او احساس خود را نسبت به اسلام و مسیحیت به ماجرای همدانیها و تویسرکانیها تشبیه میکند که دو طرف یک کوهاند، و میگوید هدفش در درجهٔ اول فهمیدن حرف مسیحیان است. سپس انگیزهها و شرایط خاص امروز برای مطالعهٔ مسیحیت را میشمارد و شیوهٔ جلسات را بیان میکند: چند هفته در نقش یک اسقف و در حالت دفاع. بخش بلند دوم «روایت اول» است که انتقادهای رایج به مسیحیت را برای خالیشدن دل میآورد، و پس از آن پاسخ مختصری به ایرادهای تاریخی میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
احساس من نسبت به اسلام و مسیحیت به ماجرای همدانیها و تویسرکانیها میماند. خانوادهٔ ما از طرف مادری همدانی است و از طرف پدری تویسرکانی. پدرِ مادرم، که همدانی بود، وقتی پدرمان نبود، به شوخی به ما بچههای این خانواده میگفت: «شما تویسرکانیها پشتکوهی هستید.» ما هم، بهعنوان تویسرکانی، هیچوقت جرئت نمیکردیم به پدربزرگمان بگوییم: «نه، همدان پشت کوه است.» واقعیت این است که کوهی هست که این دو شهر در دو طرف آن قرار دارند؛ نهفقط از نظر آنها تویسرکانیها ممکن است پشتکوهی باشند، بلکه از نظر تویسرکانیها هم همدانیها پشت کوهاند.
ما وقتی همین متنی را که بهعنوان موضوع جلسه اعلام شد میخوانیم، کاملاً احساس میکنیم با عدهای آدم پشتکوهی سروکار داریم که چنین حرفهایی میزنند و به آنها اعتقاد دارند؛ و قطعاً مسیحیها هم نسبت به ما همین احساس را دارند که ما پشتکوهی هستیم. میخواهم بکوشم، اگر ما بهنحوی این طرف کوه زندگی میکنیم، لااقل خبردار شویم که آنطرفیها هم آدمهای خیلی عجیبوغریبی نیستند. آن طرف کوه هم آدمیزاد زندگی میکند، و عقایدشان، هرچند وقتی اینطور بیان میشود ممکن است حتی خندهدار به نظر برسد، وجه معقولی دارد.
بنابراین هدفم واقعاً این نیست که مسیحیت را بیان کنم و بعد نقد و ردش کنم؛ هرچند، هر کاری بکنیم، ممکن است این عقاید، عقاید قابلقبولی نباشند. هدفم در درجهٔ اول این است که حرفشان را خوب بفهمیم؛ یعنی همانطور که خودشان دینشان را میشناسند، ما هم بکوشیم، حتی اگر شده مدتی کوتاه، در همان فضای فکری که آنها در آن زندگی میکنند زندگی کنیم و متوجه شویم چرا این تعداد زیاد به مسیحیت معتقدند.
میتوان گسترش مسیحیت در قرنهای اخیر را نتیجهٔ استعمار دانست، و چنین هم بوده است: برتری عددی مسیحیان بر مسلمانان بیش از هر چیز نتیجهٔ این است که نیروهای استعماری قارههای جدید را مسیحی کردند، و الان در آفریقا، آمریکای لاتین و آمریکای شمالی تعداد زیادی آدم مسیحیشده وجود دارد. ولی هر قدر هم این را توجیه کنیم، نمیتوانیم بگوییم اروپای مسیحی، که همچنان مسیحیان زیادی در آن هستند، یا مهاجران مسیحی آمریکای شمالی هم به استعمار ربط دارند؛ ریشهٔ اینها بهطور تاریخی مسیحی است. اتفاقاً جمعیت متفکر مسیحی هم همینجا، در همین جمعیت، قرار دارد؛ و بههرحال باید وجه معقولی در این دین باشد که این آدمها همچنان مسیحی ماندهاند.
در آنچه در این متن نقل کردم هم واقعاً سعی نکردم حرفهای عجیبوغریب مسیحیت را بیاورم؛ اگر میخواستم حرفهای عجیبوغریب و کمی خندهدارتر و سبکتر نقل کنم، چیزهای زیادی بود. اینها اصول عقاید آنهاست؛ چکیدهٔ عقایدی که تقریباً همهٔ مسیحیها بهطور مشترک به آن معتقدند. فکر میکنم فضای فکری ما مال یک طرف کوه است و در یک آبوهوا زندگی میکنیم، و آنها از جای دیگری شروع میکنند؛ نتیجهاش این است که اینقدر بدیهی یکدیگر را تکفیر میکنیم.
مسیحیها معمولاً اصلاً دغدغه ندارند که بیایند اسلام را مطالعه کنند تا ببینند دین بهتر و برتری است یا نه؛ درست همانطور که شما وقتی چنین متنی را میخوانید و میبینید اساس عقاید یک دین این است، احتمالاً اصلاً کنجکاو نمیشوید بروید ببینید اینها آخر چه میگویند. همین کافی است که این دین، دین غلطی است و لازم نیست آدم دربارهٔ آن وسواس داشته باشد. در همین متن، قسمت آخر، دربارهٔ ربودهشدن کلیسا، شاید عجیبترین قسمت باشد و شاید نقدکردنش ضرورتی نداشت. به همین ترتیب، در اسلام هم واقعیتهایی هست که از نظر مسیحیها کافی است تا این دین را برای مطالعه جالب ندانند.
نتیجه این است که ما اصلاً از مبناهای فکری متفاوتی با دین برخورد میکنیم. تصور یک مسیحی از اینکه دین چیست، چه باید باشد، هدفش چیست و چه چیزی باید برای ما به همراه داشته باشد، آنقدر با آنچه در اسلام هست تفاوت دارد که اگر همهٔ حرفهای مسلمانها را جمع کنی و به یک مسیحی بگویی، شاید آن را دین حساب نکند؛ احساس میکند آنچه را از دین انتظار دارد به او نمیدهد، حتی اگر همهٔ حرفهای مسلمانها درست باشد.
از بعضی جهات شاید اسلام به یهودیت نزدیکتر باشد، به خاطر وزن زیادی که اسلام و مخصوصاً یهودیت به شریعت و احکام میدهند؛ در حالی که، میدانید، برای مسیحیها این چیزها تقریباً اصلاً وجود ندارد و دستکم در ظاهر عقایدشان چیزی دربارهٔ شریعت نیست. البته اگر واقعاً دربارهٔ یهودیت صحبت کنیم، فکر میکنم در مجموع یهودیت، هرچند ظاهراً به اسلام نزدیک است، در واقع شاید حتی از مسیحیت هم دورتر باشد.
در متنی که نوشتم به این اشاره کردم که اگر بخواهم از انگیزهام برای بحث دربارهٔ این چیزها و هدفی که دنبال میکنم گزارشی بدهم، یکی از انگیزهها قطعاً این است که شناخت ادیان دیگر و برخورد با عقاید و نگرشهای گوناگون دربارهٔ دین، بهشدت کمک میکند ویژگیهای دینی را که پذیرفتهاید درک کنید. مثلاً در جلسهٔ گذشتهٔ کلاس خصوصیتری که برگزار میکنیم، وقتی گفتم خدای ادیان ابراهیمی خدای متشخص است، یا به اصطلاح «خدای شخصی»، یکی از دانشجوها پرسید: اصلاً یعنی چه؟ ما جزو ادیانی هستیم که خدای متشخص دارند، و تا با ادیان و عقایدی که خدایشان متشخص نیست برخورد نکنیم، شاید متوجه این ویژگی نشویم و خیال کنیم اعتقاد به خدا یعنی اعتقاد به همین. بنابراین دیدن طیف متفاوتی از ادیان، مثلاً دیدن دینی بدون شریعت مثل مسیحیت، که بنا بر اصول اعتقادیاش شریعت جزء اساسی آن نیست، کمک میکند بفهمیم در کجای این طیف قرار داریم و به چه چیزهایی واقعاً اعتقاد داریم که دیگران ندارند، و برعکس.
بخشی از انگیزههایم برای تشکیل این جلسات به این احساس برمیگردد که از نظر تاریخی در شرایط خاصی قرار گرفتهایم که آشنایی با دینی مثل مسیحیت، و مخصوصاً خود مسیحیت، را ضروریتر میکند. در دورانی قرار گرفتهایم که اصطلاحاً پستمدرن است؛ دورانی که حرف از پلورالیزم است. از نظر تاریخی شاید واقعاً در هیچ دورهای از تاریخ بشر ارتباطات اینقدر وسیع نبوده و نمیشده اینطور افکار را مبادله کرد. اگر مسلمانها احساس میکنند در برابر مسیحیت برگ برندهای در دست دارند و واقعاً میشود با مسیحیها صحبت کرد و گفت: «عقایدتان عقاید خندهداری است؛ چطور به چنین چیزهایی معتقدید؟»، هیچ مشکلی نیست که همین حالا آن برگ را به میان بیاورند.
الان حتی به نظر میرسد مسیحیها با افتخار جلساتی برای گفتوگوی ادیان تشکیل میدهند. یهودیها معمولاً خیلی استقبال نمیکنند، ولی مسیحیها استقبال میکنند، و از طرف مسلمانها هم نسبتاً آدمهای معتبری به این جلسات فرستاده میشوند تا عقاید اسلامی را بیان کنند. فکر نکنید این نشستن و گفتوگوکردن ظاهرسازی است. مسیحیها کاملاً ایمان دارند که دینشان دین بهتر، بلکه بهترین دین است، و واقعاً خیلی جدی در این جلسات شرکت میکنند؛ البته طبعاً میآیند که دیگران را هدایت کنند، همانطور که احتمالاً یک مسلمان خیلی باایمان هم بیشتر با این قصد میرود که حرف بزند تا اینکه گوش بدهد. با این همه، فکر میکنم این جلسات بهطور طبیعی ادیان را به مبانی تا حدی مشترک میرساند؛ یعنی میفهمند زندگی در دو طرف کوه یعنی چه و چرا الهیات اسلامی شباهت چندانی به الهیات مسیحی ندارد. وقتی وارد عقاید مسیحی شوم، خواهید دید که اصلاً از جای دیگری شروع میکنم؛ تفاوتها خیلی خیلی ریشهایتر از آن است که مثلاً بحثی تاریخی داشته باشیم دربارهٔ اینکه پیامبر ما پیامبر بوده یا نه، معجزه داشته یا نداشته.
فکر میکنم در دورهای قرار گرفتهایم که این مسائل خودبهخود روشن میشود؛ به نظر میآید امکان مطالعهٔ کامل ادیان دارد فراهم میشود. میخواهم به این نکتهٔ خاص اشاره کنم که حدود ۱۰ سال پیش جلسهٔ سخنرانیای دربارهٔ یونگ در دفتر مطالعات فرهنگی داشتم. فکر کنم در آغاز آن جلسه به این اشاره شد که یکی از دلایل آن سخنرانی این بود که احساس میکردم دیگر میشود یونگ را به زبان فارسی خیلی راحت خواند؛ آنقدر از آثار یونگ و کتابهای خوب دربارهٔ او ترجمه شده بود که احساس میکردم اگر سخنرانی کنم و آدمها علاقهمند شوند، میتوانند بروند چند کتاب بگیرند و بخوانند و حسابی با یونگ آشنا شوند. دربارهٔ مسیحیت ۱۰ سال پیش اصلاً اینطور نبود، ولی الان در ایران کاملاً در شرایطی قرار گرفتهایم که برای هر حرفی که اینجا بزنم میتوانم چند منبع فارسی خوب معرفی کنم. بهعلاوه، در دنیایی که اینترنت هست، میشود کتاب دانلود کرد و گذشته از متون رسمی مسیحیان که به فارسی ترجمه شده است، تقریباً به همهٔ متون مسیحی در اینترنت دسترسی داشت. این باعث میشود آدم انگیزه پیدا کند؛ گویی اگر من کاری را آغاز کنم، شما میتوانید دنبالش را بگیرید. الان فکر میکنم شاید واقعاً چند صد جلد کتاب دربارهٔ مسیحیت به زبان فارسی وجود داشته باشد.
از حدود ۱۰ سال پیش مرکزی در قم به نام دفتر مطالعات ادیان، اگر اشتباه نکنم، فعالیت انتشاراتیاش را آغاز کرد؛ و اگر اشتباه نکنم، این پروفسور لگنهاوزنی که از افراد اصلی آنجاست، خط میدهد که چه کتابهایی ترجمه شود. کارشان خیلی حرفهای است: کتابهای خیلی خوبی انتخاب میکنند، خوب ترجمه میکنند و خیلی خوب هم چاپ میکنند. فقط همین انتشارات در سری ادیان ابراهیمیاش، فکر کنم، به شمارهٔ ۲۴، ۲۵ رسیده و کتابهای بسیار خوبی چاپ کرده است. مخصوصاً حدود دو سه ماه پیش کتابی از آنها دیدم که تازه درآمده بود، با عنوان «اسطورهٔ تجسد خدا»؛ کتاب خیلی خیلی خوبی است. سریهای دیگری هم مثل «دینپژوهی» دارد و با همهٔ سریهایش شاید حدود ۵۰ جلد کتاب خیلی خوب چاپ کرده باشد. ناشران دیگری هم هستند که بهطور پراکنده ولی مداوم کتابهایی چاپ میکنند، و فکر میکنم در این ۱۰ سال بیش از ۱۰۰ جلد کتاب خیلی خوب چاپ شده است؛ بعضی از کتابهای قدیمی هم تجدید چاپ شدهاند. حتی دربارهٔ یهودیت، که مطالعهاش معمولاً سختتر است، چون یهودیها مثل مسیحیها آنقدر علاقه ندارند که دربارهٔ دینشان کتاب بنویسند و تبلیغ کنند، الان با کتابهای همین دفتر مطالعات ادیان و ناشران دیگر و بعضی کتابهای تجدید چاپشده، موقعیت برای مطالعه نسبتاً مناسب است.
خلاصه اینکه در شرایطی هستیم که ضرورتهایی پیش آمده و به نظر میآید تفاهمی میان ادیان میتواند پدید آید؛ یا دستکم، اگر نخواهیم تفاهم به این معنا باشد که دینی در بحثها بر ادیان دیگر غلبه کند، زمینهٔ اینکه حرف همدیگر را بهتر بفهمیم در سراسر دنیا، و از جمله در کشور ما، دارد فراهم میشود. به نظر من این نکتهٔ خیلی مهمی است که دستکم ادیان ابراهیمی را خوب بشناسیم. از نظر من کمترین فایدهاش این است که وقتی قرآن میخوانید، که حجم زیادی از آن به تاریخ و مباحثه با ادیان ابراهیمی دیگر اختصاص دارد، باید در جریان جزئیات عقاید این ادیان باشیم تا بفهمیم موضوع این همه بحث اصلاً چیست؛ چه چیزی نفی و چه چیزی اثبات میشود. فکر میکنم معمولاً اگر با این ادیان، با تاریخشان و اصول عقایدشان، به اندازهٔ کافی آشنا نباشیم، طبعاً امکان فهم خیلی چیزها را در دین خودمان هم از دست میدهیم.
این یک نکته: در شرایطی هستیم که به نظر میآید برای گفتوگو شرایط خوبی است؛ امکان آشنایی فراهم شده و این آشنایی قطعاً مفید است. نکتهٔ دیگر اینکه به نظر میآید مسیحیت در دوران خاصی قرار گرفته است. دربارهٔ یهودیت شاید دوران جدید، مثلاً ۴۰، ۵۰ سال اخیر، اصلاً دوران خاصی حساب نشود؛ ولی به نظر میآید مسیحیها در درون خودشان کمکم به حالتی بحرانی میرسند. شاید آدم واقعاً احساس کند زمینههایی شبیه زمینههایی فراهم شده که در زمان لوتر به اصلاح دینی و پیدایش مذهب پروتستان انجامید. اینکه این جریان از کجا آغاز شده: سالهاست، چند قرن است، دستکم ۱۰۰ تا ۵۰ سال است که مطالعات انتقادی دربارهٔ متون مسیحی آغاز شده و پرسشهای خیلی زیادی پدید آورده که پروتستانها هم دیگر نمیتوانند بهراحتی با آنها کنار بیایند. پروتستانها بعضی از اشکالهایی را که به فرقههای کاتولیک و ارتدوکس، مخصوصاً به کاتولیسیسم، وارد است، بهنحوی با کنار گذاشتن بخش عمدهای از تاریخ و مرجعیت کلیسای رم برطرف کردند؛ ولی وقتی پای ایرادهایی در میان است که به کتاب مقدس، چه عهد عتیق و چه عهد جدید، میگیرند، به نظر میآید همهٔ مسیحیت درگیر این ماجراست.
بهطور خاص به ماجرایی خیلی مشخص اشاره میکنم. پارسال، به دلیل انتشار کتاب «داوینچی کد» و ترجمهاش به فارسی، سروصدای فوقالعادهای که در دنیا دربارهٔ این کتاب به راه افتاد و فروش میلیونی حیرتآورش، به نظر میآمد دیگر فقط آدمهای غیرمذهبی نیستند که این کتاب را با علاقه خریده و خواندهاند؛ به نظر میآمد حتی قشری از مسیحیان هم جذب ادعاهای عجیبوغریب این کتاب داستانی شده بودند که ادعاهایی تاریخی در آن مطرح میشد. همان موقع به ذهنم رسید که شاید بد نباشد یک تکسخنرانی دربارهٔ این کتاب و مطالبش بکنم؛ و شاید انگیزهٔ تشکیل جلساتی از این دست هم بیارتباط با همان ماجرای انتشار این کتاب نباشد.
ویژگی خاص آن کتاب ارتباط مستقیمش با کتابخانهٔ نجع حمادی است؛ مجموعهٔ نوشتههایی خیلی خیلی قدیمی از مسیحیان که اواسط قرن پیدا شد و عقایدی که در آنها ابراز شده، خیلی خیلی با عقاید رسمی مسیحیت متفاوت است. نسخههایی که پیدا شد از نظر قدمت خیلی خیلی قدیمیاند؛ کشف عجیبی بود: تقریباً ۵۲ طومار، که البته طومار هم نیستند و واقعاً کتاباند و بعضیهایشان جلد شدهاند. در دینی که کتاب مقدس دارد، به متونی وابسته است و پیروانش این کتابها را الهی میدانند، همیشه این احتمال هست که کتابهای معتبر و جالب دیگری هم وجود داشته که کنار گذاشته یا از بین برده شده باشند. حالا ناگهان ۵۲ قطعه در حد کتاب پیدا میشود: انجیلهای جدید و کتابهای گوناگون. اگر در کلیسای رسمی چهار انجیل هست، آنجا تعداد خیلی زیادی انجیل جدید پیدا شده است؛ و طبیعی است که پیشآمدن چنین وضعی در یک دین بحران ایجاد کند.
از آن موقع تا حالا در محافل روشنفکری، میان آدمهای سطح بالایی که مطالعات مسیحی دارند، به نظر میآمد این بحران دارد سروشکلی میگیرد، ولی هیچوقت به تودهٔ مردم سرایت نکرده بود. معمولاً آدمهایی که به کلیسا معتقدند، خیلی راحت انکارشان میکنند و میگویند آن کتابها را فرقههایی بهاصطلاح مرتد نوشتهاند. ولی الان به نظر میرسد در میان آن انجیلها متنهایی هست که زیبا هستند و مطالبشان واقعاً جذابیت خاصی دارد؛ مخصوصاً انجیل توماس، که متن کاملش آنجا پیدا شده و به نظر میآید تحقیقات تاریخی اکنون تقریباً نشان میدهد قدیمیترین انجیلی است که در دست داریم. در میان چهار انجیل عهد جدید، معمولاً انجیل مرقس قدیمیترین انجیل حساب میشود و اعتقاد بر این است که بین سالهای ۵۰ و ۶۰ میلادی نوشته شده است؛ ولی از نظر اسناد تاریخی به نظر میآید انجیل توماس حتی از مرقس هم قدیمیتر است. متنی فوقالعاده خوب هست که عقاید عجیبوغریبی هم در آن نیست تا آدم بتواند بهراحتی طردش کند، و به نظر میآید از بقیهٔ انجیلها قدیمیتر و مستندتر هم هست؛ به نظرم کار خیلی راحتی نیست که آدم مقاومت کند و به مردم بگوید آن را نخوانند، و اوضاع هم خوب پیش نمیرود. به نظر میآید علاقه به انجیل توماس روزبهروز بیشتر میشود و هیچ بعید نیست ببینید یکی دو دههٔ دیگر شورایی تشکیل شود و تصویب کند که انجیل توماس هم جزو انجیلهای معتبر است. فکر میکنم انجیل توماس و همهٔ این چیزها در اینترنت هست؛ اگر نام نجع حمادی را در اینترنت جستوجو کنید، فکر کنم ترجمهٔ انگلیسی همهٔ متون نجع حمادی الان در اینترنت هست.
کتابخانهٔ نجع حمادی حدود سال ۱۹۴۵ کشف شد و از نظر اصل استناد تاریخی متون مقدس مسیحی، ضربهای بود به تمام اعتقادات مسیحی. میان نوشتههای نجع حمادی و عهد جدید، یعنی کتاب مقدس مسیحیها، تقریباً هیچ اشتراکی وجود ندارد؛ تقریباً هیچکدام از آن انجیلها اینجا نیست و در عوض تعداد زیادی انجیل جدید هست، بهاضافهٔ کلی مطالب و افکار و ایدههای تازه. معمولاً کتابخانهٔ نجع حمادی را به فرقههایی بهاصطلاح مرتد نسبت میدهند که به آنها فرقههای گنستیک یا گنوسی یا عرفانی، یا هر تعبیر دیگری که بخواهید، میگویند.
بد نیست بدانید که چیزهایی در قرآن هست که مسیحیها به آن معتقد نیستند، و این برای ما مسلمانها جذابیت دارد. مثلاً معجزهٔ حضرت مسیح که از گل پرندههایی ساخت و بعد آنها به پرنده تبدیل شدند، عیناً در یکی از این انجیلها آمده است. قبلاً مسیحیها میگفتند آنچه در قرآن نوشته شده اعتبار ندارد. حالا من چیزهایی در قرآن میبینم که در اعتقادات مسیحی نیست، و ناگهان اسناد و مدارکی کشف میشود و میبینم عیناً همین را آنجا نقل کرده است؛ فقط فکر میکنم فرقش با روایت قرآن این است که آنجا این اتفاق در کودکی حضرت مسیح میافتد، در حالی که در قرآن به نظر نمیآید دوران کودکی باشد؛ از لحن آیات به نظر میآید کمی دور از کودکی باشد، هرچند نمیشود این حرف را قطعی زد.
این رخداد تاریخی، یعنی کشف نجع حمادی، در سال ۱۹۷۵ افتاد. دقیقاً دو سه سال بعدش، بین سالهای ۴۷ تا ۴۸، ۴۹، مجموعهای از اسناد یهودی در اطراف اورشلیم کشف شد که به آنها اسناد یا طومارهای بحرالمیت میگویند. کشف نجع حمادی هر قدر از نظر تاریخی به ضرر مسیحیت بود، این اسناد برای یهودیها شادیآور بود. قدیمیترین نسخههای تورات را، که مربوط به قرن اول میلادیاند، آنجا کشف کردند؛ البته قطعههایی که باقی مانده، شاید به خوبیِ کتابخانهٔ نجع حمادی سالم نمانده باشند و یکجا هم پیدا نشدند. مجموعهای از نوشتههایند که در مجموعهای از غارهای اطراف بحرالمیت پیدا شدند. تقریباً هر جای تورات را که آنجا میبینید، تقریباً کلمهبهکلمه با توراتی که در دست یهودیها بوده مطابقت دارد.
یهودیها همیشه زیر این فشار بودند که تورات از نظر اسناد تاریخی حتی از انجیل مسیحیها ضعیفتر است؛ یعنی حتی از قرون نخست میلادی اسناد خوبی از تورات نداشتیم. البته آنجا کتابهایی هم هست که یهودیها قبول ندارند؛ بعضی از کتابهایی که یهودیها طرد کردهاند و جزو تورات نمیدانند، آنجا کشف شد. طبعاً چنین است، چون میگویند آن اسناد مربوط به جامعهٔ رهبانی خاصی از یهودیان است که دور از جامعهٔ اصلی یهودی، در اطراف اورشلیم، زندگی میکردند؛ مثلاً آنجا کتاب خاصی دارند به نام «کتاب جامعه» که تقریباً مقررات خودشان را در آن شرح دادهاند، و خیلی چیزها در آن هست که در کتابهای یهودیها نیامده است. با این حال، اینکه تورات سندیت بهتری پیدا کرد، برای یهودیها بهشدت مایهٔ پشتگرمی بود؛ در حالی که مسیحیها هر قدر بکوشند ماجرای نجع حمادی را کوچک جلوه دهند، به نظر من نمیتوانند انکار کنند که این واقعه برایشان دردناک است. قبول کنید که وقتی چنین اتفاقی میافتد، آدم هر لحظه احساس میکند ممکن است اتفاق دیگری هم بیفتد.
مثلاً انجیل برنابا هیچ سند تاریخی خوبی ندارد و مسلمانها فقط به این دلیل به آن علاقهمندند که با قرآن انطباق خوبی دارد؛ معمولاً در کشورهای اسلامی فراوان چاپ و منتشر میشود. قدیمیترین نسخهاش، فکر کنم، مال قرن پانزدهم میلادی است؛ کتابی که قدیمیترین نسخهاش مال قرن پانزدهم باشد، از نظر تاریخی جالب نیست. میدانید که بیابان جایی است که طومار در آن سالم میماند، چون خشک است و موریانه کمتر به آن حمله میکند. حالا اگر خدای نکرده یک بار دیگر در بیابانهای مصر، همانطور که کتابخانهٔ نجع حمادی پیدا شد، کشف دیگری پیش بیاید، ممکن است مسیحیت را کاملاً به هم بریزد؛ کما اینکه همین الان هم به نظر میآید این اسناد برای مسیحیت بحران ایجاد کردهاند.
بخش قوی استدلال کتاب «داوینچی کد» استفاده از یکی از انجیلهای کشفشده در نجع حمادی است: در چند تا از انجیلهای نجع حمادی، نه در همه، مریم مجدلیه در کنار حواریون حاضر است، در حالی که در عهد جدید مصوب، مریم مجدلیه اصلاً حضور ندارد. توهمی که در «داوینچی کد» هست این است که مریم مجدلیه همسر مسیح بوده؛ هرچند ممکن است این، به دلایلی که بعداً دربارهٔ آن بحث میکنیم، از نظر ما هم اعتقادی ابلهانه به نظر برسد، ولی در فضای آن دوران خیلی عجیبوغریب نیست که زنی که به نظر میآید از نزدیکان حضرت مسیح است و حضورش کاملاً جنبهٔ دینی دارد، از انجیلها حذف شده باشد؛ میشود حدس زد که این واقعیتی بوده که بهنوعی پنهان شده است.
نمیخواهم الان وارد بحثهای خاص تاریخی شوم؛ ولی مدام میبینید که در مسیحیت هر ۱۰ سال، ۵ سال یک بار اتفاقی میافتد؛ مثلاً مذهبنماهای مسیحی صدایشان درمیآید و باید بهنحوی واکنش نشان دهند. از جملهٔ این اتفاقها همین استدلالهای «داوینچی کد» است که بهنوعی در همهٔ عقاید مسیحیت تجدیدنظرطلبانه است.
نمونهٔ دیگر، که پیشتر هم به آن اشاره کردم و باز میگویم، انتشار کتابهایی مثل «اسطورهٔ تجسد خدا» است که ویراستارش آدم خیلی مهمی به نام جان هیک است. اینها اصطلاحاً دگراندیشان مسیحیاند که میکوشند این را جا بیندازند که اعتقاد به تجسد، یعنی اعتقاد به اینکه مسیح خدایی بوده که به صورت انسان درآمده، جزو اعتقادات لازم مسیحیت نیست. کل کتاب «اسطورهٔ تجسد خدا» مجموعهمقالاتی از متفکران مسیحی است؛ و مهم این است که اینها مسیحیاند و معتقدند هیچ ضرورتی ندارد که برای مسیحیبودن معتقد باشیم مسیح خداست. اگر کلیسا روزی، به فرض محال، همین کتاب «اسطورهٔ تجسد خدا» را با هر چه در آن آمده تصویب کند، که واقعاً تقریباً محال است، فکر میکنم اصلاً مشکل مسلمانها با مسیحیت تا حدود زیادی حل میشود. از نظر ما تمام ماجرا این است که آنها اعتقادی مشرکانه را جزو اصول عقایدشان، جزو اصول اولیهٔ اعتقادشان، دارند. فکر کنم نخستین جملهٔ همین متن این است: «عیسی مسیح تجسم مرئی خدا به انسان است.» واقعاً فکر میکنم اعتقاد به تجسد شاید مهمترین اعتقاد مسیحیها باشد که بر آن پافشاری میکنند.
چنین فعالیتهایی در میان خود مسیحیها وجود دارد. در کتاب «اسطورهٔ تجسد خدا» جملهٔ خیلی جالبی هست، که یادم نیست چه کسی در مقالهاش نوشته است: هرچند ممکن است الان محال به نظر برسد که اصلاً پیشنهاد کنیم اعتقاد به تجسد خدا را از مسیحیت حذف کنیم، به یاد داشته باشید که روزی جزو اصول اعتقادات مسیحی بود که باور داشته باشید نان مراسم عشای ربانی، وقتی آن را میخورید، به معنای واقعی کلمه در بدن شما به جسم مسیح تبدیل میشود. نمیدانم اصلاً میدانید عشای ربانی چیست یا نه؛ همان مراسمی است که شاید در فیلمها دیده باشید که چیز گردی را روی زبان مردم میگذارند. کشیش، یعنی کسی که مراسم را برگزار میکند، میآید و نان تبرکشده را به مردم میدهد. قرار است همراهش شراب باشد، ولی تصویب شده که در کلیسا حتماً لازم نیست شراب بدهند، چون ممکن است ریختوپاش شود؛ اما نان مقدس را بههرحال به مردم میدهند. اگر اعتقاد نداشتید که این نان مقدس به جسم مسیح تبدیل میشود، اصلاً عشای ربانیتان پذیرفته نبود. این جزو اصول اعتقادات مسیحی بوده، ولی الان کلیسا دیگر ضروری نمیداند که به تبدل واقعی اعتقاد داشته باشید؛ همین که نان را بهطور نمادین جسم مسیح تلقی کنید و فلسفهای را که پشت عشای ربانی هست قبول داشته باشید، برای پذیرفتهشدن عملتان کافی است.
نویسندهٔ آن مقاله میگوید اگر میشود مفهوم تجسد را بهنوعی از عشای ربانی حذف کرد، یعنی مفهوم تبدیلشدن نان به جسم را، پس خیلی دور از ذهن نیست که شاید چند دههٔ دیگر ببینیم گفتهاند ضرورتی ندارد به تجسد معتقد باشید. کلیسا مصوباتی دارد؛ یعنی شوراهایی تشکیل میشود و هر چند وقت یک بار ممکن است بعضی از عقاید تغییر کند. این قدرت در کلیسای کاتولیک هست و طبعاً ممکن است چنین اتفاقهایی بیفتد.
نکتهٔ خیلی مهم این است که کشفیاتی مثل کشفیات نجع حمادی به پروتستانتیسم بیشتر ضربه میزند تا به کاتولیسیسم؛ چون برای کاتولیکها اصولاً در درجهٔ اول مرجعیت کلیسا مهم است، نه کتب مقدس. اصلاً اختلاف از همینجا شروع شد که پروتستانها مرجعیت کلیسا را در درجهٔ دوم، یا اصلاً در درجهٔ اهمیت پایینتری، قرار میدادند و میگفتند باید به متون متکی باشیم. بنابراین اگر متنهای مقدس آسیب ببینند، پروتستانها راهی برای تصویب چیز جدیدی ندارند؛ ولی کاتولیکها راه فرار خیلی سادهای دارند: کافی است شورایی تشکیل شود و تصویب کند که این جزو عقاید هست یا نیست. پروتستانها اما، اگر متنها به هم بریزد، تمام تکیهٔ فرقهشان بر متون مقدس است.
خلاصه اینکه در دوران تاریخی خاصی هستیم: هم فضای بازی هست، هم امکان مطالعه وجود دارد، هم اینترنتی هست که واقعاً میتوانید چیزهای زیادی در آن پیدا کنید؛ فکر میکنم چون مسیحیها تبلیغ را جزو دین خودشان میدانند. دستکم چند هزار جلد کتاب مسیحی را میتوانید بهراحتی در اینترنت پیدا کنید و متون کلاسیک مسیحی را همه همینطور گذاشتهاند که قابل استفاده است؛ به زبان فارسی هم خوشبختانه الان بیش از ۱۰۰ جلد کتاب داریم که بعضیهایشان واقعاً کتابهای خوبیاند. یعنی چند کتاب خیلی مهم را که لازم بود در زبان فارسی داشته باشیم ترجمه کردهاند، هرچند هنوز خیلی خیلی چیزها هست که باید ترجمه شود. اینها انگیزههایی بود دربارهٔ اینکه چرا شرایط خاصی وجود دارد که به نظر میآید بد نیست مطالعهای خاص دربارهٔ مسیحیت بکنیم.
اما شناخت مسیحیت، جز این فایدهٔ دینی، چه فایدهای دارد؟ نخست همین فایدهٔ دینی را باز تکرار میکنم: واقعاً امیدوارم پس از پایان این جلسات این احساس به شما دست بدهد که آشنایی با مسیحیت برای اینکه دین خودتان را بهتر بشناسید خیلی خیلی مهم بوده است. من کلاً نسبت به این اعتقاد تا حدودی شایع احساس خیلی خوبی ندارم که ادیان اینطورند که دینی میآید و ادیان پیش از خود را نسخ میکند، و بنابراین من که الان مسلمانم هیچ نیازی ندارم بدانم در ادیان پیشین چه خبر بوده است. فکر نمیکنم اصولاً اینطور باشد که دنبالهای از ادیان وجود دارد و خداوند گویی میخواسته چیزی بگوید و هی نمیشده که خوب بگوید، بعد یک بار که خوب گفته، دیگر بقیهٔ ادیان قبلی را بهعنوان ادیان ناقص کنار بگذاریم. تقریباً چنین اعتقادی رایج است و بنابراین کسی هیچ ضرورتی نمیبیند که بداند در ادیان پیشین چه خبر بوده است؛ و این واقعاً برای من خیلی مسئله است.
در قرآن میخوانید که پیش از نزول قرآن، تورات و انجیل مایهٔ هدایت بودهاند؛ چند بار در قرآن چنین چیزی میبینید که در تورات نور و هدایت بوده است. آیا اصلاً کنجکاو نمیشوید که این تورات یا انجیل موجود چیست؟ فرض کنیم انجیل و تورات تحریف شدهاند و اینها عین متنهای سابق نیستند؛ آیا تحریفشدن یعنی اینکه بهکلی از بین رفتهاند و خواندنشان دیگر هیچ فایدهای ندارد؟ مثلاً یکی از مهمترین متنهای تورات مزامیر داوود است. آیا تا حالا هیچکس حتی یک بار مزامیر داوود را خوانده است؟ اصلاً هیچ.
در قرآن عبارتی هست که میگوید پیامبران را بر یکدیگر فضیلت دادیم؛ چند بار در قرآن چنین عبارتهایی هست که بعضی از پیامبران فضایلی نسبت به دیگران داشتند. یک بارش این آیه است که میگوید بعضی از پیامبران برتریهایی داشتند، و بعد این جمله میآید که «و آتینا…»، و از عیسیِ مریم و روحالقدس میگوید؛ یعنی ویژگیای در مسیح بود که در هیچ پیامبری نبود: اینکه روحالقدس انگار از او حمایت میکرد. یکی دیگر از جاهایی که چنین آیهای هست، میگوید پیامبران را بر هم برتریهایی دادیم و «آتینا داوود زبورا»، یعنی به داوود زبور را دادیم. زبور همین چیزی است که الان در تورات هست.
فکر میکنید دعاهای حضرت داوود را یهودیها چقدر و آخر با چه انگیزهای باید تحریف کرده باشند؟ فرض کنید جاهایی از آن تاریخی است؛ مثلاً یهودیها دوست ندارند حضرت اسماعیل ذبیح باشد و دوست دارند حضرت اسحاق باشد، چون خودشان فرزندان حضرت اسحاقاند. حضرت اسماعیل از نظر یهودیها آدمی است که طرد شده؛ ابراهیم طردش کرده، او را به صحرای عربستان آورده و همانجا گذاشته و برگشته است، و اسحاق فرزند اصلی است. اینجا انگیزه برای تحریف وجود دارد. یا در جنگها یهودیها کارهایی کردهاند و تخلفهایی داشتهاند که حالا نمیخواهند بگویند یا میخواهند عوضش کنند. ولی دعاهای حضرت داوود را واقعاً چقدر ممکن است تحریف کرده باشند؟ این مزامیر داوود چقدر قشنگ و خواندنی است، و قرآن هم از آن بهعنوان برتری داوود یاد میکند. من هیچ دلیلی نمیبینم که یک آدم مسلمان، دستکم، مزامیر را نخواند؛ اما احساس ضرورت نمیکنید. قبول، در مزامیر داوود قطعاً جاهایی هست که چیزهایی شکبرانگیز به نظر میآید و ممکن است به دلایلی وارد شده باشد؛ ولی آیا نمیشود آدمی صاحبصلاحیت بیاید همین الان مزامیر داوود را بردارد، جاهایی را که به نظر میآید بد است حذف کند، و ما به زبان فارسی ترجمهٔ زیبایی از مضامین داوودی داشته باشیم و به مردم هم توصیه کنیم این دعاهای زیبای حضرت داوود را بخوانند؟ آنوقت میتوانیم فکر کنیم که بهنوعی دنبالهٔ آن آیات خاص قرآن را که دربارهٔ تورات و انجیل حرف میزند گرفتهایم؛ دستکم چیزی از تورات را که مایهٔ هدایت است برداشتهایم و آوردهایم تا مردم بخوانند.
آغاز قرآن را در نظر بگیرید: «فاتحة الکتاب» که کلید است و اصلاً در قرآن را با آن باز میکنید؛ اولین سورهٔ قرآن سورهٔ بقره است. اولین چیزی که در آن میخوانید این است که این قرآن «هدی للمتقین» است، و اولین صفتی هم که دربارهٔ متقین گفته میشود این است که به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پیش از تو نازل شده ایمان دارند. وقتی نمیدانید پیشتر چه نازل شده، آخر به چه ایمان میآورید؟ این چیزهایی که پیش از ما نازل شده چیست؟ باید کنجکاو باشیم و ببینیم آنچه پیشتر نازل شده چیست و با آن آشنا شویم؛ بخشهای خوب تورات و بخشهای خوب انجیل را برداریم و بهنوعی کتاب مقدس را اصلاح کنیم. کتاب مقدس در جاهایی فاجعه است. البته منظورم از تورات عهد قدیم است؛ بهتر است اصطلاحات را کمی تخصصیتر به کار ببریم. بههرحال یکی از فایدهها، که قطعاً هست و امیدوارم پس از پایان این جلسات احساس کنید که واقعاً چنین فایدهای داشتهاند، این است که با فضای تازهای از دیانت آشنا میشوید که به کار بهتر فهمیدن و حفظ دین خودتان میآید؛ و در مسیحیت حقایقی هست که خوب است آدم با آنها آشنا شود.
نکتهٔ دیگر، که برای خود من همیشه انگیزهٔ کنجکاوی، مخصوصاً دربارهٔ مسیحیت، بوده، این است که چه بخواهیم چه نخواهیم، و من که میخواستم، با فرهنگ غرب در تماسیم؛ از آثار فرهنگی و هنر غرب استفاده میکنیم، و فرهنگ غرب پر از اشارات و فضای مسیحی است. بخش عمدهٔ موسیقی کلاسیک غرب، دستکم در قرن هجدهم، موسیقی مذهبی است، و نقاشی غرب هم همینطور. اصلاً هنر و فرهنگ قرون وسطی فرهنگ مسیحی است و ریشهٔ فرهنگ مدرن هم بهنوعی به همان فرهنگ مسیحی برمیگردد. همانطور که اگر بخواهید فلسفهٔ غرب را بشناسید، حتماً باید فلسفهٔ یونان را شناخته باشید، هنر غرب هم بینهایت به مفاهیم مسیحی وابسته است. ادبیات غرب، سینمای غرب، همهچیز پر از اشارات مسیحی است.
معمولاً دوست دارم وقتی دربارهٔ فیلمی صحبت میکنیم، این را به آدمها بگویم؛ یک بار دربارهٔ فیلم Forrest Gump گفتم این فیلم سرتاسر مذهبی است. فیلم کمدی است، ولی مذهبیبودنش بدیهی است و در ظاهر هم کاملاً مذهبی به نظر میآید؛ اما اگر تاریخ مسیحیت را ندانید، نمیفهمید چرا این شخصیت از نظر مسیحیت بهنوعی جنبهٔ مذهبی پیدا میکند، و مخصوصاً اشارههای کمی شیطنتآمیزی را که در سراسر فیلم هست نمیگیرید. مثل این است که کسی داستان کربلا، ماجرای امام حسین و احساسی را که شیعیان نسبت به این ماجرا دارند، نداند و بخواهد دربارهٔ فرهنگ ایران، همین فرهنگ معاصر ایران، مطالعه کند و ادبیات ایران را بخواند؛ خیلی جاها ممکن است نام امام حسین نیاید، ولی فضا بهنوعی به چیزی مربوط به شهادت و ماجرای کربلا اشاره میکند.
در Forrest Gump صحنهٔ خندهداری هست: ماشینی رد میشود، گل میکشد روی صورت Forrest Gump و کسی به او تیشرتی میدهد که صورتش را پاک کند. وقتی صورتش را پاک میکند، اثری خندهدار، مثل یک شخصیت کارتونی، روی تیشرت میماند. این اشارهای است به ماجرایی که در آن زنی صورت خونآلود مسیح را پاک میکند و اثر چهرهٔ مسیح روی آن پارچه میماند؛ ماجرایی مقدس و تاریخی برای مسیحیان. این اشاره برای تشبیه Forrest Gump به مسیح است، هرچند تشبیهی خندهدار. یا Matrix: هر نقدی از Matrix بخوانید، میبینید که این را اشاره به مسیح میداند؛ این شخصیت اصلاً گونهای مسیح موعود است که ظهور میکند. پس درک مفهوم انتظار مسیحیان برای بازگشت مسیح، و فهم حالوهوای خاصی که آدم در جهان غرب، در جهان مسیحی، در آن زندگی میکند، خیلی مهم است، حتی اگر آن آدم مسیحی نباشد؛ کما اینکه خیلی از کسانی که این آثار هنری را پدید میآورند، ممکن است به معنای واقعی کلمه مسیحی نباشند، ولی اثر مسیحیت در کارشان کاملاً پیداست.
روشن است، و پیشتر هم در آن جلسهٔ خصوصیتر گفتم، که هدف نهاییام واقعاً این است که به مجموعه اعتقاداتی برسیم که بتوانیم نامش را «مسیحشناسی اسلامی» بگذاریم؛ یعنی وقتی همهٔ حرفهای مسیحیها و نقد حرفهایشان را شنیدیم، دیدیم مشکلات چیست و با بعضی از متنهای مسیحی آشنا شدیم، سرانجام ببینیم قرآن دربارهٔ کل این ماجراها چه قضاوتی دارد. این را میگویم تا تأکید کنم که ممکن است روی چیزهایی، مثلاً شش قرن اول مسیحیت، بیشتر تأکید کنم تا اتفاقهایی که بعدها در کلیساهای مسیحی افتاده است. به نظرم آن اتفاقها ممکن است خیلی مهم باشند، ولی به کار تحلیل موضعگیریهای قرآن دربارهٔ مسیحیت نیایند. این را در ذهن داشته باشید که هدف خاصی هم هست و مسئله فقط شناخت مسیحیت نیست. خوبیاش هم این است که پنج شش قرن اول مسیحیت مورد اتفاق همهٔ فرقههای مسیحی است و اینطور نیست که بر سر آن اختلافی باشد. طبعاً وارد بحثهای اختلافی میان کاتولیسیسم و پروتستانتیسم و کلیسای ارتدوکس و مانند اینها نمیشویم؛ فکر میکنم خیلی هم جالب نیستند. بهتر است بیشتر بر همان هستهٔ اصلی مسیحیت آغازین متمرکز شویم و اگر نقدی هم هست، دربارهٔ همان مطالب صحبت کنیم.
اما دربارهٔ شیوهٔ کار این جلسات: فکر میکنم کسانی که در جلسههایی بودهاند که پیشتر دربارهٔ افکار و عقاید یک آدم یا یک مکتب صحبت کردهام، شاید این را دریافته باشند که من اصلاً این عادت را ندارم و خوشم نمیآید که وقتی دربارهٔ عقایدی صحبت میکنم، همانطور که میگویم نقد و ردشان هم بکنم. بنابراین در این جلسات هم قطعاً این کار را نمیکنم؛ شیوهٔ بحث اینجا این است که دستکم تا چند هفته، صددرصد خالص و در حالت کاملاً دفاع مطلق، دربارهٔ مسیحیت صحبت میکنم. پس از همین حالا اخطار میکنم: اگر در این جلسات شرکت میکنید، تا آخرش بیایید؛ وگرنه اگر وسطش بروید، ممکن است کسی غسل تعمیدتان بدهد و کار از کار بگذرد. این را واقعاً جدی میگویم: خودم را مقید میدانم که اگر بخواهم دربارهٔ عقیدهٔ یک شخص، یا مخصوصاً عقیدهای مثل دینی به این بزرگی از نظر شمار مؤمنانش، صحبت کنم، حداکثر سعیام را بکنم که آن را به بهترین وجه ممکن بیان کنم. اگر اسقفی را میشناختم که قبول میکرد چند جلسه بیاید و اینجا صحبت کند، و اعتماد داشتم که میتواند حرفهای خوبی بزند، واقعاً این کار را میکردم؛ چون ممکن است یک اسقف لزوماً حرفهای قانعکنندهای نزند. منتها در جو فعلی اصلاً چنین کاری امکان ندارد و من هم هیچ اسقفی را نمیشناسم. بههرحال سعی میکنم دستکم در بخشی از این بحثها نقش یک اسقف را بازی کنم، با توجه به اینکه ممکن است بحثهایم حالت جدلی هم پیدا کند؛ یعنی چون فرهنگ اسلامی را میشناسم، میکوشم بر مبنای چیزهایی که در فرهنگ اسلامی وجود دارد حرفهایی قانعکننده بزنم، تا بعضی از چیزهایی را که در عقاید مسیحی احمقانه به نظر میرسد، برایتان معقولتر جلوه دهم. شیوهٔ بحث من کلاً این است.
کلاً این جلسات چند روایت مختلف است. روایت اول، که در ادامهٔ همین جلسه میآید، این است که برای اینکه بهاصطلاح دلمان خالی شود و سبک شویم، همهٔ ایرادهایی از این دست را که مسیحیت نامعقول است یا از نظر تاریخی چقدر زیانبار بوده، در همین جلسه بگویم و تمام شود. شما هم اگر دلتان میخواهد بد و بیراهی بگویید، بگذارید همه دلمان خالی شود؛ چون معمولاً ممکن است احساس خوبی نسبت به مسیحیت وجود نداشته باشد. ما مسلمانها هیچوقت احساس خوبی به مسیحیت نداشتهایم و در فرهنگمان همیشه نگاهی منفی به آن بوده است. در دوران مدرن هم، در این ۱۰۰، ۱۵۰ سال اخیر، واقعاً دیگر فحشی نبوده که به مسیحیت و کلیسا و کلاً جریان دینی در غرب داده نشده باشد؛ چون ما در غرب کمکم مدام از مسیحیت دورتر میشویم.
اگر قرون وسطای مسیحی را در نظر بگیرید، تقریباً میشود گفت در دوران مدرن، از قرن هجدهم، نوزدهم به این طرف، غرب مدام، و شاید حتی آگاهانه، بهنوعی به ریشههای یونانی خودش برگشته است؛ یعنی عقلگراییای که در غرب و اروپا حاکم شده، بهنوعی بازگشت به فلسفه و تفکر یونانی است، منتها یونانِ پس از سقراط. این حرفی نیست که من از خودم بزنم؛ واقعاً به نظر میرسد مخصوصاً از دههٔ ۶۰ به این طرف، پس از جنگ جهانی دوم، فرهنگ غرب روزبهروز به سمت فرهنگ یونانیِ پیش از سقراط، فرهنگ دیونیزوسی، میرود؛ کمکم مراسم بهاصطلاح پاگانیسم در غرب مدام جلوههایی پیدا میکند. لازم است به این هم اشاره کنم که جماعتهایی در جاهایی هر سال جمع میشوند و کارهای عجیبوغریبی انجام میدهند؛ گونهای کفر همراه با شرک و شیطانپرستی. مدام میبینید که در آمریکا و اروپا چنین فرقههایی پدید میآیند؛ و همین لذتپرستی بهنوعی همان فرهنگ دیونیزوسی است که نیچه خیلی به آن علاقه داشت: گونهای فرهنگ شادخواری و تقریباً بدون عقیده زیستن. به نظر میآید غربیها در این مسیر بازگشت به یونان پیشتر هم میروند و حتی به دوران اولیهٔ یونان برمیگردند.
نخستین کاری که الان میکوشم انجام دهم، نه خیلی مفصل، این است که انتقادهای خیلی خیلی شنیدهشده دربارهٔ مسیحیت را یک دور بیان کنم و راهی باز کنم تا به جایی برسیم که روایت اسقفیاش را بشنویم. با فرض اینکه میدانیم چنین ایرادهایی وجود دارد، شاید در آن روایت بکوشم به بعضی از این ایرادها پاسخ دهم، و بعضی دیگر به دلایلی احتیاجی به پاسخ ندارند. بعد در روایت سوم، روایتی کمی جدیتر دربارهٔ نقد مسیحیت خواهیم داشت؛ یعنی بکوشیم اول مسیحیت را تا جایی که ممکن است خیلی خیلی خوب بفهمیم و بعد دوباره برگردیم و کمی منصفانهتر نقد کنیم. سرانجام، پس از مرحلهٔ سوم، سراغ این میرویم که با همهٔ حرفهایی که زدیم، قضاوتهای دینی ما چیست؛ یعنی در مرحلهٔ آخر فقط قرآن را جلومان بگذاریم و ببینیم در کل این بحثها، قرآن چه ایدههای کلی دربارهٔ مسیحیت، تاریخ مسیحیت یا افکار مسیحی به ما میدهد؛ آنجاست که احتمالاً هر چیز سر جای خودش برمیگردد. یعنی این جلسات ممکن است همان سه روایت اول را در خود داشته باشد.
در روایت اول، تا جایی که ممکن است، از دیدگاههای منتقدانهٔ موجود، چه دیدگاههای مدرن و چه دیدگاههای دینی خودمان، و نه خیلی عمیق، ایرادها و مشکلات اساسی مسیحیت را مطرح میکنیم. در پایان همین جلسه این حرفها را کمی تلطیف میکنم؛ و پس از آن، هرچند مقید نیستم ایرادها را جواب بدهم، فکر میکنم وقتی با مسیحیت خوب آشنا شویم، بعضی از این مشکلات خودبهخود برطرف میشود.
نخستین دستهٔ اشکالهایی که به مسیحیت وارد است، دربارهٔ عقاید مسیحی است. شاید مهمترین مشکل، که تقریباً همه بر آن توافق دارند، این است که مسیحیت مجموعهای از عقاید همراه با عقلگریزی است. مسیحیها خیلی صریح به شما میگویند که حرفهایی که میزنند نامعقول است؛ اعتراض میکنید که اینها یعنی چه، و خیلی راحت جواب میدهند که باید با قلبتان ایمان داشته باشید و عقل در اینها کارگشا نیست و از این حرفها. طبعاً این مشکلات خاصی به همراه میآورد. اگر نخواهم محک و معیاری به نام عقل، به هر معنا، داشته باشم، به نظر میآید عقایدم اصلاً بیدروپیکر میشود؛ معلوم نیست از کجا عقایدی را میآورم و چیزی را نفی یا اثبات میکنم.
عقایدی میشنوید مثل اینکه خداوند به عیسی مسیح تبدیل شده و به کرهٔ زمین آمده، ولی این پسر که از پدر پدید آمده، همان پدر است و از هم جدایی ندارند؛ ذاتشان یکی است، ولی در عین حال یکی نیستند؛ سه تا هستند، ولی یکیاند. تجسد، تثلیث؛ یا مثلاً مریم که حضرت عیسی را به دنیا میآورد، پس مادر خداست. اینکه مریم مادر خداست، جزو بدیهیات است؛ نمیتوانید مسیحی باشید و این را قبول نکنید و او را مادر خداوند نخوانید. همه قبول دارند که مریم مادر خداست. ولی آدم وقتی میشنود کسی مادر خداست، احساس خوبی به او دست نمیدهد؛ و قرار هم نیست اعتراضی بکنید و چیز معقولی درخواست کنید. معمولاً ممکن است اسقفی به شما بگوید باید ایمان بیاوری تا نجات پیدا کنی، و تنها راه نجات هم این است که به همین چیزهایی که ما میگوییم ایمان داشته باشی.
به نظر میآید همین حالت بهاصطلاح عقلگریزی منشأ این شده که غرب به سمت گونهای عقلگرایی افراطی برود؛ یعنی فرهنگ مدرن غرب نتیجهٔ گونهای بستهبودن افکار و عقاید و ضدیت با عقل و علم در دوران قرون وسطاست. وقتی به چیزی فشار بیاورید و مدام بکوشید جلوی پرسشهایی را بگیرید، ناگهان اتفاقی میافتد؛ در غرب هم گویی انفجاری رخ داده و انحرافهایی پدید آمده که به نظر میرسد ریشهاش در همان سختیها، یعنی عقلگریزی و دوری از عقل و منطق در عقاید مسیحیت، است. بنابراین میشود گفت مسیحیت از این نظر نقش خیلی منفیای بازی کرده و مشکلاتی که در دوران مدرن داریم از آنجاست که عقلگریزی مسیحی بهنوعی به عقلگرایی افراطی و گریز از ماقبل در غرب تبدیل شده است.
روشنفکری غرب چطور به اینجا رسیده که اینقدر با دین و مذهب مخالفت پیدا کرده است؟ بخش زیادی از آن به برخوردی برمیگردد که کلیسا در قرون وسطی با کسانی کرد که شاید ذرهای عقایدی جز عقاید کلیسایی داشتند. اگر تاریخ مسیحیت را بررسی کنید، میبینید که پیش از مسیحیت دوران اوج درخشش خرد یونانی است. مسیحیها، علاوه بر اینکه به فرهنگ بهاصطلاح هلنیستی یونانی تکیه داشتند، مجموعهای از اصول و قواعد، یعنی نظام حکومتی فوقالعاده جالبی، پدید آوردند که در آن دوران واقعاً بینظیر است. طبعاً به دلایلی به چیزهایی اشاره میکنم دربارهٔ اینکه حکومت روم تا چه حد به حکومتهای مدرن امروزی شباهت پیدا کرده بود. ناگهان میبینید مسیحیت ظاهر میشود و فرهنگ هلنیستی کلاً تا مدتها زیر سایهٔ مسیحیت باقی میماند. آن خردگرایی یونانی، علم یونانی، ریاضیات و هر چه بود، به نظر میآید در قرون وسطی کاملاً به حالت توقف میرسد؛ اصلاً آن جنبهٔ علمی که در یونان وجود داشت و علاقه و توجهی که به این چیزها داشتند، فلسفه و همهچیز، بهنوعی در قرون وسطی از بین میرود. بهعلاوه، فکر کنم میان پذیرفتهشدن مسیحیت بهعنوان دین رسمی امپراتوری روم و فروپاشی این امپراتوری ۱۰۰ سال فاصله نیست. رومیها چند قرن با قدرت حکومت کردند، و تاریخ را که میخوانید، میبینید همین که مسیحی شدند، همهچیز از هم پاشید و این امپراتوری در مدت کوتاهی کلاً از بین رفت.
پس به نظر میآید نقش تاریخی مسیحیت از بین بردن فرهنگ هلنیستی و حکومت درخشانی مثل امپراتوری روم و مانند اینها بوده است. از نظر دینی هم به نظر میآید مسیحیت گونهای بازگشت به عقاید بتپرستانه است؛ چون اگر بهعنوان آدمی متدین نگاه کنید، یهودیها افتخار میکنند، و این افتخار واقعاً باید نصیبشان شود، که یکتاپرستی را در دنیا رواج دادند؛ یا اگر نه رواج، دستکم عقاید یکتاپرستانهای پدید آوردند که خیلی شبیه عقایدی است که ما الان داریم. اینکه، نمیدانم، خدایشان کمی با خدای ما فرق دارد یا ندارد، بماند؛ آنها به معنای واقعی کلمه یکتاپرست بودند. وقتی تورات را میخوانید، حرف از یکتاپرستی است و شرک به آن صورت در عقاید یهودی وجود ندارد؛ هرچند در مردم تمایل به شرک هست، در اصول عقاید یهودی چنین چیزی نمیبینید: خدایی هست که همهٔ دنیا را خلق کرده، و اگر میخواهی دعا کنی، باید از او بخواهی، و الی آخر.
بعد ناگهان وارد دوران مسیحی میشوید و عقاید مسیحی را نگاه میکنید: تثلیث هست و به نظر میآید سه خدا وجود دارد؛ گاهی میتوانی با عیسی حرف بزنی؛ تازه مریم را هم میشود اضافه کرد و میتوانی از طریق مریم حاجت بخواهی؛ مجسمههایشان را میسازند. کلیساها را که نگاه کنید، بیشتر به بتکدههای قدیمی شبیهاند تا به معابد یهودی یا اسلامی؛ پر از مجسمه، و مجسمهٔ مریم، هستند. وجود مجسمهای از عیسی و صلیب و مانند اینها که قطعی است؛ به هر معبد و هر کلیسای مسیحی بروید، حتماً تمثالهایی میبینید. یکی از جریانهای مهم تاریخ مسیحیت همین مبارزه با وجود این تمثالها بود؛ به نظر میآید یکی از آثار ظهور اسلام، مخصوصاً پس از آن، این بود که مسیحیها را کمی متوجه کرد که زیادی سراغ این چیزها رفتهاند. بههرحال به نظر میرسد آن یکتاپرستی خالصی که در یهودیت هست، در اصول عقاید مسیحی دیگر وجود ندارد؛ بنابراین مسیحیت را میشود بهنوعی بازگشت به شرک محسوب کرد.
از طرف دیگر، نکتهای در مسیحیت هست که بعداً مفصلتر دربارهٔ آن بحث میکنیم: مسئلهٔ الغای شریعت. مسیحیت پس از دین یهود ظهور کرد و مسیحیان عملاً شریعت حضرت موسی را کلاً کنار گذاشتند. این اتفاق عجیبی است، چون مسیحیها قبول دارند که شریعت موسی شریعت الهی است، ولی دیگر به آن عمل نمیکنند؛ و به نظر میرسد کمکم برای خودشان هم شریعتی پدید آوردند، یعنی مجموعهای از اعمال عبادی انجام میدهند که منتسب به کسی هم نیست. اگر بخواهیم دربارهٔ شریعت بحث کنیم، به نظر میآید از نظر تاریخی ابتدا مسئلهٔ ضرورت شریعت مطرح بود، ولی بعداً خودشان کمکم این شریعت را پدید آوردند. اگر شریعت ضرورت دارد و خلاصه میخواهید شریعت داشته باشید، شریعت حضرت موسی که هست. اینکه دینی پدید آمده که عملاً فاقد شریعت مقدس است، از نظر دینی که نگاه کنید، گونهای پسرفت به نظر میآید.
یکی از مشکلات مسیحیها این است که عهد قدیم، یعنی کتاب مقدس یهودیها، را سراسر بهعنوان کتاب مقدس خودشان میشناسند، و این هم مشکلات اساسی ایجاد میکند. عهد قدیم شامل کلی اعتقادات عجیبوغریب است که اعتقاد پیدا کردن به آنها کمی سخت است. مسیحیها معتقد به تحریف در عهد عتیق نیستند و هر چه هست را میپذیرند؛ مثلاً اینکه به نظر میرسد یعقوب با خداوند کشتی گرفته است، یا ماجرای لوط و دختران لوط، و هر چیز دیگری که از داستانهای عهد عتیق میدانید؛ همهٔ اینها مورد قبول مسیحیهاست و این هم از نظر اعتقادی جزو نقطهضعفهای مسیحیت حساب میشود.
نکتهٔ دیگر این است که وقتی خداوند را پدر میخوانید و این پدر پسری دارد و از سه شخصیت اصلی، دو تا مذکرند و یکی فاقد جنسیت است، ذات دین مسیحی بهنوعی مردسالارانه شده است؛ یعنی اصلاً با خداوندی سروکار دارید که مرد است و پسرش هم پسر است. به نظر میآید گونهای جهتگیری جنسیتی وجود دارد، و این راه را برای انتقاد مدرن فمینیستی نسبت به مسیحیت باز کرده است، یا برای تحلیلی که فروید دربارهٔ مسیحیت، و کلاً دربارهٔ دین، دارد: اینکه خدا بهنوعی مفهوم متعالیشدهٔ پدر است. این تحلیل دقیقاً از نوع برخورد مسیحیها نشئت گرفته است؛ فروید این احساس را دارد که اصلاً مفهوم خدا در فرهنگ بشری از اینجا آمده که پدر را بهنوعی به چیزی متعالی تبدیل کردهاند، مجردش کردهاند و او به خدا تبدیل شده است. خلاصه، در عقاید مسیحی، همان صرف اعتقاد به عهد عتیق به اندازهٔ کافی مشکل ایجاد میکند، چه برسد به اصول عقاید؛ یعنی عقاید تازهای که مسیحیها پدید آوردند و به نظر میآید دفاع عقلی از آنها کمی مشکل است و جنبههای مشرکانه هم در آنها هست. اینها مشکلات عقیدتیای است که میتوانیم خیلی سطحی و از دور دربارهٔ مسیحیت بگوییم.
اما دستهٔ دیگری از اشکالها، اشکالهای تاریخی است. وقتی دربارهٔ یک مکتب حرف میزنید، به تأثیری که در تاریخ گذاشته هم توجه دارید: آیا مفید بوده است؟ اصلاً مسیحیت، یعنی ظهور چنین دینی در دنیا، کار خوبی برای بشریت انجام داده است؟ چیزی که الان اشاره کردم این است که مسیحیت وقتی در این منطقه پدید آمد، هر جا پا گذاشت، به نظر میآید فرهنگهای قدیمی را در خود حل کرد یا از بین برد؛ امپراتوری روم از بین رفت؛ یعنی جنبههای ظاهراً روشنفکرانهای را که در آن منطقه داشت پدید میآمد، تا قرنها زیر سلطهٔ خود نگه داشت، و بعدها اینها بهنوعی منفجر شدند و دوباره در اروپا ظاهر شدند.
اما تاریخ مسیحیت، که معمولاً خود مسیحیها هم بهنوعی از آن شرمندهاند، هر جایش را نگاه کنید، سرشار از قتل و خونریزی و جنایت است. دینی که مهربانی و عشق جزو اصول اخلاقیاش است، و حتی دعوت میکند که اگر به یک طرف صورتت سیلی زدند، بگو به طرف دیگر هم سیلی بزنند؛ حالا تاریخش را بخوانید و ببینید از وقتی به قدرت رسیدند، یعنی از قرن چهارم، پنجم به بعد، و مخصوصاً در هزارهٔ دوم، چه اعمالی کردند؛ قطعههای تاریخی خیلی زیادی هست. من نه یک بار، بلکه چندین بار متنهایی خواندهام یا برنامههای مستندی تماشا کردهام که در آنها مسیحیها وقتی به نخستین فتح اورشلیم در جنگهای صلیبی میرسند، معمولاً دیگر وارد جزئیات نمیشوند و فقط ابراز تأسف میکنند که خب، چیزهایی پیش آمد. اتفاقی که پس از اشغال اورشلیم به دست مسیحیها افتاد، خیلی قابل گفتن نیست؛ نه اینکه قابل دفاع نیست، بلکه حتی توصیفش. بارها جملههایی از این دست شنیدهام که اصلاً نمیشود گفت آنجا چه اتفاقی افتاد و سرداران جنگ صلیبی که وارد آنجا شدند چه کردند.
بدتر از آن، دورهٔ استعمار است، یا دورهٔ دریانوردانی که میرفتند و قارههای جدید کشف میکردند: تمام آمریکای لاتین قتلعام شد و این کار معمولاً هم با حمایت کلیسا انجام میگرفت؛ در آن مورد همیشه همینطور بوده است. یکی از صحنههای خیلی تکراری در کل تاریخ مسیحیت این است: میسیونرهای مذهبی، مثلاً دو نفر، را به جایی میفرستند؛ آن قوم، که مثلاً جایی در آفریقا هستند و آدمهای وحشیاند، اینها را میزنند و میکشند؛ و بعد حملهای انتقامی انجام میشود: قتلعام و تصرف آن سرزمین. بارها این اتفاق افتاده است، با بهانهای مذهبی؛ همانطور که در جنگهای صلیبی مردم را با بهانههای مذهبی تحریک کردند و جنگهای خیلی طولانیای راه انداختند. از قرنهای پانزدهم و شانزدهم به بعد مدام میبینید که حتی تا همین قرن نوزدهم جاهای زیادی بوده که به این بهانه که میسیونرها کشته شدهاند، یا به بهانههای دینی دیگر، قتلعامهایی صورت گرفته است.
یک چیز خیلی واضح در تاریخ مسیحیت این است که میسیونرها اصلاً بهنوعی سردمدار حضور استعماری کشورهای غربی در آسیا، آفریقا و جاهای دیگر شدند. به نظر میآید میسیونرها آدمهایی خیلی مذهبیاند، معمولاً راهباند، و میروند و مسیحیت را تبلیغ میکنند؛ ولی بعد، در گزارشهایی که الان از آنها در دست است، میبینید بیشتر مثل سفارتخانه عمل میکنند. کتابی آوردهام که معرفی کنم؛ قصد ندارم اصلاً خیلی روی این موضوع مانور بدهم، ولی چون مربوط به ایران است، شاید بد نباشد. کتابی است با عنوان «گزارش کارملیتها از ایران»؛ مجموعهای از قطعههایی از نامههای میسیونرهای کارملیت در دوران افشاریه و زندیه. هر جایش را که تصادفی بخوانید، مثلاً کشیش امانوئل آلبرت مقدس در نامهاش این اطلاعات را میدهد: «از طریق دو نامهٔ دیگر که از پدران کارملیت در شیراز و اصفهان دریافت شد متوجه شدیم علت عدم غلبهٔ طهماسبقلیخان در بغداد این است که در زمانی که شهر گرفتار مخمصه بود او شنید که یک شورشی جدید همراه با ۴۰ هزار نفر…» این گزارش، گزارشی مذهبی نیست؛ شبیه گزارش سفارتخانه است که چرا طهماسبقلیخان دچار مشکل شده است. همهٔ متنهایی را که اینجا هست بخوانید، میبینید که با دقتنظری نسبتاً جالب مدام تحلیلهای سیاسی دربارهٔ اوضاع ایران ارائه میدهند و برای مرکزهایی که از آنجا آمدهاند نامه مینویسند: «نقیبخان با کشتیهای خود وارد رودخانه شد، عربها به او ملحق شدند»؛ و همینطور گزارشهای سیاسی دیگر، مثل اخبار. اتفاقاً الان گزارشهای میسیونرها در سراسر دنیا اسناد تاریخی خیلی مهمی حساب میشوند؛ بخشی از اسناد خوب تاریخی که از دوران افشاریه، زندیه و صفویه داریم، همین نامههایی است که از میسیونرها باقی مانده است.
این بخشی از تاریخ است. بخش دیگر قتلعامهای فرقهای در دوران مسیحیت است که چیزهای وحشتناکی در آن هست؛ فرقههایی پدید میآمدند و پاپ رسماً آنها را فرقهٔ ضاله اعلام میکرد. دربارهٔ اتفاقهایی که در اروپا افتاده، معمولاً باز اشارهٔ مشخصی نمیشود و فقط گفته میشود که محو شدند؛ یعنی دستوری از پاپ رسید و عدهای را به آنجا فرستادند و مردم چند دهکده بهطور کامل قتلعام شدند. یا قتلعامهای خیلی مهمی که کاتولیکها پس از پیدایش پروتستانتیسم انجام دادند؛ یا تفتیش عقاید که همهتان شنیدهاید: رعب و وحشتی که دادگاههای تفتیش عقاید در اروپا به بهانهٔ مبارزه با جادوگری و ارتداد و مانند اینها ایجاد کرده بودند، و شکنجههای وحشتناکی که دادند.
بههرحال تاریخ مسیحیت، برخلاف آنچه از نظر اخلاقی تبلیغ میکند، تاریخ عدهای آدم خیلی عاشق و مهربان نیست. به نظر میآید آن مهربانی بیشتر برای تودهٔ مردم است، تا شلوغ نکنند، مهربان باشند و کاری به کار حکومت نداشته باشند؛ ولی وقتی مسیحیت را در حکومت میبینید، میبینید که از نظر تاریخی واقعاً دست مسلمانها را از پشت بستهاند. خود ما هم از این نظر تاریخ چندان درخشانی نداریم، ولی فکر میکنم قتلعامهای داخلی خیلی کمتری داشتیم، پدیدههایی شبیه استعمار به این شکل نداشتیم و دورهای که این کارها را کردیم، خیلی کوتاهتر بوده است. جایی را که میگرفتیم، به شکل عادلانهتری حکومت میکردیم، حتی در دوران خلفای اموی و عباسی؛ مثلاً به حکومت امویها در اسپانیا نگاه کنید: آدم الان هیچ چیز شرمآوری ندارد که پنهان کند. فکر میکنم الان جزو افتخارات مسلمانها این است که قرنها در اسپانیا حضور داشتند، فرهنگ پدید آوردند و توانستند با مسیحیها رابطهٔ مسالمتآمیزی داشته باشند. درست است که آنجا را با جنگ گرفتند، ولی اینطور نبود که هر جا را میگرفتند قتلعام کنند؛ البته قابل دفاع هم نیست که حالا بشود از همهٔ کارهایی که مسلمانها کردند دفاع کرد. بگذریم؛ اصلاً این مقایسه را میان اسلام و مسیحیت نکنیم.
خود مسیحیها، مخصوصاً کاتولیکها، همیشه از این ماجراها شرمندهاند؛ و اصلاً یکی از انگیزههای پروتستانتیسم واقعاً این بود که بهنوعی از دست این تاریخ مسیحی خلاص شود. کاتولیکها باید معتقد باشند که هر فرمانی که پاپ داده، بهنوعی همراه با معصومیت و فرمان خدا بوده است؛ و اعتقاد به اینکه این همه جنایت به فرمان خدا انجام گرفته، کار خیلی راحتی نبود.
چیز دیگری که در مسیحیت هست، و فکر میکنم شاید بعضیها شنیده باشند و بعضی نشنیده باشند، مسئلهٔ فساد دستگاه پاپی و کلیسای رم و کلاً جریان کلیساست. فساد مالیاش را احتمالاً اکثرتان شنیدهاید؛ باز یکی از انگیزههای مخالفتهای لوتر و پیدایش اصلاح دینی در اروپا همین مسائل مالی بود. حتماً اکثرتان شنیدهاید که کلیسای کاتولیک رسماً بهشت را قطعهقطعه به مردم میفروخت؛ و احتمالاً شنیدهاید که مناصب کلیسایی را هم میفروختند؛ یعنی یک آدم اشرافی عنوانی در کلیسا، مثلاً کاردینالشدن، را معامله میکرد و منصبهای کلیسایی را رسماً میفروختند. شاید از نظر اجرایی معنای خاصی نداشت، ولی بههرحال غریب است؛ چون کلیسا چیزی آسمانی است؛ یعنی تشکیلات حضرت مسیح است و به حضرت مسیح وصل میشود. این اصطلاح «بدن اسرارآمیز مسیح» برای کلیسا جزو اعتقادات واقعی، دستکم کاتولیکها، است و بینهایت برایشان مهم است. آنوقت اجزای کلیسا را بفروشید، و بهشت را! وقتی بهشت را میفروشید، یعنی با سندی که صادر میکنید، طرف مالک قطعهای در بهشت میشود و در آن دنیا به آنجا میرود؛ خریده است و زمین خودش است. بنابراین بهنوعی از جهنم مصون میشود و حالا هر کاری دلش بخواهد میتواند در زندگیاش بکند، چون آن سند را رسماً از کلیسا گرفته است.
مسیحیها برای پول گرفتن از مردم شیوههای عجیبوغریبی داشتند. در شریعت یهود و در شریعت اسلام راههای تصویبشدهای هست برای اینکه پولی از مردم گرفته شود، بر اساس حکومت یا به هر طریق دیگر. چون این شریعت در مسیحیت وجود نداشته، مدام شیوههای ابتکاری و محلی پدید آمده است. شاید برایتان خیلی جالب باشد که در کتاب مقدس، یعنی در همان قرن اول، این حرفها هست: «پول ندهید»؛ نمیدانم، «به این ندهید، به آن ندهید».
چیزی که معمولاً از آن اطلاع ندارند، و من اینجا میتوانم مرجع خوبی دربارهٔ آن به شما معرفی کنم، فساد جنسی درون کلیسا در قرون وسطاست. الان یکی از مهمترین حملههایی که معمولاً به واتیکان میشود این است که چون تجرد کشیشها اجباری است، طبعاً فشار جنسیای که در آنها هست باعث میشود مشکلات خاصی پیدا کنند. مثلاً همین مسئلهٔ چایلد ابیوز (child abuse) بزرگترین دردسر کلیساست؛ هر چند وقت یک بار چیزی لو میرود، مثلاً اینکه حتی اسقفی تخلفهای جنسی کرده است، و بعد کلیسا باید این اسقف را فرابخواند؛ حلکردنش سخت است، منتقلش میکنند جای دیگر و مانند اینها. اینها تقریباً مسائل روزمرهٔ کلیسای کاتولیک است. یک بار در دیری که بودم، اخبار چیزی اعلام کرد که آن موقع فکر کردم دروغ است، ولی واقعاً راست است: کشیشهای یک اسقفنشین در انگلستان به اسقفشان نامه نوشته بودند و از او خواسته بودند همجنسگرایی را میان خودشان آزاد اعلام کند. آخر، بابا، اگر نمیتوانید، مجبور که نیستید؛ ترک کنید و لااقل بروید زندگی خودتان را بکنید. بههرحال این مشکلات مدرن را، که قطعاً در دوران قدیم هم وجود داشته، کنار بگذاریم.
این کتاب خیلی جالب است و من جدا از بحث مسیحیت به آن علاقه دارم: کتابی از خانم باربارا تاکمن، که آدم خیلی معروفی است، با عنوان «سیر نابخردی از ترویا تا ویتنام». این کتاب، گذشته از مقدمهای که دربارهٔ ترویا دارد، سه بخش بزرگ دارد: دربارهٔ ماجراهای پاپهای رنسانس، فصلی دربارهٔ دوران انقلاب آمریکا و جدا شدن آمریکا از بریتانیا، و فصلی هم دربارهٔ جنگ ویتنام. سه قطعهٔ تاریخی را با تسلطی فوقالعاده انتخاب کرده است. خانم باربارا تاکمن، فکر میکنم موقعی که این کتاب را مینوشت رئیس انجمن تاریخ آمریکا بود، و شاید هنوز هم باشد؛ یکی از مهمترین مورخان معاصر و آدم خیلی شناختهشدهای است. کتاب را که بخوانید، میفهمید چقدر مطالعات تاریخی وسیعی دارد. سه قطعه از تاریخ را بهعنوان نمونههایی انتخاب کرده که در آنها کارهای نابخردانهٔ عجیبوغریبی انجام شده است؛ کارهایی که خود کسانی که انجامشان میدادند، میدانستند دارند اشتباه میکنند. مثلاً آمریکا میدانست که ادامهٔ جنگ ویتنام از جایی به بعد بهشدت نامعقول شده است، ولی گویی گیر کرده بودند و نمیتوانستند حرفی را پس بگیرند؛ همینطور ماجرا ادامه پیدا کرد تا به افتضاح کشیده شد.
بخشی از این کتاب، حدود ۱۰۰ صفحه دربارهٔ پاپهای رنسانس و جدا شدن پروتستانها، واقعاً خواندنی است. فقط قطعهٔ کوتاهی دربارهٔ پاپ الکساندر ششم برایتان میخوانم که از ۱۴۹۲ تا ۱۵۰۳، ۱۲ سال، پاپ کلیسای رم بوده است. «در ۶۲ سالگی، پس از ۳۵ سال کاردینالی و نیابت دیوان واتیکان، همکاران رودریگو بورجیا در مجمع کاردینالها و دستگاه پاپی شخصیت و عادتها و اصول یا فقدان اصول و نحوهٔ استفاده از قدرت و شیوههای کسب ثروت و معشوقهها و هفت فرزند این شخص را خوب میشناختند.» کسی که پاپ شد، در دوران کاردینالی کارهایی کرده بود؛ هفت بچه داشت بدون اینکه زن داشته باشد. «بورجیا وقتی کاردینال جوان بود، یک پسر و دو دختر از مادرانشان که ناشناخته ماندند و بعداً در سنین ۴۰ و چند سالگی سه پسر و یک دختر دیگر از معشوقهٔ علنی خود، وانوزا کاتانئی، پیدا کرد. مادر این دختر به قرار معلوم ابتدا معشوقهٔ بورجیا بود و پس از فوت مادر، دختر این نقش را به عهده گرفت. پاپ همهٔ اینها را خانوادهٔ خویش میشمرد.» خواندن بعضی جاهایش واقعاً کمی سخت است. این آدمی است که پاپ شده بود.
فکر میکنم خواندن این فصلهای کتاب واقعاً تصورتان را از پاپها تغییر میدهد. الان مثلاً پاپ ژان پل ششم، خدا بیامرزدش، واقعاً مرد خوبی بود؛ حقیقتاً پاپ خیلی خوبی بود. ما در قرن بیستم چند پاپ خوب داشتیم که قطعاً یکیاش همین پاپ ژان پل دوم بود؛ همیشه واقعاً اطلاعرسانی میکرد و واکنشهایی که نشان داد خیلی خیلی سنجیده و عاقلانه بود. ولی فکر نکنید در همهٔ دوران تاریخ، پاپها اینطور بودهاند. مثلاً اینجا پاپی معرفی میشود که هر شب در مقر پاپی خودش مجلس بزم دارد؛ زنها بیایند برقصند و شراب بنوشند. پاپ دیگری در یکی از این فصلها معرفی میشود که تقریباً از اسب پیاده نشد؛ سرداری بود همیشه در حال جنگ؛ جایی را فتح میکرد و به جای دیگری میرفت. جو کلیسا در دوران قرون وسطی به جایی رسیده بود که مثل حکومتی قدرتمند بود و اینها پادشاهانش بودند. شیوههای انتخاب پاپها، همان شیوههای خاص گزینش از میان کاردینالها، وجود داشت، ولی بههرحال چنین افتضاحاتی پدید آمد؛ و کاملاً قابل تصور است که پس از چنین دورانی یکی از تحولات این باشد که، احتمالاً شنیدهاید، دورهای دو کلیسای مرجع پیدا شد. در خود کاتولیکها انشعابی رخ داد و کلیسایی در آوینیون پدید آمد؛ در آن واحد دو پاپ داشتیم. بعدها هم که این مشکل برطرف شد، پروتستانها در اعتراض به همین جوی که در کلیسای رم حاکم شده بود، انشعاب کردند و خودشان را از دست این تاریخ پر از فساد کلیسا رها کردند. تاریخ مسیحیت همیشه نقطهضعفی است که خود مسیحیان معمولاً ترجیح میدهند به آن اشاره نکنند.
مجموعهٔ دیگری از اعتراضها، که شاید از جهاتی عمیقتر باشد، اعتراضهایی است که به اخلاق مسیحی میشود. نمیخواهم خیلی دربارهٔ این قسمت صحبت کنم؛ فکر میکنم وارد شدن به جزئیات بعضی از این بحثها کمی بیش از اندازه بیفایده است. مثلاً همهتان میدانید که دربارهٔ همین سختگیریهای جنسی، خیلیها وضعیت فعلی غرب و بیبندوباری جنسی را باز به سختگیری بیش از اندازهٔ مسیحیت در مسائل جنسی نسبت میدهند؛ به ممنوعیتهای احمقانهای از این دست که پدید آورده و به حس بدی که اصولاً نسبت به ازدواج و این مسائل داشته است.
یکی دو کتاب آوردهام؛ این یکی هم برای این جمع بد نیست. عنوانش «نوسانات فرهنگی غرب در تاریخ» است، ولی بخش زیادی از آن به گزارشهایی از درون مسائل کلیسا و همین مشکلات فرهنگی که همراه خود داشته اختصاص دارد. به نظر من کتاب خیلی معتبری نیست، چون بهشدت به کتابهایی وابسته است که خیلی ضدمسیحیاند؛ در یکی دو قرن اخیر آدمهای ضدمذهب، با کمی اغراق، به اسناد و مدارکی استناد کردهاند که اعتبار چندانی ندارند؛ جعل نکردهاند، ولی به آنها استناد میکنند. با این حال، هرچند خیلی مستند نیست، واقعیتهای جالبی در آن پیدا میکنید. یکی از آنها این است که میگوید دورانی در مسیحیت بوده که اگر دستگاه کلیسا میفهمید کشیشی با زنی ارتباط دارد و او را با زنی میگرفتند و دستگیرش میکردند، کشیش ترجیح میداد بگوید مرتکب زنا شده است تا اینکه بگوید ازدواج کرده است؛ چون میتوانست بگوید: «در اثر هوسی آنی کنترلم از دستم در رفت و مرتکب این گناه شدم»؛ ولی اگر میگفت «ازدواج کردهام»، یعنی نشستهام، فکر کردهام، قصد و برنامه داشتهام و زیر تعهدات خودم زدهام. اگر میگفت مرتکب زنا شدهام، بهراحتی میتوانست بخشیده شود؛ ولی اگر میگفت ازدواج کردهام، ممکن بود با او سخت برخورد کنند، چون کشیشی بود که برخلاف تعهدات کشیشیاش کاری عامدانه کرده بود. این بههرحال خندهدار است: به نفعم باشد که بگویم گناه کبیرهای را که در همهٔ ادیان اینقدر از آن نهی شده انجام دادهام، تا اینکه بگویم برخلاف تعهدی رفتهام و ازدواج کردهام.
اینها زمینهساز این بوده که غربیها وقتی از دست کلیسا خلاص شدند، روزبهروز بیشتر، انگار کمبودهای دوران قدیم خود را در دوران جدید جبران میکنند. گفتم که نمیخواهم خیلی وارد این بحثها شوم؛ ولی احتمالاً بعضی از شما اگر با عقاید نیچه آشنا باشید، میدانید که یک نوع ایرادی که معمولاً به اخلاق مسیحی میگیرند، مثلاً این است که نیچه مدام میگوید مسیحیت اخلاق بردههاست، یا چیزهایی از این دست؛ یعنی مسیحیت برای اکثر مردم مسیحی، برای مردم عادی، چنین اخلاقی همراه میآورد: گونهای اعتقاد به تقدیر.
روایت اول من، یعنی روایت ضدمسیحی متداول، همین بود: حرفهایی که در روزنامه و مجله و اینور و آنور مینویسند و اینطور اعتقاد دارند. به نظر من ممکن است خیلی جدی به نظر نیاید، ولی فکر کردم بد نیست پیش از آنکه جدی دربارهٔ مسیحیت صحبت کنیم، این حرفها را بگوییم، تا اگر در ذهنتان هست، فکر نکنید اسقفی که تبلیغ میکند این چیزها را نمیداند. من پاسخهایی برای این چیزها آماده دارم. دلم میخواهد بهاصطلاح اول دلمان خالی شود تا بعد شاید راحتتر بشود حرفهای مسیحی را کمی عمیقتر فهمید.
برای آماده کردن زمینه، تا حرفهای جدی مسیحیها را دربارهٔ این ایرادها بشنویم، بگویم که دربارهٔ مسئلهٔ تاریخ اصلاً انتظار نداشته باشید اگر در مقام یک اسقف ظاهر شوم، بیایم از تاریخ مسیحیت دفاع کنم؛ اصلاً کاری به اتفاقهای تاریخی ندارم. فکر میکنم این کلاً الگوی غلطی است که وقتی به عقیدهای حمله میکنیم، به تاریخش ایراد بگیریم. مثلاً عدهای الان تا حرف از مارکسیستها میشود، میگویند مارکسیستها در روسیه چه جنایتهایی که نکردند. آیا اینکه عدهای آمدند و گفتند ما مارکسیست هستیم و بعد جنایتهایی کردند، واقعاً یعنی دیگر نباید کاری به آن عقیده داشته باشیم؟ آیا کارهایی که استالین میکرد مطابق عقاید مارکسیستی بود؟ پاپی که هر شب مجلس بزم دارد، یا پاپی که هر روز روابط نامشروعی دارد، یا به جنگ میرود و آدم میکشد، این چه ربطی به مسیحیت دارد؟ این آدم رفته و مقامی را غصب کرده و زیر لوای یک دین حکومت میکند و کارهای خودش را میکند. آیا واقعاً یک مسیحی باید بیاید و جواب بدهد که چرا در تاریخ آدمهایی به نام مسیحیت کارهایی کردهاند؟ آیا مسیحیت باید پاسخگو باشد که چرا میسیونرها در گزارشهایشان چنین چیزهایی نوشتهاند؟ یادم نمیآید در چه کتابی خواندم، ولی از گزارشی که یک میسیونر از آفریقای جنوبی نوشته، دقیقاً این جملهاش یادم هست: «الماسهای درشتی اینجا پیدا میشود.» آخر، مرد حسابی، تو رفتهای آنجا دین خدا را تبلیغ کنی؛ الماس؟ این چه گزارشی است؟ «بر اساس برادران»، خود اسقف دربارهٔ جواهرات میگوید و گویی دعوت میکند که بیایید، اینجا جای خوبی است، مایه دارد.
اینکه چنین اتفاقهایی افتاده است، واقعاً باید در صحبت دربارهٔ هر عقیدهای کنار گذاشته شود. مثلاً اینکه مسلمانها و خلفا در طول تاریخ چه کردند؟ خب، هر کاری کردند. ما، مخصوصاً ما که شیعه هستیم، هیچ ابایی نداریم، و اتفاقاً خوشمان هم میآید که به تاریخ اسلام ایراد بگیرند که این خلفا چقدر آدمهای بدی بودند؛ سنیها ممکن است کمی حساسیت بیشتری داشته باشند. ولی کلاً این سنت که من بیایم بگویم به نام عقیدهای در تاریخ فلان کارها انجام شده و جنایت شده و بنابراین این عقیده را کنار بگذارم، سنت خوبی برای انتقاد از یک اعتقاد نیست. فکر میکنم دربارهٔ یک اعتقاد باید بروید ببینید خود آن اعتقاد چیست؛ مگر اینکه بخواهید ثابت کنید اتفاقهایی که در تاریخ افتاده مطابق عقاید رسمی آن مکتب بوده است. یعنی اگر پاپ چنین کاری کرده، یا میسیونرها چنین رفتار کردهاند و راه را برای استعمار باز کردهاند، بیایید بگویید این جزو دین مسیحیت بوده و الان هم مسیحیها این چیزها را قبول دارند. مثلاً اگر کسی بیاید و بگوید بنا بر متون اسلامی این حملهها و جنگهایی که مسلمانها کردند جزو دینشان بوده است، آنوقت مسلمانها باید بیایند و از چنین کارهایی دفاع کنند. بنابراین ممکن است سنیها این مشکل را داشته باشند که دستکم مجبورند از کارهایی که خلفای چهارگانه کردند، از حملههایی که به اطراف و اکناف کردند، دفاع کنند.
ولی اگر نتوانید اتفاقهای تاریخی را به عقاید رسمی یا قطعی آن مکتب مستند کنید، آنوقت چه؟ مثلاً جنایت استالین چطور قابل استناد به آرای مارکس است؟ شاید در حد یک کلمه مفهوم دیکتاتوری پرولتاریا در آرای مارکس وجود داشته باشد؛ ولی واقعاً کارهایی که در روسیه انجام شد، یعنی بهاصطلاح قرائت روسی از مارکسیسم که به مرحلهٔ عمل رسید، اینها به نظر من نقطهضعفی در اعتقادات مکتبی مثل مارکسیسم، اسلام یا مسیحیت حساب نمیشود که در تاریخشان خونریزی بوده است؛ مگر اینکه بخواهید بگویید این تاریخ مستند به عقاید است، و دربارهٔ مسیحیت قطعاً این تاریخ مستند به عقاید نیست. بنابراین فکر میکنم مسئلهٔ خیلی خاصی نیست که بخواهیم بیاییم از جزئیات تاریخ دفاع کنیم. پروتستانها که تا حد زیادی اصلاً به همین دلیل خودشان را کنار کشیدند که این تاریخ را تاریخ خودشان حساب نکنند؛ شاید واقعاً انگیزهٔ اصلیشان همین بوده است. کاتولیکها هم در حال حاضر هیچ دفاعی از تاریخ نمیکنند. اعتقاد کاتولیکها این است که پاپ وقتی اعتقادنامه صادر میکند، گونهای معصومیت از سوی روحالقدس به او داده میشود تا خطا نکند؛ نه اینکه در زندگی روزمرهاش، یا وقتی به جنگ میرود، یا در هر کاری که میکند، معصومیت کامل داشته باشد. معتقدند اعتقادنامههای کلیسا مصون از خطاست؛ حداکثر چنین اعتقادی دارند. پس فعلاً لزومی نمیبینم دربارهٔ درسهای تاریخی صحبت کنم.
به نکتهای هم اشاره کنم که پیشتر جایی دربارهٔ آن صحبت کردهام: واقعاً به دلیل گرایشهای ضددینی و ضدمذهبی که در یکی دو قرن اخیر در اروپا وجود داشته، یک عالمه تحریف تاریخ هم داریم. مثلاً دادگاههای تفتیش عقاید، یا ضدیت کلیسا با علم، به نظر میرسد کاملاً اغراقشده است. از دههٔ ۶۰ به این طرف، در این ۳۰، ۴۰ سال اخیر، تحقیقات تاریخی آکادمیک کاملاً در جهت اصلاح اغراقهایی بوده که از اواخر قرن نوزدهم صورت گرفته است: اینکه گالیله را گرفتند و فلان کردند، با کوپرنیک چه کردند، دادگاههای تفتیش عقاید چه کارها میکردند، برونو را به خاطر اعتقادات علمیاش گرفتند و کشتند. اینکه واقعیت چه بوده، آنجا چه گذشته و دلیل این محاکمهها واقعاً چه بوده، مخالفت با کتاب مقدس بوده یا هر چیز دیگر؛ به نظر میآید دربارهٔ تاریخ قرون وسطی تا حد زیادی حالت اغراقشدهای و بهاصطلاح سوگیریای وجود داشته که همهچیز را سیاه نشان دهند. اصلاً واژهٔ قرون وسطی بهنوعی معادل دورانی سیاه شده است، در حالی که الان از نظر تاریخی اصلاً چنین دیدگاهی وجود ندارد. پاسخ بعضی از اشکالهایی را که همین الان گفتم، مختصر میدهم.
اصلاً تمدن هلنیستی دچار رکود و سقوط شده بود. کسی نمیتواند این را به مسیحیت نسبت دهد؛ یونان وقتی مسیحیت ظهور کرد در اوج خود نبود و دچار افول شده بود. روم دچار افول شده بود و اختلافهای داخلی در آن وجود داشت، و اتفاقاً ماجرای پذیرفتهشدن مسیحیت به دست کنستانتین نتیجهٔ همان اختلافهای داخلی بود. اینکه بگوییم مسیحیت آنجا کل بساط حکومت را به هم زده است، و چیزهایی از این دست که دربارهٔ آغاز مسیحیت گفته میشود، به نظر من از نظر تاریخی کاملاً قابل بررسی است. بهعلاوه، از نظر علمی، وقتی کل قرون وسطی را مطالعه میکنید، میبینید اصلاً فلسفهٔ یونان و علم یونان در همین دمودستگاه کلیسا در حد تقدس مورد توجه بوده است. مثلاً طبیعیات ارسطو را در نظر بگیرید: همهٔ محاکمههایی که انجام میشد محاکمهٔ دینی نبود. گالیله را بیشتر مخالفتش با طبیعیات ارسطو به دادگاه کشاند تا مشکلی مذهبی که با او داشته باشند، که کتاب مقدس را قبول دارد یا ندارد. تمدن یونانی دستکم از قرن چهارم، پنجم میلادی در دمودستگاه مسیحیت حفظ شده است و از همهٔ کتابها بارها نسخه نوشتهاند؛ پس اینکه به آنها نسبت بدهیم که دانش یونانی را کلاً از بین بردند، واقعاً بیانصافی است؛ هرچند به نظر میآید در قرون نخست رقابتی وجود داشته و شاید میان بهاصطلاح آبای کلیسا احساسی منفی نسبت به تمدن یونانی بوده است. ولی دستکم از زمان ظهور آگوستین، به نظر میآید علم و فلسفهٔ یونانی بهعنوان چیزی خوب بهنوعی رسمیت پیدا کرد؛ چون آگوستین موفق شد اعتقادات الهیاتی مسیحی را بر مبنای تفکرات یونانی بهنوعی بازسازی کند و به آن جنبهٔ عقلانی بدهد.
اصلاً مخالفت با عقل در کار نیست؛ مسیحیها کاملاً احساس میکردند که خیلی خیلی معقولاند و از همهٔ امکانات عقلی استفاده میکنند. در دوران مدرن تصور خاصی از عقل پدید آمده است؛ و شاید اتفاقاً الان، در دوران پستمدرن، همه به این معتقدند که مدرنیسم وقتی از عقل میگوید، به چیز خاصی اشاره میکند. ممکن است میان دوران قرون وسطای مسیحی و دوران مدرن در مفهوم معقولبودن و نامعقولبودن تفاوتی وجود داشته باشد؛ ولی نه اینکه کلیسا معتقد بود حرفهایش نامعقول است. در موارد خاصی میگفت که این را نمیشود پاسخ داد؛ مثلاً به درک سرّ تثلیث نمیشود رسید. ولی اینطور نیست که مسیحیها معتقد باشند کلاً اصول عقایدشان نامعقول است.
مخصوصاً چیزی که الان همهٔ مورخان نمیتوانند به آن اعتراف نکنند، این است که پدیدههایی مثل پدید آوردن مدارس عمومی اصلاً ابداع کلیساست. در سراسر تاریخ بشر نمیبینید که چنین شوری برای علمآموزی همگانی در هیچجا، حتی در تمدن اسلامی، وجود داشته باشد؛ در تمدن اسلامی هم به نظر میآید کمتر به مدارس توجه میشد، به اینکه همهجا مدرسهای باشد و به مردم سواد یاد بدهند. اگر تمدن قرون وسطایی مسیحی واقعاً احساسی ضدعلمی و ضدعقلانی داشت، نمیآمد بکوشد به همهٔ مردم سواد یاد بدهد تا بروند کتاب بخوانند. کلاً روحیهٔ قرون وسطی را ببینید؛ اختراع چاپ را در نظر بگیرید. میگویند مهمترین اختراع تاریخ بشر اختراع چاپ است، و این در قرون وسطی اتفاق افتاده است؛ نشان میدهد که به ترویج علم اهتمام داشتند. یکی از فعالیتهای روزمرهٔ مهم راهبها، آنهایی که سواد داشتند، استنساخ بود؛ در دیرها و جاهایی که ساکن بودند، از صبح تا شب مینشستند و بهعنوان وظیفهای مقدس از کتابهای قدیمی نسخهبرداری میکردند و مدام کتابخانههای بزرگ درست میکردند. اینکه ممنوعیتهایی وجود داشته که هر کتابی به دست هر کسی نیفتد و مانند اینها، به نظر من اصلاً به معنای ضدیت با علم نیست. خیلی طبیعی است که یک اعتقاد خاص ممکن است با مجموعهای از اعتقادات ضدیت داشته باشد و معترض باشد که رواج آنها میان مردم درست نیست؛ دستکم در قرون وسطی این خیلی طبیعی بود. پس کلاً اینکه تاریخ مسیحیت اینقدر سیاه باشد، به نظر من الان زیر سؤال است.
در عین حال، اصولاً دفاع از تاریخ مسیحیت وظیفهٔ یک اسقف نیست و باید به جای صحبت دربارهٔ رفتار پاپها در قرون وسطی، مستقیماً دربارهٔ عقاید مسیحیت بحث کنیم. بنابراین کاری که از این پس میکوشم انجام دهم این است که اولاً از مبنای خوبی آغاز کنیم، اعتقادات مسیحی را بیان کنیم و بکوشیم دربارهٔ ایرادهایی مثل مشرکانه بودن اعتقادات مسیحی، یا چیزهایی که الان به آنها اشاره کردم، یا مبتذل بودن اخلاق مسیحی و مانند اینها، به قضاوت کمی بهتری برسیم. این مرحله دستکم چند جلسه طول میکشد، و از نظر من مهم است که چند جلسه طول بکشد تا حسابی در ذهنتان با این عقاید درگیر شوید. در این جلسات هیچ نقدی دربارهٔ حرفهایی که میزنم ارائه نمیدهم؛ بنابراین میکوشم مثل یک مبلغ عقاید را شستهرفته بیان کنم و نشان دهم که حالتی معقول در آنها وجود دارد. بعد، پس از چند جلسه، سراغ این میرویم که به جای این انتقادهای کمی ژورنالیستی، که اعتبار چندانی ندارند و واقعاً دقیق نیستند، یعنی بر متون و شواهد کافی مبتنی نیستند، وارد مرحلهای شویم که انتقادهای جدیتری را مطرح کنیم که به نظر من شاید بعضیهایشان قابل رفع نباشند.
هدف نهاییام این است که مسیحیت را دقیق بشناسیم و اگر نقطهضعفی وجود دارد، یا امکان اصلاحاتی در حال حاضر هست، دربارهٔ اینها خوب بحث کنیم. این را هم باز تکرار میکنم که هدف نهایی این است که از همهٔ این بحثها به گونهای قضاوت اسلامی دربارهٔ مسیحیت برسیم؛ یعنی بیش از هر چیز تأکیدم بر این است که به مسیحشناسی اسلامی برسیم. ببینیم در مجموعهٔ عقاید اسلامی مسیح کیست؛ همینطور پیامبری است در میان سایر پیامبران یا نه؟ در مقابل، بر پایهٔ همین عقایدی که ما داریم، مسیح ویژگیهایی دارد که در سایر پیامبران نیست، و مهم است که با این ویژگیها، آنطور که در خود متون دینی ما آمده، آشنا شویم.
در بیان خودم مقید نیستم که فقط خطی را دنبال کنم که به درک مسیحشناسی مربوط میشود؛ به دلیل آن فواید دیگر، ممکن است حتی کمی دربارهٔ احکام مسیحی، یعنی آداب و عبادات مسیحی، هم صحبت کنم، و چیزهایی مثل سمبولیسم کلیسایی، که کلاً مفیدند و دانستنشان جالب است، ممکن است در حرفها باشد؛ ولی اساس بحث الهیات مسیحی است: نگرش دینی مسیحیها به شخصیت مسیح، مفهوم نجات، اینکه انسان چگونه نجات پیدا میکند، و الی آخر؛ چیزهایی که در مجموع به آنها الهیات میگویند. این اعتراضهای کلیشهای را واقعاً در عرض چند دقیقه فراهم کردم. فکر میکنم معمولاً در روزنامهها و مجلهها هیچ حرف جدیای دربارهٔ مسیحیت نوشته نمیشود که به پاسخ احتیاج داشته باشد.