→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۷ · مسیحیت

چهره اخلاقی مسیح و آغاز نقد تاریخی مسیحیت

۱۴,۸۱۲ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با نقاط مثبت مسیحیت آغاز می‌شود، چون سخن انتقادی دربارهٔ یک مکتب به معنای این نیست که فقط بدی‌هایش را بگوییم. سپس او می‌کوشد قاعده‌های کلی برای نقد هر مکتب بگوید و می‌گوید قاعده‌ای مهم این است که وقتی مجموعه‌ای از عقاید ارائه می‌شود، سؤال اول این است که آیا این ارائه درست است. بعد می‌گوید ایدهٔ فعلی او این است که به مسائل اعتقادی اولویت بدهد، یعنی الوهیت مسیح و تجسد و تثلیث، و بحث تاریخی دربارهٔ سندیت را بعداً بیاورد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

سخن گفتن با حالت انتقادی دربارهٔ یک مکتب، معنایش این نیست که فقط بدی‌هایش را بگوییم. از این جلسه قرار شد روایت اسقفی را کنار بگذاریم و دربارهٔ مسائلی که مطرح شد با همین حالت انتقادی صحبت کنیم. وقتی می‌خواهید یک مکتب فکری را نقد کنید، طبعاً در نقدتان ارزش‌گذاری می‌کنید: بعضی از حرف‌ها درست‌اند، بعضی غلط‌اند و بعضی خیلی جالب و خوب‌اند. یعنی ممکن است بخواهم بر نقاط قوت تأکید کنم و در عین حال از نقاط ضعف هم صحبت کنم. اتفاقاً بدم نمی‌آید پیش از آنکه وارد حرف‌هایی شوم که ممکن است بیشتر جنبهٔ منفی داشته باشند، به بعضی از نقاط مثبت اشاره کنم؛ و سعی می‌کنم در طول جلسات هم این کار را ادامه دهم. فعلاً با بخشی مثبت از مفاهیمی که در مسیحیت مطرح است و از نوع نگاه مسیحی به مسائل آغاز می‌کنم.

فکر می‌کنم نقطهٔ قوت خیلی خیلی مهم مسیحیت، به معنای واقعی کلمه، همین وابستگی شدیدش به شخصیت حضرت مسیح است. الگوی رفتاری‌ای که در مسیحیت وجود دارد، یعنی تصویری که از مسیح ساخته شده، به معنای مطلق کلمه تصویری خیلی خیلی جذاب است؛ و اگر بخواهیم از نظر اخلاقی برآوردی داشته باشیم، فکر می‌کنم مسیحیت نمرهٔ خیلی خوبی می‌گیرد، چون الگوی اخلاقی فوق‌العاده باارزشی مطرح کرده است. مشابه شخصیت مسیح را تقریباً در هیچ مکتبی نمی‌بینید. نوع کمال اخلاقی‌ای که مسیح برای انسان ترسیم می‌کند، آن حالت رحمت و مهربانی، دعوتی که مسیح به عشق به خداوند و عشق به همنوع می‌کند، و آن حالتی که در کتاب مقدس توصیف می‌شود که مسیح به معنای احکام توجه دارد، نه به ظواهر، این‌ها در مجموع، همراه با آن حس تقدس و آسمانی‌بودنی که نسبت به مسیح وجود دارد، باعث تعالی اخلاقی می‌شود و شده است؛ نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم.

فکر می‌کنم مسیحیت در طول تاریخ چنین محصولاتی داشته است: انسان‌هایی که با همین ایمان آوردن و زندگی کردن با این شمایل مسیح، با این تصور خاصی که از مسیح در کتاب مقدس و در دیگر آثار مسیحی هست، از نظر اخلاقی به کمال رسیده‌اند و به حالتی از تزکیه دست پیدا کرده‌اند. بنابراین چون حرف‌هایم طبعاً بیشتر جنبهٔ انتقادی پیدا می‌کند، به این معنا که نقاط ضعف را می‌گویم، میل دارم گاه‌به‌گاه حرف‌هایی در این مایه‌ها بزنم تا فراموش نشود که این‌طور نیست که همهٔ اعتقادات مکتب مسیحیت ضعیف باشند. دست‌کم از نظر اخلاقی، فکر می‌کنم این نکته خیلی مهم است.

در هر مکتبی، هر مکتبی که حالا دین باشد یا به نوعی جهان‌شمول باشد و یک سری ایدئولوژی را در بر بگیرد و بخواهد مثلاً الگوهای اخلاقی و رفتاری ارائه دهد، یک نکتهٔ خیلی مهم این است که به‌طور تلویحی یا صریح یک الگوی کمال به وجود می‌آید. حتی مارکسیست‌ها، که شاید مبحثی تحت عنوان انسان کامل نداشته باشند، در مکتبشان نوعی الگوی انقلابی‌بودن وجود دارد: انسان انقلابی، کسی که برای عدالت می‌جنگد؛ و طبعاً آدم‌هایی که در نهضت‌های مارکسیستی هستند، انگار به نوعی از یک الگوی اخلاقی پیروی می‌کنند، ولو اینکه این الگوی اخلاقی خیلی رسمی ارائه نشده باشد. در مسیحیت الگوی اخلاقی فوق‌العاده جذابی وجود دارد و فکر می‌کنم این نقطهٔ قوت مهمی برای مسیحیت است.

در اسلام چنین نیست که الگوی اخلاقی وجود نداشته باشد؛ ولی تأکید مسلمانان بر شخصیت پیامبر به‌عنوان الگوی اخلاقی، خیلی خیلی کمتر از تأکید مسیحیان بر شخصیت و منش خود حضرت مسیح است. یعنی پیامبر ما، بنا به نوع نگاهی که ما به دین داریم، آن مرکزیتی را که مسیح در مسیحیت دارد ندارد. ما هم‌ارزِ ارجاع به خود پیامبر، یا حتی شاید بیش از آن، به قرآن ارجاع می‌دهیم؛ یعنی یک متن از نظر ما متن مقدس است و الگوهایی که در آن ارائه شده به نوعی الگوهای مقدس‌اند. در اسلام، شیعیان و مکاتب فکری و فرقه‌های مختلف ممکن است الگوهای خاص خودشان را داشته باشند؛ مثلاً شیعیان به امامان به‌عنوان الگو نگاه می‌کنند. ولی اگر این مسائل فرقه‌ای را کنار بگذاریم، با توجه به اهمیتی که اسلام به قرآن می‌دهد، در خود قرآن غیر از پیامبر، پیامبران دیگری هم هستند که به نوعی هم‌ارز با او شمرده می‌شوند؛ و شاید اگر قرآن را مطالعه کنید، دست‌کم در نگاه اول، الگوی اخلاقی‌بودن را بیشتر در پیامبران دیگر ببینید تا در پیامبر اسلام. در داستان‌های قرآن، که آدم هنگام خواندنشان تحت تأثیر قرار می‌گیرد، شخصیت ابراهیم شاید به‌عنوان الگو پررنگ‌تر باشد، یا خود حضرت مسیح یا سایر پیامبران؛ و کمتر می‌بینید که قرآن چنین تأکیدی بر پیامبر به‌عنوان الگویی منسجم از نظر اخلاقی و رفتاری داشته باشد، ولو اینکه رسماً به‌عنوان الگو معرفی می‌شود. در قرآن داستان‌هایی دربارهٔ پیامبر نمی‌بینید که بخواهد تعالی اخلاقی او را برساند. خیلی وقت‌ها در قرآن گفت‌وگویی میان خداوند و پیامبر می‌بینید که حالت مؤاخذه دارد. واقعاً چنین نیست که بتوانید بگویید در قرآن از پیامبر ما الگوی اخلاقی جداگانه‌ای ساخته شده که برتر از سایر پیامبران باشد. البته ستایش از پیامبر در قرآن هست، داستان‌هایی هست و اشاره به ماجراهای تاریخی‌ای هست که از راه آن‌ها پیامبر را به معنای واقعی کلمه می‌شناسید؛ ولی در عین حال، به یک معنا، شاید شخصیت ابراهیم، یوسف یا عیسی در قرآن حالت خاصی داشته باشد که آدم شاید دست‌کم در نگاه اول بیشتر جذب آن‌ها شود تا خود پیامبر. پیامبر به‌عنوان الگو در داستان‌های قرآن چندان شخصیت برجسته‌ای نیست. ولی هر دو باری که این حرف را زدم، گفتم «در نگاه اول»؛ چون فکر می‌کنم با دقت کردن می‌توانید درک کنید که شخصیت پیامبر به نوعی ارائه می‌شود، منتها با ظرافت و در وضعیتی خاص؛ شاید به این دلیل که در سایر ادیان همیشه این خطر وجود داشته که اعتقادات نسبت به پیامبران غلوآمیز شود، و شاید انگار نوعی احتیاط در کار است که همهٔ ستایش‌ها دربارهٔ پیامبر حالتی تلویحی و ظریف‌تر پیدا کرده است.

به هر حال مسیحیت این حُسن و این قدرت خاص را دارد که الگویی بی‌نهایت قدرتمند از نظر اخلاقی ارائه می‌دهد؛ فکر می‌کنم هر کسی که با متون مسیحی و با کتاب مقدس آشنا شود، تحت تأثیر این شخصیت برجسته و مقدسِ مسیح قرار می‌گیرد، و این نکتهٔ مثبتی است. فکر می‌کنم مسیحی‌بودن شاید بیش از هر چیز، عاشقِ مسیح بودن و عاشقِ همین الگوی ارائه‌شده در کتاب مقدس بودن است. بنابراین می‌توان گفت اینجا نکتهٔ مثبت خیلی خوبی وجود دارد. به همین ترتیب به‌تدریج به نکات مثبتی اشاره می‌کنم.

در همین ابتدا می‌خواهم به نکتهٔ دیگری هم اشاره کنم: احساس من این است که مسلمانان در توجه به داستان آفرینش، که در قرآن هم نقل شده، کوتاهی کرده‌اند؛ و مسیحیان این نکتهٔ مثبت را دارند که عقایدشان را بر اساس این داستان، چه تمثیلی باشد چه واقعی، بنا می‌کنند. فکر می‌کنم مسلمانان در طول تاریخ، وقتی عقاید خودشان را انسجام می‌دادند و مثلاً کلام اسلامی به وجود می‌آمد، آن مقدار که باید به این داستان توجه نکردند. این شاید نکتهٔ خیلی فرعی‌ای باشد، ولی احساسم این است که کلام اسلامی از قرن‌هایی به بعد بیشتر تحت تأثیر نوع بحث‌های فلسفی‌ای قرار گرفت که از آکادمی یونان آمده بود. به تیپ بحث‌های کلام اسلامی نگاه کنید: آدم احساس می‌کند خیلی از آن‌ها، به معنای واقعی کلمه، اصلاً ریشهٔ قرآنی و اسلامی چندانی ندارند؛ هرچند همیشه متکلمان و مفسرانی بوده‌اند که قرآن را ملاک قرار می‌دادند. ولی به هر حال فکر می‌کنم آن مقدار توجهی که در مسیحیت به این داستان هست و از آن نتیجه‌گیری می‌شود، در کلام و الهیات اسلامی نشده است؛ و چون خودم فکر می‌کنم این داستان بسیار قابل توجه است و در زمینه‌های کلام و الهیات نتایج خیلی جالبی از آن می‌توان گرفت، احساسم این است که این نکتهٔ برتری‌ای برای مسیحیت است که این داستان را ملاک حرف‌های خودشان قرار داده‌اند. هرچند کمی جلوتر که برویم، سعی می‌کنم روشن کنم که نوع استفاده‌ای که از این داستان می‌کنند بیشتر نتیجهٔ سوءتفاهم است؛ مثل اینکه داستان را خوب نفهمیده باشند. ولی این را هم فراموش نکنیم که، حالا خوب فهمیده باشند یا نفهمیده باشند، مسلمانان اصولاً آن مقدار که باید به این داستان توجه نکرده‌اند؛ با اینکه در قرآن به‌کرات به آن اشاره می‌شود. حتی به یک معنا می‌شود گفت قرآن انگار با این داستان شروع می‌شود: گذشته از فاتحه‌الکتاب، سورهٔ بقره را که باز می‌کنید و می‌خوانید، بعد از مقدماتی، همان در ابتدای سوره این داستان را می‌خوانید؛ و فکر می‌کنم درک درست از این داستان در فهم تمام قرآن و همان سوره مهم است.

چون قبلاً دربارهٔ این داستان صحبت کرده‌ام، به خودم اجازه می‌دهم به حرف‌هایی که قبلاً زده‌ام اشاره کنم؛ هرچند وقتی نوبت استفاده از این داستان برسد، مختصراً تکرار می‌کنم که قبلاً چه چیزهایی دربارهٔ آن گفته‌ام، البته خیلی مختصر. فکر می‌کنم در قرآن صراحتی وجود دارد که مسئلهٔ شر در این داستان جواب داده می‌شود. ما در کلام و فلسفهٔ اسلامی مسئلهٔ شر را داریم، ولی ندیده‌ام کسی به این داستان ارجاع داده باشد. همیشه مسئلهٔ شر در همان فضای فلسفی مطرح بوده است: تعریف شر چیست؟ آیا شر وجود دارد یا وجود ندارد؟ ولی فکر می‌کنم در قرآن، با صراحت، یکی از نکاتی که قرار است در این داستان روشن شود، هرچند این داستان فقط در جواب مسئلهٔ شر نیامده است، این است که چرا در کرهٔ زمین این ناملایمات وجود دارد. کلمهٔ «شر» را به کار نبریم، چون شاید واقعاً مسئله، وجود شر نباشد.

برای اینکه پس از آن بحث‌های داغی که در حمایت از مسیحیت کردیم یک‌دفعه وارد انتقاد نشویم، بحث را با ملایمت و با گفتن چند چیز در جهت مثبت آغاز کردم؛ حالا سراغ بحث‌های خودمان می‌رویم. پیش از آنکه کارمان را آغاز کنیم، سعی کنیم ببینیم به‌طور کلی وقتی می‌خواهیم با حالت انتقادی به یک مکتب نگاه کنیم و آن را نقادی کنیم، فرقی نمی‌کند مسیحیت باشد، اسلام باشد یا مارکسیسم، اصلاً دین باشد یا غیر دین، چه قاعده‌های کلی‌ای وجود دارد که باید به آن‌ها توجه کنیم؛ البته نمی‌خواهم ادعا کنم که قواعد کلیِ جامع و مانعی بیان می‌کنم. یک نکته که فکر می‌کنم قاعدهٔ خیلی مهمی است این است که وقتی با مجموعه‌ای از عقاید مواجه می‌شوید، مثلاً با عقاید اسلامی یا مارکسیستی، فرقی نمی‌کند، یک مکتب فکری به شما ارائه می‌شود. مثلاً کتابی دربارهٔ مارکسیسم می‌خوانید و کتاب ادعا دارد که مکتب فکری‌ای را که مارکس ارائه کرده است بیان می‌کند. به‌طور طبیعی سؤال اول این است که آیا این ارائه، ارائهٔ درستی است؟

یعنی من می‌توانم از عالِمی که ادعا می‌کند دربارهٔ مارکسیسم صحبت می‌کند همین سؤال را بپرسم و نقد کنم که حرف‌هایی که می‌زند چقدر با حرف‌هایی که واقعاً مارکس می‌زد منطبق است. عین همین کار را دربارهٔ مسیحیت یا اسلام هم می‌توانم بکنم. الان مجموعه‌ای از عقاید تحت عنوان عقاید اسلامی وجود دارد؛ من حق دارم بپرسم آیا این عقاید واقعاً عقاید اسلامی هستند یا نه. فکر می‌کنم تا حالا چند بار به این موضوع اشاره کرده‌ام. ما مکتبی به نام مارکسیسم داریم که در قرن نوزدهم به وجود آمده است، در فضایی روشن‌فکری که همهٔ آدم‌هایی هم که به نوعی به این مکتب وابسته بودند باسواد بودند. هم از نظر تاریخی به ما نزدیک است و هم در فضای روشن‌فکری اروپا در دوران مدرن به وجود آمده است. اگر کسی با این مکتب و با دیدگاه‌های جدیدی آشنا باشد که مخصوصاً در ۱۵ سال اخیر رواج پیدا کرده، یعنی نقادی‌های دقیقی که الان کم‌کم دربارهٔ ادعاهای مربوط به مارکسیسم به وجود آمده است، فکر می‌کنم برایش شگفت‌آور است که چنین مکتبی چطور ظرف یک قرن و نیم این مقدار تحریف شده است. یعنی آنچه مثلاً در شوروی به‌عنوان مارکسیسم ارائه می‌شد، چقدر از عقاید اولیه‌ای که خود مارکس بیان کرده بود فاصله گرفته است. فکر می‌کنم قبلاً در جلسه به این جملهٔ مارکس هم اشاره کرده‌ام، چون فکر می‌کنم هم جملهٔ جالبی است، هم نشانهٔ هوشمندی اوست و هم سندی تاریخی است که این تحریف‌ها انگار حتی در زمان حیات مارکس شروع شده بود. مارکس جملهٔ معروفی دارد که می‌گوید «من مارکسیست نیستم». یعنی چیزی تحت عنوان مارکسیسم و مارکسیست‌بودن داشت شکل می‌گرفت که مارکس از همان زمان حیات خودش تشخیص می‌داد انگار با چیزی که خودش می‌گوید فاصله‌هایی دارد. چه برسد به اینکه دربارهٔ دینی صحبت کنیم که ۲۰۰۰ سال یا ۱۴۰۰ سال قبل به وجود آمده است. فکر می‌کنم بدیهی است که بگوییم به احتمال زیاد ارائه‌ای که از این ادیان می‌شود مشکلاتی دارد. و چه کار می‌توانیم بکنیم؟ به هر حال این سؤال، سؤال خیلی مشروعی است. وقتی کسی به اینجا می‌آید و ادعا می‌کند که دربارهٔ مسیحیت صحبت می‌کند و مسیحیت را ارائه می‌کند، سؤال معقول و منطقی‌ای که همیشه در مقابل هر ارائه‌ای از این دست هست این است که حرف‌هایی که اینجا می‌زنیم چقدر سندیت دارد. یعنی سؤالی که باید جواب بدهید این است که آیا واقعاً می‌شود بر حرف‌هایی که من ظرف مثلاً ۴ جلسه اینجا ارائه کردم نام مسیحیت گذاشت؟ آیا به اندازهٔ کافی اسناد و مدارکی وجود دارد که مسیحیت در ابتدا چنین بوده است یا نه، یا این شکلی است که بعداً به خود گرفته است؟

می‌خواهم این دو نوع بحث انتقادی را از هم جدا کنیم. من حرف‌هایی را تحت عنوان مسیحیت ارائه می‌دهم؛ یک بحث این است که این حرف‌هایی که زدم درست‌اند یا غلط، و بحث دیگر این است که آیا این‌ها همان چیزهایی هستند که باید نام مسیحیت بگیرند یا نه. این دومی مثل دعوا بر سر اسم است. آنچه روس‌ها ارائه می‌کردند مجموعه‌ای از عقاید بود؛ اول عنوان مارکسیسم-لنینیسم را به آن دادند و بعد چیزهایی تحت عنوان استالینیسم آمد، و به هر حال فکر می‌کردند چیزی که می‌گویند نوعی مارکسیسم است. من می‌توانم مستقیماً بحث کنم که حرف‌هایتان غلط است، بدون اینکه هیچ مطالعهٔ تاریخی کنم که آیا مارکس این حرف‌ها را می‌زده یا نمی‌زده است. این بحثی کاملاً جداست. ولی آن بحث دیگر هم بحث مهمی است، مخصوصاً دربارهٔ ادیان. ممکن است حرف‌هایی که تحت عنوان مسیحیت زدیم حرف‌های درستی باشد، ولی کسی بیاید و بگوید این‌ها حرف‌های مسیحیت در قرن اول نیست؛ مثلاً در قرن سوم کم‌کم حرف‌هایی را اصلاح کردند و کار به اینجا رسید؛ مثل اینکه تکامل یافته، یا به معنای منفی‌اش تحریف شده است. یعنی اولی‌ها حرف‌های خوبی می‌زدند و بعداً کار به اینجا رسید که این حرف‌ها اشتباه است. به هر حال این دو موضوع را از هم تفکیک کنیم: یکی بحث مستقیم دربارهٔ محتوای حرف‌های ارائه‌شده است و دیگری بحث دربارهٔ سندیت آن‌ها، یعنی اینکه حرف‌های ارائه‌شده چقدر جامع و مانع‌اند. ممکن است بعضی از حرف‌هایی که در مسیحیت بوده حذف شده باشد، یا چیزهایی به آن اضافه شده و تغییر شکل پیدا کرده باشد. این‌ها را باید دربارهٔ هر مکتبی که نقادی می‌کنیم در نظر بگیریم. فکر می‌کنم طبیعی‌ترین چیز این است که معمولاً انتظار داشته باشیم مکتبی که سال‌های سال از ظهورش گذشته، دچار تحریفاتی شده و تا اندازه‌ای از آنچه در مبدأ خودش بوده دور شده باشد؛ و فکر می‌کنم این وضعیت طبیعی است. یعنی مثال‌های تاریخی‌ای که داریم همه نشان می‌دهند که معمولاً مکاتب به‌شدت احتیاج به بازنگری دارند؛ یعنی دوباره برگردیم و ببینیم در سرچشمه‌ها چگونه بوده‌اند. وگرنه به نظر می‌آید گرایشی طبیعی در بشر وجود دارد که مکتب‌ها را مدام دچار تحریف می‌کند: آن‌ها را به سمت علایق خودشان می‌برند یا با زمانهٔ خودشان تطبیق می‌دهند.

بخشی از حرف‌هایی که می‌زنم از این دست است که دربارهٔ سندیت تاریخی بحث می‌کنم. فکر می‌کنم خیلی واضح است که وقتی بحث این است که آیا چیزی که کسی تحت عنوان مارکسیسم ارائه کرده، مارکسیسم واقعی هست یا نیست، یک راه طبیعی وجود دارد. دربارهٔ مارکسیسم باید بروم کتاب‌های خود مارکس را بخوانم و ببینم؛ خود این آدم مجموعه‌ای از کتاب‌ها دارد که همه‌اش هم درست و حسابی به دست ما رسیده است، و من می‌توانم قضاوت کنم که آیا حرف‌هایی که تحت عنوان مارکسیسم گفته می‌شود واقعاً حرف‌های مارکس هست یا نیست. به نظر می‌آید این کاری است که در یکی دو دهه اخیر به‌خوبی انجام می‌شود؛ یعنی همین بازگشت به مطالعه. حالا یکی دو دهه، شاید هم بیشتر، چون دست‌کم در فرانسه کسانی که مارکسیست بودند و جزو جناح چپ بودند چند دهه است که این کار را می‌کنند. یعنی بازخوانی‌های مفصل و منظمی از کتاب‌های مارکس ارائه کرده‌اند، و به نظر می‌آید این کار در سال‌های اخیر، بعد از فروپاشی شوروی، خوانندهٔ بیشتری پیدا کرده و عمومیت یافته است.

حالا دربارهٔ مسیحیت بحث کنیم. من چگونه می‌توانم بفهمم اعتقادات واقعی مسیح، چیزهایی که تبلیغ کرده، حرف‌های واقعی مسیح و مسیحیت واقعی چیست؟ اگر کسی بیاید و ادعا کند که همهٔ این حرف‌هایی که زده شد، جدا از اینکه درست بوده‌اند یا غلط، سندیت تاریخی ندارند و ارتباطی به حرف‌هایی که مسیح زده بود ندارند، چگونه می‌توانم این را بررسی کنم؟ طبیعی است که باید دنبال اسناد و مدارک باشم؛ راه دیگری دارم؟ به نظر می‌آید تنها راه موجود این است که به نوعی برگردم و ببینم مجموعهٔ چیزهایی که از آن دوران باقی مانده گواهی می‌دهد که حرف‌های اولیه این‌ها بوده یا نبوده است. قبلاً اشاره کرده‌ام که مسیحیان این‌گونه نگاه نمی‌کنند. اعتقاد مسیحیان این است که کلیسا، مثل موجودی زنده و متصل به مسیح، در طول تاریخ عقاید درست را انگار مستقیماً از مسیح می‌گیرد و همین الان هم این روند ادامه دارد. مخصوصاً کاتولیک‌ها به‌طور مشخص این عقیده را دربارهٔ کلیسای رم دارند؛ و به هر حال چنین عقیده‌ای میان مسیحیان وجود داشته است. پروتستان‌ها بیشتر تمایل دارند به متون رجوع کنند؛ و شاید اصلاً بشود گفت حرف اصلی لوترین این بود که مرجعیت کلیسا را برای تفسیر مطلق متون مقدس قبول نداشت و حرفش این بود که به متون مقدس برگردیم و خودمان نگاه کنیم و ببینیم آنجا چه نوشته است؛ چون به نظر می‌آمد کلیسا روزبه‌روز از آن متون دورتر می‌شود و عقاید و افکاری که در کلیسا هست چندان با عقاید متون مقدس سازگار نیست. ولی پروتستان‌ها نمی‌توانند از این موضوع فرار کنند که متون مقدسی که مصوب و مورد قبول خودشان است، باز هم به مرجعیت کلیسا در قرون اولیه برمی‌گردد. یعنی الان چهار انجیل وجود دارد و پروتستان‌ها این چهار انجیل را می‌خوانند، یا عهد قدیم و عهد جدید هست و نامه‌های پولس نامه‌هایی‌اند که در کتاب مقدس آمده‌اند. این‌ها مصوبات مثلاً قرن چهارم میلادی‌اند دربارهٔ اینکه چه متن‌هایی مقدس‌اند و چه متن‌هایی مقدس نیستند.

بنابراین اعتقاد واقعی مسیحیت، حتی اگر خیلی تخفیف بدهیم و مثل پروتستان‌ها نگاه کنیم که کلیسای رم را در حال حاضر به‌عنوان مرجع قبول ندارند، به هر حال به مرجعیت آبای کلیسا در قرون اولیه برمی‌گردد؛ و اگر این را نپذیرید، اصولاً همهٔ مسیحیت از نظر سندیت زیر سؤال می‌رود. بدون اینکه بخواهم در ابتدای بحث وارد مشکلاتی شوم که از اینجا به کار راه پیدا می‌کند، فکر می‌کنم متوجه هستید که اینجا مشکلی اساسی وجود دارد. من چطور می‌خواهم به اینکه آبای کلیسا مقدس بودند اعتقاد پیدا کنم؟ چطور به مرجعیت خود کلیسا اعتقاد پیدا کنم، در حالی که این‌ها در متون مقدس نوشته نشده است؟ اگر قرار است همهٔ اعتقاداتم را فقط با این فرض بگیرم که افرادی در قرون اول بودند که افراد مقدسی بودند، به نظر می‌آید مشکل منطقی خیلی خیلی اساسی و ریشه‌داری اینجا وجود دارد. خود این موضوع را که آبای کلیسا آدم‌های مقدسی بودند و کلیسا مرجعیت داشته، از کجا فهمیده‌ام؟ بدون اینکه حتی در خود متون مقدس اشاره‌ای به این موضوع شده باشد؛ بلکه شاید اشاره‌هایی برعکس آن شده باشد. بنابراین تا اندازه‌ای به نظر می‌رسد که پایه‌های تاریخی اعتقادات مسیحی اساساً دچار مشکل است.

در جلسهٔ اول که صحبت کردم گفتم اینجا بحرانی وجود دارد، به این خاطر که ۶۰ سال پیش آن انجیل‌های جدید در نجع حمادی پیدا شد؛ بعضی از آن‌ها متن‌های جالبی‌اند و شاید به این مناسبت عبارت‌هایی از بعضی از این انجیل‌ها نقل کنم. حالا چرا نباید این انجیل‌ها را خواند؟ ما در دورانی هستیم که به‌راحتی نمی‌توانید به مردم بگویید چیزی را نخوانند؛ دورانی است که همه‌چیز چاپ می‌شود و کم‌وبیش همه‌چیز خوانده می‌شود. وقتی مردم چنین کتاب‌هایی را بخوانند و احساس کنند که تفاوت‌های چندان عمده‌ای با بعضی از اعتقاداتشان ندارد، ممکن است از جهاتی به نظرشان بهتر بیاید. همان جلسهٔ اول اشاره کردم که برداشتی نه‌چندان جالب از محتویات بعضی از این انجیل‌ها به کتاب معروف «داوینچی کد» تبدیل شد که فروش بین‌المللی وحشتناکی پیدا کرد. این‌ها همه نشان می‌دهد که در دورانی قرار گرفته‌ایم که کلیسا به‌راحتی نمی‌تواند جلوی این روند را بگیرد و نگذارد متون دیگری هم‌ارز با متون مقدس مصوب قرن چهارم پیدا شوند، آن هم صرفاً با این حساب که باید متعبدانه اعتقاد داشته باشیم انسان‌هایی که در قرون اول زندگی می‌کردند ملهم از روح‌القدس بودند یا به مسیح متصل بودند و الی آخر. این مشکلات تاریخی در بیان اعتقادات مسیحی به هر حال هست و فکر می‌کنم مشکل‌های خیلی جدی‌ای هم هست؛ بعداً بیشتر دربارهٔ این موضوع صحبت می‌کنم.

همهٔ این‌ها به نکته‌ای برمی‌گردد که قبلاً به آن اشاره کردم: تفاوت عمدهٔ مسیحیت و اسلام در تلقی‌شان از وحی این است که در اسلام وحی، کلام و کتاب است، ولی در مسیحیت وحی به معنای واقعی کلمه خود مسیح است و متون در اعتقادات کلامی مسیحی حالت فرعی دارند؛ و این خودش اساساً مشکل ایجاد می‌کند. به نظر من خیلی واضح است که برای داشتن مکتبی ماندگار به کتاب نیاز داریم. آن چیزی که در این دنیا انگار حصار زمان را می‌شکند و رابطهٔ گذشته و آینده را برقرار می‌کند، کتاب است. اگر مسیح را هم می‌شناسید، با واسطهٔ کتاب می‌شناسید. باید کلامی وجود داشته باشد. از نظر من، نقطهٔ برتری مطلق اسلام نسبت به مسیحیت این است که اینجا با وحیِ مکتوبی مواجهیم، با این اعتقاد که این وحی کلام خداست و تحریف نشده است، و دربارهٔ سندیت قرآن اسناد و مدارک خیلی قوی داریم؛ و این نقطهٔ ضعف خیلی جدی مسیحیت است، هم در اعتقاداتشان و هم از نظر سند قرار دادن مکتوبات.

حتی اگر بخواهید به آبای کلیسا رجوع کنید، مجبورید از مکتوبات استفاده کنید. می‌خواهم بگویم مسیحیت کاری نمی‌کند جز اینکه از مکتوبات قرون اولیهٔ خودش استفاده می‌کند. نمی‌شود از این فرار کرد. وقتی مکتبی تأسیس می‌کنید، نمی‌توانید از ایجاد سندهای مکتوب فرار کنید. یعنی اگر مسیحیت طبق اعتقادات الهیاتی خودش وحی را خود حضرت عیسی می‌داند، باز ارتباط من در این زمانی که هستم با آن وحیی که حضرت عیسی بوده، با واسطهٔ کتاب صورت می‌گیرد؛ کتاب‌هایی که چندان سندیت ندارند. می‌خواهم بگویم از نظر فلسفی نمی‌توانید مرجعیت کتاب و اسناد مکتوب را حاشا کنید، ولو اینکه بگویید وحی، یعنی کلمهٔ خدا، در مسیحیت خود مسیح بوده است. شناخت من از مسیح سرانجام چگونه صورت می‌گیرد؟ مثلاً با مطالعهٔ عهد جدید.

پس شناخت مسیح از راه کتاب نیست؟ خود مسیح را، بله، می‌شناسید؛ ولی اعتقادات کلامی مسیحی در وجود من نیست. حداکثر چیزی که شما می‌گویید این است که کتاب مقدس، به‌عنوان الگوی اخلاقی، کاری که باید انجام دهد این است که گویی کلیدی را بزند و چیزی را در وجود شما روشن کند. ولی تثلیث در وجود شما نیست؛ و صدها عقیدهٔ ریز و درشت دربارهٔ فدیه‌دادن مسیح و مصلوب‌شدن مسیح، چیزهایی نیستند که در وجود من و شما باشند. آن حرف حداکثر وقتی کار می‌کند که از الگوی اخلاقی صحبت می‌کنیم: اینکه کتاب عهد عتیق ممکن است کفایت کند تا الگوی اخلاقی را، چون در وجود من حک شده است، روشن کند. ولی سخن از مجموعه عقاید یک مکتب، سخن از این است که الان من از کجا تشخیص بدهم که تثلیث جزو عقاید مسیحی هست یا نیست. هرچه به وجود خودم نگاه کنم، چیزی در رد یا قبول آن نمی‌بینم؛ اگر هم در ردش چیزی نبینم، در قبولش هم نمی‌بینم. نمی‌دانم، شاید کسی ادعا کند که در قلب خودش اعتقاد به تثلیث را پیدا می‌کند.

ولی به هر حال نکتهٔ مهم، به نظر من، این است که همین الان مسیحیان از انواع و اقسام سندهای مکتوب استفاده می‌کنند. وقتی عقایدشان را بیان می‌کنند، به سندی رجوع می‌کنند که در شورای نیقیه تصویب شد. آن مصوبه را مقدس می‌دانند، چون آبا به دوران مسیح نزدیک بوده‌اند: مصوبه مربوط به سال ۳۲۵ میلادی است، یعنی اوایل یا نیمهٔ اول قرن چهارم، و هنوز خیلی دور نیست؛ هنوز ۳۰۰ سال از دوران مصلوب‌شدن مسیح نگذشته است. می‌خواهم بگویم نکتهٔ خیلی واضحی وجود دارد و آن این است که ما هیچ‌وقت نمی‌توانیم از این حجاب زبان و اسناد و مدارک فرار کنیم و بیرون از آن به چیزی اعتقاد پیدا کنیم، مکتبی بیابیم و آن را تثبیت کنیم. مکتوبات مهم‌اند؛ زبان مهم است. من بارها به نوعی به این موضوع اشاره کرده‌ام. مثلاً فکر می‌کنم مشکلی که در عقاید آقای عبدالکریم سروش وجود دارد این است که، البته نمی‌خواهم اینجا وقت بگذارم و عقایدش را بیان کنم، می‌گوید وقتی قرآن یا عقاید موجود در هر کتابی را مطالعه می‌کنید، این عقاید تحت تأثیر دانش روزی که دارید قرار می‌گیرند؛ فهم شما از دین و از قرآن، چه بخواهید چه نخواهید، عصری است. یعنی دانشی در ذهن شما هست که بر قرائتتان از کتاب تأثیر می‌گذارد. حرف‌هایش همیشه طوری است که فراموش می‌کند من خود این دانش عصری را هم از کتاب‌ها می‌گیرم، یا شفاهی؛ فرقی نمی‌کند. زبان همیشه میان ما و چیزی که درکش می‌کنیم حائل است. یعنی از این جهت، مطالعهٔ قرآن یا یک کتاب مقدس یا غیرمقدس، نسبت به یاد گرفتن فیزیک یا فهمیدن حرف‌هایی که خودم یاد گرفته‌ام، شأن خاصی ندارد. به هر حال اینکه نمی‌توانیم از زندگی کردن در زبان فرار کنیم نکتهٔ بسیار مهمی است؛ و فکر می‌کنم شاید نقطهٔ ضعف محوری کل افکار و عقاید مسیحی، دور شدن از درک همین نکته باشد که مکتب به اسناد مکتوب احتیاج دارد.

گفتن اینکه «به آبای کلیسا رجوع می‌کنیم» اصلاً معنا ندارد. آبای کلیسا حداکثر ۳۰۰ یا ۴۰۰ سال بعد از مسیح‌اند و در واقع به اسناد و مدارک بازمانده از آبای کلیسا رجوع می‌کنیم. آبای کلیسا را که الان ندارم؛ حتی اگر باشند و با من حرف بزنند، باز به نوعی به سندیت کلامشان رجوع می‌کنم. به هر حال وجود یا عدم وجود اسناد و مدارک، در بررسی هر مکتبی مسئلهٔ خیلی مهمی است. مکتبی که برای بیان عقاید خودش به اسناد و مدارک کافی ارجاع نمی‌دهد، این برایش نقطهٔ ضعفی اساسی محسوب می‌شود.

یکی از حاضران: یعنی این انجیل‌هایی که ما داریم مال کِی است؟ منظورتان این است که مال قرن دوم‌اند؟

از نظر قدیمی بودنِ سند، متأسفانه یا خوشبختانه اسنادی هم که در نجع حمادی پیدا شده مال قرن دوم است. یعنی فکر می‌کنم، اگر اشتباه نکنم، نسخهٔ انجیل توماسی که پیدا شده تقریباً قدیمی‌ترین نسخهٔ مکتوب میان همهٔ انجیل‌هاست؛ از نظر نسخه‌شناسی، نه از نظر تاریخ نگارش. مثلاً به نظر می‌آید انجیل مرقس از نظر تاریخ نگارشِ متن اصلی‌اش شاید قدیمی‌تر از توماس باشد؛ یا به هر حال اینجا شک و تردیدهایی وجود دارد. یا مثلاً انجیلی فرضی تحت عنوان Q هست که احتمالاً پیش از مرقس نوشته شده است. ولی میان اسناد موجود، به نظر می‌آید اعتقاد عدهٔ زیادی ظاهراً این است که توماس قدیمی‌ترین سند موجود است. توماس تأیید نشد؛ توماس جزو انجیل‌هایی است که رسماً از طرف کلیسا، به اصطلاح، جزو کتب ضاله است. چهار انجیل مورد تأیید کلیسا بوده‌اند و هستند. بعضی از اسنادی هم که در نجع حمادی پیدا شدند، در طول تاریخ مشابه‌هایی داشته‌اند؛ یعنی قطعاتی از آن‌ها را قبلاً داشتیم. مثلاً فکر می‌کنم دست‌کم بخش‌هایی از انجیل فیلیپ قبلاً پیدا شده بود؛ حالا نسخه‌های کامل بعضی از آن‌ها آنجا پیدا شده است.

من به‌عنوان کسی که نقادی می‌کند، واقعاً نمی‌توانم بیایم و به حرف آدم‌ها گوش بدهم. فرض کنید دربارهٔ مارکسیسم حزبی وجود دارد تحت عنوان مثلاً «حزب مارکسیستی جامعهٔ جهانی» و تصویب کرده است که آن دو نوشته‌ای را که از مارکس باقی مانده نخوانید. بعد من وقتی دربارهٔ سندیت حرف‌هایی که این‌ها می‌زنند، و اینکه آیا مارکسیستی هست یا نیست، صحبت و تحقیق می‌کنم، بیایم و به حرفشان گوش کنم و آن دو کتاب را نخوانم. این کمی مسئله‌دار است. فرض کنید اصلاً کلیسا و مصوبه‌ای وجود ندارد. می‌خواهم تحقیق کنم و ببینم اعتقاد واقعی مسیحیت که در قرون اولیه ارائه شده چه بوده است. می‌روم اسناد و مدارک موجود را نگاه می‌کنم؛ اگر با هم تناقض‌هایی دارند، تحلیل می‌کنم تا ببینم کدام درست است و کدام غلط. فکر نمی‌کنم خیلی عاقلانه باشد که آنچه در قرن چهارم در شورایی که امپراتور روم تشکیل داده تصویب شده، ملاک قرار دهم تا بفهمم چه چیزهایی ارتداد محسوب می‌شوند و چه چیزهایی نمی‌شوند. مثل این است که فرضاً در اسلام اسماعیلی‌ها جنگ‌های فرقه‌ای را برده بودند و همهٔ قدرت دست اسماعیلی‌ها بود؛ قبول کنید که کلی از آدم‌هایی را مرتد اعلام می‌کردند که الان جزو افراد مقدس‌اند. یعنی بسته به این است که کدام شاخه قدرت را در دست داشته باشد.

واقعهٔ تاریخیِ واقعی این است: چیزی تحت عنوان مسیحیت به وجود آمد که از نظر تاریخی می‌گویند در انطاکیه به وجود آمد، نه در اورشلیم. یعنی در اورشلیم چیزی تحت عنوان مسیحیت نداریم؛ آنجا یهودیت است. مسیح هم کسی نیست که آمده باشد و ادعای دین جدیدی کرده باشد. در اسناد خود کتاب مقدس، در انجیل‌ها، نمی‌بینید که مسیح آمده باشد و گفته باشد مثلاً «شما از این روز مسیحی هستید». واقعیت این است که حواریون یهودی‌اند، خود مسیح یهودی است و به نظر نمی‌رسد که ادعای دین جدیدی کرده باشد. از نظر تاریخی می‌گویند اصطلاح «مسیحیت» برای اولین بار در انطاکیه به کار رفته است؛ یعنی مثلاً در قرن دوم، وقتی افراد مسیحیِ کلیسایی که در انطاکیه فعالیت می‌کرد، در مکاتباتشان خودشان را مسیحی خواندند و دیگر به اصطلاح ادعای یهودی‌بودن نداشتند. این از نظر تاریخی مهم است. هرچند وارد همهٔ جزئیات تاریخی نمی‌شوم، فکر می‌کنم بعضی چیزها مهم است. از اول چنین قصدی نداشتم؛ ولی همین‌طور که در این هفته‌ها حرف می‌زنم و فکر می‌کردم که جلسات چطور پیش برود، فکر می‌کنم یک فایدهٔ فرعی این بحث‌ها این است که دیدن خودِ روندهای تاریخی شاید برای خود ما دربارهٔ دین و خودمان روشنگر باشد.

این همه پیامبری که بعد از حضرت موسی آمدند، پیروانشان نام جدیدی نگرفتند؛ مسیح هم می‌تواند همین‌طور باشد. ما که معتقدیم او پیامبر بود و ادعای پیامبری می‌کرد؛ داوود هم پیامبر بود، و با این حساب شما باید مثلاً داوودی حساب شوید؛ مثلاً «داوودیت». این‌ها همه گفتند من پیامبرم. می‌تواند این‌طور باشد: مسیح به‌عنوان پیامبری که بعد از موسی ظهور کرده، همان‌طور که صدها پیامبر بعد از موسی ظهور کردند و دینی به نام خودشان پدید نیاوردند و مؤید و تأییدکنندهٔ شریعت موسی بودند؛ می‌توانست این‌گونه پیش برود. به نظر می‌آید آن مسیحیانی که در اورشلیم بودند، یعنی پیروان مسیح و حواریون، خودشان را مسیحی نمی‌نامیدند و شریعت موسی را رعایت می‌کردند؛ یعنی معتقد نبودند که با ظهور مسیح شریعت ملغا شده و دین موسی دیگر تاریخ مصرفش تمام شده و دین جدیدی آمده است. از نظر تاریخی به نظر می‌آید که این اتفاق خارج از محیط یهودیت افتاده است؛ یعنی در انطاکیه برای اولین بار جمعیت‌هایی که خودشان را پیرو عیسی می‌دانستند دیگر شریعت موسی را رعایت نکردند و خودشان را به اصطلاح جمعیت و دین جدیدی شناختند که دیگر احتیاجی به دین موسی ندارد. فکر می‌کنم این چیزی است که به هر حال جای صحبت دارد: همان‌طور که پیامبر بزرگی مثل داوود، سلیمان یا کسان دیگری بعد از موسی آمدند ولی یهودیت از بین نرفت، این اتفاق تاریخی هم می‌توانست این‌گونه پیش برود.

به نظر می‌آید ادعاهایی وجود دارد؛ و من وقتی این‌گونه نقل می‌کنم، واقعاً معنایش این نیست که خودم تأییدشان می‌کنم. به نظر می‌آید اسناد تاریخی این‌گونه گواهی می‌دهند که در اورشلیم و در فضای یهودیت واژهٔ مسیحیت اصلاً وجود نداشته است.

یکی از حاضران: نه، اصلاً «الذین قالوا انّا نصاری»؛ آن‌هایی که گفتند ما نصاری هستیم.

این از آن برنمی‌آید. باز در قرآن می‌خوانید که مسیح را به‌سوی بنی‌اسرائیل فرستادیم و گفت من کسی هستم که موسی را تأیید می‌کنم. می‌خواهم بگویم این ضرورتاً از آن برنمی‌آید؛ این بحث تاریخی دیگری است: آیا حواریون و کسانی که به مسیح به‌عنوان پیامبر ایمان آورده بودند، از ابتدا خودشان را پیرو دین جدیدی می‌دانستند یا نه؟

یکی از حاضران: آن قسمتی که در آیه، مسیح به حواریون می‌گوید «من انصاری الی الله»؛ کلمهٔ نصاری مگر از همین‌جا نیامده است؟ آن آیه دلیل بر این است که دین جدیدی ظهور کرده است. منظورم این است که دست‌کم این احتمال هست که این از همین‌جا به‌عنوان دین جدیدی شکل گرفته باشد.

ببینید، گروه جدیدی وجود داشته و از اولش بوده است؛ این مشخص است. ولی آیا دین جدید، به معنای ملغا شدن دین قبل، وجود داشته یا نه؟ سؤال این است. به نظر می‌آید قرآن هم از این سخن می‌گوید که مسیح شریعت یهود را تبلیغ کرد؛ و کسانی که کتاب مقدس خوانده‌اند احتمالاً دیده‌اند که حتی در خود انجیل نوشته شده که مسیح می‌گوید من نیامده‌ام یک کلمه از تورات را کم یا زیاد کنم. یعنی در متن مقدسی که همین الان مسیحیان به‌عنوان متن مقدس قبول دارند، این حرف حضرت مسیح هست که من چیزی را کم و زیاد نمی‌کنم. البته گفته‌ام که مسیحیان چگونه به الغای شریعت نگاه می‌کنند: معتقدند که مسیح به کلیسا ولایت داد تا بتواند حتی قانون‌گذاری کند، و بنابراین کلیسا از حق الهی خودش استفاده کرده است. همهٔ این‌ها را اصلاً نمی‌خواستم بحث کنم. مسئله این است که آیا اسناد تاریخی‌ای وجود دارد، و این گواهی درست است، که بتوان نتیجه گرفت افرادی که در اورشلیم و در محیط یهودی زندگی می‌کردند و به مسیح ایمان آورده بودند، خودشان را مسیحی می‌نامیدند و پیرو دین جدیدی می‌دانستند یا نه؟ همهٔ اسناد تاریخی نشان می‌دهد که آن‌هایی که در محیط یهودی بودند، همچنان یهودی بودند.

بنابراین وقتی دربارهٔ مسیحیت صحبت می‌کنیم، نمی‌شود به این دعوای میان انطاکیه و اورشلیم اشاره نکرد. خارج از محیط یهودی ماجراهایی پیش آمد و میان مسیحیتِ بیرون از محیط یهودی و آنچه درون یهودیت بود تفاوت‌هایی به وجود آمد. این دعوای معروف میان پولس و پطرس، که حتی در کتاب مقدس ذکر شده، و اختلاف عقیده‌هایی که پیدا شد، میان پولس بود، به‌عنوان شخصیتی رسولی و مبلغی که مسیحیت را خارج از محیط یهودی تبلیغ می‌کرد، و پطرس که در اورشلیم ساکن بود و آنجا عیسی را تبلیغ می‌کرد؛ نمی‌گویم مسیحیت را تبلیغ می‌کرد، چون به نظر نمی‌آید چنین حالتی در محیط یهودی وجود داشته باشد. این اختلاف‌ها اختلاف‌های واقعی و مهم تاریخی‌اند. من خودم وقتی برای اولین بار کتاب مقدس را باز کردم، این تجربه را داشتم: دانش‌آموز بودم؛ کتاب مقدس را گرفتم و باز کردم، عهد جدید را نگاه کردم و از اینکه این تعداد نامه از آدمی به نام پولس رسول، که نمی‌شناختم، آنجا وجود دارد تعجب کردم. بیشترین چیزی که در آن وجود دارد نامه‌های پولس رسول است؛ و این به هر حال جای سؤال دارد. چطور متن مقدس مسیحیت از مجموعه‌ای تشکیل شده که بخش عمده‌اش ابراز عقیده‌ها و حرف‌هایی است که پولس رسول زده است؟ این ماجرای تاریخی خیلی مهمی است که باید دربارهٔ آن صحبت کنیم.

همهٔ این حرف‌هایی که گفتم فعلاً دربارهٔ این است که هر مکتبی را بخواهیم بررسی کنیم، بدون اینکه به حرف کسی گوش بدهیم که بیاید و بگوید به چه سندهایی حق دارید رجوع کنید و به چه سندهایی نه. این یکی را دیگر به هیچ وجه نمی‌توانم دربارهٔ هیچ مکتبی بپذیرم: کسی بیاید و به من بگوید کتاب مارکس را نخوان، بقیه را بخوان و ببین همین‌هایی که ما می‌گوییم هست یا نیست! همه‌چیز را می‌خوانیم. دربارهٔ اسلام هم همین‌طور است. اگر الان پاره‌برگه‌ای پیدا شود، مثلاً از قرن اول هجری، و در آن چیزهایی نوشته شده باشد که با عقاید متداول مسلمانان فرق دارد، به حرف کسی گوش نمی‌کنم که به من بگوید آقا آن برگه را نخوان؛ مگر اینکه دلیلی بیاورند که آن برگه مجعول است یا مشکلی دارد. بنابراین دربارهٔ اینکه چه بخوانیم و چه نخوانیم، اصلاً نباید به حرف هیچ مکتبی گوش کرد؛ چون معمولاً همین‌طور است: در همهٔ مکاتب، بعد از گذشت دورانی، تحریف‌هایی صورت می‌گیرد. بنابراین بعضی از متن‌ها بد می‌شوند و بعضی خوب، و ممکن است این جریان در طول تاریخ مدام ادامه پیدا کند؛ مثلاً «انجیل یوحنا را بیشتر بخوان، انجیل متی را کمتر بخوان»، یعنی اینکه کدام انجیل بهتر است یا کدام موثق‌تر است. اصلاً نباید این حرف‌ها را از آدم‌هایی که خودشان ادعا دارند مکتب را بیان می‌کنند گوش کرد. این ربطی به مسیحیت ندارد؛ دربارهٔ دین زرتشت هم که می‌خواهید مطالعه کنید، اسناد تاریخی مهم‌ترین چیزهایی‌اند که باید به آن‌ها رجوع شود، نه حرف‌هایی که آدم‌های مدعی پیروی از یک دین یا یک مکتب می‌زنند.

یکی از حاضران: اینکه نصرانی در مقابل مکاتب دیگر در قرآن به‌وضوح وجود دارد. اگر این را قبول کنید، یعنی قرآن اگر چنین چیزی آورده، معتقد است که گروهی به‌عنوان مسیحی در مقابل گروهی به‌عنوان یهودی وجود دارد. اگر چنین چیزی را در کار قرآن قبول کنید، این حرفی که شما دربارهٔ انذار زدید به نوعی زیر سؤال می‌رود؛ به این دلیل که آنچه قرآن به معنای واقعی از این آدم‌ها نقل می‌کند که این کارها را کردند، با این متناقض می‌شود که این‌ها خودشان را دسته‌ای جدا از یهودیت نمی‌دانستند.

اولاً قرآن وقتی نام نصارا را می‌برد، به آدم‌هایی اشاره می‌کند که مسیحی‌اند و ادعای مسیحیت دارند. این به این معنا نیست که این‌ها حق دارند اسم خودشان را چیز دیگری بگذارند یا ندارند. نه، ببینید، این‌ها گروهی‌اند. دو دسته وجود دارند و اسامی مختلفی هم دارند. این به این معنا نیست که من تأیید کنم این‌ها حق داشتند شریعت را الغا کنند، یا اینکه عقایدشان درست است.

دربارهٔ بحث‌های تاریخی، چیزی گفتم که ظاهراً بیش از اندازه جالب بود. از این چیزها دربارهٔ تاریخ مسیحیت این‌قدر هست که یکی دو تا نیست؛ یعنی ابهام‌ها و حرف‌هایی که تحقیقات تاریخی دربارهٔ روند شکل‌گیری نشان می‌دهند. وقتی عقاید یک مکتب حدود سه چهار قرن بعد از ظهورش شکل گرفته و تصویب شده، این واقعاً خودش نقطهٔ ضعف بزرگی است. اگر فردای روزی که مسیح مصلوب شد یا به آسمان صعود کرد عقاید را تصویب می‌کردند، احتمالاً تا حالا هزار جور دخل و تصرف در آن شده بود، یا در همان مدت ممکن بود بشود. دربارهٔ پیامبر اسلام می‌بینید که، بدون اینکه بخواهیم وارد بحث‌های فرقه‌ای شویم، دست‌کم این را می‌دانیم که چند ساعت بعد از وفات ایشان تحولاتی صورت می‌گرفته است. چه برسد به اینکه اولین سند مهم مسیحیت در سال ۳۲۵ میلادی به وجود آمده و مصوب شده باشد، یا عهد عتیق در قرن چهارم شکل فعلی خودش را پیدا کرده و بعد پر از نامه‌های پولس رسول شده باشد. آدم خودبه‌خود به این شک می‌کند. این پولس رسول از کجا آمده است؟ چرا این‌قدر؟ اصلاً جزو حواریون هم نیست؛ کیست؟ به هر حال این موضوعی است که باید دربارهٔ آن کنجکاوی کرد.

فکر می‌کنم مقدمه‌ای که داشتم می‌گفتم این است که بخشی از نقادی هر مکتبی، مسئلهٔ سندیت آن است؛ و در بررسی تاریخی اسناد مربوط به یک مکتب، به حرف کسی گوش نمی‌دهیم که چه چیزی را بخوانیم و چه چیزی را نخوانیم. فرقی نمی‌کند دربارهٔ اسلام بخواهیم تحقیق کنیم یا دربارهٔ مسیحیت یا مارکسیسم. همه‌چیز را می‌خوانیم و اگر بخواهیم چیزی را رد یا قبول کنیم، به سند رجوع می‌کنیم. مثلاً دربارهٔ انجیل متی و انجیل مرقس واقعاً اسناد خیلی خیلی محکم و خوبی وجود دارد. لغاً هم همین‌طور است؛ یوحنا هم همین‌طور. یوحنا مثلاً مربوط به اواخر قرن اول می‌شود، ولی می‌دانیم که واقعاً چنین انجیلی وجود دارد و نسخه‌های مربوط به قرن دومش را داریم. به هر حال این‌ها سندهای مهمی‌اند. این‌طور نیست که هر سندی را بپذیریم؛ مثلاً انجیل برنابا. من در حال حاضر، هرقدر هم دوست داشته باشم به انجیل برنابا رجوع کنم، از نظر کار نقادی و کار حرفه‌ای نمی‌توانم این کار را بکنم؛ چون قدیمی‌ترین نسخه‌اش مربوط به قرن پانزدهم است. کتابی پیدا شده و ادعا شده که نسخه‌های قدیمی‌تری داشته است؛ تا آن نسخه‌ها پیدا نشود، نمی‌توانم به آن رجوع کنم. اگر این‌طور باشد، خودم هم الان انجیلی می‌نویسم که مربوط به قرن بیست‌ویکم است و به آن رجوع می‌کنم! واقعاً این مسئله‌ای نیست که بخواهم از آبای کلیسا یا از کاتولیک‌ها یا پروتستان‌ها بپرسم که اسناد تاریخی را چگونه تحلیل کنم. تحقیق دربارهٔ اسناد تاریخی همان‌طور صورت می‌گیرد که همیشه صورت می‌گیرد: نسخه‌ها را نگاه می‌کنم و روی آن‌ها آزمایش می‌کنم تا ببینم مال قرن دوم هستند یا نیستند. شاید کسی انجیل‌های نجع حمادی را مثلاً پریروز جعل کرده باشد و بعد رفته و گفته این‌ها را پیدا کرده است. آزمایش‌های تاریخی انجام می‌شود و بدیهی است که این‌ها مثلاً مربوط به قرن دوم‌اند؛ معمولاً حدود تاریخی‌ای مشخص می‌شود که سند مربوط به آن دوره است. و اینکه مثلاً چیزی مربوط به آدم‌های مرتد است، همین را هم ممکن است بشود از خود اسناد درآورد. یعنی مثلاً سندی پیدا می‌کنم و می‌نویسم که این مربوط به اقلیتی از آدم‌هاست که سوءنیت داشتند و چنین چیزی را، مثلاً در قرن پنجم، تولید کردند؛ نه اینکه به حرف کسی گوش کنم که می‌گوید آن را نخوان و بررسی نکن، که اگر به آن دست بزنی بد می‌شود. به هر حال این مشکل در مسیحیت بی‌نهایت و با شدت زیاد وجود دارد. یعنی اگر نقادانه به مجموعهٔ اسناد تاریخی موجود نگاه کنید، به‌راحتی نمی‌توانید از بعضی‌شان صرف‌نظر کنید یا بعضی دیگر را بپذیرید، به این دلیل که کلیسا در قرن چهارم این کار را کرده است. این یک نکته است.

نکتهٔ دوم، بررسی مستقیم خود عقاید است. اصلاً کاری ندارم که این چیزی که الان تحت عنوان مسیحیت در دنیا ارائه می‌شود، که الهیاتی و کلامی است، مربوط به خود حضرت مسیح و ۲۰۰۰ سال قبل می‌شود یا نمی‌شود. اصلاً کاری ندارم که حضرت مسیح وجود داشته یا وجود نداشته است؛ عده‌ای بحث‌های تاریخی‌ای راه انداخته‌اند که اصلاً کل مسائل تاریخی را زیر سؤال برده است. این مکتبی است که حرف‌هایی می‌زند؛ برای مسئلهٔ شر جوابی دارد؛ سعی می‌کند عقاید خودش را به نوعی تصدیق و ثابت کند. لزومی ندارد که وقتی به حرف‌های این مکتب نگاه می‌کنم، مدام دنبال این باشم که مثلاً این استدلال مربوط به مسئلهٔ شر و استفاده از داستان خلقت انسان در توجیه عقاید مسیحی را اولین بار چه کسی گفته است: آگوستین گفته، یا در قرن هفتم گفته شده، یا در قرن بیست‌ویکم. اگر همین امروز هم کسی گفته باشد، موظفیم به آن گوش بدهیم. می‌خواهم ببینم آیا این استدلال درست است، کار می‌کند و آنچه را می‌خواهد ثابت می‌کند؛ و برای این احتیاجی به دلایل تاریخی ندارم. شاید همهٔ عقاید مسیحیت الان درست باشد، ولی اسناد تاریخی‌اش نشان ندهد که این عقاید عیناً عقاید قرن اول‌اند. شاید تحریف شده، ولی درست شده است؛ چیزی تحریف‌شده که به سمت کمال رفته است. مثلاً افرادی که در قرن اول بودند خوب نمی‌فهمیدند و بعداً مسیح و روح‌القدس در طول تاریخ کم‌کم عقاید را اصلاح کرده‌اند و سرانجام به عقاید درست مسیحی رسیده‌ایم. این هم روایتی از بحث کردن است.

بنابراین از اول این دو را از هم تفکیک کنیم. به نظر من هر دو لازم است، چون از نظر مسیحیان مهم است که خودشان را به حضرت مسیح ارجاع دهند؛ یعنی حاضر نیستند قبول کنند که عقایدشان درست است ولی این عقاید، عقاید اولیهٔ آبای کلیسا یا خود حضرت مسیح نیست. پس این دو نکته را باید کنار هم بررسی کنیم. بخشی از بحث، که سعی می‌کنم از همین‌جاها آغاز کنم، این است که مستقیماً دربارهٔ خود عقاید و دربارهٔ استدلال‌های موجود صحبت کنیم و سعی کنیم بفهمیم آیا این عقاید خودشان درست‌اند یا غلط: مثلاً راه‌حلی که برای مسئلهٔ شر پیشنهاد شده چقدر واقعاً مسئله را حل می‌کند، یا برداشت خاصی که از داستان خلقت انسان وجود دارد چقدر درست است. خود اعتقاد به چیزی مثل تثلیث چقدر معقول است؟ لزومی نیست اسناد را بررسی کنم تا ببینم تثلیث را اولین بار چه کسی گفته یا نگفته است؛ آیا اعتقاد به چنین چیزی معقول هست یا نه؟ باز دربارهٔ همین تثلیثی که بحث می‌کنیم، هر دو سؤال مطرح است: آیا تثلیث اعتقاد درستی است یا غلط، و استدلال‌هایی که دربارهٔ آن وجود دارد درست است یا غلط؟

ولی این‌ها را هم می‌شود از هم تفکیک کرد. ممکن است استدلال‌ها غلط باشد ولی عقیده درست باشد. شاید من خودم الان استدلالی بیاورم و مثلاً با استفاده از ریاضیات ثابتش کنم؛ تثلیث است دیگر، با مثلثات! ولی اینکه استدلال‌های خودشان تا چه حد برای تثبیت تثلیث کفایت می‌کند، یک بحث است. بحث دیگر این است که تثلیث در چه قرنی به وجود آمده است: اسناد و مدارک را نگاه می‌کنیم تا ببینیم آیا مثلاً در کتاب عهد عتیق تثلیث وجود دارد؟ آیا در قرن اول و دوم کسی از تثلیث صحبت کرده یا نکرده است؟ این عقاید از کی شروع شدند؟ این هم خودش یک بحث است. اگر مثلاً عقیده به تثلیث از قرن پانزدهم شروع شده بود، فرق می‌کرد با اینکه در اولین مدارکی که از مسیحیت به جا مانده چنین چیزی را ببینم. و الان مسئله این است که ما در عهد جدید تثلیث را به آن معنایی که باید داشته باشیم نداریم. یعنی جاهایی اشاره‌های مبهمی می‌بینید که شاید بشود آن‌ها را اشاره به اعتقادات مربوط به تثلیث دانست. این مسئله است. من یک کتاب مقدس دارم؛ مثل اینکه فرضاً قرآن دربارهٔ توحید حرف نزده باشد، یا دربارهٔ معاد صحبت نکرده باشد، ولی یکی از اصول دین ما معاد باشد. اگر شما بگویید چنین چیزی ممکن است، من باید توجیه کنم که چرا این اتفاق افتاده است. چرا در عهد جدید، مثلاً در انجیل‌ها، اشاره‌های روشنی به تثلیث وجود ندارد؟ پس دربارهٔ خود عقاید هم بحثی تاریخی داریم، ولی این باز از بحث دربارهٔ خود عقاید و استدلال‌هایی که دربارهٔ آن عقاید آورده‌اند جداست.

من طبعاً می‌خواهم به جای بحث تاریخی، که فکر می‌کنم بحث فرعی است، دربارهٔ خود عقاید صحبت کنم؛ تا حالا هم همه‌اش مستقیماً دربارهٔ عقاید صحبت کرده‌ایم. در تمام آن بحث‌هایی که به‌عنوان روایت اسقفی کردم، همیشه حرف در این جهت بود که تاریخ مهم نیست و سندیت مهم نیست، برای اینکه جز این نمی‌شود حرفی زد. یعنی مسیحیت کلاً ناچار است به این سمت برود که مثلاً سندیت کتاب مقدس مهم نیست؛ با این استدلال که ما می‌خواهیم از کتاب مقدس مسیح را بشناسیم و بنابراین همین کتاب‌ها کفایت می‌کند. استدلال هم همین بود. ولی بعد می‌بینید که مسئله فقط شناختن مسیح به‌عنوان یک الگوی اخلاقی نیست؛ یک عالمه حرف دیگر هم هست که این‌ها هم احتیاج دارند جایی ثبت شده باشند. مسیحیت واقعاً فقط این نیست که من یک الگوی اخلاقی جالب را به‌عنوان الگوی خوبی پذیرفته باشم.

بله؛ اشکالی که می‌گویید این است که مثلاً برای خود مسیحیان، کتاب مقدس از نظر خودِ متنی‌بودنش اهمیت ندارد و سندیت تاریخی‌اش خیلی مهم نیست. واقعیت این است که کلیسا انجیل‌هایی غیر از این چهار انجیل را اصلاً کتب ضاله شناخته و اعتقاد به آن‌ها را، حتی به انجیل توماس که معروف‌ترین انجیل در میان انجیل‌هایی است که رسمیت پیدا نکردند، نوعی ارتداد می‌داند. ولی فرض من این بود که آدم روشن‌فکری الان بیاید و بگوید نه، اشکالی ندارد؛ من خواندن آن کتاب‌ها یا اعتقاد به آن‌ها را ارتداد حساب نمی‌کنم؛ حرف ما این است که این چهار انجیل و این عهد جدید برای شناخت مسیح کفایت می‌کند و کاری را که باید انجام بدهد انجام می‌دهد، ولو اینکه کتاب‌های دیگری هم باشد. ولی حرف من الان این است که مسیحیت صرفاً این نیست که بخواهم از کتاب عهد جدید فقط این را دربیاورم که هاله‌ای از شخصیت مسیح ترسیم شود. حتی اگر این حرف معروف کارل بارت، الهی‌دان بزرگ قرن بیستم، را قبول کنید که همهٔ کتاب مقدس دربارهٔ مسیح است، که قبولش کمی سخت است، باز عقاید دیگری در مسیحیت وجود دارد که در خود کلیساها مسیحی بودن یا نبودن بستگی به این دارد که این عقاید را پذیرفته باشید یا نه. بنابراین وظیفهٔ اسناد تاریخی و کتاب مقدس فقط این نیست که شخصیت مسیح را ترسیم کند.

من از زوایای اعتقادی می‌خواهم آغاز کنم؛ و طبعاً اولین چیزهایی که باید به سراغشان برویم، اعتقاد به الوهیت مسیح و اعتقاد به تجسد و تثلیث است. کاری که باید بکنم این است که اولاً مستقیماً دربارهٔ این عقاید صحبت کنم و بحث کنم که اگر استدلال‌هایی وجود دارد مثلاً بر اینکه تجسد ضرورت داشته، این استدلال‌ها چقدر درست یا غلط‌اند؛ و اینکه از نظر تاریخی این عقاید چقدر در مسیحیت ریشه دارند، از کی شروع شده‌اند و واقعاً قدیمی‌اند یا جدید. من ایدهٔ خیلی مشخصی ندارم، ولی فکر می‌کنم بحث‌های تاریخی را احتمالاً جمع کنیم تا بعد از مثلاً یکی دو جلسه بحث اعتقادی، از جایی آغاز کنیم که بشود منظم‌تر بحث کرد؛ اگر بخواهیم دربارهٔ هر قسمت ذره‌ای صحبت کنیم، شاید بحث کمی از هم جدا شود. الان ایده‌ام این است که به مسائل اعتقادی اولویت بدهیم: از همان‌ها صحبت کنیم، استدلال‌ها را نقد کنیم و در عین حال دربارهٔ درست و غلط بودن خود عقاید بحث کنیم، و بعداً بپردازیم به اینکه این عقاید، حالا درست باشند یا غلط، از نظر تاریخی چقدر سندیت دارند.

من بحث دربارهٔ تثلیث را با این عبارت شروع کرده بودم که مسیحیان قطعاً یکتاپرست‌اند؛ یعنی اعتقاد به یک خدا دارند، یک خالق که همهٔ جهان را خلق کرده است، و الی آخر. بحث دربارهٔ نقد تثلیث و تجسد را از اینجا آغاز می‌کنم که تثلیث قطعاً شرک است. هر جور که تجسد و تثلیث را بیان کنید، قطعاً شرک است. من بیانی از تجسد و تثلیث ندیده‌ام که شرک نباشد. هرقدر هم که مایه‌اش را کم کنید و رقیقش کنید، به نظر من نمی‌شود آن را از حالت شرک‌بودن خارج کرد، مگر اینکه چیز دیگری ارائه شود. تا وقتی حرف از این است که مسیح و خداوند هم‌ذات‌اند، که اعتقاد رسمی همهٔ مسیحیان است، و تا وقتی به این اعتقاد دارید، این قطعاً شرک است. اصلاً شرک همین است؛ این هم شرک است. جز این، چه چیزی شرک است که من چیزی را، مثلاً یک انسان را، خدا بدانم؟ معمولاً به هر عقیده‌ای، هرقدر هم غلط یا غیرعادی باشد، می‌شود از راه‌ها و زاویه‌هایی نگاه کرد که ماهیتش خیلی روشن نباشد. ولی بگذارید ببینیم ما به چه می‌گوییم توحید. ما به این می‌گوییم توحید که یک خالق در جهان وجود دارد و هر چه غیر از اوست مخلوق است، و فقط آن خالق را باید عبادت کرد و هیچ چیزی جز آن خالق را نباید عبادت کرد. فکر می‌کنم توحید یعنی همین. من فقط باید اعتقادم این باشد که در جهان یک خالق وجود دارد، و هر چیز دیگری که می‌بینم، دربارهٔ آن‌ها نمی‌توانم از هم‌ذات‌بودن و این حرف‌ها سخن بگویم: یک خالق وجود دارد و بقیه مخلوق‌اند. مسیحیان می‌گویند ما به همین معتقدیم. مثلاً وقتی بحث‌های فلسفی می‌کنند، می‌گویند یک واجب‌الوجود وجود دارد، ولی به صورت مسیح ظاهر شده است؛ بنابراین مسیح یکی از صورت‌های ظهور خداست و این مخالف توحید نیست؛ این ظاهر شدن خداوند به صورتی دیگر، مثلاً به صورت روح‌القدس یا به صورت مسیح، مثل همان اصطلاحی که من به کار بردم که روح‌القدس یا روح خدا جدا از خدا نیست.

حالا حرف من این است که هر جور این اعتقاد به تجسد و تثلیث را بیان کنید، شرک‌آمیز است. یعنی مثلاً وقتی دربارهٔ تثلیث صحبت می‌کنید، ماجرا این‌طور می‌شود که همهٔ موجودات مخلوق‌اند، ولی وقتی به پدر، پسر و روح‌القدس اشاره می‌شود، آن‌ها یک طرف‌اند. در توحید، خدا یک طرف است و بقیه همه یک طرف؛ حالا بخواهند مراتب داشته باشند یا نداشته باشند، به هر حال مخلوق‌اند. یک ذات یکتای واحد مشخص وجود دارد که خداست، و هر چه غیر از خداست، هر چه در جهان می‌بینید، مخلوق و تجلیات خداست. ولی وقتی به مسیحیت نگاه می‌کنید، پدر، پسر و روح‌القدس یک طرف‌اند و بقیه یک طرف. برای اشاره به این، همین چیزی که در شورای نیقیه تصویب شده کافی است؛ که مبنای همهٔ اعتقادات مسیحی است و همه قبولش دارند، و پروتستان و کاتولیک ندارد. عبارتی که در مصوبهٔ شورای نیقیه هست، بعد از مقداری مقدمات، این است که مسیح مخلوق نیست، مولود است. دیگر نپرس یعنی چه! همین که گفتی مخلوق نیست، یعنی چیزی است که ارتباطش با خدا غیر از ارتباط بقیهٔ مخلوقات است؛ و این شرک است. چیزی در جهان به وجود می‌آید که نسبتش با خدا غیر از نسبت مخلوق‌بودن است. حالا بگو این وسط است؛ بگو دنیا سه لایه دارد: خداوند، یعنی پدر؛ بعد پسر و روح‌القدس که مولودند؛ و بقیه که مخلوق‌اند. همین را که گفتی، مرتکب شرک شده‌ای. یعنی هر تصوری از جهان غیر از اینکه یک ذات واحد وجود دارد که خالق است و بقیه همه مخلوق‌اند، تصوری شرک‌آمیز است. می‌خواهی چیزی این میان بگذار، می‌خواهی آن را نزدیک‌تر به خدا بگیر یا کمی این‌طرف‌تر، فرقی نمی‌کند. دنیا به دو بخش افراز می‌شود: یک بخش مجموعه‌ای تک‌عضوی به نام خدا، و بقیه همه مخلوق‌اند. هر چه جز این بگوییم شرک است؛ این شرک، به اصطلاح، شرک در ذات است. نه، البته شرک‌های خفیف‌تر هم داریم. می‌خواهم بگویم هر جور تثلیث را بیان کنید، اگر مصوبهٔ شورای نیقیه را قبول کنید دچار شرک شده‌اید؛ برای اینکه آنجا حرف از این است که نسبت مسیح با خدا با نسبت بقیهٔ مخلوقات فرق می‌کند.

یکی از حاضران: مرکب بودن خدا شرک‌آمیز است؟

ممکن است سؤال‌ها و جواب‌ها حالت‌های پیچیده‌ای پیدا کند. مثلاً اعتقاد به اینکه خداوند اسماء متعدد دارد شرک است یا نه؟ کلاً تصور ما از جهان چیست؟ خدا یک طرف است، یک خالق داریم، و بقیهٔ مخلوقات همه یک طرف‌اند؛ همه مخلوق‌اند و نسبت همه با خداوند یکی است. این اساس توحید است. جدا کردن یک چیز، دو چیز یا نصف چیز، و گفتن اینکه نسبت این موجود با خداوند چیزی غیر از خلق‌شدن است، شرک است؛ ولو اینکه ندانم مولود بودن یعنی چه. مطمئنم هیچ‌کس نمی‌داند؛ آن‌هایی که در شورای نیقیه تصویب کردند هم جواب سؤال شما را نمی‌دانند که مولود یعنی چه و چه فرقی با مخلوق دارد. وقتی می‌نویسد که این مخلوق نیست و مولود است، یعنی انگار در جهان دست‌کم سه لایه فرض می‌کند: خدای پدر، بعد لایه‌ای نزدیک به خدای پدر که مسیح و روح‌القدس‌اند، و بقیهٔ مخلوقات که طرف دیگرند. اگر تثلیث این است که حضرت مسیح مخلوق خداست ولی مثلاً از این نظر که خداوند را به ظهور رسانده، نوعی جامعیت دارد، این فرق می‌کند؛ ما همین اعتقادات را ممکن است دربارهٔ پیامبران هم داشته باشیم، که مخلوقات خدا هستند. دربارهٔ روح‌القدس، من استدلالی قرآنی کرده بودم و گفتم وقتی حرف از روح‌القدس می‌شود، مثل وقتی است که می‌گویم روح خودم، که به نوعی یعنی خودم. وقتی از قرآن چیزی استنباط می‌کنیم، باید قرآن را کلاً بخوانیم و ببینیم موجودی که در قرآن تحت عنوان روح به آن اشاره می‌شود چگونه به کار می‌رود و شأنش چیست. در قرآن می‌بینید مثلاً «تنزل الملائکه و الروح»؛ روح موجودی مخلوق است که به نظر می‌آید بالاتر از ملائکه است. اینکه من بخواهم با لفظ‌بازی بگویم آقا، چون گفته روح، یعنی خود خداست، در قرآن این‌طور نیست. در قرآن وقتی حرف از روح‌القدس، یا از ملائکه و روح، می‌شود، روح مخلوقی از مخلوقات خداست؛ سطحش هم خیلی بالاست، ولی مخلوق است. مهم این است که ببینید اینکه در موجودیت موجودات و مخلوقات مراتبی وجود دارد، ربطی به شرک و توحید ندارد. نسبت همهٔ موجودات با خداوند احد واحد یکی است: همه مخلوق‌اند؛ حالا یک مخلوق بزرگ داریم و یک مخلوق کوچک. لایه‌لایه کردن دنیا شرک است. حالا می‌خواهید بگویید پسر و روح‌القدس به خود پدر چسبیده‌اند، یا کمی این‌طرف‌ترند، یا خیلی نزدیک به مخلوقات‌اند، فرقی نمی‌کند؛ مولودند و مخلوق نیستند. خب، بگوییم مسیح دست خداست؛ یعنی خدا را مرکب فرض کنیم. اگر کسی خدا را مرکب فرض کند، این شرک است. پس سؤال این نیست که مسیح دست خداست یا روح خداست یا چیز دیگری؛ سؤال این است که حضرت مسیح مخلوق هست یا نیست؟ خداوند مسیح را خلق کرده است یا نه؟ دست خدا که مخلوق نیست، دست خود خداست. یعنی خدا را این‌طور مرکب فرض کنیم که دست دارد و بعد بگوییم مسیح آن دست خداست؛ همین مرکب فرض کردنش شرک است.

اگر دست خدا را به‌عنوان موجودی ببینم، یعنی موجودی در دنیا دارم؛ مثل اینکه بگویم این لیوان خداست و بعد بگویم این مخلوق نیست. در این صورت موجودی را به رسمیت می‌شناسم که مخلوق نیست. دربارهٔ دست خدا، مثل این است که مثلاً بپرسم آیا خداوند، الله، رحمان را خلق کرده است یا نه؟ آیهٔ بسیار زیبایی در قرآن دربارهٔ اسماء الهی می‌گوید: بگویید الله یا بگویید رحمان، با هر نامی بخوانید، «و له الاسماء الحسنی». این‌ها نام‌های خداست؛ و وقتی می‌گویم رحمان، به همان چیزی اشاره می‌کنم که وقتی می‌گویم الله. وقتی مثلاً می‌گویم یدالله، آیا کلاً به خدا اشاره می‌کنم یا نه؟ ممکن است حرفی استعاری بزنم؛ مثلاً منظورم از یدالله نحوهٔ ارائهٔ قدرت خداوند در جهان باشد. اما اگر نه، مخلوقی است، موجودی مثل روح، روح‌القدس، عیسی یا خود حضرت علی؛ یعنی موجودی در جهان هست که آن را می‌بینم و معتقدم مخلوق خداوند نیست، بلکه مولود خداست یا خود خداست، یا به هر طریق می‌خواهم اسمی غیر از مخلوق برایش بگذارم.

تثلیث به معنای رسمی، اعتقاد به این است که مسیح با بقیه فرق دارد: مسیح و روح‌القدس به دست خداوند خلق نشده‌اند، این‌ها از ازل بوده‌اند و رابطه‌شان رابطهٔ خالق و مخلوق نیست، رابطهٔ والد و مولود است؛ حالا به هر معنایی که می‌خواهی بگویی. رابطهٔ یکی‌بودن هم نیست. در خود مصوبهٔ شورای نیقیه آمده است که هم‌زادند؛ هم‌زادند به این معنی که دیگر نپرسید یعنی چه! من کاری ندارم که این‌ها اصولاً معنا دارد یا ندارد؛ مهم این است که اعتقاد به تثلیث یعنی اعتقاد به اینکه موجودی در جهان هست که مخلوق نیست و مولود است. اگر بگویی خود خداست، می‌دانید که ابهامی در این عقاید وجود دارد؛ من می‌گویم نمی‌توانی از مصوبهٔ شورای نیقیه تصویری ارائه بدهی و این الفاظ را بخوانی و منظور را طوری بیان کنی که شرک نباشد. به هر حال اگر بخواهی بگویی مسیح و روح‌القدس خود خدایند، مثل اسماء خدا، می‌بینی که مسیح موجودی است که مثلاً بالای صلیب رفته؛ خلاصه موجودی است که با اسماء الهی فرق می‌کند. من وقتی به مسیح اشاره می‌کنم، به خدا اشاره نمی‌کنم؛ به آن موجود تاریخی اشاره می‌کنم که روزی از مریم متولد شد.

کل الهیات مسیحی خیلی پیچیده است. من واقعاً وارد اجزای الهیات نشدم، چون این‌قدر سؤال‌های جالب در آن به وجود آمده؛ و نمی‌خواهم پیش از بحث، پیش‌داوری به وجود بیاید. وقتی حرف غلطی زدی، برای توجیهش مدام باید حرف بزنی و بعد باز سؤال تازه پیش می‌آید. مثلاً دربارهٔ تثلیث که نگاه می‌کنید، بحث‌های بی‌پایانی وجود دارد. آیا مریم مادر خداست؟ این سؤال مطرح شده است: مریم مادر عیسی است و عیسی هم که هم‌زاد خداست. آیا خداوند به صلیب کشیده شده است؟ اگر مسیح هم‌زاد است، پس من به‌عنوان یک مسیحی باید معتقد باشم که خدا را به صلیب کشیدند، یعنی خالق جهان را به صلیب کشیدند و کشتند؛ بعد مرد و بعد دوباره زنده شد، و مادرش مریم بود. وقتی می‌گوید هم‌زاد، یعنی اگر فرض بر این است که عیسی و خداوند در واقع مثل یک چیزند، آن‌وقت همهٔ صفات بشری عیسی صفات خدا می‌شود. مشکل پیش می‌آید و بعد باید مدام بحث کنی و بگویی نه، منظورم این نیست، منظورم آن است؛ و این بحث‌ها قرن‌هاست که ادامه دارد. ولی این حرف اصلاً از نظر فلسفی قابل دفاع نیست که دو نوع نسبت، مخلوق‌بودن و مولودبودن، قائل شوی و توضیح هم ندهی که این مولودبودن چه نوع نسبتی در عالم است. هر کس مصوبهٔ شورای نیقیه را خواند و توانست از آن تفسیری توحیدی ارائه کند، بیاید و اینجا بگوید. فکر می‌کنم واژه‌هایی که آنجا به کار رفته و اعتقادهای اصلی مسیحیت را شکل می‌دهند، به هیچ وجه به‌عنوان یک اعتقاد توحیدی قابل توجیه نیستند. به هر حال فرض می‌شود که موجوداتی وجود دارند که مخلوق نیستند و در عین حال عین خدا هم نیستند. به نظر نمی‌آید مسیحیان معتقد باشند که همین مسیح، این انسانی که به صلیب کشیده شده، خود خداست؛ این خدای پسر است. یک خدای پدر داریم، یک خدای پسر و یک روح‌القدس؛ این‌ها به هر حال به نوعی از هم جدایی دارند، و چیزی جدا از خدا وجود دارد که مخلوق نیست. دیگر اصلاً همین کافی است.

آری، مسیحیان می‌گویند که باید موحد باشند؛ وقتی بحث الهیاتی و فلسفی می‌کنند، خدای واحد را اثبات می‌کنند. مثلاً در استدلال آگوستین یا کسی دیگر نمی‌بینید که سه خدا یا مثلاً رابطهٔ مولودیت را ثابت کند؛ بحث‌هایشان سرانجام به همین سمت می‌رود که یک خدای خالق واحد یکتا وجود دارد. مشکلی در اینجا وجود دارد. با اینکه نمی‌خواهم مسائل تاریخی را مطرح کنم، اینجا شاید، چون از تثلیث حرف می‌زنیم و می‌خواهیم بگوییم منظور مسیحیان از تثلیث چیست، به یک سند تاریخی مهم رجوع می‌کنیم که مهم‌ترین سند تاریخی کل مسیحیت است: مصوبهٔ شورای نیقیه. ماجرای شورای نیقیه اصلاً چه بود؟ ماجرای شورای نیقیه این بود که آدمی به نام آریوس پیدا شد که اسقف بزرگی بود، و حرفش این بود که وقتی ما از خدای پدر و خدای پسر حرف می‌زنیم، یا مسیح را پسر خدا می‌دانیم، منظورمان این نیست که مسیح خود خداست یا با خدا هم‌ذات است؛ مسیح یکی از مخلوقات خداست. چیزی که آریوس می‌گفت به آن معتقد است و مسیحیان باید به آن معتقد باشند، به نوعی شبیه این است که افعال مسیح افعال الهی است: مسیح مثل تجلی تامی از ارادهٔ خداوند در زمین بوده، ولی ذات مسیح ذات خدا نیست؛ موجودی است که به هر حال خداوند خلق کرده است. شورای نیقیه اصلاً برای بررسی همین مسئله تشکیل شد که آیا آریوس راست می‌گوید یا دروغ؛ بنشینیم و بحث کنیم و ببینیم عقیدهٔ درست دربارهٔ تثلیث چیست. تصویب کردند که این عقیده غلط است، و آریوس از مقام خودش خلع شد و مرتد شناخته شد. البته ماجراهای تاریخی‌ای هم دارد؛ اینکه امپراتور بعد از چند سال عقیده‌اش تغییر کرد و دوباره نصبش کرد. ولی شورای نیقیه تشکیل شد تا این موضوع را بررسی کند و مصوبه‌اش هم دربارهٔ همین است که مسیح با خدا هم‌ذات است.

مهم‌ترین دلیلی که در کتاب‌ها ذکر می‌کنند که مخالف اصلی آریوس در آن جلسات آورد، این بود: فردی به نام آتاناسیوس، که آدم جوان پرشوری بود و می‌گویند در جلسات خیلی مؤثر بود، گفت اگر بپذیریم که مسیح غیر از خداست، پس ما که در تمام کلیساها مسیح را عبادت می‌کنیم، همه مشرک شده‌ایم؛ و این به این معناست که کلاً تمام مسیحیانی که در این چند قرن بوده‌اند، افراد مشرکی بوده‌اند و غیر خدا را عبادت کرده‌اند. مهم‌ترین استدلال آتاناسیوس این بود. در اسناد تاریخی، غیر از اسنادی که از مسیحیان به جا مانده، همه‌جا می‌بینید که از مسیحیان به‌عنوان افرادی یاد می‌شود که فردی به نام مسیح را عبادت می‌کنند؛ جمع می‌شوند و آدمی به نام مسیح را، که می‌گویند ظهور کرد و به صلیب کشیده شد، عبادت می‌کنند. در نامه‌های فرمانداران روم، که به امپراتور روم نامه نوشتند و کسب تکلیف کردند که این‌ها را بکشیم یا چه کارشان کنیم، آمده است که چنین آدم‌هایی در قلمرو ما پیدا شده‌اند که اولاً امپراتور را به‌عنوان خدا به رسمیت نمی‌شناسند، حاضر نیستند در مقابل تمثال امپراتور قربانی کنند و چنین اعتقادی دارند؛ و در آن نامه‌ها جمله‌ای ذکر شده که این‌ها فردی به نام مسیح را عبادت می‌کنند. این مسائل تاریخی نشان می‌دهد که حضرت مسیح در کلیساهای اولیه به‌عنوان خداوند عبادت می‌شده است؛ و استدلال برای اینکه چرا باید این‌طور تصویب کنیم این بود که اگر نکنیم، مشرکیم. خب، نکردند و مشرک هم بودند و الان هم هستند! آتاناسیوس راست می‌گفت: اگر حرف آریوس را قبول می‌کردند، کلی آدم باید قبول می‌کردند که مشرک بوده‌اند، چون مسیح را عبادت کرده بودند. می‌خواهم بگویم ماجرای شورای نیقیه اصلاً این است: بحث کردند که مسیح با خدا هم‌ذات است یا نیست، و تصویب شد که هست. فقط گفتند مخلوق نیست، مولود است؛ به هر حال به نوعی تأکید بر هم‌ذات‌بودن، اینکه مسیح خود خداست و قابل عبادت کردن است.

شما عهد جدید را، دست‌کم سه انجیل اول را، بخوانید؛ با دقت و اصلاً به همین منظور بخوانید. مسیح در سه انجیل اول به هیچ وجه به صورت خداوند ظاهر نمی‌شود. اشاره‌های مبهمی در انجیل یوحنا هست، مثل «در اول کلمه بود و کلمه خدا بود»؛ این مهم‌ترین اشارهٔ انجیل‌ها به مسئلهٔ الوهیت مسیح است. در سه انجیل اول، مسیح پیامبر است و هیچ اشاره‌ای به این جهت نیست؛ این مطلقاً این‌طور است. یعنی عبارت کوچکی در سه انجیل اول هست که می‌گویند نوعی اشاره به تثلیث است: اینکه مسیح به حواریون می‌گوید بعد از من مردم را به نام پدر، پسر و روح‌القدس تعمید بدهید. این ربطی به تثلیث ندارد؛ اینکه اینجا سه چیز مقدس نام برده شده و در کنار نام خداوند، نام مسیح و روح‌القدس هم هست، اصلاً ربطی به هم‌ذات‌بودن مسیح با خدا ندارد؛ ولی به هر حال اینجا اشاره‌ای به سه چیز هست و می‌گویند اشاره به تثلیث است. می‌خواهم این روشن شود که اگر بخواهیم از اعتقاد به تثلیث تعبیری توحیدی ارائه دهیم، به نظر من باید مصوبهٔ شورای نیقیه را نقض کنیم؛ یعنی باید معتقد شویم که مسیح به هر حال مخلوق است. مسیح که خود خدا نیست؛ موجودی است که ما دیدیمش، و کسی هم این ادعا را نمی‌کند که مسیح خود خداست. تثلیث در واقع اعتقاد به غیرمخلوق‌بودن مسیح است.

یکی از حاضران: شما چیزی گفتید؛ بحثی که شروع شد نشان می‌دهد که مسیح را، پیش از شورای نیقیه، عبادت می‌کردند؛ و همیشه هم، از حواریون به بعد، این‌طور بوده است؟

پیش از شورای نیقیه، بله؛ پس دست‌کم در قرن‌های مثلاً دوم و سوم، و دست‌کم بیرون از اورشلیم و آن محدوده. الان از نظر تاریخی به آن آدم‌هایی که در محدودهٔ اورشلیم و در قلمرو یهودیان پیرو مسیح بودند، مسیحیان یهودی می‌گویند؛ چون این‌ها شریعت موسی را رعایت می‌کردند. و برای اولین بار افرادی بیرون از آن قلمرو پیدا شدند، مثلاً در آسیای صغیر و بعد مثلاً در اروپا. مسیحیت از اینجا وارد آسیای صغیر شد و مثلاً به قبرس و یونان و تا روم رفت؛ این محدودهٔ اول است و بعد شمال آفریقا. این‌ها جاهایی است که مسیحیت بیرون از محدودهٔ یهودیت رشد کرد، و عامل اصلی این رشد هم پولس بود. یعنی کسی که این سفرهای تبلیغی را انجام داد و کلیساها را تأسیس کرد، تقریباً آدم اصلی‌اش پولس بود؛ کسان دیگری هم مثلاً به یونان رفتند، ولی سفیر اصلی مسیحیت پولس بود. پولس هم‌عصر مسیح بوده، ولی جزو حواریون نبوده است؛ قبل از مصلوب‌شدن مسیح یهودی بوده، بعد مسیحیان را تعقیب و شکنجه می‌کرده و بعداً در یک مکاشفه ایمان آورده است. خودش این‌طور نقل می‌کند؛ شرح این ماجراها در کتاب اعمال رسولان، فصل پنجم کتاب عهد جدید، آمده است و پولس در نامه‌های خودش هم جاهایی به این ماجرا اشاره می‌کند: در حالی که در تعقیب مسیحیان بوده، به قصد آزارشان، می‌گوید مسیح بر من ظاهر شد و این ندا را شنیدم که «چرا مرا آزار می‌دهی؟» بعد متحول شد، مسیحی شد و شخصیت اصلی‌ای شد که مسیحیت را بیرون از محدودهٔ جغرافیایی یهودیان تبلیغ کرد. یادم نمی‌آید کدام داستان است؛ نمی‌دانم.

پس من از اینجا شروع کردم که اگر بخواهیم اعتقاد به تثلیث را توجیه کنیم و آن را به نوعی یکتاپرستی تبدیل کنیم، باید به نوعی از مصوباتی که هست عدول کنیم؛ و به نظر می‌آید در مصوبهٔ نیقیه صراحتی وجود دارد که باید این‌طور نگاه کنیم که مسیح و خداوند هم‌ذات‌اند و مسیح مخلوق نیست، روح‌القدس هم مخلوق نیست. دربارهٔ نحوهٔ صدور مسیح و روح‌القدس هم بحث‌هایی هست که پدر، پسر را اول خلق نکرده، بلکه صادر کرده و مثلاً مولود کرده، و روح‌القدس بعداً به وجود آمده است؛ این‌ها دیگر جزئیات است. فکر می‌کنم همین سه‌لایه شدن جهان به معنای شرک است.

یکی از حاضران: همین‌قدر که در جایی آمده است که به نام پدر، پسر و روح‌القدس تعمید داده می‌شود، شرک در آن هست دیگر.

نه، اصلاً چنین نیست. واژهٔ پسر در انجیل‌های سه‌گانه آمده است، ولی واژهٔ پسر، مثلاً به معنای فرزند خدا، در عهد عتیق هم آمده است؛ مثل این اصطلاح که ایمان بیاورید و جزو فرزندان خدا شوید؛ مثل اینکه وقتی ایمان می‌آورید و موحد می‌شوید، این اصطلاح مثل نوعی تشرف برایتان به کار برده می‌شود. فرزندان خدا یعنی مثلاً کسانی که جزو ما هستند؛ مثلاً ما می‌گوییم اولیای خدا عیال‌الله‌اند، یعنی خانوادهٔ خدا. منظورمان این نیست که این‌ها مثلاً زن و بچهٔ خدا هستند؛ حرفی می‌زنیم به این معنا که خداوند از این‌ها حمایت می‌کند. اصطلاح فرزند خدا در همهٔ متون مقدس یهودیان بوده، در متون مسیحیان هم هست، و اصلاً هیچ ربطی به اعتقاد به پدر، پسر و روح‌القدس برای تثلیث ندارد. این‌ها را با هم مخلوط نکنید. اینکه به نام پدر، پسر و روح‌القدس تعمید دادند، یک بحث این است که آیا این حرف زده شده یا نشده، و دیگر اینکه این لزوماً به معنای شرک نیست. فکر نمی‌کنم، حتی اگر این حرف درست باشد و همان‌طور که نقل شده گفته شده باشد، به این معنا باشد که مسیح یا روح‌القدس مخلوق خدا نیستند.

به هر حال می‌خواهم بگویم آنچه در شورای نیقیه تصویب شد، اصلاً بحث دربارهٔ همین بود؛ این شورا به این دلیل تشکیل شد، و آریوس به‌عنوان کسی که یکتاپرستی را تبلیغ می‌کرد و مسیح را مخلوق خدا می‌دانست محکوم شد و چیز دیگری تصویب شد که مسیح را عین خدا و هم‌ذات با خدا و قابل عبادت می‌داند؛ در واقع مولود خدا می‌داند، چیزی غیر از مخلوق‌بودن. یعنی مسئله این نیست که آنجا فقط نوشته شده باشد مولود است؛ نوشته شده مخلوق نیست و مولود است، یعنی چیزی غیر از مخلوقات دیگر. دست‌کم سه لایه در جهان داریم؛ ولی وقتی بحث می‌شود، می‌گویند این سه یکی است، و بعد آن بحث‌ها پیش می‌آید: مریم مادر خدا هست یا نیست؟ آیا خداوند مصلوب شده یا نشده است؟ به هر حال اینجا مشکلی وجود دارد که قابل حل نیست؛ یعنی نمی‌توانید از آنچه در شورای نیقیه تصویب شده تعبیری ارائه دهید که شرک‌آمیز نباشد. و اینکه مسیح، و بعدها به‌تدریج حضرت مریم، مستقیماً عبادت شدند، اصلاً قابل انکار نیست. به هر حال فکر می‌کنم اینجا مشکلی اساسی وجود دارد.

حالا مشکل چیست؟ می‌خواهم به چیزی اشاره کنم که جدا از این است که ما دلایل فلسفی داریم یا اعتقادات شدید توحیدی داریم و توحید را درست می‌دانیم. ممکن است کسی بگوید تثلیث توحید نیست، ولی شما بی‌خود به آن شرک می‌گویید؛ اصلاً همین درست است! یعنی من وقتی می‌گویم این شرک است، یعنی چیز بدی است؛ ولی کسی بیاید ادعا کند اصلاً اعتقاد درست همین است. مثل آن حرفی که سعی کردم به نوعی با ابن‌عربی بگویم. بگذارید چیزی دربارهٔ ابن‌عربی بگویم. به ابن‌عربی بگویید که مسیحیان معتقدند حضرت مسیح خداست؛ ایرادش چیست؟ ابن‌عربی می‌گوید ایرادش این است که چرا فقط مسیح را می‌گویید خداست؟ همه خدایند! یعنی در دید ابن‌عربی، اگر قرار است به حضرت مسیح بگویید خدا، یعنی به تجلی، ولو مسیح تجلی تام خداوند باشد؛ اگر به این تجلی بگویید خدا، خب بقیهٔ مخلوقات هم تجلی خدایند، همه خدایند؛ و او هم همین را می‌گوید. می‌گوید به همین دلیل که همهٔ موجودات تجلی خداوندند، به نوعی در وحدت وجود همه خدایند. البته به معنایی که خودش منظور دارد، نه اینکه مثلاً ما، خدای نکرده، خدا باشیم. ولی به آن معنای وحدت وجودی که او قائل است، باز ابن‌عربی موحد است؛ برای اینکه از نظر ابن‌عربی مسیح فرقی با بقیه ندارد و خلاصه همان است: اگر او تجلی است، بقیه هم تجلی‌اند. اینکه موجودی را از بقیه جدا کنید و بگویید این به نحو دیگری تجلی خداست و اسم دیگری برایش بگذارید، نمی‌شود از این فرار کرد که با اعتقاد به توحید، به این معنا که یک خالق هست و همهٔ موجودات دیگر مخلوق‌اند، سازگار نیست. اولاً توحید دلایل فلسفی و معقولی پشتش است، ولی نگاه تثلیثی دلایل عقلی ندارد؛ فقط باید به نقل رجوع کنید. نقلتان هم چیست؟ حتی کتاب مقدس هم نیست؛ نقلتان مصوبه‌ای از قرن چهارم است که باید بنا به آن مصوبه قبول کنید چنین حقیقتی وجود دارد. من سعی کرده بودم دلایلی بیاورم که چرا باید به چیزی مثل تثلیث معتقد بود؛ باید این دلایل را نقد کنم. مثلاً گفتم یک جور توجیه کردن این است که چطور ممکن است به خدای متشخص قائل باشیم، خدایی که صفات انسانی دارد و الی آخر. این بحث را حتماً باید بکنیم.

بگذارید فقط نکته‌ای اینجا بگویم و مستقیماً به آن اشاره کنم: جدا از اینکه در اعتقاد به تثلیث مشکل فلسفی به وجود می‌آید، می‌خواهم به نکتهٔ بسیار منفی‌ای در مسیحیت اشاره کنم که اگر از من بپرسید، شاید منفی‌ترین ماجرا همین است. آن این است که مسیحیت ذاتاً، با توجه به اعتقاداتی که در آن هست و بدون اینکه بشود از آن فرار کرد، وقتی به آن اعتقاد پیدا می‌کنید، انسان در جهان شأن خاصی پیدا می‌کند، جدا از همهٔ موجودات؛ یعنی انسان کاملاً تافتهٔ جدابافته می‌شود. ببینید، ما مثلاً در قرآن این را داریم که انسان به هر حال شأن خاصی دارد و موجود مهمی است؛ مثلاً این وصف جامعیت اسماء در قرآن آمده که انگار ویژگی انسان این است که همهٔ اسماء الهی را درک می‌کند و می‌تواند همهٔ اسماء الهی را به منصهٔ ظهور برساند و الی آخر. ولی نمی‌توانید از قرآن این نتیجه را بگیرید و بگویید جزو اعتقادات مسلم قرآنی و اعتقادات اسلامی است که مثلاً جهان برای انسان خلق شده، یا انسان بعد از خدا از نظر اهمیت موجود دوم است؛ هرچند بعضی میان مسلمانان این حرف‌ها را زده‌اند. این‌طور نیست که اگر بخواهم مسلمان باشم، حتماً باید معتقد باشم که انسان موجودی است که تافتهٔ جدابافته‌ای در جهان است و خداوند همهٔ جهان را برای انسان خلق کرده است. فکر می‌کنم قبلاً از خود قرآن دلیل آوردم که اصلاً چنین چیزی از آن برنمی‌آید، بلکه برعکس. مثلاً وقتی حرف از فضیلت انسان می‌شود، می‌گوید شما را بر کثیری از مخلوقات فضیلت دادیم، نه بر همهٔ مخلوقات. یعنی به نظر نمی‌آید رتبهٔ دوم را به دست آورده باشیم؛ مدال نقره که هیچ، فکر نکنم برنز هم گرفته باشیم؛ یعنی رتبه‌مان خیلی بالا نیست. می‌دانم که عقایدی از این دست میان مسلمانان رایج بوده و هست که مثلاً همهٔ جهان برای انسان خلق شده است؛ ولی می‌گویم این جزو ضروریات مسلمان‌بودن نیست، ولی جزو ضروریات مسیحی‌بودن هست. نمی‌توانید مسیحی باشید و انسان را موجود دوم ندانید؛ برای اینکه در تثلیث، آن بالای انسان، صورتی انسانی وجود دارد. اعتقاد به اینکه خداوند انسان را به صورت خودش آفرید و انسان به صورت خداست، چیز خاصی است: هیچ موجودی در جهان به صورت خدا خلق نشده و خداوند به صورت هیچ موجودی جز انسان ظهور نکرده است. انسان رابطهٔ خاصی با خدا دارد؛ یعنی یکی از انسان‌ها اصلاً مولود است و رابطهٔ خاصی با خدا دارد، و خود نوع انسان هم در جهان تافتهٔ جدابافته‌ای است.

فکر نکنید که مشکل اعتقادات کوپرنیک یا مثلاً گالیله از نظر کلیسا این بود که حرف‌هایشان با متون مقدس سازگار نیست؛ واقعیت این است که با فضای اعتقاد مسیحی سازگار نیست که زمین جای خاصی در دنیا نباشد. وقتی انسان موجود خاصی است که همهٔ دنیا برایش خلق شده، محل سکونت این موجود باید مرکز عالم باشد، همان‌طور که به نظر می‌آمد. بنابراین اهمیت زمین را که کم کنید، به نوعی شأن انسان را در دنیا پایین می‌آورید، و بنابراین شأن مسیح را پایین می‌آورید. می‌خواهم بگویم اعتقاد به تثلیث و اعتقاد به تجسد خداوند به صورت مسیح، اعتقادی است که شأن انسان را در دنیا به‌عنوان موجود دوم، حداکثر با مدال نقره‌اش، محرز می‌کند؛ شاید هم بگوییم همه‌مان مثلاً با خداوند روی سکوی اول قرار گرفته‌ایم. ولی کلاً انسان تافتهٔ جدابافته می‌شود، و به نظر من این تصور خیلی خطرناکی از دنیا و از شأن انسان در دنیاست.

ببینید، وقتی مثلاً به عرفان اسلامی نگاه می‌کنید، نمی‌خواهم شرحی کلی از طریقت عرفانی بدهم؛ اگر بخواهم خیلی مختصر و با مسامحه اشاره کنم، عرفان را می‌توانید این‌گونه تصور کنید: انسانی که هنوز طریقت را طی نکرده و به اصطلاح عرفا در کثرت واقع شده است، شما، نسبت به خودتان عموماً موجود خاصی هستید؛ نامی دارید، نام و نشانی از خودتان دارید که با آن از بقیهٔ انسان‌ها متفاوتید. خودتان را این‌طور، به‌عنوان موجودی متمایز، می‌بینید؛ در کثرت قرار گرفتن یعنی همین. من جهان را به صورت موجودات متفاوت می‌بینم: خودم انسانی هستم میان بقیهٔ انسان‌ها، با بقیه فرق دارم و به‌شدت به تفاوت‌های خودم با بقیهٔ انسان‌ها توجه دارم، مخصوصاً به نام خودم؛ اینکه اسمی دارم، نکتهٔ خیلی مهمی در پیدایش من است. بعد وقتی طریقت عرفانی را طی می‌کنید، یک مرحله‌اش این است که به جایی می‌رسید که وقتی در مقابل خداوند قرار می‌گیرید، دیگر لازم نیست آنجا نام و نشانی بدهید که کیستید. واقعاً انسان وقتی در مقابل خداوند قرار می‌گیرد، انسانی است که در مقابل خداوند قرار گرفته؛ این‌طور نیست که احساسش این باشد که منی که اسمم فلان است و چنین گذشته و آینده‌ای برای خودم متصورم، در مقابل تو قرار گرفته‌ام. وقتی کسی نماز می‌خواند، معنایش این نیست که مثلاً اسم خودش را در نیتش ببرد: من، فلانی، پسر فلانی، دو رکعت نماز می‌خوانم قربه الی الله؛ من به‌عنوان یک انسان عبادت می‌کنم. این مرحله‌ای از طی طریقت است که به نوعی نام و نشان خودتان را کم‌کم از دست بدهید و به یک انسان تبدیل شوید؛ یعنی در بیشتر ساعات زندگی‌تان موجودی کلی باشید. ممکن است جاهایی هم به کثرت رجوع کنید و دوباره به حالت وحدت برگردید. ولی این عرفانی متوسط است که فقط نام و نشان را از دست داده‌اید. به جای اینکه به انسانی کلی تبدیل شوید، باید به مخلوق تبدیل شوید. یعنی رسیدن به وحدت به آن معنایی که مثلاً ابن‌عربی می‌گوید: وقتی مقابل خدا می‌ایستید، چرا لزوماً احساس کنید که من انسانی هستم که مقابل تو ایستاده‌ام؟ من مخلوقی هستم؛ چه اهمیتی دارد که انسانم؟ ببینید، تأکید قرآن این است که اگر تسبیح می‌کنید، همهٔ دنیا تسبیح می‌کنند؛ وظیفه‌ای کلی است؛ آسمان و زمین هم تسبیح می‌کنند. این غرق‌شدن در وحدت یعنی نام و نشان انسانی خودم را که هیچ، من به‌عنوان یک مخلوق خداوند را ستایش می‌کنم، همان‌طور که همهٔ مخلوقات این کار را می‌کنند. بنابراین جزئی از یک کل می‌شوم، از کثرت درمی‌آیم و به همان حالت وحدتی برمی‌گردم که از آن خلق شده‌ام. هدف عرفان، چه در اسلام و چه حتی اگر به هند بروید، این است؛ نهضت‌های عرفانی این‌گونه‌اند: رسیدن به از دست دادن نام، به اصطلاح عرفانی از بین رفتن تعینات. باید تعینات خودتان را ترک کنید تا از این عالم کثرت درآیید و بتوانید وحدت را ببینید؛ دیگر انگار چیزی بیش از آن در عالم وجود ندارد.

مسیحیت مانع از این است که از این مرحلهٔ دوم رد شوید. شما مسیح را انگار به‌عنوان خدا دارید؛ یعنی وقتی به خدا فکر می‌کنید، انسان‌بودن جزئی از خدای مسیحی است. خدای مسیحی شأنی انسانی دارد، چون مسیح موجودی است که با خدا هم‌ذات است. بنابراین من هیچ‌وقت نمی‌توانم با مخلوقات، با کل مخلوقات عالم، به وحدت برسم؛ و بنابراین مسیحیت به نوعی از لحاظ عرفانی نقص ایجاد می‌کند. این اصلاً عجیب نیست که مثلاً در طول تاریخ مسیحیت، مسیحیان عارف بسیار بزرگی دارند به نام اکهارت، مایستر اکهارت، که عقایدش به‌شدت به ابن‌عربی نزدیک است؛ یک بار اشاره کردم که اصلاً چند فصل از فصوص‌الحکم را ترجمه کرده است، این‌قدر عقاید ابن‌عربی را قبول داشته است. هیچ عجیب نیست که آدمی مثل اکهارت، با توجه به اعتقادات وحدت‌وجودی‌ای که به آن رسیده بود، از طرف کلیسا تکفیر شده است. یعنی اگر در عرفان از جایی جلوتر بروید، کلیسا قطعاً شما را تکفیر می‌کند؛ برای اینکه دیگر نمی‌توانید خداوند و مسیح را با هم قاطی کنید. یعنی ناچار مسیح به سمت شما می‌آید و جزو مخلوقات قرار می‌گیرد، چون می‌خواهید فقط خداوند را بپرستید. بنابراین اصلاً مسئله فقط این نیست که یک اعتقاد صرف، مربوط به فلان شورا، شرک است یا توحید، یا مثلاً عقاید فلسفی ما اجازه می‌دهد به تثلیث معتقد باشیم یا نه. این به نوعی ضعف اخلاقی ایجاد می‌کند. یعنی نسبت انسانی دادن به خدا، و انسان را در حد خدایی بالا بردن، نتیجه‌اش برعکسْ پایین آوردن خدا به حد انسانی هم هست.

تعجب نکنید اگر کسی که خودش را به‌شدت مسیحی می‌داند، کتابی مثل «آخرین وسوسهٔ مسیح» بنویسد. با توجه به این حرف‌هایی که دربارهٔ مسیحیت زدم، ببینید: وقتی در کتاب «آخرین وسوسهٔ مسیح»، مسیح به طریقی از صلیب پایین می‌آید و زن و بچه‌دار می‌شود، یعنی خداوند ازدواج می‌کند و خداوند با زنی همبستر می‌شود، متوجه هستید که نتیجه‌اش از نظر مسیحیت چیست؛ شاید عده‌ای این کتاب را خوانده یا این فیلم را دیده باشند و متوجه نباشند که این کتاب و این فیلم چقدر مسئله دارد: خداوند به‌عنوان شوهر کسی ظاهر شده است. می‌گویند آری، دست‌کم مسیح به اعتقاد مسیحیان ازدواج نکرده و بنابراین به نوعی مجرد بودنش حفظ شده است؛ ولی در این کتاب خداوند می‌آید ازدواج می‌کند، صاحب بچه می‌شود و مثلاً لذت‌های جسمانی را احساس می‌کند. ببینید، من مصاحبه‌ای خواندم که آن موقع برایم خیلی جالب بود. آن موقع که فیلم «آخرین وسوسهٔ مسیح» ساخته شده بود، مسیحیان در همهٔ دنیا علیه آن تظاهرات می‌کردند، و با کارگردان فیلم مصاحبه کرده بودند؛ کارگردان این فیلم همان کارگردان فیلم «راننده تاکسی» است. این آدم در این مصاحبه‌اش گفته بود که من نه‌تنها احساس نمی‌کنم فیلم «آخرین وسوسهٔ مسیح» که ساخته‌ام فیلمی ضدمذهبی یا غیرمذهبی است، بلکه احساس می‌کنم کاملاً فیلمی مذهبی ساخته‌ام و بعد از ساختن این فیلم خودم را به خداوند نزدیک‌تر احساس می‌کنم. آری دیگر؛ وقتی این‌طور اعتقاد داری که خداوند هم آمده و با زنی همبستر شده و زندگی کاملاً عادی انسانی را هم تجربه کرده است، بله، این‌طور می‌شود؛ نوعی عرفان است که به جای اینکه من به سمت خدا بروم، خدا را به سمت خودم می‌آورم.

یعنی می‌خواهم بگویم مسیحیت در ذات اعتقادش، وقتی مسیح را با خدا یکی می‌گیرد، به نوعی خدا را پایین می‌آورد. و اصلاً چرا این اعتقادات پیش می‌آید؟ ببینید، این نوع اعتقادات در همهٔ ادیان هست؛ در اسلام هم داریم. همهٔ ادیان توحیدی به محض اینکه کمی از مبدأ خودشان دور می‌شوند، احساسات شرک‌آمیز در آن‌ها وارد می‌شود؛ برای اینکه پرستیدن خداوند مطلقِ منزهِ سبحان سخت است. اگر موجودی باشد که بتوانم با او حرف بزنم، تمثالی داشته باشد، و اگر آدم باشد که دیگر بهتر. اگر نه، دست‌کم مجسمه‌ای؛ ببینید، ماجرای سامری در قرآن همین را می‌گوید: به محض اینکه پیامبر غیبت می‌کند، فوری گوساله‌ای می‌سازد تا چیزی ببیند. این خیلی راحت‌تر است که دست‌کم تمثالی باشد و جلویش بایستید و عبادتتان را انجام دهید، تا اینکه اعتقاداتی بیاید و به شما بگوید اگر می‌خواهید عبادت کنید، همین‌طور به سمتی بایستید، به احترام موجودی که هیچ نشانه‌ای از او در دور و اطراف خودت نمی‌بینی و به نظر می‌آید موجودی مجرد و ذهنی در عالم غیب است، و او را عبادت کن. چون این سخت است، این روند کلاً در همهٔ ادیان توحیدی وجود داشته و دارد که خداوند را دست‌کم کمی پایین بیاوریم تا ملموس‌تر شود؛ چیزی بسازیم، جایی برویم و چیزی ببینیم و آن را به محسوسات نزدیک کنیم. و بدترین نوعش همین است که در مسیحیت اتفاق افتاده؛ یعنی می‌توانید با خداوند راز و نیاز کنید، از خداوند چیز بخواهید و خداوند را بپرستید و تصورتان دقیقاً این باشد که با مسیح حرف می‌زنید و مسیح را می‌پرستید، یعنی یک انسان را، برای اینکه او را با خداوند هم‌ذات گرفته‌اید. عبادت به نوعی راحت می‌شود، چون به هر حال تصور مشخصی از خداوند پیدا می‌کنند؛ ولی دیگر از حالت عبادت، به معنای واقعی کلمه، خارج می‌شود. این نقص ذاتی مسیحیت است. هر نوع بیانی که از مسیحیت داشته باشید، جدا از اینکه تثلیث و اعتقاد به تجسد ایرادهای فلسفی دارد، به نظر من تأثیر مثبتی بر مسیحیت نمی‌گذارد.

عرفان مسیحی را ببینید: همین الان کتاب‌هایی هست که دربارهٔ عرفان مسیحی صحبت می‌کنند؛ عرفای مسیحی به دو طیف تقسیم می‌شوند، مسیح‌محورها و خدامحورها. اکهارت مثلاً جزو طیف خدامحور است، در حدی که کلیسا تکفیرش کرده است؛ برای اینکه کلاً به حالتی رسیده است که آدمی که این حرف‌ها را می‌زند به‌وضوح نمی‌تواند به الوهیت مسیح معتقد باشد. و مسیح‌محورها آن‌هایی‌اند که با مسیح راز و نیاز می‌کنند و مسیح در درونشان سخن می‌گوید؛ آن کتابی که آوردم و گفتم کتاب جالبی است، نمایندهٔ طیف مسیح‌محور است. من باید تکلیفم روشن باشد: آن چیزی که در درون من هست و با ایمان فعال می‌شود، خداست که در درون من با من صحبت می‌کند یا مثلاً مسیح است؟ آیا در من، از راه عقل خودم، ندای خداوند را می‌شنوم یا ندای چیزی غیر از خدا را؟ این غیرخدا بودن مسیح باز جای همان حرف را دارد؛ هر جا این حرف را بزنید، می‌گویند نه، مسیح همان خداست؛ ولی بعد می‌بینید که خلاصه باز سه‌تا هستند. این اختیاری که مسیحیان برای خودشان قائل‌اند، که هر وقت لازم شد بگویند نه، این‌ها یکی‌اند و هر وقت قرار شد، بگویند سه‌تا هستند، خیلی به کارشان می‌آید.

یکی از حاضران: من چنین ادعایی ندارم؛ ولی ادعای شما این است که همه توانایی ارتباط با آن موجود مجرد، آن موجود غیبی، را دارند؟

تمام تلاش پیامبران، دست‌کم پیامبران ابراهیمی، این بوده است که این کار سخت باعث نشود کار دیگری بکنیم. سخت است، می‌دانیم سخت است، ولی مجاز نیستیم کار دیگری بکنیم. اصلاً همهٔ این ماجرا برای همین است که جا بیفتد که آری، خیلی سخت است. ممکن است تصوری که از خدا پیدا می‌کنی، حتی همین الان تصوری که موحدین از خدا دارند، به نوعی طوری اصلاح شده باشد که ارتباط با او کمی راحت‌تر شود؛ ولی قرار نیست به خودمان اجازهٔ این کار را بدهیم که کار به جایی برسد که تصویب کنیم چنین چیزی جزو ارکان دین خودمان باشد. بنابراین به نظر من مسیحیت اینجا در واقع نقطهٔ ضعفی دارد که به‌طور تاریخی در آن وارد شده است؛ هرچند در طول تاریخ الهی‌دان‌ها و آدم‌هایی بوده‌اند که مدام سعی کرده‌اند به نوعی این مشکل را حل کنند. ولی واقعاً آن مصوبهٔ شورای نیقیه آنجا هست؛ قدیمی‌ترین مصوبهٔ کلیساست، و اگر انکار شود همه‌چیز به نوعی از بین می‌رود، برای اینکه همهٔ سندیت‌ها به اعتقاد به سندیت حرف‌های آبای کلیسا برمی‌گردد. یعنی اگر سند نیقیه را انکار کنید، مصوبات مربوط به فصول عهد عتیق بعد از آن است: فکر می‌کنم حدود ۵۰ سال بعد از شورای نیقیه است که این فصل‌ها به‌عنوان فصل‌های کتاب مقدس به تأیید کلیسا رسیده است. البته سابقه‌اش به قرن سوم هم برمی‌گردد و مجموعه‌هایی که تقریباً همین فصول را دارند جمع‌آوری شده بودند، ولی این کتاب عهد عتیق به‌عنوان مصوبهٔ کلیسا بعد از شورای نیقیه تثبیت شده است. بنابراین مصوبهٔ شورای نیقیه به نوعی کلید اعتقادات مسیحی شده است؛ و متأسفانه نمی‌شود عبارت‌هایی را که آنجا تصویب شده تعبیر توحیدی کرد. مصوبه خیلی کوتاه است؛ اگر کسی توانست، آن را تعبیر توحیدی کند. من شخصاً علاقه‌مندم که اگر راهی باشد، مسیحیان موحد شوند. چرا؟ برای اینکه به نوعی، به آن صورت، رفتارهای شرک‌آمیز ندارند؛ یعنی شاید خیلی‌هایشان واقعاً وقتی با خدا صحبت می‌کنند، لزوماً معنایش این نباشد که مسیح را در ذهن خودشان حاضر می‌کنند. ولی به هر حال این مشکل تاریخی وجود دارد و فکر می‌کنم مشکل خیلی جدی‌ای است.

سعی کردم فقط پیش از آنکه بحث‌های فلسفی و این حرف‌ها را بکنیم، بگویم که این اصلاً تأثیر اخلاقی هم می‌گذارد. این دقیقاً به همان معنایی است که ادیان ابراهیمی با آن مبارزه می‌کردند: اینکه نباید مجسمهٔ گوساله بسازی و جلویش بایستی، ولو اینکه سعی کنی خدا را در ذهنت حاضر کنی. آن‌ها که این گوساله را می‌پرستیدند، این‌طور نبود که بگویند این گوساله در کنار خدا چیز جدیدی است؛ خودش نماد بود، حتی نشانه. حق نداری تمثال هم بسازی و جلویش بایستی و بعد خدا را عبادت کنی؛ چه برسد به اینکه بخواهی در ذهن خودت هم به نوعی به خدا حالت انسانی بدهی. این حالت انسان‌مرکزی که در مسیحیت به وجود آمد و بعد از دوران مدرن به اومانیسم تبدیل شد، خیلی جالب است: اومانیست‌ها به نوعی مخالف مسیحیت‌اند، ولی این انسان‌محوری و انسان‌مرکزی به نوعی در تمدن غرب همچنان ادامه دارد، ولو اینکه در ظاهر به نوعی انکار شود. اصطلاحی که در فلسفهٔ غرب هست، یعنی تمایز سوژه و ابژه و سوژه‌محور بودن، به نوعی بدیل انسان‌محور بودن و انسان‌مرکزی بودن اعتقادات مسیحی است.

ببینید، من در اول جلسه بحث‌هایی کردم که به این حرف‌ها مربوط می‌شود. شما می‌گویید در اسلام انسان اشرف مخلوقات است؛ بنا به چه سندی؟ کجای قرآن؟

یکی از حاضران: به‌عنوان بالاترین خلق خدا؛ خودش «احسن الخالقین» گفت.

این‌ها هیچ‌کدام دلیل نیست. ببینید، اینکه ملائکه به انسان سجده کردند به این دلیل است که انسان جامعیتی دارد و ملائکه در واقع مأمور خدمت به انسان‌اند؛ این به هیچ وجه معنایش این نیست که انسان مثلاً بالاترین موجودات است. «فضلنا هم علی کثیر مما خلقنا»؛ یا مثلاً این آیه خیلی واضح‌تر می‌گوید: «و خلق السماوات والارض اکبر من خلق الناس ولکن اکثر الناس لا یعلمون»، که خلق آسمان‌ها و زمین بزرگ‌تر از خلق انسان است ولی اکثر مردم نمی‌دانند. ما دوست داریم برای خودمان مقام رتبهٔ دوم قائل شویم؛ بنابراین شاید در اکثر مکاتب، مثلاً اسلامی، هم این حرف‌ها زده شده باشد. من حق دارم سؤال کنم که سند چیست؟ در قرآن مطلقاً سندی وجود ندارد.

یکی از حاضران: احسن تقویم.

«احسن تقویم» اصلاً معنایش این نیست که انسان را با بقیه مقایسه کند. ببینید، جایی که با بقیه مقایسه شده‌ایم، می‌گوید «کثیر مما خلقنا». بله؛ دربارهٔ «احسن الخالقین»: وقتی انسان خلق شد، خداوند به خودش تبریک می‌گوید: «فتبارک الله احسن الخالقین». معنایش این نیست که خداوند وقتی روح را، که موجود عظیمی در جهان است، خلق کرد، احسن الخالقین نبود. می‌دانید منظورم چیست؟ این‌طور نیست که بخواهید باز از این نتیجه بگیرید که انسان موجودی است که آن‌قدر در احسن تقویم است که خالقش شایستهٔ این است که به او احسن الخالقین گفته شود. به هر حال به نظر نمی‌آید از قرآن بشود چنین نتایجی گرفت؛ حالا اگر اصلاً مقایسه کردن انسان با بقیهٔ موجودات کار درستی باشد. همهٔ این‌ها را کنار بگذارید. مسئله این است که انسان مدال نقره گرفته، برنز گرفته یا اصلاً مدال نگرفته؛ این هیچ ربطی به آن ندارد. به هر حال انسان جزو مخلوقات خداست؛ یعنی این‌طور نیست که نسبت خاصی میان انسان و خدا برقرار باشد. می‌خواهم بگویم در مسیحیت، ذاتِ اعتقاد اصلی‌شان شما را به اینجا می‌کشاند که انسان را در مرتبه‌ای مافوق همهٔ مخلوقات و چیزی غیر از مخلوقات دیگر ببینید. من مشکلی ندارم اگر مثلاً به انسان مدال نقره بدهید؛ ولی او را در میان مخلوقات ببینید.

یکی از حاضران: انسان آن توانایی‌ها را دارد؛ روح انسان می‌تواند به بالاترین حد برسد.

شما معتقدید موجودات دیگری که بتوانند این سیر را داشته باشند وجود ندارند؟ دارند یا ندارند؟ از قرآن برنمی‌آید که مخلوقات دیگری نیستند که توانایی‌های ویژهٔ انسان را داشته باشند، یا اینکه نداشته باشند؛ از قرآن چنین چیزی برنمی‌آید. انسان توانایی‌های ویژه‌ای دارد؛ انسان موجود ویژه‌ای است. به هر حال جامعیت اسماء، اینکه ما قدرت درک اسماء و ظهور پیدا کردن اسماء از راه خودمان را داریم و ملائکه ظاهراً نداشتند، ویژگی انسان است. ولی اصلاً این‌طور نیست که خودمان را با خدا مقایسه کنیم. اولاً ما جزو مخلوقاتیم؛ ثانیاً رتبه‌مان هم اینجا خیلی مشخص نیست که چندم است؛ اگر رتبهٔ اول را هم میان مخلوقات داشته باشیم، چیز مهمی نیست. یعنی این‌طور نیست که بخواهم مدام خودم را با مخلوقات دیگر مقایسه کنم. در مسیحیت نمی‌توانید چنین تصوری داشته باشید؛ برای اینکه آن طرف، در آن افرازِ مربوط به خداوند، مسیح، یعنی یک انسان، یک صورت انسانی، به معنای واقعی کلمه حضور دارد. به هر حال به نظر من در اعتقادات اسلامی چنین ضرورتی وجود ندارد. مسلمان‌بودن ضرورتاً به این معنا نیست که خودمان را بالاترین مخلوق بدانیم؛ حتی اگر هم بدانیم، به هر حال باید خودمان را مخلوق بدانیم. یعنی سرانجام در رسیدن به وحدت مشکلی وجود ندارد؛ برای اینکه من چه بخواهم مخلوق اول باشم چه مخلوق آخر، به هر حال جزو مخلوقاتم.