن خدا وارد نکرده‌ام؛ شاید اشتباه می‌کنم که آن را چیزی مانند لیوان آب می‌پندارم. بعضی چیزها اصولاً قابل اعطا نیستند.

مثال سوم، پدر و راه‌رفتن کودک است. کودکی می‌خواهد از جایی به جای دیگر برسد و بسیار مشتاق راه‌رفتن است، اما هنوز بلد نیست؛ مثلاً فرض کنید بیماری داشته و پدر خود را موظف می‌داند راه‌رفتن را به او یاد بدهد. کودک شدیداً نیاز دارد چیزی را بردارد؛ بلکه خود پدر این نیاز را ایجاد کرده است تا انگیزهٔ راه‌رفتن در او پدید آید.

کودک می‌گوید پدر می‌گوید مرا دوست دارد؛ من آن چیز را می‌خواهم و او می‌تواند مرا بردارد و آنجا بگذارد، اما نمی‌برد. چرا؟ چون می‌خواهد کودک راه بیفتد. این مثال را می‌توان در همان قالب بیان کرد: خیر مهم‌تری وجود دارد. درست است که کودک اکنون تشنه است و می‌خواهد لیوان را بردارد، اما مهم‌تر این است که راه‌رفتن را یاد بگیرد. پزشکان گفته‌اند چنین برنامه‌ای بچین تا شروع به حرکت کند.

مانند کار فیزیوتراپ‌هاست که ظاهراً مردم، از جمله کسانی را که جراحی کرده‌اند، اذیت می‌کنند و صدایشان را درمی‌آورند، اما خیرخواه‌اند. اینکه چیزی خوشایند یا ناخوشایند باشد، به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. دادن لیوان آب به کودک مضر نیست، اما پدر نمی‌دهد، چون خیر بزرگ‌تری وجود دارد و این دو ممکن است با هم سازگار نباشند؛ بالاخره کودک باید راه‌رفتن را یاد بگیرد.

قدم ضروری و اختفا

در موضوع اختفای الهی، انسان، یعنی H، باید مسیری را به‌سوی G طی کند؛ مانند راه‌رفتن، خودش باید آن را بپیماید. نه لزوماً تمام مسیر، اما از جایی به بعد باید خودش حرکت کند. فرض کنید خدا او را تا اینجا آورده و اکنون باید قدم دیگری بردارد، اما گیر کرده است. با برهان اختفای الهی می‌گوید اگر خدا خیرخواه من بود، این قدم را برایم برمی‌داشت؛ چرا مرا اینجا گذاشته است؟

نمونه‌اش همین باور است: احساس می‌کنم تا این قدم را برندارم و باورم را درست نکنم، نمی‌توانم به‌سوی خدا بروم؛ عاشق چه بشوم، موجودی که نمی‌دانم هست یا نیست؟ لازم است اکنون این قدم برداشته شود، اما خدا خودش را نشان نمی‌دهد.

می‌توان مانند قضیه‌ای نشان داد که در چنین وضعیتی، هر جا باشید، برهان اختفای الهی می‌گوید خدا باید یک گام دیگر جلو ببردتان. چه فرقی می‌کند؟ فرض کنید باور شخص درست شد و به اینجا رسید؛ اکنون چیز دیگری لازم دارد که خدا نمی‌دهد. نتیجه این می‌شود که خدا باید H را، بدون اینکه او کاری کند، به خودش بچسباند. اما چنین چیزی رابطهٔ عاشقانه نیست.

مثالی به ذهنم رسید و مردد بودم بگویم یا نه. چند روز پیش عکسی از عروسک‌های جنسی دیدم؛ نمی‌دانستم موضوع این‌قدر جدی است. عده‌ای عروسک زن یا مرد را جای شریک می‌گذارند و با آن رابطهٔ جنسی دارند. واقعاً چندش‌آور است؛ حالا شاید بیماری روانی دارند یا، هرچه هست، تجربهٔ گرفتن شریک چنان بد بوده که می‌گویند عروسک دست‌کم حرف نمی‌زند و اذیتم نمی‌کند.

پاسخ همین است: خدا نمی‌خواهد با عروسک رابطه‌ای عاشقانه داشته باشد؛ انسان را خلق کرده است. علت اینکه نوشتم B قابل اعطا نیست همین است که رابطهٔ عاشقانه را نمی‌توان بدون کاری از سوی شخص به او داد. بالاخره باید جایی بایستید و قدمی بردارید؛ شاید پس از اینکه دو قدم برداشتید بقیهٔ راه را ببرندتان.

تا همین‌جا هم می‌بینید شما را به جایی آورده‌اند: قوای شناختی و شواهدی دارید. خداوند موجودی کور و کر در خلأ خلق نکرده که امکان شروع حرکت نداشته باشد. دست‌کم ادعای افراد مذهبی این است که خدا پیامبرانی فرستاده و پیام‌های زیادی ردوبدل شده است؛ تا جایی، همراه دستورعمل‌هایی، کارهایی انجام شده. هر جا باشید، بالاخره قدمی را باید خودتان بردارید.

تجربه تاریخی تقاضای ظهور

نکتهٔ بسیار مهمی که یکی از دوستان اشاره کرد این است که اکنون می‌پرسند چرا خدا خودش را نشان نمی‌دهد تا باور کنم هست یا نیست. این موضوع هزار سال پیش مطرح نبود. در قرآن مسئلهٔ بودونبود خدا مطرح نبود؛ کمی جلوتر بودند، اما باز می‌پرسیدند چرا ما را جلوتر نمی‌برد؟

تجربهٔ تاریخی نشان می‌دهد این برهان واقعاً وجود داشته است. سؤال این بود که چرا خدا خودش را نشان نمی‌دهد تا بفهمم این بت‌ها درست نیستند؛ چرا توحید را نشان نمی‌دهد؟ اگر توحید را نشان دهد، باز باید چیز دیگری نشان دهد: اکنون که فهمیدم خدا یکتاست، چه کنم؟ چرا نمی‌گوید این پیامبر درست می‌گوید یا کدام شریعت درست است؟ سپس در خود شریعت هم باید چیزهای دیگری بگوید؛ در نهایت باید همه‌چیز را بگوید.

برهان اختفای الهی از دوران باستان وجود داشته است. دروغ می‌گویند که چون به‌صورت برهانی در فلسفهٔ تحلیلی نوشته نشده بود، وجود نداشت؛ این احساس و سخن همیشه بوده است. دلیلش هم این بوده که شخص نمی‌خواهد از ارادهٔ خودش استفاده کند؛ انگار می‌خواهد هلش بدهند.

آیه‌ای بخوانم؛ می‌خواهم بگویم این برهان از قول مشرکان تقریباً به‌طور واضح و کامل در جایی از قرآن آمده است. در آیهٔ ۳۵ سورهٔ نحل، از قول کسانی که مشرک شدند گفته می‌شود اگر خدا می‌خواست، نه ما و نه اجدادمان غیرخدا را می‌پرستیدیم و غیر از آنچه او می‌خواهد چیزی را تحریم نمی‌کردیم.

برهانشان این است: راست نمی‌گویی که از طرف خدایی آمده‌ای که یکتاست. چند قرن است بت‌ها را می‌پرستیم؛ خدا جلوی ما را نگرفته و خودش را نشان نداده تا بگوید این کار را نکنید. شریعتی هم ساخته‌ایم و به آن عمل می‌کنیم. اینجا دو قدم درخواست می‌شود: خدا بیاید و بگوید هستم و یکتا هستم.

با حرکت عقربه از کجا می‌دانید یک خدا وجود دارد؟ شاید چیزی ماورای طبیعی باشد، شاید چندتا باشند، شاید خدا نبوده و شیطان بوده باشد. از کجا بدانم خدای یکتا عقربه را حرکت داده؟ برای ارتباط با خدا باید وجود، یکتایی و چیزهای دیگری را درباره‌اش بدانم؛ شریعت درست را هم بدانم. می‌گویند اگر خدا می‌خواست، این چیزهایی را هم تحریم نمی‌کردیم. در برابر پیامبر برهان می‌آورند که حرفت نمی‌تواند درست باشد؛ اگر خدا بود نمی‌گذاشت این‌گونه زندگی کنیم، خودش را به ما نشان می‌داد.

درخواست معجزه از پیامبر

به‌ویژه اکنون که پیامبر آمده و معجزه نمی‌آورد، به او می‌گویند معجزه‌ای نمی‌آوری. کمی جلوتر ادامهٔ آیه را می‌خوانم که به جای جالبی می‌رسد. نکته این است که نیاز حیاتی نهایی، یعنی رابطهٔ عاشقانه، قابل اعطا نیست. ممکن است باور را بتوان داد؛ حتی ممکن است ایمان به توحید را به‌زور به کسی داد، اما رابطهٔ عاشقانه‌ای که آقای شلنبگ دنبال می‌کند قابل دادن نیست. اگر نیاز نهایی را رابطهٔ عاشقانه با خدا بگذارید، این نوع برهان کار نمی‌کند.

مانند برهان استقرای ریاضی، می‌توان گفت هر جا باشم، اگر برهان اختفای الهی درست باشد، خدا باید یک قدم جلوترم ببرد؛ پس تا پایان باید بدون کاری از سوی من مرا ببرد. چه تمایزی هست میان باور به وجود خدا، یکتایی او، اینکه کدام پیامبر درست‌تر است و مراحل بعد؟ ادامه دهید تا برسید به اینکه اکنون چه کنم؛ امروز صبح که بیدار می‌شوم چرا خدا روشن نمی‌کند به این طرف بروم یا آن طرف؟ این مانند نفی اختیار است.

چند سال پیش دربارهٔ این آیه صحبت‌هایی کردم؛ اکنون نمی‌خواهم بگویم، اما اگر وقت شد در پایان می‌گویم. آیه می‌خواهد به ویژگی روانی منفی‌ای در مشرکان اشاره کند: چرا چنین حرفی می‌زنند و چه نوع آدم‌هایی این برهان را می‌آورند؟ به نظر من دربارهٔ این برهان و طرفدارانش نیز صدق می‌کند.

چرا این حرف را در میانهٔ بحث فلسفی می‌زنم؟ چون مقاله‌ای از آقای شلنبگ دیدم که او و بعضی دوستانش دربارهٔ وضعیت روانی و، نمی‌دانم، اینکه چرا برهان اختفای الهی این‌قدر دیر ظاهر شد توضیحاتی می‌دهند. حرف‌هایی می‌زنند که مجازاتشان این است که پاسخ بدهیم شما مشکلی دارید که این برهان به نظرتان معقول می‌رسد.

اختفا در قرآن: شرک و توحید

در پاسخ به اشارهٔ یکی از حاضران به آیه‌ای دیگر، باید بگویم فقط یک مورد نیست؛ بارها چنین سخنی می‌گویند. معجزه‌خواهی یعنی اگر ادعایت درست است، خدا باید خودش را آشکار کند. واژهٔ «جَهْرَةًۭ» درست در مقابل اختفاست. در یکی دو هفتهٔ اخیر، بدون اینکه وقت بگذارم تمام قرآن را جست‌وجو کنم، موضوع را در ذهنم مرور کردم و احساس کردم بسیار گسترده است. همان‌گونه که این آیه به ذهنم رسید و عملاً برهان را دربارهٔ شرک و توحید، نه وجود یا عدم وجود خدا، به کار می‌برد، ممکن است نکات جالب بسیاری باشد. جای کار دارد تا چیزی بسیار خوب از آن استخراج کنیم.

این مثال دقیقاً آن مثال نیست، اما نکتهٔ دیگری می‌گوید که اینجا هم صدق می‌کند. دو ایراد اصلی به برهان اختفای الهی داریم. نخست اینکه به ضرر تحمیل ایمان و باور توجه نمی‌کند؛ چیزی که دست‌کم در قرآن صریحاً به آن اشاره شده و به معجزه مربوط است. چرا خدا خودش را آشکار نمی‌کند تا همه بدانند هست، یا حتی بدانند یکتاست؟ ممکن است آن باور را پس بزنند، کار دیگری کنند و هلاک شوند.

دوم اینکه حتی اگر این خطر را در نظر نگیریم، مانند کودکی می‌شویم که فلج باقی بماند و از خیر بزرگ‌تری محروم شود. باید یاد بگیریم از عقل خود استفاده کنیم و موانع راه را برداریم تا رابطهٔ عاشقانهٔ واقعی شکل بگیرد. خدا موجود مختاری را خلق کرده که فساد و خون‌ریزی هم به راه می‌اندازد؛ بدون اختیار، همه عروسک‌اند و خدا نمی‌خواهد با عروسک رابطه‌ای عاشقانه داشته باشد.

البته مشکلات بسیار جدی و مسئلهٔ شر هم از اینجا پدید می‌آید. انسان همه‌دان و همه‌توان نیست، اما اختیار دارد و به معنایی حالتی از جانشینی خدا را دارد؛ انگار مانند خدا می‌تواند خلاقیتی داشته باشد، بدون اینکه بداند و توان کافی برای انجام آنچه می‌داند داشته باشد. طبعاً شر و فساد هم پدید می‌آید.

اصلاحات عملی و مشرکان

ادامهٔ آن آیه نیز بسیار جالب است؛ گفتم به نکتهٔ جالبی می‌رسد. دربارهٔ نکته‌ای که مطرح کردید، دقیقاً چنین است: مرتب در قرآن، مثلاً در سورهٔ انعام که اشاره کردید، خدا به‌طور غیرمستقیم به مشرکان خطاب می‌کند. مال یتیم را که می‌دانی نباید بخوری؛ این ارتباطی به موحدبودن یا مشرک‌بودن ندارد. می‌توانی اصلاحاتی عملی انجام دهی. اگر ظرفیتت به‌گونه‌ای شود که با حرکت عقربه به جای خوبی برسی، مثلاً خدا عقربه‌ای را برایت حرکت می‌دهد.

به نظر من نکتهٔ بسیار مهم این است که این برهان، نه وجود خدا و نه توحید را نفی می‌کند، اما چیزی می‌گوید. اکنون چه از آن باقی می‌ماند؟ کسانی که نتوانند این دو مثال را تطبیق دهند یا چنین ایرادهایی بگیرند، باید اعتراف کنند برهان چیزی را می‌زند. نمی‌دانم چه اصطلاحی به کار ببرم، اما اثری باقی می‌ماند؛ همان‌گونه که از برهان هیوم چیزی باقی می‌ماند.

آدم‌هایی هستند که تعدادشان کم نیست و شاید اکثریت باشند، که فکر می‌کنند گفتن اشهد یا اعتقاد به تثلیث نجات‌دهنده است؛ چیزی که می‌توان فوراً اعطا کرد، مانند قرص یا همان لیوان آب. در دین‌داری نیز ممکن است باور کنند همین که برای امام حسین قطره‌ای اشک بریزم رستگار شده‌ام؛ اگر خدا این باور را بدهد و اشکی از چشمم بیاید، تمام است.

یا باور کنند با ایمان‌آوردن به مسیح رستگار می‌شوند. این برهان حاصل چنین عقاید افراطی و غلط دین‌داران است. اگر اعتقاد شخص این باشد که با ایمان به مسیح رستگار می‌شود، سؤال این است که چرا خدا آن ایمان را نمی‌دهد؛ دیگر تمام است. اگر دین‌داری و رابطه با خدا را فرایندی تکاملی ببینید، می‌توانید این پاسخ‌ها را بدهید؛ اما اگر آن را گزاره یا دکمه‌ای بدانید، یا صرفاً شرکت در مراسمی که چیزی بگویم یا آب بر سرم بریزند و رستگار شوم، برهان درست می‌گوید: این چه خدایی است که می‌تواند با ترفندی کوچک کسی را رستگار کند، اما نمی‌کند؟

به نظر من نتیجهٔ برهان اختفای الهی این است که به باور دینی عمق می‌دهد و آن را به نوعی باور عرفانی نزدیک می‌کند. باید دین را فرایندی تکاملی ببینید، نه چیزی صوری. می‌خواهم بگویم اگر کسی عامل رستگاری را امری صوری بداند که با ظاهرسازی درست می‌شود، برهان کار می‌کند. در این صورت طرفدار آنم که برهان با شرایط رابطهٔ انسان و خدا منطبق است. مسئلهٔ دموگرافیک هم به معنایی حل می‌شود.

جغرافیای باور و دموگرافی

چرا؟ چون این همان اعتقاد احمقانه‌ای است که فکر کنیم اینجا منطقهٔ آتئیست‌ها و آنجا منطقهٔ تئیست‌هاست. اگر درست نگاه کنیم و همهٔ ادیان و آدم‌ها را کنار هم بگذاریم، از سطحی به بالا آدم‌های خوب قرار دارند و در همهٔ جامعه‌ها آدم‌های ناجور هم هستند. اشاره کردم که در قرآن مرتب تأکید می‌شود بدترین آدم‌ها همین کسانی هستند که در این جامعه‌ها حضور دارند و بسیار بدند.

A را نوشته‌ام، اما آتئیست به معنای کسی که انکار می‌کند، آدم ناجوری است، چون انکار کار معقولی نیست. اگر کسی آگنوستیک باشد و نداند خدا هست یا نیست، دست‌کم به نظر می‌رسد نامعقول نیست. بهتر است غیرتئیست بگذارم؛ نقیض تئیست. به نظر من این برهان حرفی می‌زند که خوب است و برای کسانی که چنین اعتقادهایی دارند نتیجهٔ جالبی دارد.

در همین ایران به‌دروغ هزار حرف می‌زنند که اگر فلان کار را انجام دهید رستگار می‌شوید. حتی به جایی رسیده که اگر از نظر سیاسی عضو این گروه و زیر این عَلَم باشید، لازم نیست به چیزی هم اعتقاد داشته باشید؛ کافی است این طرف باشید. شبیه هواداری باشگاه‌های فوتبال است. منظورم ادعای مذهبی شبیه عضویت در حزب یا کلوپ است که با ورود به آن رستگار می‌شوید؛ مانند اینکه هوادار فوتبال پرچمی را بگیرد و تکان دهد.

البته در فوتبال، متأسفانه هواداران رئال مادرید همیشه رستگارند! با نهایت تأسف، به یکی از دوستانم می‌گویم طرفدار هیچ تیمی نیستم؛ فقط می‌خواهم رئال نبرد، اما همیشه می‌برد. خسته شدیم از بس قهرمان اروپا شده؛ این بار هم همین‌طور شد.

مردد بودم تحلیل روان‌شناختی را بگویم یا نه. سؤال ایشان در واقع این است که چگونه چنین می‌شوند و برهان‌هایی مانند اختفای الهی چگونه پدید می‌آیند. چند سال پیش دربارهٔ آن آیه توضیحی دادم و با مثالی از یکی از دوستانم شروع کردم تا احساس این آدم‌ها را بفهمیم: چرا باور نمی‌کنند خودشان و اجدادشان تا امروز خطا کرده‌اند و حالا کسی آمده می‌گوید تمام آن کارها و تحریم‌ها از اساس غلط بوده است؟ پای بت‌ها آدم کشته‌اند و حتی بچه‌های خود را قربانی کرده‌اند و خدا جلویشان را نگرفته است. برایشان باورکردنی نیست.

داستانی که دوستم تعریف کرد به نظرم بسیار جالب بود؛ البته شاید چون او جالب تعریف می‌کرد. گاهی داستان خودش چندان جالب نیست، اما بیانش در ذهن می‌ماند. کسی را می‌شناخت که از بچه‌های بسیار مثبت بود: خوب درس خوانده، دیپلم گرفته، به دانشگاه رفته و رشته‌ای خوانده بود، بعد با پدرش کار کرده، ماشین و خانه خریده بود. مطابق هنجارهای اجتماعی وضعش بسیار خوب و همه‌چیزش عالی بود.

برای خواستگاری دختری رفته بود و دختر ردش کرد. کاملاً به‌هم ریخته بود: من به این خوش‌گلی، ماشین، شغل و امکانات دارم؛ کت‌وشلوار خوب پوشیده بودم و بهترین عطر را زده بودم؛ دیگر چرا؟ آن‌گونه که دوستم می‌گفت، مشکل فلسفی پیدا کرده بود. تمام زندگی دویده و هنجارها را رعایت کرده بود و ناگهان به بن‌بست رسیده بود.

ماجرای مشرکان همین است؛ بچه‌های مثبت آن جامعه‌اند. پدرش گفته بیا مرغت را اینجا قربانی کن؛ مثلاً در چهار سالگی مرغی را که، نمی‌دانم، دوست داشته کشته، در مراسم دیگری سرش را جایی زده و هرچه گفته‌اند انجام داده تا احساس کند فرد موفقی است و جامعه احترامش می‌گذارد. ناگهان کسی می‌گوید کل ماجرا از اساس ایراد دارد و خدایی هست که مرا فرستاده است.

برای کسی که همهٔ هنجارها را رعایت کرده و فکر می‌کند بسیار خوب است، پذیرفتن این سخن سخت است. تمام این کارها را برای رسیدن به آن احساس انجام داده و اکنون پیامبر می‌گوید بسیار گمراه و بدبختی؛ رستگار که نیستی، وضعت بسیار خراب است و گرفتار شرکی که بدترین چیز است.

از نظر روان‌شناختی، زیر این برهان چنین چیزی هست. مطمئن باشید کسانی که این سخن را می‌گویند از بچه‌های بسیار مثبت‌اند؛ مثلاً آقای شلنبگ درس خوانده، کتاب خوانده، زندگی خوبی دارد و به بهترین دانشگاه رفته است. چگونه ممکن است خدایی باشد و من نفهمم هست؟ من به این خوبی! اگر به زیر این استدلال نگاه کنید، احساسی مثبت نسبت به خود می‌بینید.

پاسخ سؤال شما را می‌دهم: مسئله همان چیزی است که همیشه بوده. این افراد جایی به دنیا آمده‌اند، هنجارها را رعایت کرده‌اند و هرچه شنیده‌اند باور کرده‌اند؛ اقتدارِ مثلاً علم‌گرایی را پذیرفته‌اند. استدلالی در دل بسیاری از این حرف‌ها این است که فیلسوفان بزرگ، نابغه و عظیمی خدا را قبول نداشتند؛ اگر برهان قابل قبولی بود، چرا راسل نفهمید یا هیوم با آن نبوغ و عظمتش چنین مشکلی داشت؟ برایشان جور درنمی‌آید.

همان‌گونه که مشرکان نمی‌توانستند از عادت و سنت فکری زمان خود، احترام به پدران و بزرگان، عبور کنند. می‌گفتند مگر می‌شود آن پدربزرگ یا بزرگی که چنین چیزهایی از او نقل می‌کنند نفهمیده باشد و تو سخنی کاملاً سنت‌شکن بیاوری؟ واژهٔ نبوغ از زمان نیوتون به بعد متداول شد؛ آن زمان هم لابد چیزی شبیه آن می‌گفتند.

مسئلهٔ دموگرافیک، که بعضی آن را مشکل دین‌داری و دین‌داران می‌دانند، اکنون برای آتئیست‌ها هم وجود دارد. در جغرافیا می‌بینید منطقه‌هایی بی‌خدا و خاکستری‌اند و کنار هم قرار دارند؛ مسلمانان هم کنار هم‌اند. این هم مانند دین تازه‌ای است؛ چه فرقی می‌کند؟ نمی‌فهمم.

دعوایی میان سنت و مدرنیسم و مدرنیته است. مرتب می‌گویم دقت کنید این مدرن، یعنی نو، ۳۰۰ سال پیش نو بود؛ اکنون خودش سنتی فکری با قهرمان‌های خودش است، مانند ادیان دیگر. دموگرافی هم نشان می‌دهد در سراسر دنیا چیزی ارثی وجود دارد؛ مثلاً اگر در چین به دنیا بیایید آتئیست می‌شوید.

مثال بسیار جالب، آلمان شرقی و غربی است. اکنون مثلاً نزدیک به سی‌وچند سال از اتحادشان گذشته، اما آمار همچنان اختلاف معناداری میان اعتقاد به خدا در شرق و غرب آلمان نشان می‌دهد. آن‌هایی که مدتی آن‌سوی دیوار آهنی زندگی کرده‌اند بیشتر آتئیست‌اند و این‌سو مسیحی‌اند.

دین و الحاد موروثی

باید از این عبور کنیم؛ نه آن دین موروثی و نه این آتئیسم موروثی ارزش دارد. از نظر روانی هم در این برهان چیزی هست: واقعاً احساس کنم اگر خدا بود، من یا ما می‌فهمیدیم. چون به خدا اعتقاد ندارم، یا چون ما انسان‌های محترم، بدون مقاومت، گشوده به حقیقت و در جست‌وجو هستیم، اما نمی‌فهمیم، پس نمی‌تواند وجود داشته باشد. انگار اگر وجود داشته باشد، همهٔ ما دچار مشکلی می‌شویم و سنتمان زیر سؤال می‌رود؛ پشت این برهان‌ها چیزی هست.

سؤالی مطرح کنم که دیگر به پاسخش نمی‌رسم: آیا افراد مذهبی نباید توضیح دهند میزان آشکارگی خدا به‌نوعی بهینه است و در جای خوبی قرار دارد؟ چرا کمی جلوتر نیست؟ چرا به نظر می‌رسد در طول تاریخ جلووعقب می‌رود؟ آیا توضیحی وجود ندارد؟ سؤال جلسات قبل را تکرار کنم: مگر مذهبی‌ها نمی‌گویند زمانی خدا خودش را خوب آشکار می‌کرد و اکنون نمی‌کند؛ پیامبر و معجزه می‌فرستاد و اکنون نمی‌فرستد؟ اگر نقطهٔ بهینه‌ای هست، چرا همیشه به همان مقدار آشکار نبوده و قبلاً بیشتر و اکنون کمتر است؟

خود مذهبی‌ها احساس می‌کنند در دورانی هستیم که خدا مانند سابق آشکار نیست؛ قبلاً خودش را برای اقوام آشکار می‌کرد و اکنون نمی‌کند. این توضیح ارتباطی با کارکردن یا نکردن برهان اختفای الهی ندارد، اما دست‌کم مسئله‌ای درونی است: تاریخچهٔ آشکارشدن خدا چیست و چرا چنین است؟ چرا نبوت ختم شده است؟

اینجا به مسئلهٔ نبوت بازمی‌گردیم. اختفا هم به معجزه و هم به ختم نبوت مربوط است. نبوت شیوهٔ اصلی آشکارشدن خدا و کانال اصلی ارتباطی او در تاریخ بوده؛ از طریق انبیا خود را آشکار می‌کرد و این کانال اکنون نیست و جایی ختم شده است. چگونه می‌توان توضیح داد؟ به نظرم دست‌کم برای دین‌دار سؤال مهمی است. شاید پاسخ‌دادنش لزوماً برای پاسخ به برهان اختفا لازم نباشد، اما مستقلاً موضوع خوبی است.

دربارهٔ ویدیویی هم صحبت می‌شود؛ اسمش را شنیده‌ام و به این نتیجه می‌رسد که همه‌جا می‌تواند باشد و نتیجهٔ خوبی می‌گیرد. امروز دربارهٔ آنچه کشیده‌اید صحبت می‌کنم. سه مسئله در ادبیات فلسفهٔ دین و الهیات داریم که با اختفا مربوط‌اند. یکی خود اختفاست و دو مسئلهٔ قدیمی‌تر هم هست که صورتشان را می‌گویم تا روشن شود هر کدام دقیقاً به چه اشاره می‌کنند؛ ممکن است آن‌ها را در ادبیات شنیده باشید.

مسئلهٔ اول Divine Absconditus است که آن را غیبت الهی می‌نامیم. مخصوصاً صورت یونانی‌اش را می‌نویسم تا بگویم به کجا برمی‌گردد. دربارهٔ سخن عیسی بر صلیب در آخرین لحظه، ادبیات بسیار مفصلی در الهیات مسیحی شکل گرفته که درباره‌اش صحبت می‌کنم.

دوم، سکوت الهی یا Divine Silence است. این مسئله پس از هولوکاست توسط یهودیان مطرح شد و نوعی الهیات مدرن است؛ در یهودیت مدرن مطرح شد و به مسیحیت هم سرایت کرد. در فارسی نیز مقالاتی درباره‌اش ترجمه شده است. سوم Divine Hiddenness است که احتجاب یا اختفای الهی ترجمه‌اش می‌کنم. اکنون این سه را توضیح می‌دهم و به نکتهٔ آقای دکتر بازمی‌گردم.

غیبت الهی در الهیات مسیحی بسیار مهم و جدی است. عیسی در آخرین لحظه، هنگامی که جان می‌دهد، از خدا می‌پرسد چرا جوابم را نمی‌دهی و نسبت به من ساکتی؟ به نظرم این ارتباطی با آن برهان ندارد؛ بحث عیسی باور به خدا نیست که بپرسد چرا باور ندارم.

پرده‌های متوالی اختفا

مسئله، همان نکته‌ای است که دکتر کشیدند: هرچه در مراتب دینی جلوتر می‌روید، انگار مرحلهٔ دیگری پیش رویتان است. مانند کوهنوردی که قله‌ها را فتح می‌کند؛ فکر می‌کنید به قله رسیده‌اید، اما قلهٔ دیگری و سپس قله‌ای دیگر وجود دارد. در ادبیات دینی، اختفا، غیبت یا هرچه پشت‌پرده‌بودن خدا را بنامیم، پرده‌هایی است که هرچه کنارشان می‌زنید مرحلهٔ دیگری در ارتباط با خدا پیش رویتان می‌بینید.

نمونهٔ بسیار معروف دیگر، که هم در قرآن و هم در کتاب مقدس آمده، ماجرای موسی است که به میقات و کوه طور دعوت می‌شود. موسی پیامبر و کلیم‌الله است و با خدا صحبت می‌کند. خدا دعوتش می‌کند به کوه طور بیاید تا صحبت کنند؛ بین ۳۰ تا ۴۰ روز ارتباطی بسیار مستقیم و نزدیک و مکالمه با خدا دارد. در چنین وضعی ماجرای «لَن تَرَىٰنِى» پدید می‌آید و می‌گوید خدایا خودت را نشانم بده.

پس مسئله فقط باور نیست؛ اختفایی بسیار عمیق برای پیامبرانی در حد موسی و عیسی پیش می‌آید. برای عرفا هم هست. سراسر شعر حافظ را بخوانید؛ از خدا یا آن معشوق می‌خواهد زلف یا روی برگردانده‌اش کنار رود. این مسئله برای عرفا هم وجود دارد.

دقیقاً؛ «حَتَّىٰٓ إِذَا ٱسْتَيْـَٔسَ ٱلرُّسُلُ وَظَنُّوٓا۟ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا۟». این آیه بسیار عجیب و سنگین است. مفسران همه گفته‌اند ضمیر «وَظَنُّوٓا۟ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا۟» به کافران برمی‌گردد، اما این بسیار عجیب است؛ در ادبیات عربی باید به پیامبران برگردد. وقتی تأمل می‌کنید می‌بینید حتی پیامبران انگار به اینجا می‌رسند که نکند نبود، چرا این‌طور شد، نکند دروغ گفته شده است. چنین تعبیری در جاهای مختلف قرآن هست.

این اتفاق در جاهای مختلف قرآن و کتاب مقدس پیش می‌آید. می‌خواستم در بخش دوم بگویم؛ شاید بیشتر به مسئلهٔ دوم، یعنی سکوت، برگردد، هرچند این‌ها تقریباً به هم مربوط‌اند.

سکوت الهی

مثلاً در قرآن خدا به‌نوعی می‌گوید شک نکن؛ مطمئن باش مسیر درست را می‌روی. یا گاهی به پیامبران وعده‌ای می‌دهد که اتفاقی رخ می‌دهد، اما رخ نمی‌دهد؛ پیروز می‌شوی، اما به جنگ می‌روی و پیروز نمی‌شوی. جنگ احد نمونه‌ای است: مؤمنان می‌پرسند اگر حق با ما بود، چرا شکست خوردیم؟ چگونه ممکن است حق با ما باشد، بجنگیم و شکست بخوریم؟ این‌ها ممکن است زیرمجموعهٔ هر یک از آن دو مسئله باشند؛ هر دو می‌تواند باشد.

اگر روی مسئلهٔ اول تمرکز کنم، نکته همان چیزی است که دکتر فرمودند: به نظر می‌رسد رابطهٔ ما با خدا به‌صورت عمیقی در اختفا قرار گرفته است. هرچه جلوتر بروید، انگار پردهٔ دیگری هست. هر جا باشیم، کوهی دشوار پیش روی ماست؛ حتی در بالاترین مراتب عرفان و نبوت، تا همان نقطه‌ای که عیسی مسیح درباره‌اش صحبت می‌کند.

باز می‌توان پرسید چرا چنین است؟ چرا ما را سوار هلیکوپتر نمی‌کند و سر قله نمی‌گذارد؟ اگر می‌داند جای ما آنجاست، چرا باید کوهنوردی کنیم، سختی بکشیم، بعضی از کوه بیفتیم، بعضی خسته شویم و وسط راه بمانیم یا فکر کنیم کلاً اشتباه آمده‌ایم؟

در کوهنوردی همهٔ این‌ها را دیده‌ایم. یک بار با گروهی به سبلان رفتیم؛ مثلاً ۵۰ نفر بودیم و در پایان مثلاً ۵ نفر نزدیک قله بودند. بعضی در پناهگاه اول یا دوم خوابیدند، بعضی وسط راه خسته شدند و برگشتند. دقیقاً همین مسئله است: هرچه جلو بروید سخت‌تر و پیچیده‌تر می‌شود؛ ممکن است مأیوس شوید، شک کنید و احساس کنید جواب نگرفته‌اید. می‌توان پرسید چرا چنین است؛ خودش عجیب است.

می‌خواهم از تمثیلی استفاده کنم که آن را تمثیل دعوت‌کردن می‌نامم. انگار در هر مرحله دعوت‌نامهٔ تازه‌ای می‌آید تا جلوتر بروید؛ دعوتی به مرحلهٔ جدید که با آن قدم تازه‌ای برمی‌دارید.

لن ترانی وموسی

موسی می‌خواهد ببیند و پاسخ «قَالَ لَن تَرَىٰنِى» است؛ نمی‌توانی ببینی. اما خود این پاسخ عجیب است، انگار می‌گوید حالا جلوتر بیا ببینیم چه می‌شود؛ اگر جلوتر بیایی اتفاقاتی می‌افتد. درباره‌اش شعرهای زیادی گفته شده؛ شعری منسوب به علامه طباطبایی هست که شنیده‌اید: «من سحر آمدم به کویت که ببینمت نهانی؛ ارنی نگفته گفتی...».

انگار تمام جهان می‌گفت نمی‌توانی ببینی، در حالی که آمده بودم مخفیانه تو را ببینم. همهٔ جهان فهمیده‌اند برای دیدنت آمده‌ام و دعوت می‌کنند؛ انگار به‌واسطهٔ همین امر حرکتی دائمی برایمان فراهم می‌شود. در ادبیات دینی، مفهوم غیبت الهی به‌صورت بسیار جدی در الهیات و رابطهٔ انسان با خدا وجود دارد؛ این مفهوم رابطهٔ ما با خدا را توضیح می‌دهد.

مسئلهٔ دوم، که شاید به همین آیه یا چیزی شبیه آن برگردد، Divine Silence است؛ یعنی خدا در برابر زجری که می‌کشم سکوت می‌کند. ماجرای موسی و «لَن تَرَىٰنِى» مسئلهٔ زجر یا سکوت نیست؛ خدا با او صحبت می‌کند و بحث رفتن به مرحله‌ای بالاتر است. مسئلهٔ عرفا نیز سکوت نیست، پوشیدگی است.

اما در هولوکاست، فرض کنید یهودیان به‌سبب نوع دین‌داری‌شان مورد ستم قرار گرفته‌اند؛ یا پیش از آن، مسیحیانی که در سورهٔ بروج از سوخته‌شدنشان در آتش سخن می‌رود؛ یا مسلمانان و دوستان پیامبر در آغاز اسلام در مکه که آزار و اذیت می‌بینند. انگار به‌واسطهٔ ارتباط با خدا دچار رنج می‌شوید، از او کمک می‌خواهید، اما کمکی نمی‌رسد. یا دست‌کم احتمالاً خدا وعده داده اگر در راه من بایستید و حرکت کنید کمکتان می‌کنم، ولی کمک نمی‌آید؛ اینجا می‌پرسید چرا نسبت به من ساکتی؟

در زندگی روزمرهٔ همهٔ ما هم ممکن است رخ دهد. خدا گفته «ٱدْعُونِىٓ»؛ دعا می‌کنیم و مستجاب نمی‌شود. این نمونه‌ای ساده است که برای همهٔ ما اتفاق می‌افتد، اما مراحل جدی‌ترش می‌تواند مانند هولوکاست و کشته‌شدن آدم‌ها باشد.

وعده توقع و الهیات

سکوت الهی نیز مسئله‌ای جدی است. مسئلهٔ الهیاتی این است که بر اساس وعده‌ای توقعی داریم، اما آن توقع برآورده نمی‌شود؛ از جمله وعدهٔ استجابت دعا. این برای همهٔ ما دائماً تکرار می‌شود و بسیار مهم است.

به نظرم دست‌کم از یک جهت به این برمی‌گردد که نمی‌دانیم خدا بر چه اساس، معیار و قوانینی در دنیا کار می‌کند. مطالعات علمی کرده‌ایم و کوشیده‌ایم کارهای خدا در مسائل فیزیکی جهان را تا حدی بفهمیم؛ من این‌گونه بیان می‌کنم. مثلاً اگر چیزی را با شتابی حرکت دهیم، چه می‌شود، به کجا می‌رسد و در چه زمانی چه مسافتی طی می‌کند؟

اما به نظر می‌رسد بسیار بسیار کم مطالعه کرده‌ایم که اگر مال حرام بخوریم، به دیگری ظلم کنیم یا دروغ بگوییم چه اتفاقی می‌افتد. شاید کلیاتی شنیده باشیم، اما مطالعهٔ علمی زیادی نکرده‌ایم. به نظر می‌رسد آنجا هم قوانین جدی‌ای هست که نمی‌دانیم چگونه کار می‌کنند.

اینجا مشکل معرفت‌شناختی داریم؛ نه به این معنا که قدرت فهم نداریم، شاید تا حدی هم داشته باشیم. چند صد سال تلاش علمی کرده‌ایم تا قوانین جهان را کشف کنیم و بر آن مسلط شویم، اما این قوانین را کشف نکرده‌ایم: تغییرات اجتماعی در چه شرایطی پدید می‌آیند؟ خدا وعده داده ظالمان را منکوب کند و از بین ببرد، اما نمی‌دانیم چه وقت و چگونه عمل می‌کند. تغییراتی در اقوام پدید می‌آید، گفته به نحوی انجامشان می‌دهد و تاریخ هم وقوعشان را نشان داده، اما باز نمی‌دانیم؛ یا بسیار بسیار کم فکر و مطالعه کرده‌ایم.

به نظرم مسئلهٔ سکوت الهی به همین برمی‌گردد. دربارهٔ دعا نیز سازوکار را نمی‌دانیم و بسیار کم تأمل کرده‌ایم؛ فقط اعتقادهایی کلی و مبهم داریم. مسیحیان معتقدند روح‌القدس در جهان کار می‌کند، چیزهایی به شما یاد می‌دهد و ایمان را فراهم می‌کند. ما مسلمانان هم شاید تا حدی چنین اعتقادی دربارهٔ نقش روح در جهان داشته باشیم.

خدا می‌گوید «قُلِ ٱلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى». فکر می‌کنیم چون گفته از امر پروردگار است باید کنار بگذاریم و درباره‌اش فکر نکنیم؛ شاید اصلاً منظور این باشد که دقیقاً فکر کنیم امر خدا چگونه در دنیا رخ می‌دهد.

متألهی به نام آبراهام کتابی نوشته بود دربارهٔ اینکه روح‌القدس چگونه در جهان کار می‌کند. در مقدمه می‌گوید این همه سال ما مسیحیان به چنین چیزی اعتقاد داشته‌ایم، اما بسیار بسیار کم درباره‌اش نوشته‌ایم؛ اصلاً چگونه کار می‌کند؟ بیایید فکر کنیم. کوشیده آرای کسانی را که در این زمینه حرف زده‌اند جمع کند و قدمی جلوتر برود.

ما هم بسیار بسیار کم کار کرده‌ایم؛ منظورم بررسی علمی و کشف قوانین است. اگر خدامحوریم و سکوت الهی برایمان مهم است، باید ببینیم این مسئله برای چه کسانی مطرح است: یهودیانی که با اعتقاد به خدا می‌پرسند چرا مرا می‌سوزانند و جوابم را نمی‌دهی، یا مسلمانانی که زیر ستم‌اند. برای کسانی است که به خدا و استجابت دعا اعتقاد دارند؛ برای کسی که اعتقادی ندارد اصلاً چنین مسئله‌ای پیش نمی‌آید. پس باید بپذیریم کم‌کاری ما نیز در میان است و در این زمینه جلو نرفته‌ایم.

مسئلهٔ سوم اختفای الهی است که دکتر مفصل درباره‌اش صحبت کردند. به نظر خودم انتزاعی که انجام دادید جالب بود و کمک می‌کند روی خود برهان تمرکز کنیم: چرا باور به خدا نداریم، یا باور علنی نیست، یا شواهد لازم برای باور در دسترس همهٔ ما نیست؟ نمی‌خواهم بیش از آنچه دکتر گفتند وارد جزئیات شوم؛ فقط نکته‌ای بگویم و بحثم را تمام کنم.

باور اصلاً اهمیت دینی ندارد؛ می‌خواهم بگویم اهمیت دینیِ باور به گزارهٔ «خدا وجود دارد» صفر است. مهم‌ترین دلیل این است که خود شیطان بزرگ‌ترین باورمند به خداست؛ باور دارد خدا وجود دارد، اما احتمالاً ایمان ندارد یا حرف خدا را قبول نمی‌کند. این مضمون بارها در ادبیات و قرآن وجود دارد. در جهان آخرت هم به کسانی که حرفش را گوش کرده‌اند می‌گوید من می‌دانستم خدا وجود دارد؛ شما اشتباه کرده‌اید که دنبال من آمده‌اید.

شیطان بزرگ‌ترین نماد بدی در جهان است و این باور را دارد؛ پس خود باور اهمیت دینی ندارد. دوم اینکه مشرکان هم رسماً می‌گویند خدا خالق جهان است. به نظرم برهان از ابتدا بد طراحی شده؛ شلنبگ نباید آن را حول این سؤال طراحی می‌کرد که چرا شواهد لازم برای باور نیست. آن رابطه اصلاً با باور شکل نمی‌گیرد؛ قاعدتاً با چیزی از جنس اعتماد یا ایمان شکل می‌گیرد. فکر می‌کنم یکی از دوستان پرسید چرا خدا آن را فراهم نکرده است؛ خود باور که اهمیتی دینی ندارد.

اما اگر باور را کنار بگذاریم، برهان شلنبگ هم به‌راحتی کار نمی‌کند و خودش می‌داند چرا: باور خاصیتی غیرارادی دارد. حالت ذهنی‌ای است که به‌محض فراهم‌بودن شواهد پیدا می‌شود. به همین دلیل برهان را بر باور سوار کرده است؛ وقتی شواهد دارید، به‌صورت غیرارادی به آن باور می‌رسید. این برای برهانش بسیار بسیار اساسی است، اما به نظر می‌رسد بر چیزی سوار شده که ارتباطی با موضوع دینی ندارد.

برای ایجاد این ارتباط می‌گوید باور شرط لازم رابطهٔ عاشقانه است: چگونه بدون آن وارد رابطه می‌شوید؟ اگر ندانید خدا هست، چگونه می‌توانید بگویید ایمان آورده‌ام و جلو بروید؟ پس دست‌کم آن باور را باید داشته باشید. به نظر می‌رسد این حرف درست است؛ اگر ایمان داشته باشید نمی‌توانید بگویید ایمان دارم، اما باور ندارم. دست‌کم باور هم دارید.

ویلیام جیمز و اراده باور

اما این باور لزوماً از طریق آن شواهد فراهم نمی‌شود. ممکن است، به قول ویلیام جیمز، خیلی وقت‌ها با امیدی شروع کنید، سپس به شواهد و بعد به باور برسید؛ امید از راه دیگری ایمان را هم برایتان فراهم می‌کند. بسیاری پس از ویلیام جیمز این حرف مهم را تکرار کرده‌اند؛ مانند جف جردن، آلستون و دیگران.

باید از مرحله‌ای دیگر شروع کنید تا آن شواهد برایتان فراهم شود. امیدی لازم دارید و شواهد در جایی دورترند. حتی اگر فراهم شوند، خودشان اهمیت دینی ندارند؛ اهمیت دینی در آماده‌کردن قلب است. قاعدتاً شواهد فراهم می‌شود و برای حرکت‌کردن باور پیدا می‌کنید، اما مسیر از جای دیگری آغاز می‌شود.

آن نقطه امیدداشتن، اعتمادکردن یا دست‌کم پذیرفتن است. کسی نمی‌تواند بگوید این کاملاً غیرارادی است؛ باید قدم پذیرش را بردارم، جلو بروم و کاری انجام دهم. پس در آغاز قدمی اختیاری لازم است و احتمالاً قدمی همراه قلب و دوست‌داشتن است.

بحث دیگری ندارم؛ جمع‌بندی کنم. کوشیدم سه مسئله را تفکیک کنم که هر سه در ادبیات دینی وجود داشته‌اند. مسئله‌ای که به نظر می‌رسد بسیار بسیار جدی است و می‌توان متافیزیک رابطهٔ انسان و خدا را بر آن بنیاد نهاد، غیبت الهی یا درپرده‌بودن و پیچیدگی این رابطه است. بارها در ادبیات عرفانی، دعاها، قرآن و کتاب مقدس تکرار شده؛ انگار نوع رابطه از همین جنس است. بسیار ممنون از توجهتان.

دربارهٔ آن ماجرا باید پرسید خودِ آن چیست و چه اتفاقی می‌افتد: یک لحظه است، یک فرد است یا مسیری تاریخی؟ لیل‌بودنش هم جای فکر دارد. آقای دکتر در این زمینه مسلط‌ترند، اما برای کشف راه‌های خداوند جای تفکر بیشتری هست. دربارهٔ آن راه‌ها بسیار بسیار کم کار کرده‌ایم و به همین دلیل ناگهان غافلگیر می‌شویم و می‌پرسیم چرا چنین اتفاقی افتاد یا چرا جوابم را نداد؟

وقتی خبر نداریم، مانند این است که کسوفی رخ دهد و آن را به چیزهای دیگری ربط بدهیم؛ اگر اطلاع داشته باشیم می‌فهمیم ماجرا چه بوده است. به نظرم باید بیشتر تأمل کنیم؛ بسیار کم کار کرده‌ایم.

فکر می‌کنم انسان‌ها قابلیت بسیار بسیار زیادی دارند، اما کم کار می‌کنند. از قوای شناختی‌مان بسیار بسیار کم استفاده می‌کنیم یا در جاهایی به کارشان می‌بریم که به درد نمی‌خورد. وقتی چیزی به ما گفته شده، به نظر می‌رسد توقع هم هست درباره‌اش تأمل کنیم؛ اما تأمل و تدبر کاری است که نمی‌کنیم.

دربارهٔ بعضی چیزها فکر کرده‌ایم؛ توانسته‌ایم تلفن همراه بسازیم و مثلاً ظرف دو ثانیه از اینجا با آمریکا ارتباط برقرار کنیم. برداشتن تلفن و صحبت راحت با دوستی در ده‌هزار کیلومتر آن‌سوتر کار بسیار بزرگی است. اما کارهای بسیار بزرگ‌تری هم داشته‌ایم که فکر می‌کنم رهایشان کرده‌ایم. می‌خواهم بگویم علت غافلگیرشدن این است که کار نکرده‌اید و نمی‌دانید چه خبر است.