→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۱۴ · فلسفه متن مقدس

پلورالیسم دینی، خاتمیت و معجزه حاضر قرآن

۶,۶۲۲ واژه · ۱۴ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

این جلسهٔ آخر است و او می‌گوید چند نکته دربارهٔ بحث‌های جلسهٔ قبل می‌گوید و بعد یک جمع‌بندی از کل موضوع ارائه می‌دهد، به امید اینکه حس یک بحث باز به وجود بیاید. نکته‌ها دربارهٔ پلورالیسم دینی، اعجاز قرآن و تحدی، حکم هیوم دربارهٔ معجزه و ترمینولوژی قرآنی است؛ در پایان نگاه هگل به جهان را می‌گوید تا توضیح دهد قرآن چه نقشی می‌تواند در زندگی ما بازی کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

جمع‌بندی جلسه آخر و پلورالیسم دینی

پلورالیسم دینی از مسائل بسیار مطرح در ادبیات فلسفهٔ دین و، به‌طور کلی، مباحث دینی امروز است. می‌خواهم سخنی را که جلسهٔ قبل گفتم تکمیل کنم؛ سخنی که به این مسئله مربوط می‌شود. اگر قرار بوده است سنت ارسال انبیا سرانجام به خاتمیت برسد و محصول کار پیامبران کتابی معجزه‌آسا به نام قرآن باشد که پیام مورد نظر در آن آمده است، چرا این کتاب از همان آغاز نازل نشده و پیش از آن سلسله‌ای از پیامبران آمده‌اند؟

یک پاسخ می‌تواند این باشد که نزول چنین کتابی از ابتدا ممکن نبوده است، زیرا زبان و فرهنگ بشر هنوز آن‌قدر تکامل نیافته بود که کتابی از این نوع برای او قابل‌فهم باشد. ما، دست‌کم به‌طور بدیهی، با تکاملی نرم‌افزاری روبه‌رو هستیم؛ منظورم از نرم‌افزاری، تحول فرهنگ و گسترش زبان است. می‌توان استدلال کرد که آمدن پیاپی انبیا، لااقل در یک منطقهٔ جغرافیایی، برای این تحول لازم بوده است و ضرورتی نداشته که در همهٔ دنیا به‌طور یکنواخت ظهور کنند. این پاسخ تا حد زیادی توضیح می‌دهد که چرا به نظر می‌رسد چگالی ظهور انبیای ابراهیمی در یک منطقه بیشتر بوده است. اگر مسئله گسترش فرهنگ و زبان تا رسیدن به امکان نزول چنین کتابی باشد، ایجاد پایگاهی در یک منطقه و دستیابی به پیشرفت‌هایی در آن کافی است؛ بلکه شاید بهتر هم باشد.

این توجیه تا حدودی پذیرفتنی است، اما، چنان‌که جلسهٔ قبل گفتم، اگر نقطه‌ضعفی داشته باشد، یکی این است که گویی تکامل بشر را فقط نرم‌افزاری و مربوط به زبان می‌بیند؛ درحالی‌که به نظر می‌رسد خود بشر در چند هزار سال اخیر از نظر سخت‌افزاری هم تکامل یافته است. بنابراین، سخن مسیحیان را نیز باید در نظر گرفت: علاوه بر تحول در بُعد تشریعی، به معنایی که در کلام «امر» خوانده می‌شود، خود پیامبران نیز ویژگی‌های تکوینی خاصی داشته‌اند؛ مخصوصاً حضرت مسیح. این نیز جزو اهداف سلسلهٔ انبیا بوده است.

دو نگاه به سلسله انبیا و ساختار ادیان

نکته‌ای را فراموش کرده‌ام که به نظرم لازم است دربارهٔ همین مسئلهٔ پلورالیسم گفته شود. متأسفانه نگاه غالب در اکثر ادیان، مخصوصاً میان مسلمانان، این است که سلسلهٔ انبیا را خطی می‌بینند: از جایی آغاز شده و هر پیامبر، به‌نوعی، پیامبران پیش از خود را نسخ کرده است. واقعاً معتقدند که خداوند اکنون می‌خواهد همه مسلمان باشند و مسیحیان و یهودیان گویی زوائدی‌اند. به نظر من، دو نگاه کاملاً متباین در اینجا ممکن است.

نگاه دیگر این است که خداوند، هنگام فرستادن انبیا و شکل‌گرفتن پیروان آنان، می‌دانسته است که این پیروان تا ابد باقی خواهند ماند؛ هرچند ممکن است تعدادشان کم و زیاد شود. چنین نیست که خداوند نداند این ادیان از بین نمی‌روند. حتی در قرآن اشاره‌های روشنی هست که تا پایان جهان مسیحی و یهودی خواهیم داشت. پس یک تصور این است که خداوند از ابتدا همین را می‌خواسته است: چند دین در کنار یکدیگر، در ساختاری به سود بشر. در این نگاه، وجود تنها یک دین برای فرهنگ بشر خوب نبوده و مطلوب این بوده است که جوامع دینی مختلفی پدید آیند و با یکدیگر رقابت کنند؛ وقتی یکی تنزل می‌کند، دیگری ویژگی‌هایی داشته باشد که آن تنزل را جبران کند.

اکنون، به نظر من، مسلمانان از نظر اعتقادی و نزدیکی به دعوت انبیا، پس از مدتی به‌شدت تنزل کرده و از آن دعوت دور شده‌اند. در مقابل، ممکن است مسیحیان در زمانی پرچمدار دین در دنیا شوند؛ هیچ اشکالی ندارد. این دیدگاه با تصور سنتیِ معمول کاملاً متفاوت است: خداوند چند جامعهٔ دینی با شریعت‌ها و شخصیت‌های تا اندازه‌ای متمایز می‌خواهد و سلسلهٔ انبیا چنین ساختاری را ایجاد کرده است. با این نگاه، پاسخ پرسشِ «چرا چند دعوت دینی داشته‌ایم؟» همین است. پرسش هنگامی پیش می‌آید که فرض کنیم قرار بوده فقط یک دین در جهان وجود داشته باشد، نه ساختاری از ادیان.

تصور من این است که نگاه دوم درست است و از آغاز قرار بوده چند دین و چند جامعهٔ دینی پدید آیند. اصولاً در قرآن مطلقاً چنین سخنی نمی‌بینید که همهٔ اهل کتاب باید مسلمان شوند. جایی گفته می‌شود اگر مسلمان می‌شدند برایشان بهتر بود؛ به همین اندازه و با لحنی بسیار ملایم. اما اگر نپذیرفتند و مسلمان نشدند، مسئله به آن صورت نیست که در نگاه پیشین فرض می‌شود. قرآن پر از آیاتی است که می‌گوید هرکس به خدا ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد رستگار می‌شود؛ سخن از این نیست که باید مسیحی یا یهودی باشد.

قرآن با لحنی تمسخرآمیز، ادعای یهودیان و مسیحیان را نقل می‌کند که باید یهودی یا مسیحی شوید تا رستگار شوید. این لحن برای آن بود که مسلمانان نگویند باید مسلمان شوید تا رستگار شوید؛ ولی خودشان همان سخن را گفته‌اند. احتمالاً این آیات را نیز چنین خوانده‌اند که چقدر مسخره است آنان گمان می‌کنند باید دین خودشان را داشت، درحالی‌که باید دین ما را داشته باشید. به نظرم، مقصود آیات این است که اصل چنین تصوری مسخره است: اینکه غیر از توحید و عمل صالح، وابستگی به یک دین خاص را عامل رستگاری بدانید. پس از آن نیز از دین ابراهیمِ حنیف سخن می‌گوید. حنیف در همین معنای توحیدی‌بودن است؛ قرار نیست حتماً ابراهیم پیامبر من باشد. ادیان ابراهیمی همگی پیام او را دارند: باید خدا را پرستید و دیگری را نپرستید. ادیان، نه فقط یک دین، باید ما را به این امر دعوت کنند.

تصور من این است که این واقعهٔ تاریخی، که با آمدن قرآن پایان یافته، برای وجود ساختاری از ادیان و جوامع دینی تنظیم شده است. قرار نیست آن‌ها را از بین ببریم. فکر می‌کنم از قرآن نیز برمی‌آید که این جوامع تا ابد خواهند بود؛ به‌عنوان یک واقعیت. آیاتی هست که به نظر من به‌طور ضمنی می‌توان این مطلب را از آن‌ها فهمید. مثلاً دربارهٔ کسانی که مسیح را پذیرفته‌اند گفته می‌شود که آنان را تا آخرین روز، «إِلَىٰ يَوْمِ ٱلْقِيَٰمَةِ»، بالاتر از کسانی قرار می‌دهیم که مسیح را نپذیرفته‌اند. این خیلی روشن است: مؤمنان به مسیح تا روز قیامت وجود دارند و کسانی مانند یهودیان، که ایمان نیاورده‌اند، نیز تا آن روز هستند؛ گروه نخست بالادست گروه دوم قرار دارد.

پس پرسشِ «چرا قرآن اول نیامد و آخر آمد؟» بر این فرض استوار است که قرار بوده یک دین بیاید و همهٔ امور پیشین مقدمهٔ آن باشند؛ سپس بقیه را کنار بگذاریم و آن را دین خداوند در زمین بدانیم. من فکر می‌کنم چنین نیست و می‌توان به شکل دیگری نگاه کرد. مهم نیست من چه فکر می‌کنم؛ می‌خواهم بگویم نگاه دیگری هم وجود دارد: کل این ساختار مورد نظر بوده و قرار بوده است دنیایی با تنوع دینی بیشتر داشته باشیم.

بزرگ‌ترین تحریف و مانع فهم قرآن این است که واژه‌هایش را با معنای متداول امروز بخوانیم. در قرآن، «اسلام» اسم دین جدیدی نیست که پیامبر آورده است؛ بعداً نام این دین اسلام شده است. اسلام و مسلم در قرآن مفاهیمی کلی‌اند، مانند ایمان. دعوت اسلام چیست؟ اعتقاد به توحید، پرستش خدا و تبعیت‌نکردن از غیر خدا. میان اهل کتاب مسلم وجود دارد؛ میان مؤمنان به پیامبر نیز مسلم وجود دارد و خود حضرت ابراهیم مسلم بوده است. اینکه او مسلم بوده، آیا یعنی دین پیامبر ما را پذیرفته بوده است؟ چون این مفهوم را نمی‌فهمند، می‌گویند واژه معانی مختلفی دارد. عجیب است که وقتی واژه‌ای در متن به نظرمان معانی مختلف دارد، به دنبال هستهٔ مرکزیِ مشترکی نگردیم که هنوز آن را نفهمیده‌ایم.

فعلاً درست یا غلط‌بودن این نظر مرا کنار بگذارید. بحث این است که چنین دیدگاهی می‌تواند وجود داشته باشد؛ حتی وجود یک نفر با این دیدگاه برای اثبات امکان وجودش کافی است. در علوم قرآنی دانشی به نام «وجوه و نظایر» وجود دارد؛ از هزار سال قبل چنین علمی بوده و کارش این است که ببیند یک واژه در قرآن به چند معنا به کار رفته است. مثلاً فهرست می‌کنند که اسلام به دوازده معنا و سنت به هفت معنا آمده است؛ دربارهٔ این مثالِ سنت نمی‌دانم. من همیشه به شوخی می‌گویم این «علم وجوه و نظایر» نیست، «جهل وجوه و نظایر» است؛ زیرا دقیقاً برعکس عمل می‌کنند.

زحمتی می‌کشند و مجموعهٔ آیاتی را که واژه در آن‌ها آمده پیدا می‌کنند، اما به‌جای اینکه ببینند از این کاربردها چه نتیجه‌ای دربارهٔ معنای واژه به دست می‌آید، فرهنگ خودشان را بر آن‌ها می‌افکنند و می‌گویند گاهی این معنا و گاهی آن معنا را دارد. زبان خود را تابع نحوهٔ کاربرد واژه‌ها در قرآن نمی‌کنند؛ گویی متن را به زبان خود می‌آورند و برای هر مورد معنایی جدا در نظر می‌گیرند. فکر می‌کنم شیوهٔ درست خواندن نه‌فقط قرآن، بلکه هر متن، این است که فرض کنیم واژه با معنایی خاص به کار می‌رود؛ مگر مواردی مانند «عین» که در عربی هم به معنای چشم و هم چشمه است. چنین اشتراک لفظی‌ای مشکلی ندارد و ما هم جز این نمی‌فهمیم. درعین‌حال، چشم و چشمه، همان‌طور که در فارسی از جایی مشترک مشتق شده‌اند، شباهتی دارند و این نام‌گذاری بی‌دلیل نیست.

نکته این است که باید هستهٔ مرکزی و عنصر اصلی مشترک واژه را پیدا کنیم؛ نه اینکه موضوع را رها کنیم و بگوییم اینجا یک معنا و آنجا معنایی دیگر دارد. کاربردها نشان می‌دهند این هستهٔ مشترک چیست. ممکن است واژه در کاربرد نخست معنایی داشته باشد، اما کاربرد دوم، مانند کار یک مجسمه‌ساز، صورت آن را روشن‌تر کند و دریابیم معنایش از برداشت نخست کلی‌تر است. واژه کم‌کم در متن ساخته می‌شود. این تفاوت نگاه وجوه و نظایری با نگاهی است که، مثلاً، ایزوتسو به‌عنوان زبان‌شناس نمایندهٔ آن است: کاربردهای مختلف واژگان را ببینید و سعی کنید هستهٔ مرکزی را به دست آورید.

چرا کفر هم مقابل شکر قرار می‌گیرد و هم مقابل ایمان؟ چه چیزی می‌تواند مقابل هر دو باشد؟ باید چنین فکر کنیم، نه اینکه فقط فهرست کنیم که اینجا مقابل شکر و آنجا مقابل ایمان آمده و پس معنای دیگری دارد. در وجوه و نظایر ممکن است بگویند کفر در قرآن هفت یا دوازده معنا دارد و در مصادیق مختلف به دنبال تفاوت باشند. به نظر من، باید درست برعکس این رویکرد سنتی عمل کرد و شباهت‌ها را یافت. چنین دانشی حتی حالت رکوردزنی پیدا می‌کند: مثلاً زمخشری هفت معنا گفته، دیگری با متفاوت‌دانستن یک آیه آن را به هشت رسانده و نفر بعد دوازده معنا شمرده است. هنرشان زیادکردن معانی واژه می‌شود، درحالی‌که به نظر من حرکت به سوی اشتراک منطقی‌تر است.

به‌هرحال، دربارهٔ پلورالیسم دینی می‌توان پرسید آیا چنین نگاهی ممکن است یا نه و به نحوهٔ حضور آن در قرآن نیز خدشه وارد کرد. به نظر من، این نگاه خیلی روشن در قرآن وجود دارد. حدود پنج یا شش سال قبل، مجموعه‌ای از سخنرانی‌ها دربارهٔ سورهٔ بقره در دانشگاه تربیت مدرس داشتم. چون فکر می‌کنم محتوای اصلی این سوره تشکیل جامعهٔ دینی است، آنجا مفصل دربارهٔ وجود یا نبود نگاه پلورالیستی و همین موارد خدشه بحث کردم؛ فایل‌های صوتی آن نیز هست.

اعجاز قرآن: آیه، سوره و تحدی

دربارهٔ اعجاز قرآن، توضیح دادم که در تحدی، متنی که برای مقایسه با قرآن عرضه می‌شود، تا داوری کنیم قرآن بهتر است یا نه، باید چه ویژگی‌ای داشته باشد: باید وانمود کند که از سوی خداوند با بشر سخن می‌گوید. دربارهٔ نحوهٔ داوری نیز صحبت کردم. این بحث، اعجاز در معنای بین‌الاذهانی آن است؛ یعنی قرآن را مانند معجزه‌ای می‌بینیم که قرار است به همگان عرضه شود و تحدی در اینجا معنا دارد. این امر هیچ ربطی به آن ندارد که کسی ممکن است شخصاً قرآن را بخواند و خودش قانع شود که کلام خداست. مواجهه با قرآن، پی‌بردن به معجزه‌بودن و کلام خدابودن آن و ایمان‌آوردن به پیامبر از این راه، احتیاجی به تحدی یا حتی یک سوره ندارد.

می‌خواهم بر تفاوت آیه و سوره تأکید کنم. فکر می‌کنم آیه در اینجا همان معنایی را دارد که در «آیات بینات» می‌بینیم؛ از نظر قرآن، همهٔ آیات قرآن آیات بینات‌اند. ممکن است کسی با یک آیه دریابد که این کتاب خداست، اما بحث بین‌الاذهانی به سوره نیاز دارد. اینکه جلسهٔ قبل گفتم واحد معجزه در قرآن سوره است، به همین معنای بین‌الاذهانی بود. وگرنه ممکن است کسی از یک داستان یا یک بند قرآن احساسی پیدا کند، یا مطالب قرآن با اتفاق‌هایی در زندگی خودش مطابقت پیدا کند و ایمان بیاورد. راه‌های خصوصی ایمان‌آوردن به معجزه‌بودن قرآن می‌تواند بسیار متنوع باشد. اما دربارهٔ راه عمومی، جلسهٔ قبل سعی کردم بگویم که به نظر می‌رسد راهی غیر از تحدی وجود ندارد: برای اثبات اینکه چیزی حالت بی‌نهایت دارد، باید تعاملی میان مدعی و کسی رخ دهد که می‌خواهد خلاف ادعای او را اثبات کند.

وثاقت تاریخی و اختلاف قرائات

بحث دیگری پیش می‌آید که جلسهٔ قبل به آن اشاره نکردم. سخنان مسلمانان به‌نوعی مبتنی بر این است که گویی پذیرفته‌اند قرآن تحریف نشده و سالم مانده است. از نظر دانشگاهی تا چه اندازه می‌توانیم پیش برویم و ادعا کنیم قرآن همان چیزی است که پیامبر آورده است؟ از نظر تاریخی چنین بحث‌هایی وجود دارد. با نسخه‌هایی که در اختیار داشتیم، دست‌کم تا یکی دو دهه قبل، در این حد شبهه ایجاد شده بود که قرآن به قرن اول هجری مربوط است یا قرن دوم هجری. بعضی پژوهشگران تاریخی شاهد قابل‌اعتنا و اتکایی نمی‌دیدند که این کتاب مربوط به قرن اول باشد و، به دلیل کافی‌نبودن شواهد تاریخی، داستان گردآوری قرآن به دست عثمان را به‌کلی زیر سؤال برده بودند.

در ده یا پانزده سال اخیر، با به‌دست‌آمدن نسخه‌های قدیمی‌تری مانند نسخهٔ صنعا یا بیرمنگام، این نظر تا اندازه‌ای تضعیف شده است. از نظر آزمایش‌های رادیوکربن، به نظر می‌رسد قطعی است که این نسخه‌ها مربوط به قرن اول‌اند. طبق معمول قصد ندارم وارد این مباحث تفسیری و تاریخی شوم؛ مسئلهٔ من جنبهٔ فلسفی آن است. دست‌کم می‌توانیم بگوییم قطعاً نمی‌دانیم متن تا چه اندازه تغییر کرده است؛ درعین‌حال، در حد مسائل اختلاف قرائت، قطعاً درصدی تغییر رخ داده است.

حتی در اعتقاد عمومی مسلمانان پذیرفته شده که بعضی واژه‌ها به شکل‌های مختلف خوانده شده‌اند. از زمان خلافت عثمانی، متنی از قرآن رسماً معیار شد، آن را تصویب و چاپ کردند و به قرآنی تبدیل شد که در سراسر کشورهای اسلامی چاپ می‌شود و آن را می‌خوانند. بااین‌حال، قرائت‌های دیگری هم هست. بعضی ممکن است در موارد اختلاف طرفدار قرائتی دیگر باشند، یا هیچ‌یک از قرائت‌ها را به‌طور کامل نپذیرند و ترکیبی از آن‌ها را احتمالاً درست بدانند.

منشأ اختلاف قرائت نیز کاملاً مشخص است: خط اولیه اعراب و نقطه نداشت و حتی در بعضی جاها الف‌های مقصوره را نمی‌نوشتند. به‌تدریج، برای رفع ابهامِ بعضی موارد، از حافظه استفاده کردند و در خواندن واژه‌ها اختلاف پدید آمد؛ مثلاً اینکه دو نقطه را بالا بگذاریم یا پایین، درحالی‌که قبلاً نقطه‌ای وجود نداشته است، یا واژه را «تعملون» بخوانیم یا «یعملون». بنابراین، مسلمانان می‌پذیرند که متن چاپ‌شده و معیارشده‌ای که چند صد سال پیش به این صورت درآمده و اکنون در دست مردم است، ممکن است یک یا دو درصد اختلاف داشته باشد. شاید بگویند این اختلاف‌ها آن‌قدر جدی نیست که معنا را تغییر دهد، اما چنین نیست که معتقد باشند فقط همین صورت وجود دارد و جز آن نیست؛ حدی از اعوجاج را می‌پذیرند، ولو تغییر عمده‌ای در معنا قائل نباشند.

حتی اگر همین ادعای مسلمانان درست باشد، وثاقت قرآن به‌عنوان کتاب پیامبر و کتابی معجزه‌آسا نیازمند تحقیق تاریخی است. به نظر من، از نظر فلسفی نمی‌توان با بحث‌های کلامی مانند اینکه خداوند، چون می‌خواسته این کتاب آخر باشد، نمی‌گذارد تحریف شود، این ادعا را پیش برد. معمولاً مسلمانان تحقیق تاریخی نمی‌کنند و چندان هم از این جهت دفاع نمی‌کنند؛ اطمینان قلبی دارند که خداوند نمی‌گذارد کتاب تحریف شود. آیه‌ای در قرآن هست که از نزول ذکر سخن می‌گوید و می‌افزاید: «وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ». می‌گویند ذکر در اینجا قرآن است و خداوند گفته آن را حفظ می‌کنم؛ گویی دیگر چندان لازم نیست مسلمانان برای حفظ آن زحمت بکشند، چون خداوند خودش حفظش می‌کند.

اما آیا می‌توان برای وثاقت متنی که همین وثاقت آن محل بحث است، به آیه‌ای در خود آن استدلال کرد؟ ممکن است کسی بگوید همین آیه را بعداً افزوده‌اند تا بحث وثاقت را کنار بگذارند. وثاقت یک متن به تحقیق تاریخی نیاز دارد و اکنون نیز این تحقیقات در حال انجام است.

فرض تحریف و نسبت آن با معجزه بودن

می‌خواهم به نکته‌ای مربوط به بحث خودمان اشاره کنم. فرض کنیم درصدی از قرآن تحریف شده باشد. تحریف با اعوجاجی مانند اختلاف قرائت فرق دارد: فرض کنید کسانی در قرن دوم، وقتی هنوز نسخه‌های قرآن زیاد نشده بود، عمداً تغییرهایی در آن داده‌اند؛ یا همان اعوجاج موجود در حد اختلاف قرائت را در نظر بگیرید. روایت تاریخی مسلمانان این است که شورا تشکیل شد، قاریان اصلی را آوردند و به متنی رسیدند؛ سپس متن‌هایی را که بیش از جزئیاتی اختلاف داشتند رسماً اعلام کردند و از بین بردند.

تا زمانی میان شیعیان این سخن رایج بود که قرآن به‌کلی تحریف شده است. خوارج می‌گفتند سورهٔ یوسف در قرآن نبوده و بعداً افزوده شده است. شیعیان می‌گفتند قرآن پر از مطالب مربوط به ولایت حضرت علی بوده و آن‌ها حذف شده‌اند. این در زمانی یکی از اعتقادهای شیعیان بوده است؛ نه اینکه لزوماً اکثریت چنین اعتقادی داشته باشند، اما میان علمای مشهور نیز بوده است. از قرآن حضرت علی و قرآنی فاطمی سخن می‌گفتند که دست‌به‌دست شده و این قرآن را قرآن نمی‌دانستند. چنین سخنانی در بحث‌های میان فرقه‌ها وجود دارد.

از این جهت به مسئله نگاه کنیم: فرض کنید قرآن تحریف شده باشد، از نیم درصد تا پنجاه درصد، هر مقدار که بخواهید. البته تحقیقات تاریخی نشان می‌دهد تحریف به آن اندازه هم نبوده است. نسخه‌هایی که در یکی دو دههٔ اخیر آزمایش و خوانده‌اند، مانند قرآن صنعا، تا حدودی تأیید می‌کنند که مربوط به قرن اول‌اند و چندان تحریف نشده‌اند. بااین‌حال، فرض کنیم به هر اندازه که می‌خواهید تحریف شده باشد. حال اگر با همین کتاب مواجه شوم و به‌طور قطعی احساس کنم که از سوی خداوند و متصل به یک بی‌نهایت است، مثلاً سوره یا آیه‌ای بخوانم و مطمئن شوم که منشأ الهی دارد، فرض تحریف نه‌تنها به معجزه‌بودن آن از این دیدگاه لطمه نمی‌زند، بلکه آن را تشدید می‌کند.

می‌توانم چنین نگاه کنم که اگر با همین متنِ تغییرکرده جنبهٔ الهی آن را حس و درک می‌کنم و برایم قطعی است که کار بشر نیست، اصل آن چه بوده است؟ تغییرها را بشر، عمدی یا غیرعمدی، پدید آورده است. اگر هنوز بی‌نهایتی در آن می‌بینم، پیش از تحریف نیز حتماً بی‌نهایتی در آن بوده است؛ زیرا این تغییرها الهی نیستند، بشری‌اند. نمی‌شود تغییرهایی تصادفی جنبهٔ معجزه‌آسا ایجاد کرده باشند. تغییرها متن را نازل‌تر و ضعیف‌تر کرده‌اند، اما هنوز جنبهٔ نامتناهی خود را دارد؛ پس اصل آن هم نامتناهی بوده است.

درست است که بحث تحریف می‌تواند دربارهٔ محتوای تک‌تک آیات شک و شبهه ایجاد کند، اما اگر تحدی انجام شود و همین متن پیروز شود، یا کسی آن را بخواند و برایش مسجل شود که جنبهٔ الهی دارد، تحریف نه‌تنها معجزه‌بودن را تضعیف نمی‌کند، بلکه آن را تقویت می‌کند. نمی‌توان گفت چون متن وثاقت تاریخی ندارد، معجزه‌بودن آن منتفی است. اگر همین متن را بررسی کنیم و به نتیجه برسیم، یا من آن را بخوانم و احساس کنم منشأ الهی دارد، همین کافی است. درعین‌حال، می‌توانم معتقد باشم این متن دقیقاً همان متن نازل‌شده بر پیامبر نیست و از چند دهم درصد تا حدودی تفاوت دارد. این احتمال مرا در داوری دربارهٔ بعضی محتواها محتاط می‌کند؛ ممکن است شک داشته باشم که اختلاف قرائت‌ها اختلافی جدی پدید آورده‌اند یا نه.

خاتمیت و معجزه بودن کتاب

فکر می‌کنم اعتقادی عمومی که بارها در بحث‌های کلامی و فلسفی مسلمانان بیان شده، این است که کتاب‌بودن معجزهٔ پیامبر اسلام با ادعای خاتمیت او هماهنگی بسیاری دارد. معجزه‌آسابودن این کتاب را، دست‌کم در حد ادعا، می‌توان تا ابد بررسی کرد. از نظر نظری، خود این ادعا خیلی مهم است: می‌توانم بگویم ادعای خاتمیت را از این جهت می‌پذیرم که پیامبر مدعیِ آوردن معجزه‌ای است که معجزه‌بودنش تا ابد قابل‌بررسی است.

ایمان من به مسیح یا موسی از طریق روایت‌های تاریخی و سنتی است که در طول تاریخ منتقل شده است. آن ادیان ادعا ندارند که اکنون چیزی در اختیار دارند که بتوان آن را میان همگان گذاشت و به‌صورت بین‌الاذهانی دربارهٔ معجزه‌بودنش بحث کرد. مثلاً مسیحیان می‌گویند اگر ایمان بیاوری، روح‌القدس را در خود حس می‌کنی و مسیح را درون خود می‌یابی؛ این امری خصوصی است. ادعای مسلمانان دربارهٔ قرآن این است که از طریق تحدی می‌توان آن را عرضه کرد و درباره‌اش بحث کرد. این با خاتمیت هماهنگ است: گویی پیامبری می‌گوید برای اثبات ادعایم معجزه‌ای می‌آورم که آن را ببینید، نه اینکه صرفاً روایت تاریخی‌اش را بشنوید. قرآن چیزی است که من اکنون می‌بینم، همان‌طور که در زمان پیامبر دیده می‌شد. به نظر من، صرف این ادعا برای امکان ادعای خاتمیت نکتهٔ مهمی است.

بنابراین، در زمانی جنس معجزه گویی از سخت‌افزاری به نرم‌افزاری تبدیل شده و قرار است انسان‌ها تا ابد با همین معجزه سروکار داشته باشند. درحالی‌که به نظر می‌رسد ادیان دیگر، دربارهٔ معجزه به معنای بین‌الاذهانی و چیزی که اکنون بتوان عرضه‌اش کرد، حتی چنین ادعایی هم ندارند.

Hume's maxim و گواهی بر معجزه

جملهٔ معروفی در مقالهٔ مشهور هیوم دربارهٔ معجزات هست که آن را «هیومز مکسیم» می‌نامند. به نظرم معروف‌ترین جملهٔ آن مقاله است و معمولاً به‌عنوان چکیدهٔ برهان هیوم به آن اشاره می‌کنند. فکر می‌کنم برای بحث ما بسیار جالب است. آغاز انگلیسی آن چنین است: «No testimony is sufficient to establish a miracle». ترجمه‌اش این است: «هیچ گواهی برای تثبیت یک معجزه کافی نیست، مگر آنکه خود گواهی به قسمی باشد که نادرستی‌اش از حقیقتی که در پی تثبیت آن است، معجزه‌آساتر باشد.»

برخلاف تصور معمول، هیوم نمی‌گوید هیچ گواهی‌ای نمی‌تواند معجزه را اثبات کند. اگر به زبان ریاضی‌ای که مطرح کردم بیان کنیم، پیامی داریم و کانالی که پیام در آن منتقل می‌شود. معجزه نمونهٔ پیامی است که احتمال وقوعش بسیار بسیار پایین است. هیوم نمی‌گوید هر پیام کم‌احتمالی را که از هر کانالی رسید نپذیرید؛ می‌گوید اگر احتمال خطای خود کانال بی‌نهایت کم و خیلی خیلی کمتر از احتمال وقوع آن معجزه باشد، پیام پذیرفتنی است. به گواهی دربارهٔ معجزه، یا هر امر بسیار کم‌احتمال، اعتنا نمی‌کنم مگر اینکه نادرستی خود گواهی معجزه‌آساتر، یعنی کم‌احتمال‌تر، باشد.

این سخن درست است و دقیقاً همان چیزی است که در پایان مقاله‌ام با تغییر کوچکی آوردم. به‌عنوان یک مسلمان می‌توانم بگویم احتمال اینکه دربارهٔ قرآن اشتباه کرده باشم و این کتاب، برخلاف تشخیص من، معجزه نباشد، کمتر از احتمال وقوع خود آن معجزه است. به نظر من، این عبارت معروف دقیقاً چیزی است که ما مسلمانان برای پیش‌بردن بحث خود لازم داریم. بر این مبنا، ایمان از طریق قرآن می‌تواند پذیرفتن روایت‌های معجزه را نیز معقول کند. فکر می‌کنم جلسهٔ قبل بر این نکته تأکید کردم، اما این عبارت را نخواندم.

جمع‌بندی: ترمینولوژی قرآنی در فلسفه دین

در پایان جلسهٔ قبل تأکید کردم که مسلمانان می‌توانند قرآن را محصول نهایی و بسیار مهمِ سلسلهٔ انبیا، که به خاتمیت انجامیده، ببینند؛ کتابی که واژگان مناسب را در اختیار ما می‌گذارد و واقعیت‌هایی در آن هست که نقش راهنما دارند. این نتیجهٔ همان پرسشی بود که پایان جلسه به آن اشاره شد: مقدمه‌اش را از آغاز چیده بودم، اما در پایان فراموش کرده بودم و یکی از حاضران یادآوری کرد.

تأکید من فقط بر وجود آیات و گزاره‌ها نیست، بلکه بر خود واژگانی است که در قرآن ساخته و به کار گرفته شده‌اند. بسیاری از آن‌ها در عربی با معنایی که در قرآن دارند وجود نداشتند، یا با تفاوت‌هایی به کار می‌رفتند. قرآن مجموعه‌ای از اصطلاحات را همراه با گزاره‌هایی آورده است و در کاربرد آن‌ها معنای واژه‌ها تثبیت می‌شود. این خیلی مهم است. اگر مسلمانی پلورالیسم را نپذیرد، ادیان پیشین را نسخ‌شده بداند و، مانند بعضی فرقه‌های اهل سنت، اصولاً به جنبه‌های تکوینی ظهور انبیا اعتنایی نکند و همه‌چیز را در رسیدن قرآن به دست بشر خلاصه کند، اهمیت این زبان و واژگان برای بحث دربارهٔ حقایق جهان و الهیات بیشتر مطرح می‌شود.

مسلمانی که صد یا نود درصد این اهمیت را برای قرآن قائل است باید حساس باشد که آیا واژگان بحث‌های فلسفی، اصطلاحات قرآنی‌اند یا نه. اگر باور دارد این واژگان برای بحث دربارهٔ الهیات درست‌اند، بررسی اصطلاحات فلسفهٔ دین و الهیات فقط کاری خوب یا جالب نیست؛ به‌نوعی ضروری است. منظورم واژگان مناسب برای مسائل دینی است، نه همه‌چیز. ما فعالیت‌های گوناگون دیگری هم داریم که می‌توانند واژگان خودشان را داشته باشند. اما ساختن اصطلاحات جدیدی برای الهیات که با واژگان اصلی بی‌ارتباط‌اند یا نسبت به آن‌ها اعوجاج دارند، با آن اعتقاد راسخ به اهمیت قرآن نیازمند توجه است.

مسلمانان با نزول قرآن خاتمیت و امور بسیار دیگری را توجیه می‌کنند؛ حتی ایمان به پیامبر خود را به ایمان به معجزه‌آسابودن قرآن وابسته می‌دانند. اگر چنین اعتقاداتی دارند، باید کمی حساس‌تر باشند و این واژگان را بیشتر به کار ببرند. کاری که در این جلسات کردم، همان چیزی بود که از ابتدا گفته بودم: در زمینه‌ای مانند معجزه، اصطلاحی را از قرآن استخراج و تا جای ممکن به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کنم تا چیزی مشابه مفهوم موجود در بحث فلسفی به دست آید. دوباره تأکید می‌کنم که هم انتخاب نام و هم استخراج مفهوم از قرآن ممکن است برای کسی پذیرفتنی نباشد.

ممکن است کسی واژهٔ دیگری در قرآن، مانند برهان یا سلطان، پیدا کند؛ نمی‌دانم، چنین واژه‌هایی یکی دو بار آمده‌اند. شاید آن را به زبان فلسفی ترجمه کند و معادل بهتری برای بحث دربارهٔ مفهوم معجزه در فلسفه بداند. یک خدشه می‌تواند این باشد. خدشهٔ روشن‌تر، که برای خود من نیز باعث می‌شود این ترجمه را چندان نهایی ندانم، مربوط به نحوهٔ ترجمه است: حتی اگر بپذیریم آیات بینات مفهوم معادل، یا نزدیک به مفهوم معجزهٔ مورد بحث در فلسفه است، آن را چگونه باید به زبان فلسفی برگرداند؟ تعریف باید سه بند داشته باشد، چهار بند، یا دو بند کافی است؟ چه الفاظی به کار ببریم؟ این امور برای خود من قطعی نیست.

پرسش‌های الهیات و وزن‌دهی مباحث

به نظر من، این بحث همچنان باز است. ممکن است کسی بگوید مفهوم قرآنی خوب ترجمه نشده، عنصری حذف یا عنصری بی‌جهت افزوده شده است و آن را ترمیم و تکمیل کند. افزون بر این، ده‌ها مفهوم دیگر در فلسفهٔ دین و الهیات هست که، به نظر من، هنوز بررسی نشده قرآن چگونه از آن‌ها یاد کرده است. در جلسه‌های نخست بر این موضوع تأکید کردم، اما بعد کمتر درباره‌اش صحبت کردیم.

مسئله فقط واژگان نیست؛ خود پرسش‌ها نیز مطرح‌اند. یک بار هنگام بحث پنهانی خدا، به‌دلیل اینکه واژهٔ فارسیِ «مشروع» را برای اصطلاح مربوط به آن به یاد نمی‌آوردم، این نکته مطرح شد. آیا پرسش‌هایی که در کلام، فلسفه و الهیات درباره‌شان بحث شده همان پرسش‌های مهم‌اند؟ به یک معنا هر پرسشی مجاز است، اما آیا پرسش‌های اصلی همین‌ها هستند؟ باید هم دربارهٔ ترجمهٔ درست واژگان به زبان فلسفی و هم دربارهٔ اهمیت پرسش‌ها بحث کنیم؛ مثلاً مسئلهٔ شر و پنهانی خدا.

در همان مقاله مثال زدم که در کلام، یکی از پرسش‌های بسیار مهم دربارهٔ معجزه این است که فاعل آن کیست. اما در قرآن مستقیماً به این موضوع اشاره نشده، یا اگر چیزی گفته شده در حاشیه است؛ برخلاف مسئلهٔ شر که در خود قرآن مسئله‌ای کلیدی است. بسیاری از موضوعاتی که توجه مردم را بسیار جلب کرده و بحث فلسفی پدید آورده‌اند، به نظر می‌رسد از نظر قرآن مسائل جدی نیستند. این خود جای بحث دارد: چرا چنین نیستند؟ نمی‌دانم. اگر بخواهیم دربارهٔ موضوعی بحث نکنیم، کنارگذاشتن آن نیز باید موضوع بحث و استدلال باشد؛ مثلاً باید توضیح دهیم به چه دلیل فاعل معجزه مهم نیست.

بحث فاعل معجزه اکنون مطرح شده است؛ اگر می‌خواهید آن را نامهم بدانید، باید دلایل کافی داشته باشید و بگویید به چه دلیل فکر می‌کنید این بحث مناسب نیست. وقتی پرسشی ایجاد می‌شود، حذف آن نیز دلیل می‌خواهد: به چه دلیل به آن چندان اعتنا نمی‌کنیم و چرا پرسش دیگر مهم‌تر است؟ وزن‌دادن به خود مباحث و پرسش‌ها نیز جای بحث دارد.

فکر می‌کنم چنین بررسی‌هایی برای مسلمانانی لازم است که در بحث‌های کلامی تا این اندازه به قرآن اهمیت می‌دهند، بسیاری از امور را با نزول آن توجیه می‌کنند و آن را معجزه می‌دانند. بااین‌حال، از همان قرن دوم و سوم، هنگامی که وارد الهیات و فلسفه شدند، چندان مبنا را بر گرفتن واژگان و مباحث از قرآن و وزن‌دهی بر آن اساس نگذاشتند. راهی طی‌نشده برای این بحث‌ها وجود دارد. امیدوارم این جلسات و مقاله‌ام دعوتی به انجام چنین کاری باشد. اگر بحث مطرح‌شده به‌اندازهٔ کافی خوب باشد، به نظر می‌رسد مقدمهٔ خوبی است؛ اگر نه، باید مبحثی زنده‌تر پیدا کنیم و نشان دهیم که میان نگاه قرآن و نگاه متکلمان، فیلسوفان و الهی‌دانان تفاوتی هست و آنچه در قرآن آمده جذاب است.

سخنران دیگر: می‌خواهم از نحوهٔ نگاه هگل به جهان استفاده کنم تا توضیح دهم قرآن چه نقشی در زندگی ما دارد؛ یا، اگر تعبیر قوی‌تری به کار ببریم، چه نقش خاص یا معجزه‌واری می‌تواند داشته باشد. قصد ورود مفصل به فلسفهٔ هگل را ندارم؛ کاری بسیار دشوار و پروژه‌ای بزرگ است. سخنان من کاریکاتوری بسیار بسیار ساده‌شده از سخنان هگل است و فهم مفصل آن خود می‌تواند موضوع درسی جداگانه باشد. در اینجا فقط مطالبی کلی می‌گویم تا به نتیجهٔ مورد نظرم برسم.

از بازنمایی کانتی تا مکتب پیتسبورگ

پیش از کانت، نگاه معمول به شناخت اشیا این بود که اشیایی در خارج وجود دارند و به‌نوعی برای ما بازنمایی می‌شوند. میان تصویر ذهنی ما و اشیای بیرونی رابطه‌ای از بازنمایی هست؛ ذهن روی این بازنمایی کار می‌کند و از این راه می‌فهمیم اشیای بیرونی چه هستند، یا درباره‌شان صحبت می‌کنیم. این بازنمایی می‌تواند امر داده‌شده، یا دادهٔ حسی، یا هر چیز دیگری باشد که نسبتی با شیء خارجی دارد. این نگاه سنتی به درک انسان از اشیاست. در فلسفهٔ تحلیلی معاصر نیز بسیاری چنین نگاهی دارند و بحث ماهیت رابطهٔ بازنمایی همچنان مسئله و نحله‌ای بسیار زنده است.

سلارز، فیلسوفی در اواسط قرن بیستم، و پس از او جان مک‌داول، برندم و دیگران، مکتبی در پیتسبورگ ایجاد کردند. گفتند به کانت برگردیم؛ او سخن دیگری می‌گفته است و ما نقد اول را خوب نفهمیده‌ایم. باید درک انسان را دوباره بر اساس نگاه کانتی توضیح دهیم. در این نگاه، دادهٔ حسی یا امر داده‌شده‌ای که میان ما و جهان قرار می‌گیرد نباید وجود داشته باشد؛ زیرا اگر چنین واسطه‌ای باشد، عملاً باورمان توجیه ندارد.

توجیه، یا «جاستیفیکیشن»، چیست؟ وقتی دربارهٔ اشیا صحبت می‌کنم، باور من در صورتی موجه است که به‌طریقی رابطه‌ای مستقیم با امر واقع داشته باشم. توجیه توضیح همین رابطه با واقع است. این متفکران می‌گفتند معرفت‌شناسی و فلسفهٔ ذهن معاصر، که در صد سال اخیر گسترش یافته، نمی‌تواند این رابطه را درست توضیح دهد، زیرا به تعبیر آنان «گیونیست» است. در این نگاه، دادهٔ حسی‌ای وجود دارد که در رابطهٔ ارائه یا بازنمایی با شیء قرار گرفته و ذهن روی آن داده یا ایدهٔ پدیداری کار می‌کند. چون ذهن مستقیماً به جهان وصل نیست و رابطه را نیز نمی‌شناسیم، باور ما دربارهٔ امر داده‌شده است، نه جهان؛ پس عملاً توجیه را از دست داده‌ایم.

حداکثر چیزی که باقی می‌ماند «اکسکالپیشن» است؛ مانند دادگاهی که کسی را تبرئه می‌کند. می‌توانیم مبرا یا مجاز باشیم که بگوییم دربارهٔ جهان صحبت می‌کنیم، اما با این نگاه فلسفی توجیه نداریم. برای داشتن توجیه، یعنی اتصال مستقیم باورهایمان به جهان، باید به تزی قدیمی برگردیم که فیلسوفان درباره‌اش صحبت کرده‌اند: تز «یونیفیکیشن» یا اتحاد. با تعبیر «اتحاد علم، عاقل و معقول» از آن یاد می‌شود. این تز می‌گوید هنگام دیدن جهان مستقیماً به آن وصل می‌شویم و چیزی میان ما و جهان نیست؛ میان علم و معلوم اتحاد وجود دارد.

این تز بسیار قدیمی است و طرفداران زیادی دارد؛ از زمان فرفوریوس وجود داشته و در جهان اسلام تقریباً همه، به‌جز ابن‌سینا، به آن معتقدند. ابن‌سینا به دلیلی الهیاتی و بسیار جدی با آن مخالفت می‌کند که اکنون واردش نمی‌شوم؛ اما دیگر فیلسوفان اسلامی موافق‌اند و در عالم مسیحی نیز طرفداران زیادی داشته است. در تعبیر متأخرتر، باید به‌نوعی واقع‌گرایی مستقیم را بپذیریم: وقتی جهان را درک می‌کنیم، باید مستقیماً به آن وصل شویم. در غیر این صورت، عملاً از درک جهان سخن نمی‌گوییم و فقط دربارهٔ پدیدارها صحبت می‌کنیم.

چرا این مکتب کانت را چنین می‌خواند؟ می‌توان او را طور دیگری هم خواند. در خوانش دوم، که مکتب پیتسبورگ، سلارز، مک‌داول و برندم به آن علاقه دارند، ایده‌های پدیداری چیزی غیر از واقعیت نیستند؛ واقعیت همین چیزی است که دقیقاً درک می‌کنیم، نه اینکه عالمی نومنال وجود داشته باشد که نتوانیم آن را درک کنیم. در خوانش مشهور از کانت، عالمی نومنال هست که درکش نمی‌کنیم و عالمی پدیداری که آن را درک می‌کنیم و داوری‌هایمان دربارهٔ آن رخ می‌دهد. اما می‌توان خوانشی ارائه کرد که این مرز را نپذیرد و عملاً این دو را یکی بداند.

کانت را چنین بخوانیم یا نخوانیم، هگل را حتماً می‌توانیم به این شکل بخوانیم. بنابراین، مستقل از ورود به تفسیر یک‌جهانی یا دو‌جهانی کانت، می‌توانیم این سخنان را به هگل متصل کنیم. برای خوانش یک‌جهانی از خود کانت نیز شواهدی می‌آورند، مخصوصاً از ویرایش B نقد اول، آنجا که دربارهٔ واقعیت عینیِ داوری‌های ما سخن می‌گوید. می‌گویند چنین نیست که کانت به دو جهان معتقد بوده باشد؛ درحالی‌که در تمهیدات یا خود نقد عقل گویی دقیقاً از دو جهان سخن می‌گوید.

خوانش یک‌جهانی از زمان خود کانت نیز وجود داشته است. هگل فاصلهٔ زمانی زیادی با او ندارد. در این نگاه، گفته می‌شود باید کانت را چنین خواند تا مشکلاتی که خودش بیان می‌کند پدید نیاید. در ویرایش B بسیار به این برداشت نزدیک می‌شود؛ هرچند نحوهٔ آغاز از بالا به پایین نیز موضوعی است که به تفسیر کانت مربوط می‌شود و اکنون واردش نمی‌شوم.

چرا فلسفه تحلیلی از هگل فاصله گرفت

چرا فیلسوفان تحلیلی سراغ هگل نمی‌روند؟ دلایل مختلفی دارد؛ از جمله دشوارنویسی و تأثیرهای سیاسی و اجتماعیِ مباحث او در قرن بیستم، که فیلسوفان تحلیلی دقیقاً از آن‌ها لطمه خوردند. به دلایل مختلف، هگل در فضای فلسفهٔ تحلیلی بایکوت شده و هنوز هم چنین است، هرچند درباره‌اش صحبت می‌کنند. همهٔ این سخنان مقدمه است تا بگویم این متفکران چه می‌گویند. بسیار ساده‌سازی می‌کنم و می‌توانید دریابید این ساده‌سازی تا چه اندازه است.

جهان از پیش مفهومی است

می‌گویند هنگام درک جهان، منِ خودآگاه وارد این درک می‌شود؛ بنابراین، جهان چیزی غیر از مدرکات و ایده‌ها نیست. اگر چیزی غیرمفهومی بود، عملاً نمی‌توانستم مستقیماً به آن متصل شوم. آنچه مستقیماً وصل می‌شود و جهان را می‌خواند، چیزی جز خودآگاهی من نیست. پس منِ خودآگاه به معلوم وصل می‌شوم و جهان نیز چیزی جز این معلومات نیست. اگر جهان معلومات است، نمی‌تواند چیزی غیر از ایده‌ها و مفاهیم باشد.

شعار بسیار کلیدی آنان این است که جهان، یا عینیت، از پیش مفهومی است. هرچه شیء و دارای واقعیت عینی می‌نامیم از پیش مفهومی است. نه محتوای غیرمفهومی داریم، نه درک غیرمفهومی، و نه وجود غیرمفهومی. هرچه می‌گوییم هست و درباره‌اش صحبت می‌کنیم، عملاً مفهومی است. با چنین نگاهی به ادراک، کل متافیزیک جهان تغییر می‌کند: جهان ما جهان مفاهیم و روابط منطقی و هنجاری میان آن‌ها می‌شود.

مفاهیم با یکدیگر روابط منطقی دارند: مفهومی دیگری را نفی یا دعوت می‌کند و مفاهیمی زیرمجموعهٔ هم قرار می‌گیرند. گویی شبکه‌ای بزرگ از مفاهیمِ به‌هم‌پیوسته داریم و هنگام نگاه‌کردن به دنیا همین شبکه را مطالعه می‌کنیم. درک جهان نوعی خواندن روابط هنجاری میان مفاهیم است؛ پس حتی در ادراکی ساده، گویی کتابی را مطالعه می‌کنیم. روابط این شبکه هنجاری‌اند و نقطه‌هایش مفاهیم‌اند؛ این کل جهان و واقعیت ما می‌شود.

این نگاه ایدئالیستی است؛ بااین‌حال، این متفکران خود را طبیعت‌گرا و آتئیست می‌دانند؛ می‌گویند طبیعت همین‌گونه است. در توضیح مدل‌سازی نیز گفته می‌شود ما روی مفاهیم مدل می‌دهیم و علم چیزی غیر از این مدل‌ها نیست. درعین‌حال واقع‌گرا هم هستند و واقعیت را همین روابط می‌دانند. نمی‌خواهم وارد جزئیات این بحث شوم. مخالفان همین اعتراض را به آنان می‌کنند که با چنین ادعایی نمی‌توانید طبیعت‌گرایی درست‌وحسابی داشته باشید. پاسخ می‌دهند طبیعت‌گرای «رمپنت»، یعنی طبیعت‌گرای بسیار خام، نیستیم و طبیعت‌گرایی ما پیچیده‌تر است.

واقعیت جهان، چون آن را چنین ادراک می‌کنیم، چیزی جز شبکه‌ای از مفاهیم نیست. مفاهیم چه نسبتی دارند؟ رابطهٔ منطقی. مثلاً قرمزبودن زیرمجموعهٔ رنگ‌داشتن است. رنگ‌داشتن احتمالاً زیرمجموعهٔ ماده‌بودن، شکل‌داشتن یا نسبت‌هایی با نور و قرارگرفتن در فرکانسی خاص قرار می‌گیرد؛ نمی‌دانم. مفاهیم در نسبت‌های زیرمجموعه‌ای قرار می‌گیرند، یکدیگر را رد یا تأیید می‌کنند و روابط باید و نباید میانشان حاکم است. نمی‌توان هم این بود و هم، در همان‌جا، آن بود. مثلاً مفهوم بودن در دانشگاه شریف با بودن در آمریکا در تضاد است و نمی‌توان هم‌زمان هر دو را داشت. پس رابطه‌ای هنجاری یا منطقی، به تعبیر هگلی، میان مفاهیم برقرار است. این کل جهان است و جهان چیزی غیر از این‌ها نیست.

این سخن به دکارت ربطی ندارد؛ نگاه دکارت دوگانه است، درحالی‌که این نگاه یگانه است. فیشته نیز در حقیقت به این سخن بسیار نزدیک است و هم‌عصر کانت بوده؛ احتمالاً کتابش را به کانت داده و کانت آن را خوانده است. به همین دلیل می‌گویم تفسیر یک‌جهانی از کانت در همان زمان نیز وجود داشته است.

بازشناسی، خودآگاهی و حضور دیگری

آدم‌های دیگر، روح‌های دیگر به تعبیر هگلی و موجودات دیگر جهان چه نقشی دارند، وقتی من جهان را چنین می‌بینم؟ روابط اجتماعی چه نقشی دارند؟ کتاب‌هایی که دیگران نوشته‌اند و من می‌خوانم، و دیگر اجزای جهانی که در آن زندگی می‌کنم، چه نقشی دارند؟ منِ خودآگاه در شناخت جهان حضور پیدا می‌کند، اما برای آغاز کار این خودآگاهی لازم است دیگر انسان‌های جهان نیز مرا به‌عنوان موجودی خودآگاه بازشناسی کنند.

رابطهٔ بازشناسی میان من و آنان و، به‌نوعی، میان من و همهٔ اشیای جهان برقرار است. حتی وقتی صندلی‌ای را به‌عنوان صندلی درک می‌کنم، آن صندلی به صندلی‌ای تبدیل می‌شود که من آن را درک کرده‌ام و من نیز کسی می‌شوم که این صندلی را به‌عنوان صندلی درک کرده است. پس با منِ پنج ثانیه قبل تفاوت پیدا کرده‌ام. این من در هر لحظه به‌واسطهٔ درک جهان و تأثیری که شیء مقابل بر آن می‌گذارد تغییر می‌کند.

اگر موجود مقابل خودآگاهی بالاتری داشته باشد، تأثیرش در بازشناسی من به‌عنوان موجودی دارای هوشیاری یا خودآگاهی بیشتر است. از نظر این متفکران، همه‌چیز مفهومی است. موجود مقابل نیز داستان و جهانی برای شناختن دارد و با مجموعهٔ جهانی که شناخته است، مرا به‌عنوان موجودی که او را می‌شناسم بازشناسی می‌کند. بنابراین، هرچه طرف مقابل عالم‌تر و دانشمندتر باشد، یا کتابی که می‌خوانم قوی‌تر و از نظر فکری بیشتر روی آن کار شده باشد و نویسنده دید عمیق‌تری به جهان داشته باشد، خودآگاهی من بالاتر می‌رود و بهتر خود را می‌شناسم. چرا؟ چون مفاهیم دقیق‌تر و عمیق‌تری از جهان می‌بینم و با خواندن و مطالعهٔ کتاب و درگیرشدن با جهان آن، به لایه‌های عمیق‌تری دست پیدا می‌کنم.

کتاب الهی و بیشینه خودآگاهی

نتیجه‌ای که می‌خواهم بگیرم این است که از نظر هگل، با حضور خداوند در جهان، کل حرکت تاریخ و همهٔ این خودآگاهی درون «گایست» با G بزرگ، یعنی خداوند یا روح، وجود دارد. وقتی کتاب او را می‌خوانیم، گویی به عمیق‌ترین لایه‌های حقیقت دسترسی پیدا می‌کنیم و می‌توانیم از این راه به بالاترین میزان خودآگاهی برسیم. همهٔ روابط هوشمندانه یا هنجاری جهان در او وجود دارند و از این رو می‌تواند بیشترین خودآگاهی را در ما ایجاد کند؛ هرچه متن را عمیق‌تر بخوانیم و، به تعبیر قرآن، بیشتر در آن تدبر و تأمل کنیم.

هگل تا حد زیادی در آخرین کتابی که در عمرش روی آن کار می‌کرد، یعنی فلسفهٔ دین، از این مطالب سخن می‌گوید. از ویرایش‌های ۱۸۲۴، ۲۵ و ۲۷ یاد می‌شود. این متن دست‌نوشته است و کتابی نیست که خودش به این صورت نوشته باشد؛ البته دست‌نوشته‌هایی از خود او نیز بوده که می‌خواسته به کتاب تبدیل کند، اما عمرش پایان یافته است. تقریباً همین سخنان را آنجا بیان می‌کند.

بلافاصله پس از مرگ هگل، دو گروه از شاگردانش پدید آمدند. در میان شاگردان، به این بخش از سخنان او دربارهٔ خداوند، دین و کتاب مقدس چندان توجه نشد و تحلیل بر اساس کتاب منطق و پدیدارشناسی او و بستری اجتماعی پیش رفت. این تحلیل‌ها درست‌اند و مطالب بستر منطقی و اجتماعی دارند، اما به نظر می‌رسد بستری الهیاتی و بسیار جدی نیز در اندیشهٔ او بوده که معمولاً مغفول مانده و چندان به آن توجه نشده است.

از این حیث هم شاید بتوانیم بگوییم چرا کتاب مقدس اهمیت دارد. واقعاً نمی‌دانم و اینجا نیز نمی‌توانم میان کتاب مقدس و قرآن تفاوتی بگذارم. به نظرم همهٔ آن‌ها، دست‌کم تا حدی، این خاصیت را دارند. من واقعاً نمی‌توانم خطی بکشم و بگویم قرآن این ویژگی را دارد، اما تورات یا انجیل، اگر خداوند آن‌ها را نازل کرده باشد، ندارند. همه چنین خاصیتی دارند، زیرا کلام او هستند و همهٔ این امور را در بر می‌گیرند. با نگاه‌کردن به آن‌ها می‌توان به عمیق‌ترین لایه‌های جهان رسید.

به نظر می‌رسد لازمهٔ این امر چنین خواندنی است. اگر متن را این‌گونه نبینیم، احتمالاً فقط داستانی برایمان خواهد بود؛ مثلاً داستان کسی که کشتی ساخته است. اما اگر آن را چنان بخوانیم که کل جهان را برای توضیح خودآگاهی ما بیان می‌کند، احساس می‌کنیم گویی کتاب برای خود ما نازل شده و گویی داستان دقیقاً دربارهٔ ما سخن می‌گوید، هنگامی که آن را می‌خوانیم.