→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۸ · مسیحیت

روش نقد مسیحیت و بازخوانی حبوط انسان

۱۴,۸۶۱ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او جلسه را با این یادآوری آغاز می‌کند که نقادی فقط گفتن نکات منفی نیست و جنبه‌های مثبت مسیحیت را هم می‌گوید. سپس روش بحث و شرط کامل بودن نقد و ضوابط بحث دربارهٔ مکتب دینی را توضیح می‌دهد. بعد اعتقادنامهٔ نیقیه را می‌خواند و می‌گوید تثلیث شرک‌آمیز است، و استدلال‌های الهیات مسیحی برای تجسد، گناه اولیه و رنج در زمین را بررسی می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

وقتی از نقادی حرف می‌زنیم، واقعاً معنایش این نیست که می‌خواهیم به نکات منفی حرف‌هایی که زده شد اشاره کنیم؛ این نکته را جلسهٔ قبل هم گفتم و دوباره تکرار می‌کنم. طبعاً سعی می‌کنم در هر جلسه، یا به هر حال هرجا موقعیتی پیش آمد، به جنبه‌های مثبتی هم که در مسیحیت هست — و واقعاً هست — اشاره کنم؛ حتی جاهایی که احساس می‌کنم برتری‌ای نسبت به فرهنگ مسلمان‌ها وجود دارد، که لزوماً به معنای برتری نسبت به اسلام نیست.

به عنوان مثال، همان دو نکته‌ای را که جلسهٔ قبل گفتم تکرار می‌کنم، چون دوست دارم تکرارشان کنم. یکی تمرکز زیاد مسیحی‌ها بر داستان خلقت به روایت کتاب مقدس است، که شبیه داستان خلقت در قرآن است، هرچند نه عیناً مثل داستان قرآن. فکر می‌کنم اهمیتی که مسیحی‌ها به این داستان می‌دهند نکتهٔ بسیار مثبتی است. در واقع الهیات و مبانی کلامی‌شان را تا حدود زیادی بر مبنای مفهوم‌هایی می‌گذارند که در این داستان هست، مثل گناه اولیه و هبوط. این نکتهٔ خیلی مثبتی است و به نظر من نقطه‌ضعف بزرگی برای کلام اسلامی است که آن‌قدر که شایسته بوده به این داستان توجه نکرده است؛ در حالی که این داستان در قرآن نه یک بار، بلکه بارها تکرار شده است. به نظر می‌آید انسان‌شناسی قرآن بر همین قصه و بر این مبنا استوار است که اصولاً هبوطی اتفاق افتاده؛ درک این قصه برای شناختن انسان خیلی مهم است و بنابراین در درک مفاهیمی مثل نبوت یا حتی معاد کاملاً اهمیت دارد.

البته این به آن معنا نیست که مسلمان‌ها توجه نکرده‌اند؛ عرفا توجه خیلی زیادی به این داستان کرده‌اند و مفسران، مخصوصاً عرفا، دربارهٔ آن بحث کرده‌اند. اما در آنچه رسماً کلام و الهیات می‌نامیم، به نظر می‌رسد به این داستان زیاد توجه نشده است. بحث‌های خیلی جالبی در کلام و الهیات مطرح است، ولی معمولاً نمی‌بینید که با استفاده از این داستان استدلالی بشود. به هر حال این یک نکتهٔ خیلی مثبت در مسیحیت است که این داستان، که به نظر من داستان مهمی است، مبنای بحث‌هایش است.

نکته‌ای که بیشتر میل دارم بر آن پافشاری کنم این است که در مسیحیت یک نکتهٔ بسیار بسیار مثبت هست، و آن شخصیتی است که در مسیحیت از مسیح ترسیم می‌شود. هویت مسیح از نظر اخلاقی بی‌نهایت مؤثر و جذاب است. حقیقتاً اصطلاحی که مسیحی‌ها به کار می‌برند، که شیوهٔ نجات‌یافتن «زندگی کردن در مسیح» است، با توجه به چهره‌ای که در کتاب مقدس و اصولاً در فرهنگ مسیحی از مسیح ترسیم شده، زندگی خیلی جالبی است. مسیحی‌ها، عرفای مسیحی و مؤمنان مسیحی به هر حال از شخصیت مسیح به اندازهٔ خیلی زیادی استفادهٔ اخلاقی می‌کنند و نباید این را فراموش کنیم.

فکر می‌کنم در ترسیم شخصیت مسیح در مسیحیت نکات جالبی وجود دارد که ما در ترسیم شخصیت اولیای خدا بر بعضی از آن‌ها تأکید نمی‌کنیم. نظرم این نیست که مثلاً در ائمه یا پیامبران دیگر این ویژگی‌ها وجود ندارد؛ منظورم این است که توصیفی که ما از اولیای خدا می‌کنیم بعضی از نکات مثبتی را که در شخصیت‌پردازی مسیحی از مسیح وجود دارد شامل نمی‌شود، و به هر حال به نظر من از این جهت قدرتی در نگاه مسیحیت به مسیح وجود دارد. باز دربارهٔ آن نکات مثبت معتقدم که قرآن به مسیح همان‌گونه نگاه می‌کند، و بسیاری از توصیف‌هایی که قرآن از پیامبران می‌کند شامل همین نکات است؛ نکاتی که بعدها در فرهنگ اخلاقی ما و در شخصیت‌پردازی ما از پیامبران چندان جایی پیدا نکرده است. همیشه استثنا وجود دارد: مثلاً عرفایی هستند که می‌بینید با تأکید زیاد به بعضی از این نکات پرداخته‌اند، که شاید بعداً با جزئیات به آن‌ها اشاره کنم. مثلاً دربارهٔ شخصیت خود مسیح، هم ابن‌عربی و هم حلاج اعتقادات و توصیف‌های ویژه‌ای دارند که جالب است.

به هر حال این نکات مثبت را فراموش نکنیم. کمی نگرانم که چون وارد مرحله‌ای شده‌ایم که آدم وقتی نقادی می‌کند اصولاً به اشتباه‌ها و اصلاح‌کردن‌ها می‌پردازد، معنایش این بشود که همهٔ حرف‌هایی که اینجا زدیم اصلاً پوچ بوده، مسیحیت اصلاً هیچ نکتهٔ مثبتی ندارد و اعتقاد خیلی ضعیفی است. فکر کنم این‌گونه است: وقتی حرف‌ها را با نقادی و گفتن نکات منفی پایان دهیم، در شیبی قرار می‌گیریم که انگار آدم‌ها سُر می‌خورند و تا تهش می‌روند و همه‌چیز صفر می‌شود. میل ندارم نتیجهٔ این حرف‌ها این باشد که مسیحیت در ذهن شما به چیزی تبدیل شود که واجد هیچ نوع ارزش معقول یا اخلاقی نیست. این نکات مثبت و نکات مثبت دیگری را که وجود دارد، در این چند جلسه‌ای که باقی مانده، گه‌گاه در جاهای دیگر هم یادآوری می‌کنم.

جلسهٔ قبل بحث نسبتاً مفصلی کردم که دیگر تکرارش نمی‌کنم: وقتی دربارهٔ نقادی یک مکتب فکری بحث می‌کنید، پرسشی هست که در سطحی مطرح می‌شود که با نقادی خود حرف‌های زده‌شده کمی فاصله دارد؛ اینکه بخواهم تحقیق کنم آیا حرف‌هایی که تحت عنوان مسیحیت زده شده واقعاً مسیحیت واقعی هست یا نه. این یک بحث تاریخی است: آیا اعتقاد داشتن به مسیح به این معناست که باید اعتقاداتی را که الان اینجا به عنوان مسیحیت ارائه شد بپذیرم یا نه؟ ممکن است تحریف‌هایی صورت گرفته باشد، جعل‌هایی صورت گرفته باشد. این بحث از بحث دربارهٔ اینکه اعتقاداتی که تحت عنوان مسیحیت ارائه شد درست هستند یا نه جداست.

مثل این است که اسم حرف‌هایی را که الان زده شد بگذارم «مسیحیت پرایم»، و چیزی هم به معنای واقعی کلمه تحت عنوان مسیحیت وجود داشته است. یک بحث این است که این مسیحیت پرایم چقدر با مسیحیت منطبق است و چقدر می‌شود دفاع کرد که واقعاً همان مکتب اصلی مسیحیت است که خود مسیح می‌گفت و تبلیغ می‌کرد. بحث دیگر این است که حرف‌هایی که در همین بستهٔ مسیحیت پرایم هست درست‌اند یا غلط. ممکن است دربارهٔ مکتبی، آن پرایمش از خودش بهتر باشد. بنابراین منطبق نبودن به این معنا نیست که داریم آن را تخطئه می‌کنیم. دفعهٔ قبل گفتم که این حتی می‌تواند ملاکی دینی پیدا کند: من به عنوان یک مسیحی ممکن است معتقد باشم که در قرون اولیه اشتباهاتی وجود داشت که آبای کلیسا در قرون بعد، به تأیید روح‌القدس و مثلاً مسیحی که زنده است، آن اشکالات را برطرف کردند و به مصوباتی رسیدند که مسیحیت اصلی همان است. وقتی اعتقادات دینی را نقل می‌کنید، معمولاً تفاوت‌هایی با اعتقادات بشری هست؛ مثلاً همین که بتوانید در بحث‌هایتان از دخالت ماوراءالطبیعه و دخالت خداوند استفاده کنید، طبعاً ممکن است احتمالاتی را مطرح کنید که در مکاتب دیگر مطرح نمی‌شود.

پس آن سطح مباحث تاریخی را گفتم که دربارهٔ مسیحیت خیلی مهم است؛ مخصوصاً فکر می‌کنم اهمیت خیلی زیادی دارد که واقعاً درک کنیم این حرف‌هایی که زده می‌شود چقدر با مسیحیت به معنای اصیلش تطبیق دارد. ولی گفتم که این‌ها را به بعد از بحث مستقیم دربارهٔ خود ادعاهای مطرح‌شده موکول می‌کنم. از این جلسه، احتمالاً تا یک جلسهٔ دیگر هم، دربارهٔ خود ادعاها بحث می‌کنم. اگر یادتان باشد، جلسهٔ قبل از تثلیث شروع کردم.

پیش از ادامهٔ بحث، می‌خواهم یک بار دیگر به نکته‌ای برگردم. یک جلسه در این باره صحبت کردم که مطرح کردن مبانی یک اعتقاد لزوماً به این معنا نیست که شیوه‌ای عقلی و استدلالی، مثلاً به فرم دکارتی، داشته باشیم؛ نهایتاً سعی کردم به اینجا برسیم که می‌توانیم کمی آزادی عمل داشته باشیم. آزادی عملمان چگونه است؟ به جای اینکه حرف‌هایی را که می‌خواهم بزنم از مبانی بدیهی یا آکسیوم‌هایی که فرض کرده‌ام درست است نتیجه بگیرم، آن‌طور که مثلاً در فلسفهٔ ارسطویی یا دکارتی مطرح است، گفتم می‌توانم فکت‌هایی را که مورد قبول همه است در نظر بگیرم؛ نه به عنوان مبانی استدلال، بلکه به عنوان حقایقی که آن‌ها را می‌شناسیم. بعد مدلی ارائه کنم و سعی کنم نشان دهم که این مدل این فکت‌ها را خوب توجیه می‌کند. در ساینس معمولاً همین‌گونه برخورد می‌شود: کسی نمی‌آید مبانی مثلاً مکانیک نیوتونی را ثابت کند، ولی نشان می‌دهد که مکانیک نیوتونی با تجربیات و آزمایش‌هایی که می‌کنیم و با مشاهداتی که داریم سازگار است، و علاوه بر اینکه آن‌ها را توجیه می‌کند، حتی دربارهٔ آزمایش‌هایی که می‌خواهیم انجام دهیم به ما قدرت پیش‌گویی می‌دهد. بنابراین در این نگاه لزومی نمی‌بینم که همهٔ حرف‌هایی که می‌زنم استدلالی باشد، به این معنا که از مبانی‌ای نتیجه شده باشد؛ آنچه مهم است این است که بتوانم حقایق را با آن‌ها خوب توجیه کنم.

بعد در همان جلسه حرف از این شد که اینکه چه چیزهایی فکت هستند و چه چیزهایی نیستند هم به هر حال جای مناقشه دارد. در یک جمع می‌شود روی چیزهایی توافق کرد، و لزومی ندارد آدم‌ها استدلال خیلی قوی بیاورند که آنچه به عنوان فکت می‌شناسند واقعاً درست است یا نه؛ من دیگر وارد این بحث نمی‌شوم. این توصیفی بود که قبلاً دربارهٔ شیوهٔ بحث گفتم. نکتهٔ خیلی مهم از نظر من این است که مدلمان لزوماً نباید فرمال باشد و لزوماً نباید شیوهٔ استدلال صوری و قیاسی داشته باشیم. گفتم می‌شود با یک داستان شروع کرد؛ می‌شود از استعاره و از هر شیوه‌ای استفاده کرد که مفهومی را که می‌خواهید بیان کنید بهتر به کسی برساند که گوش می‌دهد و می‌خواهد بفهمد شما چه می‌گویید. ممکن است داستان بگویید، شعر بگویید یا از استعاره‌ها و مسائل عاطفی استفاده کنید. مهم این است که آن شخص نهایتاً، وقتی همهٔ حرف‌ها را شنید، احساس کند با این مدلی که شما برای نگاه کردن به جهان ارائه کرده‌اید می‌تواند با واقعیت‌هایی که در جهان می‌بیند ارتباط بهتری برقرار کند.

این توصیفی که از شیوهٔ بحث داریم، اگر کسی پذیرفته باشد که با چنین روشی وارد بحث شویم، خودبه‌خود شیوهٔ نقادی‌اش را هم تا حدی مشخص می‌کند. غیر از آن بحث که آیا این حرف‌ها را از نظر تاریخی می‌شود مسیحیت نامید یا نه، که مثل بحث دربارهٔ عنوانی است که به این مباحث می‌دهیم، وقتی خود این مدلِ ارائه‌شده تحت عنوان مسیحیت را می‌خواهم نقد کنم، نقدهایم شامل چه چیزهایی می‌تواند باشد؟ برای رد کردن حرف‌هایی که زده شده، می‌توانم فکت‌هایی ارائه کنم که این مدل توجیهشان نمی‌کند؛ درست مثل کاری که در ساینس انجام می‌شود. اگر بخواهم مکانیک نیوتونی را رد کنم، به پدیده‌ای اشاره می‌کنم که طبق معادلات نیوتون نباید اتفاق بیفتد؛ مثلاً مدار عطارد نباید این شکلی باشد، و حالا که این شکلی است، مکانیک نیوتونی مشکلی دارد. پس یک راه این است که در مرحله‌ای که فکت‌ها ارائه می‌شوند، فکتی اضافه کنم که با چیزهایی که گفته شد توجیه نمی‌شود، و این‌گونه به تناقضی برسم.

یا می‌توانم، جدا از اینکه حقایق جهان چه هستند، خود این حرف‌ها، یعنی چیزهایی را که در این مدل گفته شده و استدلال‌ها را، مستقیماً بررسی کنم که استدلال‌ها چقدر درست‌اند. این ربطی به اینکه جهان خارج چگونه است ندارد؛ درون یک مدل می‌توانم بگویم که این مدل ناسازگاری درونی دارد، یعنی حرف‌هایی که زده شده با هم سازگار نیستند. و می‌توانم بگویم بعضی از استدلال‌هایی که اینجا انجام شده، آنچه را می‌خواستیم نتیجه بگیریم نتیجه نمی‌دهند.

مثل اینکه نظریه‌ای ریاضی دارم و می‌خواهم قضیه‌ای را ثابت کنم، اما استدلالم غلط است. این ربطی به این ندارد که فکر کنم این نظریه کاربرد دارد یا ندارد، خوب است یا بد. مشکل اینجاست که ممکن است گزاره درست باشد و استدلالش غلط. من می‌توانم استدلال‌ها را مستقیماً بررسی کنم و به‌طور کاملاً فرمال، درون مدلی که ارائه شده، نشان دهم که تناقض‌هایی وجود دارد. این‌ها جدا از این است که مدل با فکت‌ها سازگار هست یا نیست.

نکتهٔ خیلی خیلی مهم، که همیشه بر آن تأکید می‌کنم، این است: به فرض اینکه همهٔ این کارها را هم کردیم و مدلی که ارائه شده زیر سؤال رفت، معمولاً کسی اعتقادش را به چنین مدل‌هایی از دست نمی‌دهد، مگر اینکه شما مدل جایگزین بهتری داشته باشید. فرض کنید در این جلسه دربارهٔ توجیه‌ها و تفسیرهایی که مسیحیت از داستان خلقت برای توجیه شر، یا برای شناختن مسیح به عنوان حقیقت مسیح، به کار می‌برد، خدشه‌هایی وارد کردم و گفتم مثلاً این حرف‌ها درست نیست و این برداشت از داستان درست نیست. اگر یادتان باشد، آن برداشت خاصی که از داستان وجود داشت می‌خواست چیزهایی را در این دنیا توجیه کند؛ مثلاً اینکه چرا ما دچار ناملایمات و آنچه اصطلاحاً شر می‌گویند شده‌ایم. اگر من بیایم داستان را، نه، استفاده‌اش را، زیر سؤال ببرم، باید چیزی جایش بگذارم و به آن سؤال‌ها به نحوی جواب دهم؛ این برداشت‌های مسیحی در جواب سؤال‌هایی پدید آمده‌اند. بنابراین صرف اینکه بگویم این برداشتتان ضعیف است یا جایی‌اش اشکال دارد، مشکلی را حل نمی‌کند، مگر اینکه بتوانم ماجرا را به شیوهٔ بهتری حل‌وفصل کنم. مثلاً اگر در داستان سوءبرداشتی وجود دارد، بگویم برداشت درست چیست، و چرا اگر برداشت درست انجام شود همچنان می‌توانم نتایج دلخواهی را که لازم است بگیرم.

این به‌طور کلی موضوع خیلی خیلی مهمی در نقادی است، مخصوصاً برای مکتب‌هایی مثل مکتب‌های دینی یا فلسفی: اگر چیزی را زیر سؤال می‌برید، باید توجه داشته باشید که نقادی‌تان وقتی کامل است که بتوانید چیز جایگزینی، یعنی مدل‌های جایگزین یا صورت اصلاح‌شدهٔ همین مدل را، جایش بگذارید. صرف اینکه آدمی دید منفی داشته باشد و بیاید ایراد بگیرد کافی نیست. مثلاً به فیزیک مدرن و مکانیک کوانتوم ممکن است هزار ایراد بشود گرفت، اما هیچ‌کس با این حرف‌ها مکانیک کوانتوم را کنار نمی‌گذارد؛ مگر اینکه بگویید: این مدلی که الان با آن خیلی چیزها را توجیه می‌کنم ایرادهایی هم دارد؛ اگر درست نیست و ایرادهایش را هم گفتی، بیا بگو چه چیزی می‌خواهی جایش بگذاری. اگر توانستی مدل بهتری بگذاری، مردم مکانیک کوانتوم را رها می‌کنند. اگر نتوانستی، فقط چند اشکال در آن نشان داده‌ای؛ کما اینکه احتمالاً همه‌تان می‌دانید فیزیک مدرن اشکالاتی دارد، چه از نظر مبانی، چه از نظر فلسفی، و چه حتی از نظر ضعف‌هایی که در مشاهدات و آزمایش‌ها دارد. این‌ها به هیچ وجه این احساس را ایجاد نمی‌کند که باید همین الان این مدل را کنار بگذاریم. تا وقتی چیزی برای جایگزینی نداریم، مردم به نحوی اعتقادشان و کار کردن با این مدل را ادامه می‌دهند.

این عین همان اتفاقی است که در تاریخ علم، در فاصلهٔ جایگزین شدن مکانیک نیوتونی با مکانیک نسبیتی، می‌بینیم. آزمایش روشنی وجود داشت که با مبانی کلاسیک قابل توجیه نبود، یعنی آزمایش مایکلسون-مورلی؛ چندین سال این آزمایش وجود داشت و توجیه درست‌وحسابی هم برایش نداشتیم، اما تا نظریهٔ نسبیت به عنوان نظریهٔ جدیدی که می‌تواند جایگزین مکانیک کلاسیک شود جا نیفتاد، کسی خیلی هم دچار تشویش نشد و مردم همچنان اعتقادشان را به فیزیک کلاسیک حفظ کردند. بنابراین خیلی مهم است که بحث‌های ما به این سمت برود که اگر چیزهایی را نقض می‌کنیم، بگوییم چه چیزی داریم جایش بگذاریم. به هر حال این مدل چیزهایی را توجیه می‌کرد و حسن‌هایی داشت؛ باید سعی کنیم مدلی بیاوریم که آن حسن‌ها را داشته باشد و در عین حال، اگر نقطه‌ضعف‌هایی دیده می‌شود، آن‌ها را برطرف کند.

آخرین نکته، که اشارهٔ مختصری به آن کردم و بد نیست کمی بیشتر درباره‌اش صحبت کنم، این است، و همیشه یادتان باشد، که بحث کردن دربارهٔ عقاید دینی شامل ضوابطی می‌شود که ممکن است در بحث دربارهٔ مکاتب غیردینی اصلاً موضوعیت نداشته باشد. مثلاً فرض کنید وقتی دربارهٔ اسلام، یا حالا مسیحیت، بحث می‌کنم، اگر واقعاً استدلال‌ها و شواهدی داشته باشم که به نحوی ثابت کند، یا به هر حال تا حدود زیادی تثبیت کند، که قرآن کتاب خداست، آن‌وقت انبوهی از گزاره‌هایی که در قرآن هست یک‌باره به عنوان فکت در دست من قرار می‌گیرد. این اتفاق در مکاتب غیردینی نمی‌افتد. مثلاً نمی‌توانم استدلالی کلی بیاورم که کتاب «کاپیتال» مارکس درست است و بعد بگویند بنابراین همهٔ گزاره‌هایی که در آن هست درست است. یعنی ویژگی‌ای در بحث‌های دینی هست: اگر بتوانم هویت دینی این‌ها را ثابت کنم، یعنی دربارهٔ اینکه منشأ الهی دارند بحث کنم و این را تا حدودی به اثبات برسانم، معنایش این است که یک‌باره باید خیلی چیزها را قبول کنم. این مدل‌ها مدل‌های خاصی‌اند: به جایی که رسیدید، یک‌باره مدل خیلی بزرگ می‌شود، فکت‌هایتان خیلی زیاد می‌شود و نتایجی که می‌گیرید خیلی زیاد می‌شود.

برای خیلی چیزها اصطلاح «تعبد» و «تعبدی» را به کار می‌برند؛ مثلاً می‌گویند جزئیات احکام را تعبدی می‌پذیرید. معمولاً طوری بحث می‌کنند که انگار تعبدی پذیرفتن در مقابل عقلانی پذیرفتن است، در حالی که اصلاً این‌گونه نیست. تعبدی پذیرفتن یعنی همین: من با عقلم تا جایی می‌آیم و مثلاً برایم ثابت می‌شود که این کتاب کتاب خداست؛ دیگر جزئیاتش را، به قول خودم، با تعبد می‌پذیرم. یعنی نتیجهٔ منطقی این است که اگر برایم ثابت شده که این کتاب خداست، اگر پیغمبر واقعاً پیغمبر بوده، حرف‌هایش درست است. مثلاً اگر برایم ثابت شود که این شخص فرستادهٔ خداست و عصمت هم دارد، تعبد یعنی اینکه حالا دیگر باید همهٔ حرف‌هایش را قبول کنم. این نتیجهٔ مستقیم یک بحث منطقی است. تعبد به این معنا نیست که حالا عقلم را تعطیل می‌کنم؛ اتفاقاً عقلم به من می‌گوید اگر تا اینجا آمدی، حالا دیگر حرف‌های این آدم باید درست باشد، و اگر غیر از این رفتار کنم نامعقول رفتار کرده‌ام.

یا در شیوهٔ اثبات خودم و رسیدن به اینکه این فرد فرستادهٔ خداست و عصمت دارد شک دارم، مثلاً در اینکه قرآن کتاب خداست و از تحریف خالی است، و به همین دلیل نمی‌پذیرم که آیات قرآن درست است؛ یا اگر واقعاً قبول دارم و تا اینجا آمده‌ام، ناچار باید بپذیرم که بقیه‌اش هم درست است. بنابراین تعبدی پذیرفتن، اگر تا جایی آمده باشم، عین نتیجهٔ منطقی گرفتن است و به این معنا نیست که عقلم را از جای دیگری کنار می‌گذارم.

مهم این است که این شخص برای من ثابت شده که پیامبر است، به دلیل معجزاتی که دیده‌ام. فرض کنید در زمان حضرت عیسی زندگی می‌کنم، همراه عیسی حرکت می‌کنم، مدام این معجزات را می‌بینم و مطمئن می‌شوم که او فرستادهٔ خداست. خب، از این به بعد حرف‌هایش برای من سندیت دارد؛ انگار که مستقیماً حقایق را می‌شنوم. و حالا اگر حرفش با عقل من، یا با برداشت‌هایی که تا حالا داشتم، جور درنیاید، بیشتر به خودم شک می‌کنم تا به حرف‌هایی که این شخص می‌زند. معنای تعبد همین است. مثل این است که بخشی از ذهن من با بخش دیگری درگیر شده است. آن بخشی که به من می‌گوید باید همهٔ جزئیات قرآن را بپذیری، یا همهٔ حرف‌های عیسی درست است، این را هم عقل من دارد به من می‌گوید. ولی برداشت‌های شخصی‌ای هم از دنیا داشته‌ام که حرف‌هایی که الان از عیسی می‌شنوم با آن‌ها تناقض دارد.

مثلاً از دین اسلام به اندازهٔ کافی شواهدی دارم که اسلام دین خداست، قرآن هم تحریف نشده و اصول احکامی هم که بیان شده درست است. حالا بعضی از این احکام را نمی‌فهمم چرا درست‌اند؛ به نظرم درست نمی‌آیند. اگر بپذیرم که درست‌اند و این گرایش خودم را که به نظرم درست نمی‌آیند کنار بگذارم، کار نامعقولی نکرده‌ام. مسئله از دو طریق آمده است: از یک طرف عقلم بنا به استدلال‌هایی که دارم به من می‌گوید این باید درست باشد، و از طرف دیگر با بعضی احساسات من، مثلاً با برداشتی که از جهان و از کارهای خوب و بد دارم، نمی‌خواند. طبیعی است که بیشتر به خودم شک کنم که شاید بد می‌فهمم؛ شاید مثلاً این حکمی را که به نظرم نامعقول می‌آید دست‌کم باید کمی تحمل کنم. به نظر می‌آید این‌طور است، اگر واقعاً مطمئن باشم که این حرف را شخصی زده که معصوم بوده و برایم ثابت شده باشد که آن شخص معصوم است.

فرض را بر این بگذارید که برایم ثابت شده این شخص فرستادهٔ خداست. در زمان حضرت مسیح زندگی می‌کنم؛ نه، در زمان حضرت موسی، چون حضرت موسی بیشتر شریعت می‌گفت. جلوی چشم من حضرت موسی دریا را شکافته، من همراه آن‌ها رد شده‌ام، و وقتی دست فرعون رسید، آب ریخت و آن‌ها غرق شدند؛ همهٔ این اتفاق‌ها و معجزات جلوی چشم من اتفاق افتاده و مطمئن شده‌ام که موسی فرستادهٔ خداست. حالا او شریعتی را تجویز می‌کند؛ شریعت سخت است، رعایتش مشکل است و بعضی جاهایش را نمی‌فهمم چرا. ولی قبول دارید که اگر آن را قبول نکنم کار نامعقولی کرده‌ام؟

مهم نیست؛ اصلاً فرض کنید همین الان فرشته‌ای آمد و به شخص شما الهام کرد و جلوی شما معجزه‌ای هم کرد تا مطمئن شوید فرشته است. اصلاً مهم نیست مردم دیگر وجود دارند یا نه؛ به شما، به شخص شما، ثابت شد. مثلاً فرشته‌ای آمد و برایتان سفره‌ای هم از آسمان آورد و خوردید، حسابی هم خوردید و سیر شدید، و آخرش که داشت می‌رفت گفت: «این کارها را کردم برای اینکه به تو بگویم قرآن کتاب خداست؛ همین قرآن.» فرض را بر این بگذارید که چنین اتفاقی افتاده است. حالا حکمی در قرآن هست که از نظر شما معقول نمی‌آید. چه کار باید بکنید؟ من این را می‌گویم.

یکی از حاضران: به نظر من این رویکرد نامعقول است؛ یعنی ایمان همیشه باید امکانی بدهد که چیز بیشتری بر شخص معلوم شود، مثل اینکه فرشتهٔ دیگری هم بیاید و چیزی را بر او معلوم کند.

نکته چیست؟ بگذارید آنچه را می‌خواهید بگویید کمی منظم‌تر بگویم. اولاً من هیچ‌وقت نمی‌توانم مطمئن شوم که آنچه از قرآن می‌فهمم را درست می‌فهمم یا نه. هیچ‌وقت این‌طور نیست که عبارتی را، در اثر استدلال‌های دینی‌ای که دارم، مطمئن شوم که صددرصد درست می‌فهمم، و نمی‌توانم مطمئن شوم که این حکم صددرصد صادر شده است. بنابراین همیشه درصدی از خطا برای تمام گزاره‌هایی که از طریق دین می‌فهمم وجود دارد؛ همان درصد خطا دربارهٔ چیزهایی که خودم می‌فهمم هم وجود دارد. پس همیشه در جاهایی که تعارض‌هایی پیش می‌آید، باید قضاوت‌های معقولی داشته باشم. اگر مثلاً برایم خیلی روشن است که قرآن کتاب خداست و اینجا عبارت خیلی روشنی هست که حکم یا حقیقتی را بیان کرده، در حالی که چیزهایی که خودم می‌فهمم و با آن تناقض دارد چندان قدرتی ندارد، به راحتی آن‌ها را کنار می‌گذارم. ولی این‌طور نیست که به جایی برسم که احساس کنم صددرصد فهمیده‌ام این کتاب خداست و صددرصد هم آن را خوب می‌فهمم، و بنابراین همهٔ ادراکات خودم را کنار بگذارم؛ در حالی که بعضی از آن‌ها ممکن است خیلی بدیهی‌تر از چیزی باشند که از اینجا درک می‌کنم.

خلاصه اینکه در درک هر دینی، و در درک هر چیزی، حائل زبان داریم. حائل زبان وجود دارد، یعنی می‌توانم تردید داشته باشم که آیا معنا را درست می‌فهمم یا نه؛ به‌اضافهٔ اینکه همیشه می‌توانم تردید داشته باشم که آیا مثلاً روایتی که از مسیح نقل می‌کنند واقعاً بوده یا نبوده است. بنابراین هیچ‌کدام از ادراکات ما، چه آن‌هایی که از طریق دین می‌آید، چه آن‌هایی که از طریق علم می‌آید، و چه حتی آن‌هایی که از طریق فلسفه و مشاهدات شخصی خودمان می‌آید، کاملاً یقینی نیست و ما اینجا باید تبادلی داشته باشیم.

نکته این است که نباید، مثل نظریهٔ قبض و بسط شریعت دکتر سروش، تبادل همیشه به این سمت باشد که آنچه را از دین می‌فهمم تحت شعاع علم عصری قرار دهم. معقول این است که از این طرف هم تبادل باشد. اگر واقعاً یقین قطعی داشتم که قرآن کتاب خداست و در قرآن نوشته بود — فرض کنید یک فکت علمی — که رؤیا تعبیر دارد، و حالا در قرن بیست‌ویکم زندگی می‌کنم و دانشمندان، که آدم‌های خیلی محترمی هم هستند، می‌گویند رؤیا چرند و پرند است، هیچ تعبیری ندارد و این‌ها خرافات است، احساسم این است که در چنین موقعیتی باید حرف دانشمندان محترم را کنار بگذارم؛ چون استدلال چندانی ندارند، حسشان این است که چرند و پرند است، و می‌بینید که بعداً هم، ۵۰ سال بعد، ممکن است حرفشان تغییر کند.

بله؛ البته در صورتی که آن طرف به اندازهٔ کافی قدرت داشته باشد. صرف اینکه جوّ عمومی دانشمندان چیزی می‌گوید حجت حساب نمی‌شود که بخواهم آنچه را می‌فهمم اینجا توجیه کنم. همیشه در فهم متن، مثل فهمیدن هر چیز دیگری، امکان خطایی وجود دارد. فکر کنم این حرف را بارها در کلاس به مناسبت‌های مختلف زده‌ام که این تبادل باید میان ادراکات دینی و ادراکاتی که از جای دیگر می‌آید صورت بگیرد. ولی حرفم این است که در دین، یعنی در مکاتب دینی، ویژگی‌ای وجود دارد که اصلاً در مکاتب انسانی وجود ندارد: ممکن است یک‌باره با هزاران گزاره مواجه شوم که دیگر قدرت پیدا کرده‌اند، به خاطر اینکه یک‌باره ایمان می‌آورم که این کتاب خداست؛ ایمانی عقلی، نه ایمانی همین‌طوری و الکی. خب، الان ۶۰۰۰ و خرده‌ای عبارت در آن وجود دارد که به خیلی چیزها اشاره می‌کنند، و این‌ها مثل فکت‌هایی می‌شوند که در عالم می‌بینم. این ویژگی مکاتب دینی است.

در مسیحیت هم همین‌طور است. اگر به مسیحیت ایمان بیاورید، مثلاً اینکه مسیح واقعاً فرستادهٔ خدا بوده، یا خود خدا بوده، یا هر چیز دیگر به عنوان یک پدیدهٔ دینی، آن‌وقت نوع برخوردتان با بعضی چیزها عوض می‌شود. یعنی اگر بعداً مثلاً دانشمندی بیاید و به یک مسیحی بگوید: «آقا، اصلاً مرده را نمی‌شود زنده کرد»، معقول است که او توجه نکند. معقول است؛ نه اینکه بگوید دارم تعبد می‌کنم. اگر ایمانم را با عقل به دست آورده باشم، همهٔ تبعاتش هم دیگر معقول‌اند. دانشمند می‌گوید مرده را نمی‌شود زنده کرد؛ بنا به چه شواهدی؟ چون تا حالا مشاهده نشده، یا فعلاً زیست‌شناس نمی‌تواند به ما بگوید این امکان چگونه وجود دارد. خب، شاید فردا گفت. دانشمندان اصولاً می‌توانند مقاله‌ای بنویسند که اتفاق افتادن چیزی غیرممکن است، بنا به اینکه مدل‌هایشان اجازه نمی‌دهد؛ اما این مدل ممکن است رد شود و ممکن است بعداً امکان خیلی چیزهایی را که فکر می‌کردیم ممکن نیست درک کنیم.

بنابراین می‌خواهم بگویم در این مکتب فکری مسیحیت، ایرادهایی که مثلاً به مسیحیت می‌گیرند — که بعضی از حرف‌هایی که زده می‌شود با علم سازگار نیست یا با عقل جور درنمی‌آید — اصلاً موضوعیت ندارد. این‌ها در واقع نوعی سوءفهم است: مکتب مسیحیت را هم مثل مکاتب دیگر انسانی نقد می‌کنند، انگار هر گزاره را باید مستقیماً اثبات کرد. مسیحی وقتی ایمان آورده که عیسی مرده‌ها را زنده می‌کرده، این‌طور نیست که این برایش مستقیماً ثابت شده باشد که حالا بخواهد درباره‌اش مناقشه کند؛ به‌طور غیرمستقیم برایش ثابت شده است. برایش ثابت شده که مثلاً مسیح پیامبر خداست و آنچه تحت عنوان مسیحیت از آبای کلیسا رسیده مطلقاً درست است؛ استدلال‌هایی دارد، یا به هر طریقی این را شهوداً درک می‌کند و عقلش این را به او می‌گوید. بنابراین بقیهٔ چیزهایی را که در کتاب مقدس هست پذیرفته، و این جدا از پذیرش عقلی نیست.

می‌خواهم این اشتباه را که بعضی‌ها می‌کنند نشان دهم؛ انگار وقتی حرف از تعبد می‌شود، معنایش چیز دیگری است. تعبد یعنی نتایج معقول ایمان آوردن خودم را بپذیرم. ایمان آوردن به اینکه این شخص پیامبر و معصوم است، یعنی همهٔ حرف‌هایش درست است. من تعبد می‌کنم و حرف‌هایش را می‌پذیرم؛ کار نامعقولی نمی‌کنم، کار کاملاً معقولی می‌کنم، و اگر غیر از این بکنم نامعقول است.

می‌خواهم این را کمی مورد تأکید قرار دهم: وقتی دربارهٔ مسیحیت، یعنی مکتبی دینی که ادعای الهی بودن و ادعای عصمت و چیزهایی از این دست در آن مطرح است، بحث می‌کنید، بحث فرق دارد با بحث کردن دربارهٔ ساینس یا مثلاً مارکسیسم، که آنجا اصلاً ادعای الوهیت یا عصمتی در کار نیست. بنابراین مارکسیسم باید به‌طور مستقیم از تک‌تک گزاره‌هایی که مارکس گفته دفاع کند. نمی‌شود گفت اگر برایم ثابت شد که حرف‌های مارکس درست است، پس همه‌اش درست است؛ چنین چیزی را دربارهٔ مکاتب انسانی نمی‌شود گفت، اما دربارهٔ مکاتب دینی کاملاً معقول می‌شود گفت؛ یعنی درون خود مدل می‌شود چنین نتیجه گرفت. یا ادعا کنید که تحریف شده، یا ادعا کنید که بد می‌فهمم؛ وگرنه عقلتان به شما چیزی گفته که تبعاتش این است که باید همه‌چیز را بپذیرید. این ویژگی مکاتب دینی است که مفهوم عصمت می‌تواند در آن‌ها مطرح شود؛ مکاتب انسانی این‌گونه نیستند.

گفتم ممکن است جایی استدلال کنم و مدل هم استدلالی باشد، و جایی نباشد؛ درون مدل ممکن است جایی برای اثبات چیزی استدلال آورده باشم. نهایتاً اگر در اعتقادات من نکاتی به وجود آمد، به نحوی با استدلال‌های خوب و با فکت‌های روشنی که از جهان دارم چیزی را درک کرده‌ام. مثلاً فکت‌هایی بسیار بسیار محکم دارم که این کتاب کتاب خداست؛ حالا بعضی از چیزهایی که در آن می‌خوانم با بعضی از مشاهدات من خیلی سازگار نیست. برای فکت‌ها هم درصدهایی از خطا در نظر می‌گیرم؛ همه‌چیز برایم به نحوی احتمال درست بودن دارد. بنابراین این وضع با آن مدلی که داشتیم ناسازگار نیست. در ساینس هم همین مشکلات را دارید؛ همیشه این‌طور است که جایی، به درجه‌هایی، چیزی سازگار نیست.

متوجه این تفاوت باشید: چون مفهوم عصمت و مثلاً الوهیت در مکاتب دینی هست، این مکاتب ویژگی فوق‌العاده و غیرعادی‌ای دارند که بقیهٔ مکاتب ندارند، و این جزو ضوابط بحث کردن است. بحث‌هایی که الان باب شده که بعضی‌ها مثلاً از دیدگاه علمی می‌آیند مسیحیت را بررسی کنند و بر مسیحیت ردیه دارند که آقا، نمی‌شود مرده را زنده کرد، نمی‌شود مجسمهٔ گنجشک‌ها را به پرنده تبدیل کرد و از این حرف‌ها، اصولاً مشکلی دارند. معنایش این است که طرف انگار ضوابط منطقی مقاصد دینی را نشناخته است. آن مسیحی هم که اعتقاد دارد این اتفاق‌ها افتاده، مستقیماً اعتقاد پیدا نکرده که تو بخواهی مستقیماً اینجا بررسی‌اش کنی؛ باید ریشهٔ اعتقادش را پیدا کنی و آنجا بررسی کنی.

این ایرادها در من اصلاً تأثیری نمی‌گذارد، مگر اینکه ریشهٔ اعتقاد من به قرآن به نحوی زیر سؤال برود. تا وقتی اطمینان خودم را دارم، بیشتر به فکرم می‌رسد که آیه‌ای را بد می‌فهمم، یا حتی بیشتر اینکه برداشت‌های من از جهان اشتباه است و باید اصلاح شود، یا همهٔ حرف‌هایی که این طرف به عنوان نقد می‌زند اشتباه است؛ چون چیز قدرتمندی در ذهن من هست. این تعارض عقل با عقل است؛ تعارض استدلال با استدلال در درون خود من. نه تعبد در مقابل عقل، یا ایمان در مقابل عقل، یا عشق در مقابل عقل؛ از این حرف‌ها که زیاد می‌شنوید که باید تعبداً پذیرفت، یعنی چشممان را ببندیم. بلکه وقتی چشممان را باز می‌کنیم، با همان چشم باز، در مکاتب دینی یک‌باره چیزهای زیادی را باید بپذیریم.

یکی از حاضران: این جزئیاتی که به آن اشاره می‌کنید، از نظر علمی زیاد می‌شوند.

ممکن است آن‌قدر زیاد شوند که شما اصلاً کلاً به همان استدلال‌های خودتان شک کنید؛ بله. ولی تا وقتی آن استدلال‌ها هست، این تعارض وجود دارد و معقول است که وجود داشته باشد. وضع آدمی که کل اعتقادش در مسائل دینی اصلاً عاقلانه نیست فرق می‌کند؛ یعنی اعتقادش با استدلال و با شیوه‌ای معقول به دست نیامده، از پدر و مادرش شنیده یا همین‌طوری خوشش آمده است. خب، بله، ایمان این آدم را می‌توانید این‌گونه از بین ببرید و از بین هم می‌رود. ولی تا وقتی کسی پایگاه محکمی در پایه‌های مکتب فکری یا مکتب دینی داشته باشد، معمولاً این استدلال‌های جزئی خیلی مؤثر نیستند.

یکی از حاضران: یعنی استدلالی هم که دانشمند می‌کند کامل نیست.

صددرصد؛ بله. به‌اضافهٔ اینکه متون به هر حال همیشه انعطاف‌پذیرند، همان‌طور که تفسیر خیلی از مشاهدات ما هم به نحوی انعطاف‌پذیر است. مثلاً نهایتش این است که خیلی از مسیحی‌ها و یهودی‌ها، به دلیل اشکال‌های زیادی که در کتاب مقدس وجود دارد، به نحوی معتقد به سمبلیک بودن زبان کتاب مقدس شده‌اند؛ یعنی این داستان‌ها عین واقعیت نیست، بلکه نمود سمبلیکی از وقایعی است که اتفاق افتاده. بنابراین با این‌جور ایرادها نهایتاً نظر طرف دربارهٔ زبان دینی تغییر می‌کند، نه دربارهٔ اعتقادات خودش؛ یعنی آنجا هم پایگاه محکم خودش را دارد، و این عین عقلانیت است. مثل این است که از دو منبع چیزهایی به ذهن من می‌آید که با هم تعارض دارند و به نحوی دارم حلش می‌کنم: یا باید این را رد کنم، یا آن را، یا ببینم می‌توانم میانشان مصالحه برقرار کنم. اعتقاد به سمبلیک بودن زبان کتاب مقدس، بدون اینکه دو منبع را از بین ببرد، مصالحه برقرار می‌کند؛ پس به نظر می‌آید راه‌حل بدی نیست، اگر واقعاً این تعارض وجود دارد.

دربارهٔ کتاب مقدس اشاره‌ام به همین بحث‌های جدیدی است که مخصوصاً مسیحی‌ها، یعنی متألهان مدرنشان، مطرح می‌کنند و برای کتاب مقدس نوعی بیان اسطوره‌ای قائل‌اند؛ برای اینکه این‌گونه دیگر تمام ایرادهای علمی کلاً از بین می‌رود. حتی اگر در کتاب مقدس نوشته بود که زمین شیئی مسطح است و ما رفتیم و دیدیم، دیگر این یک نظریهٔ علمی نیست: رفته‌ام، به نظر می‌آید از فضا بیرون را دیده‌ام، عکس‌برداری کرده‌ام و واضح است که این شیء مسطح نیست. ولی اگر زبان سمبلیک باشد، دیگر مشکلی پیش نمی‌آید؛ اصلاً مسطح بودن به‌طور نمادین به چیزی اشاره می‌کند. کما اینکه مثلاً در قرآن آمده «و جعلنا الارض فراشا»؛ اینجا «فراش» به این معناست که چیزی زیر پای شما پهن شده، مثل فرش، و این ربطی به این ندارد که بگویم اینجا گفته زمین مسطح است. می‌گویم حتی اگر در کتاب مقدس نوشته بود که زمین شیئی مسطح است، باز می‌توانستم با سمبلیک فرض کردنش ایراداتش را حل کنم. خب، فقط این را داشته باشید که نقد مکاتب دینی با نقد بقیهٔ مکاتب تفاوتی دارد، و بیشتر باید دنبال مبادی ایمان باشیم تا اینکه جزئیات حرف‌هایی را که زده می‌شود، مثلاً در کتاب‌های مقدس، زیر سؤال ببریم.

جلسهٔ قبل از تثلیث شروع کردم، هرچند با تثلیث بیان مبانی مسیحیت را شروع نکرده بودم؛ در واقع آخرین حرف‌هایی بود که زدم و به آن روایت اسقفی اشاره داشت. دربارهٔ تثلیث، جلسهٔ قبل در اواخرش سعی کردم بگویم چرا اعتقاد به تثلیث، مطابق آنچه در مسیحیت مطرح است، به‌طور قطع مشکل دارد؛ یعنی مصوبهٔ قرن چهارم، شورای نیقیه، که مورد قبول همهٔ انواع و اقسام مکتب‌ها و کلیساهای مختلف است. قطعاً کسانی هستند که به مصوبهٔ نیقیه معتقد نیستند، ولی به هر حال گرایش عمده این‌گونه است: کاتولیک‌ها به‌طور قطع، و پروتستان‌ها و ارتدوکس‌ها، همه مصوبهٔ شورای نیقیه، یعنی اعتقادنامهٔ نیقیه، را مبنای ایمان خودشان می‌دانند.

جلسهٔ قبل گفتم و چون همراهم نبود مدام به آن اشاره کردم؛ الان می‌خواهم متن اعتقادنامهٔ نیقیه را برایتان بخوانم. فقط یادتان باشد که از نظر تاریخی این جلسه تشکیل شد تا دربارهٔ ادعای آریوس بحث شود، که خداوند و عیسی را هم‌ذات نمی‌دانست و مثلاً بعضی از افعال عیسی را افعال خدا می‌دانست؛ چنین اعتقادی از نظر مسلمان‌ها هم درست است. یعنی ما دربارهٔ پیامبران و اولیای خدا چنین اعتقاداتی داریم و این‌ها اصلاً مشرکانه نیست؛ هم‌ذات بودن است که شرک است. جلسه به ضرر آریوس، با خلع آریوس و تصویب این اعتقادنامه، تمام شد. اعتقادنامه هم، چون اصلاً برای همین موضوع تثلیث تشکیل شده بود، با صراحت هرچه تمام‌تر طوری نوشته شده که کسی نتواند شک کند که چه می‌گوید؛ آن نکتهٔ اصلی را با چنان صراحتی بیان و تکرار می‌کند که دیگر نشود درباره‌اش مناقشه کرد.

اعتقادنامهٔ نیقیه این است: «من به خدای واحد، پدر قادر مطلق، خالق آسمان و زمین و همه امور محسوس و نامحسوس ایمان دارم. به خداوند عیسی مسیح تنها پسر مولود خدا ایمان دارم. او قبل از همه زمان‌ها از پدر متولد شد. خدا از خدا، نور از نور، خدای حقیقی از خدای حقیقی که مولود است نه مخلوق. هم‌ذات پدر است.» مدام این تکرار می‌شود؛ دیگر این را از ذهنتان بیرون کنید که او هم‌ذات نیست و چیزی جزو مخلوقات است. چون آریوس می‌گفت عیسی مخلوق است و هم‌ذات نیست، ولی افعالش مثلاً افعال خداوند است. «و همه چیز به واسطه او آفریده شد»؛ یعنی به واسطهٔ پسر آفریده شد. «او برای ما انسان‌ها و برای نجات ما از آسمان نازل شد، از طریق مریم باکره توسط روح‌القدس تجسد یافت و انسان شد. همچنین به خاطر ما به صلیب کشیده شد و از جانب پنتوس پیلاتوس متحمل درد و رنج شد و دفن شد. بر اساس متون مقدس در روز سوم برخاست و به آسمان عروج کرد. او در سمت راست پدر نشست و دوباره با جلال و عظمت برای داوری بر زندگان و مردگان خواهد آمد و سلطنت او پایان نخواهد داشت. و من به روح‌القدس، خداوند و حیات‌بخش ایمان دارم. او که از پدر و پسر نشأت گرفت.»

اینجا، با این بحث الهیاتی که در تثلیث پسر مولود خداست و در این مثلث روح‌القدس به واسطهٔ پسر، از پدر و پسر ناشی می‌شود، تأکید شده که این جزو ایمان مسیحی است: «او از پدر و پسر نشأت گرفت. او که همراه پدر و پسر ستایش و تجلیل می‌شود.» اینجا صراحتاً گفته می‌شود که ستایش برای پدر و پسر است. «او که به واسطه رسولان سخن گفت، و به یک کلیسای رسولی کاتولیک مقدس و واحد ایمان دارند.» این‌ها اعتقادنامه است؛ چیزهایی است که در شروع جلسات کلیسا همه یک‌صدا می‌خواندند و می‌خوانند؛ از آن‌جور اعتقادنامه‌ها که مبانی اعتقاد مسیحی را روشن می‌کنند. «و نهایتاً اعتراف می‌کنم که یک تعمید برای آموزش گناهان کافی‌ست و در انتظار رستاخیز مردگان هستند و حیات جهان خواهد آمد. آمین.»

تأکید من این است که آن پاراگراف اول اصلاً طوری نوشته شده که نتوانید شک کنید چه می‌گوید. می‌گوید «مولود» است، «مخلوق نیست»، «خدای حقیقی از خدای حقیقی» و «هم‌ذات پدر». این‌ها عبارت‌هایی است که در رد ایدهٔ آریوس نوشته شده، که مسیح را مخلوق می‌دانست و معتقد بود به هر حال با خداوند هم‌ذات نیست و این اصلاً معنا ندارد، و همهٔ مسیحی‌ها هم اصولاً به این اعتقادنامه اعتقاد دارند. بنابراین تثلیث قطعاً شرک است، برای اینکه دست‌کم سه لایه در وجود در نظر می‌گیرد: غیر از خدا و مخلوقات، لایهٔ مولودات هم دارد که با مخلوقات فرق دارند، به نحوی هم‌ذات پدرند و به خدا نزدیک‌ترند. یعنی نمی‌شود خطی کشید که خدا این‌ور باشد و همه آن‌ور؛ نمی‌شود جهان را به دو قسمت افراز کرد. توحید این است که بتوانید هستی را به دو مجموعه افراز کنید: یک مجموعهٔ تک‌عضوی، و بقیه در مجموعهٔ مخلوقات که همه‌شان این‌ور می‌افتند. اینجا چنین افرازی وجود ندارد، و این در واقع مبنای نوعی اعتقادات شرک‌آمیز است. حالا هر طور بیانش کنید، تا وقتی این اعتقادنامه هست مسیحیت به این مشکل دچار است، مگر اینکه آن اعتقادنامه را زیر سؤال ببرد.

قطعاً می‌توانید تشخیص دهید که زیر سؤال رفتن آن اعتقادنامه چه تبعات وحشتناکی می‌تواند داشته باشد؛ برای اینکه این اولین اعتقادنامه است و قدیمی‌ترین مبناست. حتی تصویب فصول کتاب مقدس از اینجا شروع شده و بعداً، مثلاً چند دهه بعد، به تصویب رسیده است؛ یعنی این اعتقادنامه از تصویب فصول کتاب مقدس قدیمی‌تر است. بنابراین به نحوی مثل مبدأ شروع مسیحیت، به معنایی که ما می‌شناسیم، است و واقعاً زیر سؤال بردنش می‌تواند همه‌چیز را از نو شروع کند. از نظر من خیلی خوب است که از نو شروع شود، ولی از نظر کلیسا مطمئناً هیچ خوب نیست؛ یعنی دوباره بیاییم همهٔ انجیل‌ها را از نظر تاریخی بررسی کنیم و ببینیم کدام‌هایش بهتر و کدام‌هایش بدتر است — این تعداد انجیل زیادی که وجود دارد و به دست ما رسیده — و بخواهیم تمام اعتقادات را از نو بررسی کنیم. البته مسیحی‌هایی هستند که معتقدند اعتقاد به تجسد را باید حذف کرد، یا مثلاً به آن معنای سمبلیک داد، و از این حرف‌ها.

ولی به هر حال این اعتقادنامه به این منظور تصویب شده و مورد قبول قرار گرفته است؛ جلسه به این منظور بوده که این موضوع را روشن کند، و به نظر من کاملاً هم روشن کرده و خیلی خوب نوشته شده است. به هیچ وجه نمی‌شود آن را اعتقاد به خدای واحد دانست. خدایی هست که همهٔ جهان را خلق کرده، ولی موجودی مولود هم وجود دارد که مخلوق نیست؛ حتی به نظر می‌رسد از خدا صادر شده، ولی خودش خداست و هم‌ذات با پدر است. اگر کسی بتواند برای این هم‌ذات با پدر بودن توجیهی بیاورد، من خیلی خوشحال می‌شوم. شخصاً میل دارم کسی بیاید و این واژه‌ها را، که مثلاً به زبان یونانی یا لاتین یا هرچه نوشته شده، برگرداند و آنجا با خود واژه‌ها بازی کند و بگوید منظور این نبوده است. اما اصلاً جلسه تشکیل شده بود که همین موضوع بررسی شود، و از نظر تاریخی می‌دانیم که آریوس بعد از این جلسه از کار برکنار شد. پس بحث کردن درباره‌اش کمی سخت است.

یکی از حاضران: این جلسه و تصویب کی بود، و بعد گرایش به تثلیث کی شروع شد؟ یعنی پیش از این؟

بله، دارید بحث تاریخی می‌کنید. نه؛ دربارهٔ تثلیث، نخستین کسی که رسماً و به‌طور مشخص دربارهٔ تثلیث بحث کرده، آدمی متقدم بر این بحث‌هایی است که اینجا ارائه شده: ترتولیانوس. بله؛ یعنی الهی‌دان بزرگی در قرن سوم وجود دارد که تثلیث را تبیین کرده است. البته نمی‌گوییم اولین بار آنجاست که این آدم این اصطلاح را به کار می‌برد یا این حرف را می‌زند، چون حتی واژهٔ پدر، پسر و روح‌القدس را مثلاً در انجیل متی می‌بینید؛ ولی آنجا معنایش این نیست که از آن عبارت به این نتیجه برسید که این‌ها سه خدای هم‌ذات‌اند. اما دربارهٔ مسئلهٔ هم‌ذات بودن و تثلیث به این معنا، دست‌کم حدود یک قرن پیش از این اعتقادنامه متونی وجود دارد که یکی از آبای بزرگ کلیسا، از الهی‌دان‌های قرن سوم، به‌طور کاملاً مشخص درباره‌اش بحث کرده است. بنابراین اعتقاد خیلی جدیدی نبوده، ولی بحث‌های زیادی دربارهٔ معنای این تثلیث و هم‌ذات بودن بوده است. اینکه مثلاً مسیح تافتهٔ جدابافته است، به این معنا که لزوماً مخلوق نیست — من هم ممکن است الان معتقد باشم مسیح تافتهٔ جدابافته است — ربطی به این ندارد که معتقد باشند او خداست. این بحث‌ها با این اعتقادنامه تمام شد؛ یعنی تصدیق کردند که او خود خداست، هم‌ذات با پدر.

بله، دلایل تاریخی وجود دارد؛ ولی قرار شد بحث‌های تاریخی را برای بعد بگذاریم. فقط اشاره‌هایی کردم، اما فکر می‌کنم الان دربارهٔ خود اعتقادات بحث کنیم. آخر جلسهٔ قبل دربارهٔ اینکه شرک اصلاً چه اشکالی دارد حرفی زدم، دربارهٔ وقتی که به خدا صورت انسانی بدهید. واقعاً برای رسیدن به آن وحدت، به توحید کامل و رسیدن به خدا، عرفا می‌گویند حتی این تعیّن انسان بودن را باید کنار گذاشت، و واضح هم هست که باید این‌طور باشد. یعنی انسان باید در مقابل خدا مثل همهٔ مخلوقات بایستد. اما وقتی به چنین اعتقادنامه‌ای معتقد شوید، انسان در جهان شأنی پیدا می‌کند و شما انگار در مقابل خدا در انسانیت اسیر می‌شوید؛ یعنی خدا را به انسان نزدیک می‌کنید و طبعاً انگار نمی‌توانید به عنوان مخلوق در مقابل خدا بایستید. این یک مشکل اساسی در مبنای اعتقادات مسیحی است که انسان بیش از اندازه پررنگ می‌شود.

یکی از حاضران: پس پدر و پسر در مورد خدا چیست؟ بیان قابل‌فهمی ندارد؟

احتمالاً جواب‌های مبهمی می‌شنوید؛ اینکه سه تا یکی است، و از این حرف‌ها. معمولاً چیز خیلی روشنی گفته نمی‌شود و خودشان هم معتقد نیستند که می‌شود آن را فهمید. تثلیث راز مسیحیت است؛ کسی معتقد نیست که می‌شود تثلیث را فهمید. اصلاً یک راز است. در مسیحیت، به هر دلیلی، به تثلیث معتقدید و معتقدید که این به‌طور کامل قابل فهم نیست. اگر کسی بپرسد: «آقا، یعنی چه؟ مسیح چطور هم‌ذات خداست؟»، فقط نتایج عملی‌اش این است که می‌توانید مسیح را عبادت کنید و مرتکب شرک نشده‌اید، چون هم‌ذات با پدر است، و الی آخر. نتایجی از تثلیث گرفته می‌شود بدون اینکه راز تثلیث را بفهمیم و بتوانیم دقیقاً درک کنیم یعنی چه. مثل اینکه در اعتقادات اسلامی می‌شنوید که دربارهٔ ذات خدا کسی نمی‌تواند حرف بزند؛ یا در قرآن می‌خوانید که از روح می‌پرسند: «قل روح من امر ربی»، یعنی اینکه روح چیست اصلاً از درک بشر بالاتر است. تثلیث اعتقادی است که از درک بشر بالاتر است؛ نه با درک فلسفی و نه با درک عرفانی نمی‌توانید چیزی پیدا کنید که تثلیث یعنی چه.

بنابراین این‌گونه، نامعقول بودنش هم به نحوی شدنی است. هر حرفی هم بزنید که «آقا، این یعنی چه؟ یک موجود با موجود دیگری هم‌ذات است؟»، آن سؤال‌ها پیش می‌آید که مریم مادر خدا هست یا نیست. هم‌ذات یعنی خداست؛ پس مریم مادر خدا می‌شود. و آیا خداوند مصلوب شده و مرده است؟ همهٔ این سؤال‌ها پیش می‌آید، و معمولاً نباید انتظار داشته باشید که به این حرف‌ها جواب منطقی داده شود؛ شما در واقع دربارهٔ جایی سؤال می‌کنید که رسماً اعلام شده جزو اسرار است، راز است و قابل درک نیست، و طبعاً می‌توانند جواب ندهند.

می‌خواهم بگویم این، چه راز باشد چه نباشد، از جهت محتوایش به هر حال اعتقادی شرک‌آمیز است. مهم نیست که من رازش را می‌فهمم یا نه؛ مهم این است که به هر حال اینجا نوشته شده که ما در عالم چیزی داریم که مخلوق نیست، مولود است و هم‌ذات با خداست. بنابراین مسیح به عنوان یک موجود عین خدا نیست؛ به هر حال از خدا صادر شده و پیش از همهٔ زمان‌ها ولادت پیدا کرده، یعنی مولود شده است. بنابراین عین خدا نیست، ولی می‌توانید مثلاً ستایشش کنید. هرچه هم بخواهید بگویید که نمی‌شود درک کرد چرا، من می‌گویم کاری به چرایی و چگونگی‌اش نداریم؛ این اعتقاد به هر حال اعتقادی شرک‌آمیز است، مگر اینکه کسی بیاید توحید و شرک را از نو طوری تعریف کند که این اعتقادات هم در آن بگنجد.

من فکر می‌کنم توحید یعنی اعتقاد به همان چیزی که اعتقادنامه با آن شروع می‌شود: اعتقاد به خدای واحدی که همه‌چیز را خلق کرده و همه از او صادر شده‌اند. در هستی لایه‌ای وجود ندارد. مولود بودن اصلاً معنا ندارد، و مسیحی‌ها معنایش نمی‌کنند؛ یعنی مخلوق نیست، مولود است. مولود یعنی چه؟ چه فرقی با مخلوق دارد؟ اگر بخواهید مولود را طوری تفسیر کنید که مخلوق شود، باشد؛ این اعتقادنامه را به نحوی توجیه کنید، هم‌ذات بودن را هم به نحوی توجیه کنید یا بردارید؛ مسئله حل می‌شود و دیگر توحید می‌شود. ولی تا وقتی موجودی در عالم هست که عین خدا نیست ولی مخلوق هم نیست، این اعتقاد دقیقاً شرک‌آمیز است.

چه چیزی را باید حالا بررسی کنیم؟ دلایلی که مسیحی‌ها برای تجسد و تثلیث می‌آوردند چیزهایی داشت؛ مبانی فکری‌ای آن‌ها را به اینجا رساند. الهیات مسیحی برای توجیه مثلاً موضوع شر، نجات و تشخص خداوند توضیحی دارد که به اینجا رسیده است. صرف اینکه بیایم بگوییم این اعتقاد شرک است و مثلاً مضر است کافی نیست. باید بررسی کنم ببینم دلایلی که از اول آوردند کجاهایش مشکل داشته، و اگر آن مدل خوبی‌هایی داشت ولی این نتایج بد را داد، شاید بتوانم مدل را طوری تکمیل کنم که خوبی‌هایش را نگه دارم و این جاها را هم درست کنم. ادامهٔ کار این است که چنین راهی را طی کنیم؛ یک دور برویم بررسی کنیم که این‌ها چرا می‌گویند باید به تجسد و تثلیث و این چیزها معتقد بود.

دربارهٔ تثلیث دلیلی آوردم: وقتی ادیان ابراهیمی به خداوند متشخص اعتقاد دارند، به این معنا که اسما و صفاتی شبیه انسان دارد و مثلاً دلسوز است و فلان و این‌ها، گفته می‌شود باید به چیزی شبیه تثلیث معتقد شویم تا این حرف‌ها درست دربیاید. بی‌آنکه بخواهم وارد جزئیات شوم، می‌گویم خیلی واضح است که این‌طور نیست. مثلاً در اسلام، و در عرفان اسلامی، با دیدگاه‌های دیگر، مخصوصاً با تأکید بر صدور اسماء الهی از خداوند، همهٔ این چیزها توجیه می‌شود؛ یعنی اینکه خداوند بنا به اسماء متفاوتی که دارد جلوه‌ها و تجلیات مختلفی پیدا می‌کند. در ابن‌عربی بخش عمده‌ای از درس‌های عرفانی‌اش، که خیلی هم به ارث رسیده و اکثر عرفا تحت تأثیر همین حرف‌ها هستند، دربارهٔ اسماء الهی است، و موضوع تشخص در عرفان اسلامی، یا مثلاً در قرآن، اصلاً مشکلی ایجاد نمی‌کند. اینکه خداوند اسمائی داشته باشد و حالات مشابه آن را به انسان بخشیده باشد چیز عجیبی نیست. در واقع لازم نیست برای خدا هویتی انسانی قائل شوم تا این چیزها توجیه شود. برعکس، انسان طوری ساخته شده که اسماء الهی را درک می‌کند و می‌تواند محل تجلی اسماء باشد، و همهٔ موجودات همین‌گونه‌اند. اصلاً تمام عالم تجلی اسماء الهی است؛ موجودات مثل ترکیب‌های مختلفی از این اسماء‌اند، و ویژگی انسان در این عالم جامعیت است: جامع همهٔ اسماء است، همه را درک می‌کند و می‌تواند محل تجلی همه‌شان هم باشد.

این به معنای شاگرد اول شدن و مدال طلا و نقره گرفتن هم نیست. اولاً ملاکی ندارم که بگویم انسان تنها موجودی است که این ویژگی را دارد. ثانیاً نمی‌توانم بگویم جامعیت ملاک اصلی است، انگار داریم مدال‌ها را تقسیم می‌کنیم و باید مدال بهتر را بگیریم. شاید کسی بگوید داشتن یک صفت در حد تام مهم‌تر از جامع بودن در اسماء است. مثلاً احتمالاً خورشید اینجا ادعا می‌کند که نورانی بودن، یعنی تجلی اسم نور بودن و خیلی نور داشتن، مهم‌تر از این است که چند اسم را در حد متوسط داشته باشم. بنابراین ستاره‌ها بر اساس بزرگی و نور خودشان مدال طلا را می‌خواهند. نمی‌خواهم وارد این بحث شوم؛ این بحث بیشتر کمی شوخی دارد. ولی کلاً موضوع تشخص و اعتقاد به اینکه خداوند چطور حالات انسانی دارد، به نحوی برعکس مطرح کردن یک مسئله است. خداوند اسمائی دارد و جهان را این‌گونه خلق کرده که محل تجلی اسمائش باشد؛ تمام موجودات جهان اشتراک‌هایی با اسماء الهی دارند و انسان جامع همهٔ اسماء است. یعنی در مکتب عرفان اسلامی کلاً کسی در این مورد اشکالی نمی‌بیند که بخواهد به چیز عجیبی راضی و معتقد شود. انسان این‌طور خلق شده که اشتراک پیدا کرده است، نه اینکه ما از آن طرف جواب بدهیم؛ انسان موجودی است که این‌گونه خلق شده و مثلاً اسماء الهی را درک می‌کند، نه اینکه بگویم چون این‌گونه است، معلوم می‌شود که خدا مثل ما بوده است. نمی‌دانم؛ به هر حال فکر کنم اینجا چیزی وجود دارد؛ ابهام عجیب و غریبی وجود دارد.

دربارهٔ تجسد می‌خواهم بگویم مسیحی‌ها چرا به این نتیجه رسیدند؛ در الهیات مسیحی چه توضیحی داده می‌شود که لازم است معتقد شویم مسیح، مثلاً، خداوندی است که به صورت انسان درآمده؟ بگذارید یادآوری کنم که اساس بحث مسئلهٔ شر و گناه اولیه است. به دلایلی فکت‌ها و مشاهداتی داریم: اولاً وقتی جهان غیرانسانی را نگاه می‌کنیم و از کرهٔ زمین دور می‌شویم، همه‌چیز حالت کمال دارد و انگار سروری در عالم هست؛ اینجا که می‌آییم، ناملایمات و شروری می‌بینیم. بنابراین به این نتیجه می‌رسیم که مشکلی که برای انسان به وجود آمده، یعنی اینکه دچار ناملایمات و شر و این چیزها می‌شود، در واقع نتیجهٔ اعمال خود اوست، و آن داستان همین را به ما می‌گوید. انسان پیش از آنکه به زمین بیاید مرتکب گناه شده است، یعنی گناه اولیه؛ و گناه اولیه گناه عظیمی است که به تبعید انسان به زمین منجر شده، و برای همین است که انسان رنج می‌کشد.

گناه اولیه با رفتارهای خود انسان شستنی نیست. یعنی نمی‌توانم از گناه اولیه‌ای که نمی‌دانم کی مرتکب شده‌ام و اصلاً چیست و به من به ارث رسیده توبه کنم. ماهیت گناه اولیه با ماهیت گناه‌هایی که بعد از تولد خودم مرتکب شده‌ام تفاوت اساسی دارد؛ مثل اینکه دو نوع گناه داریم. اساس نگاه، مثلاً، عقلانی به موضوع گناه اولیه این است که گناه اولیه آثار تکوینی داشته است: ما به زمین تبعید شده‌ایم، گناه عظیمی است و انگار تعادل جهان به هم خورده، و اینجا برای پاک شدن این گناه به دخالت و وساطت خود خدا احتیاج هست. انسانی که خودش مرتکب گناه اولیه شده و الان در تبعید به سر می‌برد، به هیچ صورتی نمی‌تواند آن گناه عظیم را پاک کند؛ برای اینکه هر مقدار هم در این جهان رنج بکشد، برای آن گناه عظیم اولیه کافی نیست، چون موجودی گناهکار است و شایستهٔ رنج است. پس موجودی باید رنج بکشد که گناه نداشته باشد تا انگار آن گناه جبران شود. این ایدهٔ فدیه است: عیسی به جهان آمد که رنج بکشد و فدیه‌ای برای گناه اولیه باشد، و این مبنای آن است که باید به عیسی هویتی غیرانسانی بدهم. اگر عیسی هم یکی از انسان‌ها، مثل بقیه، باشد و گناه اولیه داشته باشد، هرچقدر هم رنج بکشد فایده ندارد؛ اگر الان من بروم فداکاری کنم، خودم را مصلوب کنم و هر کاری بکنم، گناه اولیهٔ خودم بخشیده نمی‌شود، چه برسد به گناه بقیهٔ انسان‌ها. ولی اگر موجود بی‌گناهی که واجد گناه اولیه نیست رنج بکشد، آن‌وقت انگار این تعادل دوباره برقرار می‌شود. این ایده‌ای کلی است دربارهٔ اینکه چرا در مسیحیت باید به تجسد اعتقاد داشته باشیم؛ یعنی انسانی که در باطن الوهیت دارد و فاقد گناه است ظاهر شود و برای بقیهٔ انسان‌ها فدیه شود.

اگر جور دیگری نگاه کنید، ماجرا این بود که جنبهٔ تشریعی گناه این است که اثرش جدا افتادن ما از عقل، یعنی از لوگوس، است؛ از وحدت خارج می‌شویم و وارد کثرت می‌شویم، برای اینکه غیر خدا را تبعیت می‌کنیم. این جدایی از لوگوس و عقل، مشکل اصلی‌ای است که در اثر گناه اولیه به وجود آمده. حالا با ایمان به مسیح، که تجلی و تجسدیافتهٔ همان لوگوس، یعنی کلمه، است، می‌توانم عقل درونی خودم را که در اثر گناه پایمال و لگدمال شده احیا کنم. با شناختن مسیح و ایمان آوردن به او، آن عقل درونی من، یعنی مسیح درونی من، دوباره احیا می‌شود و من به نحوی دوباره به آن حالت وحدت برمی‌گردم؛ وحدتی که پیش از گناه از طریق عقل و لوگوس صورت می‌گرفت. پس اینجا باید موجودی ظاهر شود؛ باید به موجودی ایمان بیاورم، موجودی را در خارج ببینم و بشناسم که عین لوگوس باشد، یعنی هبوط پیدا نکرده باشد؛ موجودی که عین عقلِ تجسم‌یافته، خدای تجسم‌یافته و روح‌القدسِ تجسم‌یافته است.

اگر یادتان باشد، این دومی که گفتم بخش تشریعی‌اش بود. دو استدلال تکوینی هم گفتم که یکی‌اش همان اولی، یعنی مسئلهٔ فدیه، بود. استدلال تکوینی دیگر این است که انسان بعد از اینکه مرتکب گناه می‌شود — و گناه چیست؟ عبادت و بندگی شیطان را کرده است — مثل این است که سرباز شیطان شده باشد. زمین هم که به آن تبعید شده، پر از شیاطین است و حکومت در آن حکومت شیاطین است. انسانی که عبادت شیطان را نکرده باید بیاید و انگار لشکریان شیطان را شکست دهد، زمین را پاک‌سازی کند و برای تجلی ملکوت خدا آماده کند، و الی آخر.

به هر سهٔ این استدلال‌ها، و به هر استدلال دیگری شبیه این‌ها که در الهیات آورده می‌شود، نگاه کنید؛ هیچ‌کدام از این استدلال‌ها نتیجه نمی‌دهند که مسیح باید خدا باشد. حداکثر نتیجه می‌دهند که مسیح باید فاقد گناه اولیه باشد. مثلاً برای اینکه فدیه شود، باید مرتکب گناه اولیه نشده باشد. اگر مرتکب گناه اولیه نشده باشد، هیچ‌وقت عبادت شیطان را نکرده است و استدلال آخری هم درست درمی‌آید. و اگر مرتکب گناه اولیه نشده باشد، با روح الهی و مثلاً با لوگوس متحد بوده و متحد باقی مانده است. هیچ‌کدام از این‌ها دلیل نمی‌شود که در الهیات خودم به این نتیجه برسم که لوگوس عین خداست، مگر اینکه از قبل چنین فرض کرده باشم. می‌خواهم بگویم از این حرف‌ها هیچ چیزی درنمی‌آید، جز اینکه حداکثر این نتیجه را بگیریم که مسیح باید فاقد گناه اولیه باشد.

برای اینکه از این بالاتر بروم، دو فرض لازم دارم. یکی اینکه فرض کنم گناه اولیه ذاتی انسان است؛ بنابراین چیزی که فاقد گناه اولیه است انسان نیست، پس مسیح نمی‌تواند انسان باشد. خب، فرض کنیم حتی این را قبول کردیم که گناه اولیه ذاتی انسان است؛ نتیجه نمی‌شود که مسیح خداست. مثلاً فرض کنید من اصلاً قبول کردم که مسیح با روح‌القدس متحد و هم‌ذات است، ولی روح‌القدس مخلوق است؛ هیچ‌کدام از این استدلال‌ها اشکال پیدا نمی‌کند. کل الهیات مسیحی را زیر و رو کنید؛ خدا بودن مسیح نه از این استدلال‌ها درمی‌آید و نه از هیچ استدلال دیگری. برای همین است که آریوس مسیحی بود و هیچ مشکلی با این فرض نداشت که مسیح مخلوق است. معتقد بود مسیح معصوم مطلق است و گناه ذاتی ندارد؛ ولی این چه ربطی دارد به اینکه او را مخلوق ندانم؟ این مخلوقی است که فاقد گناه اولیه است. اصلاً فرض کنید انسان هم نیست؛ خب، باشد، چیز دیگری است، غیر انسان است. اگر قبول کردید که گناه اولیه ویژگی ذاتی انسان است و بنابراین گناه اولیه نداشتن یعنی انسان نبودن، این را دربارهٔ انسان بودن مسیح بپذیریم؛ از کجا می‌آورم که خداست؟ از کجا می‌فهمم که تجسد باید به این معنا اتفاق افتاده باشد که خدا در زمین ظاهر شده باشد؟ هیچ استدلالی نیست که این را به من نشان دهد.

همهٔ حرف‌هایی را که در مسیحیت زده می‌شود می‌توان زد؛ تمام آن استدلال‌ها را می‌توانم دوباره تکرار کنم، خوبی‌هایشان را داشته باشم، مثلاً مسئلهٔ شر را حل کنم و هزار حرف دیگر را هم که می‌زنند و جالب است بزنم، و در عین حال معتقد باشم که مثلاً مسیح عین روح‌القدس است و روح‌القدس هم جزو مخلوقات خداست. مثلاً مسیح را تجسد روح‌القدس بدانم و روح‌القدس را یکی از مخلوقات عظیم الهی. اصلاً در قرآن آن روح مثل این است که رئیس ملائکه باشد، یعنی بالاتر از همهٔ ملائکه است؛ وقتی همراه ملائکه می‌آید جدا ذکر می‌شود. موجودی آسمانی و خیلی بزرگ است. دربارهٔ لوگوس هم، در عرفان اسلامی و در عرفان یونانی، مثلاً در فلسفهٔ نوافلاطونی، و حتی مشابهش در عرفان‌های شرقی مثل تائوئیسم، چیزی شبیه لوگوس داریم؛ مثلاً به آن عقل اول می‌گویند، یا با هر عنوانی اسمش را می‌گذارند. در همهٔ این مکاتب عرفانی همیشه چنین موجودی وجود دارد و مخلوق است؛ مثلاً می‌گویند اولین مخلوقی است که از خدا صادر شده است.

چرا باید این را عین خدا بدانیم؟ می‌بینید؟ همهٔ مشکلات از اینجا پیش می‌آید که این حرف‌ها را می‌زنید و به نحوی یک‌باره جهشی غیرمنطقی انجام می‌دهید که این باید خدا باشد. از هیچ‌کدام از این حرف‌ها به هیچ وجه درنمی‌آید که مسیح باید عین خدا باشد. فرض کنیم بی‌گناه بودن و فاقد گناه اولیه بودن از این حرف‌ها درمی‌آید؛ این چه ربطی به خدا بودن دارد؟ پس اگر فاقد گناه اولیه است، و تازه گناه اولیه ذاتی انسان هم هست، این استدلال نشان می‌دهد که مسیح غیر از انسان است، نه اینکه خداست. انگار فقط دو حالت هست: یا انسان است، یا اگر نیست، خداست. احساس نمی‌کنید نتیجه این است که انسان مدال نقره گرفته است؟ یعنی وقتی از انسان بالاتر است، انسان نیست، پس خداست. انگار این گام این‌گونه برداشته می‌شود.

مسیح بالاتر از انسان است؛ نمی‌خواهم بگویم جزو مخلوقات پایین‌تر از انسان است، که خیلی بد می‌شود. اما انگار میان انسان و خدا دیگر هیچ حائلی وجود ندارد و مقامات دیگری نیست. مثلاً بگویید روح‌القدس موجودی است که از انسان، یعنی به‌طور معمول از انسان‌های معمولی، بالاتر است، ولی مخلوق خداست، و مسیح هم مثلاً با او متحد است. اگر آن وسط خالی باشد، این جهش انجام می‌شود: یک‌باره وقتی ثابت کردید غیرانسان است، پس خداست. این مشکل خیلی اساسی‌ای است، چون می‌توانم صحت تمام این حرف‌هایی را که زدم به نحوی نگه دارم و هیچ کاری هم به اعتقاد به تجسد و «خدای حقیقی از خدای حقیقی»، «نور از نور»، و «مولود و نه مخلوق» نداشته باشم.

کما اینکه آریوس و طرفدارانش، و ده‌ها نحلهٔ مسیحی که پیش از این اعتقادنامه وجود داشتند و بعدش هم سعی می‌کردند وجود داشته باشند — البته معمولاً خیلی موفق نبودند، و بعد از این اعتقادنامه و این مصوبات سخت‌گیری‌ها دربارهٔ اینکه در این موضوع چه می‌گویند کمی بیش از اندازه شد — خیلی‌ها بودند که اعتقاد مسیحی داشتند؛ مسیح را پیامبری خیلی خاص می‌دانستند و حتی به مصلوب شدن، به فدیه و به همهٔ این چیزها معتقد بودند. فکر می‌کنم آریوس به همهٔ این چیزها اعتقاد داشت، ولی لزومی نمی‌دید معتقد باشد که مسیح عین خداست. آخر یعنی چه؟

یکی از حاضران: شما دربارهٔ خود این مقدمات بحثی ندارید؟ اینکه نگویید این کار را نمی‌کرد، این کار را نمی‌کرد، این کار را نمی‌کرد؟

چرا، دارم؛ حتی دربارهٔ همین که گفتم. بله، زیاد هم صحبت می‌کنم. ایدهٔ اصلی فدیه این است که آن مخلوق نباید مرتکب گناه، یعنی گناه اولیه، شده باشد. ممکن است بگویید کلاً گناه حالتی دارد که حتی مخلوق بی‌گناه هم نمی‌تواند فدیه بدهد، مگر اینکه مخلوق نباشد. اما آخر این حرف‌ها را از کجا بیاورم؟

یکی از حاضران: خب، آن‌ها مخلوق‌ها را قربانی می‌کردند.

بله. نه، سؤال ایشان این است؛ ایشان از طرف خودش حرفی نمی‌زند، می‌گوید آیا در الهیات مسیحی استدلال‌هایی وجود ندارد که بخواهند بیان کنند چرا — نه اینکه فدیه نباید گناه داشته باشد، بلکه — فدیه نباید مخلوق باشد، تا بعد بتوانیم نتیجه بگیریم؟ نه، من ندیدم؛ فکر نمی‌کنم چنین چیزی وجود داشته باشد. معنایش این می‌شود که برای فدیهٔ گناه، مثلاً خود خداوند باید قربانی شود. معمولاً ادعا می‌کنند که به صورت انسان درآمده است؛ یعنی استدلالشان این است که اصلاً چون به حالت انسان درآمده توانسته این کار را بکند و به نمایندگی از انسان‌ها زجر کشیده، در حالی که فاقد گناه بوده است. منظور این است که مثلاً کسی که باید فدیه شود، خودش باید نوعی رابطه با آن چیزی داشته باشد که برایش قربانی می‌شود؛ دست‌کم باید در ظاهر مثل آن موجود باشد.

ولی حرف ایشان این است که آیا نمی‌شود برای اینکه استدلال درست دربیاید، شرط فدیه را این بگذاریم که نباید مخلوق باشد؟ من چنین چیزی ندیده‌ام. اصلاً کلاً در اینکه کل ماجرا معقول است و ایدهٔ فدیه معقول هست یا نه حرف دارم؛ ولی اگر هم ایدهٔ معقولی باشد، اساس و ذات استدلال این است که موجودی که گناه کرده نمی‌تواند فدیه بدهد، برای اینکه مستحق هر رنجی است؛ بنابراین کسی باید بیاید و رنجی بیش از استحقاق خودش بکشد تا فدیه درست شود. خب، روح‌القدس می‌تواند رنج بکشد؛ روح‌القدس که گناهی نکرده که مستحق رنج باشد.

شما می‌گویید این استدلال درست می‌شود اگر کسی بتواند این ایده را به کار ببرد که به دلایلی مخلوق نمی‌تواند فدیه بدهد. من می‌گویم دست‌کم در الهیات چنین چیزی وجود ندارد و معقول هم نیست؛ یعنی فکر نمی‌کنم بشود درستش کرد. به قول ایشان، همیشه مخلوقات را فدیه می‌دادند؛ یعنی قربانی کلاً همیشه از مخلوقات بود. اصلاً به نحوی بی‌معناست که خالق بخواهد قربانی شود؛ آن‌وقت مشکلات خیلی بیشتر می‌شود. به هر حال سؤال شما این بود که آیا این ایده وجود دارد؛ من می‌گویم نه، ندیده‌ام که ملاک فدیه شدن یا نشدن، مخلوق یا خالق بودن باشد.

بیایید کمی نزدیک‌تر وارد بحث شویم. اولین بحثم این بود که از هیچ‌کدام از این حرف‌ها تجسد به آن معنایی که در اعتقادنامهٔ نیقیه هست درنمی‌آید؛ حداکثر درمی‌آید که مسیح فاقد گناه اولیه است. خب، بعد چگونه استدلال می‌شود؟ فرض کنید قبول کردم که مسیح فاقد گناه اولیه است؛ بنابراین یک: با لوگوس متحد است، پس می‌تواند الگو قرار بگیرد و مرا به‌طور تشریعی، به عنوان الگو، نجات دهد. دو: عبادت شیطان را نکرده است، بنابراین بر شیاطین حاکم است و می‌تواند زمین را پاک‌سازی کند؛ این قسمت اولِ اثر تکوینی مسیح در نجات بود. و سه: چون گناه نکرده است، می‌تواند فدیه باشد. حالا می‌خواهم اینجا جهشی بکنم و بگویم پس انسان نیست. مسیحی‌ها این جهش را چگونه انجام می‌دهند؟ معمولاً حرف از این است که گناه اولیه ذاتی انسان است؛ پس اگر موجودی فاقد گناه اولیه باشد، انسان نیست.

از کجا درمی‌آید که گناه اولیه ذاتی انسان است؟ چرا گناه اولیه ذاتی انسان است؟ من می‌خواهم بگویم برعکس است. اگر می‌خواهیم از آن داستان چیزی نتیجه بگیریم، آن داستان دقیقاً می‌گوید گناه اولیه ذاتی انسان نیست. اگر بگویید گناه اولیه ذاتی انسان است، ذاتی یعنی چه؟ یعنی اگر چیزی انسان است، حتماً گناه اولیه دارد. پس این حضرت آدم که در آن باغ مستقر شد، پیش از آنکه گناه کند آدم نبود، و بعد که گناه کرد آدم شد، برای اینکه بخشی از ذات آدمیت را نداشت؟ آیا این‌گونه است و آن داستان این را به شما می‌گوید؟ یا داستان می‌گوید آدم خلق شد، رفت و در بهشت قرار گرفت، و واقعاً آدم بود و معصوم هم بود و گناه اولیه نداشت؟ از تمام آن داستان این‌گونه برمی‌آید که اختیار داشت گناه نکند. اگر اختیار نداشت و گناه عین ذاتش بود، دیگر این مجازات می‌شود؛ مثل اینکه خورشید را خلق کنم که نورانی باشد، بعد بگویم نورانی نباش، و بعد بگویم تو ذاتاً نورانی هستی، پس مثلاً تبعیدت می‌کنم به فلان‌جا.

قبول دارید که این اعتقاد کاملاً سست است؟ اینکه در الهیات گناه اولیه را اصولاً ذاتی بشر می‌دانند، در حالی که اگر معقول به آن داستان نگاه کنیم یا از آن استفاده کنیم، به نظر می‌آید گناه اولیه اتفاقاً ذاتی انسان نیست و نباید هم باشد؛ برای اینکه اصلاً گناه فرض شود. مثل اینکه انسان را به جرم اینکه مثلاً دو گوش دارد مجازات کنیم؛ بگوییم دو گوش داشتن هم ذاتی انسان بودن است و حالا مثلاً او را به کرهٔ زمین تبعید کنیم؛ این حالت بهانه‌گیری پیدا می‌کند. آیا گناه اولیه واقعاً حالت ذاتی دارد، یا مثل بدهی قدیمی‌ای است که از پدران به ما رسیده؟ بارها به اینجا که رسیده‌ام گفته‌ام که تعبیرهای مختلفی وجود دارد از اینکه گناه اولیه چطور به ارث می‌رسد. می‌خواهم بگویم الان این نقطه حساس است و چیزی نیست که بشود از آن گذشت. باید بحث کنیم؛ مثلاً من به قرآن اعتقاد دارم: گناه آدم چگونه به من به ارث می‌رسد؟ من چرا هبوط کرده‌ام؟ مسیحی‌ها هم حرف‌های مختلفی می‌گویند.

می‌خواهم بگویم اینجا نکتهٔ خیلی مهمی وجود دارد: اینکه چگونه معتقد باشیم این گناه به ارث می‌رسد. اگر بدهی پدر ماست، ربطی به بدهی من ندارد؛ و من باید به نحوی معتقد باشم که خودم هم در گناه اولیه شریکم. دربارهٔ این نکته که گفتم زیاد بحث می‌کنم، چون فکر می‌کنم اینجا جای بحث خیلی مفصلی هست؛ دست‌کم تعبیر اسلامی‌اش را ببینیم که مفهوم گناه اولیه چیست. قصدم فقط این نیست که بیایم مسیحیت را نقد کنم و بگویم فلان جایش ایراد دارد. اولاً وظیفهٔ کسی که نقد می‌کند این است که اصلاحات خودش را هم بگوید، وگرنه نقدش به نحوی بی‌اعتبار می‌شود؛ و ما نهایتاً اینجا قرار است به این برسیم که اگر از نگاه قرآن نگاه کنیم چه می‌بینیم، و کجاهای این اعتقادات باقی می‌ماند و کجاهایش را باید حذف کنیم. این نکته‌ای که شما می‌پرسید، در تلقی‌ای که ما از این داستان و از مفهوم گناه اولیه داریم، نکتهٔ خیلی خیلی مرکزی است؛ باید بفهمیم این چگونه به ما به ارث رسیده است.

اسلام هم ظاهراً موافق است که همهٔ انسان‌ها گناه اولیه را به ارث می‌برند؛ این‌گونه به نظر می‌رسد، برای اینکه هبوط و واقع شدن در این جهان نتیجهٔ گناه اولیهٔ آدم است. بنابراین ما به نحوی داریم در مجازات شریک می‌شویم. اگر معصوم باشیم، یعنی از گناه اولیه فارغ باشیم، خب، دارد به ما ظلم می‌شود؛ پس ما به نحوی واقعاً شریکیم. حالا یا این‌گونه است که آدم به عنوان نمونهٔ همهٔ انسان‌ها به آن باغ رفته و گناه کرده است؛ من شخصاً به آن باغ نرفتم و گناه نکردم، ولی چون با آدم هم‌ذاتم، نتیجه می‌شود که من هم اگر آنجا بودم همان کار را می‌کردم؛ مثل اینکه او به نمایندگی ما گناه کرده است. مثلاً این تعبیر را بکنید: جمعی وجود دارد و یکی را می‌فرستید که بیاید این را بردارد؛ یکی را که مثلاً وضعش خیلی هم خوب است می‌فرستید، و او نتوانست بردارد، پس بقیه‌تان هم دیگر نتوانستید؛ مثل اینکه به نمایندگی بوده است. عده‌ای از مسیحی‌ها معتقدند آدم به نمایندگی از انسان‌ها آنجا قرار گرفت و بنابراین گناهش به بقیه تسری پیدا می‌کند؛ یعنی اگر من هم بودم گناه می‌کردم، ولو اینکه نکرده‌ام.

ولی همان‌طور که گفتم، از این «لکم» درنمی‌آید؛ خود آیه‌ای که مثلاً می‌گویید نتیجه‌اش این است، می‌گوید: «و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین». این که چیزی نمی‌گوید و آن را نتیجه نمی‌دهد.

یکی از حاضران: این «لکم» دقیقاً همین است. آدم گناه کرد، ولی «لکما» نیست؛ یک‌باره خطاب به جمع، یعنی به همهٔ انسان‌ها، می‌شود. آیا این هبوط نتیجهٔ گناه اولیه هست یا نه؟ آدم را در جنت می‌گذارند، گناه می‌کند و بعد دچار هبوط می‌شود.

بگذارید در این مورد بعداً بحث کنیم؛ قرار است همهٔ این جزئیاتی را که می‌گویید در جای خودش بحث کنم، ولی نه الان. آنچه الان می‌گویم این است که اولاً از هیچ‌کدام از استدلال‌هایی که ارائه شد درنمی‌آید که مسیح باید خدا باشد؛ حداکثر درمی‌آید که مسیح نباید واجد گناه اولیه باشد. خدا بودنش در صورتی ثابت می‌شود که مثلاً بگویم میان انسان و خدا موجود دیگری قرار ندارد؛ آن‌وقت به اینکه باید خدا باشد جهش پیدا می‌کنند، در حالی که هیچ‌کس، دست‌کم در الهیات و در استدلال‌ها، رسماً چنین حرفی نمی‌زند و نمی‌شود هم چنین چیزی گفت. نکتهٔ دوم دربارهٔ این است که چرا از این استدلال نتیجه می‌شود که مسیح نمی‌تواند انسان باشد. معنایش این است که باید اعتقاد داشته باشم — کما اینکه مثلاً در الهیات مسیحی این حرف هست — که گناه اولیه ذاتی انسان است؛ بنابراین اگر موجودی انسان است، گناه اولیه دارد، پس مسیح نباید انسان باشد و باید لوگوس یا خدا یا هر چیز دیگری باشد. حرف من این است که اگر از آن داستان، و مستقیماً هم با فکر عاقلانه، فکر کنیم، درست برعکس به نظر می‌آید که گناه اولیه ذاتی انسان نیست. انسان، یعنی آدم، با اختیار خودش گناه کرد، و اگر گناه اولیه به نحوی به ما هم سرایت کرده، باید به نوعی فرض را بر همین بگذاریم که ذاتی ما هم نبوده است؛ مثل اینکه در مرحله‌ای این گناه اولیه برای ما محسوب می‌شود، حالا به هر طریقی. این بحثی است که باید بعداً درباره‌اش صحبت کنیم.

پس یک نکته در این استدلال‌ها این است که از واجد گناه اولیه نبودن نمی‌شود به راحتی نتیجه گرفت که مسیح انسان نیست، برای اینکه گناه اولیه ذاتی انسان نیست. آدم پیش از آنکه مرتکب گناه اولیه شود، وقتی در بهشت بود، آدم بود؛ اتفاقاً آدم‌تر هم بود. بعد از اینکه این گناه اولیه را مرتکب شد، دچار این مشکلات شد و از آدم بودنش چیزی کم شد. پس انسانِ بدون گناه اولیه برای ما متصور است؛ بلکه باید به آن اعتقاد داشته باشیم. انسان می‌تواند واجد گناه اولیه نباشد؛ وگرنه باید بگویید ماهیت آن موجودی که گناه اولیه را مرتکب شد چیست؛ دیگر آدم نیست.

حرفم این بود که دارم مدلی را توصیف می‌کنم که چیزهایی در آن توجیه شود. در مدل خودم ممکن است چیزهایی را، مثلاً اینکه عدالت در جهان وجود دارد یا ندارد، فرض کنم و برایش استدلال هم نکنم. مسیحی‌ها فرضشان این است که خداوند عادل است؛ فرضشان این است که اگر انسان مجازات می‌شود، به دلیل گناه خودش است.

یکی از حاضران: می‌شود یکی‌اش را بگویید؟ مثلاً چیزی را فرض کنید که آن‌قدر ساده باشد که نشود در آن شک کرد: اینکه یکی خیلی خیلی ضعیف است و خیلی راحت کشته می‌شود، به خاطر این است که این‌ها باید این‌گونه باشند.

همهٔ بحث، یعنی بحث حضور در زمین، همین است؛ تمام بحث‌ها همین‌گونه شروع شد: ما مجازات‌هایی می‌بینیم، بدون اینکه کسی مستقیماً گناهی انجام داده باشد؛ پس این‌ها باید مجازات چیزی در گذشته باشد. آنچه در ذهن شماست این است که پس گناه اولیه برای چیست؟ فکر می‌کنم اینجا جای آن نیست که واقعاً جواب بدهم؛ شاید در آن جلساتی که این بحث‌ها شد نبودید. ببینید، اساس حرف این است: فرض را بر این می‌گذاریم که خدا خالق جهان است و خدا عادل است. می‌توانم این فرض را نداشته باشم و بگویم اصلاً خدا عادل نیست؛ آن‌وقت هیچ مشکلی ندارم. در جهان مشکلاتی برای انسان‌ها و حیوانات و این‌ها پیش می‌آید و من هم کاری به آن ندارم. اما با این فرض که خدایی وجود دارد، خدایی عادل جهان را خلق کرده و تمام آن زیبایی‌هایی که در ستاره‌ها و کهکشان‌ها و این‌ها می‌بینم نشان‌دهندهٔ حکمت و عدل خداست، و خدا موجود کامل مطلق است، چطور می‌توانم چنین خدایی را فرض کنم و بعد ببینم که مثلاً حیوان کوچکی بدون اینکه تقصیری داشته باشد زجر می‌کشد، یا انسان‌ها بدون اینکه گناهی داشته باشند در کرهٔ زمین زجر می‌کشند، بیمار می‌شوند و می‌میرند، یا دست‌کم می‌میرند؟ گفتیم که مسیحی‌ها این مشکل را با استفاده از ماجرای گناه اولیه این‌گونه حل می‌کنند.

حالا سؤال شما کاملاً چیز دیگری است؛ پس و پیش است. شما می‌گویید اصلاً چرا باید معتقد باشم که عدالتی وجود دارد؟ مسیحی‌ها می‌گویند منی که الان در کرهٔ ارض زجر می‌کشم، حتماً گناهی مرتکب شده‌ام؛ همهٔ ما گناهی مرتکب شده‌ایم. استدلال این است: کرهٔ زمین جایی است که اگر در آن بیایی، حتماً عذاب می‌کشی، یا دست‌کم می‌میری، ولو اینکه معصوم باشی. این را چگونه می‌شد توجیه کرد؟ پیش از آنکه به کرهٔ زمین بیایی گناه کرده‌ای؛ گناهی مرتکب شده‌ام، و این همان گناه اولیه است. فکر کنم این استدلال خوبی است؛ یعنی اگر بخواهم عدالت خدا را نگه دارم، باید به چنین چیزی معتقد باشم. باز به فرض‌ها دقت کنید: حضور در کرهٔ زمین خودبه‌خود عذاب‌آور است، برای اینکه دست‌کم موقتاً اینجا هستیم؛ می‌میریم، اطرافیان ما می‌میرند و دچار رنج می‌شویم. حتی اگر خودم مریض نشوم و هیچ بلایی سرم نیاید، رنج‌هایی هست.

اگر خدا عادل است، آن‌ها که رنج می‌کشند باید گناهی مرتکب شده باشند. پس من پیش از آمدن به اینجا گناهی دارم که اسمش گناه اولیه است، و آن داستان همین را می‌گوید: شما به این دلیل در زمین هستید که مرتکب گناه شده‌اید؛ حالا چه آدم به نمایندگی‌تان گناه کرده باشد، چه خودتان تک‌تک به باغ بهشت رفته باشید و همه‌تان از همان درخت، درخت لعنتی، خورده باشید؛ بعد هرچه می‌خواهید توجیه کنید. به هر حال این استدلال نشان می‌دهد که نمی‌توانید به خدای عادل اعتقاد داشته باشید و در عین حال نپذیرید که گناه اولیه‌ای وجود دارد.

ولی معنایش این نیست که بپذیرم گناه اولیه ذاتی است؛ برعکس. اولاً باید بگویم گناه اولیه ذاتی نیست تا گناه حساب شود؛ امر ذاتی که دیگر گناه نمی‌شود. مثل اینکه مرا با دو گوش خلق کنند و بعد به عنوان اینکه دو گوش داری مجازاتم کنند؛ یا از این به بعد حکم بدهند که موجودات دوگوش باید مجازات شوند و بعد ما هم مجازات شویم. اگر خدا مرا این‌گونه خلق کرده، می‌توانم بگویم مرا طوری خلق کرده که می‌توانم گناه کنم و گناه برای من معنا دارد؛ نه اینکه گناه ذات من باشد. پس اگر فرض کنیم گناه اولیه ذاتی است، اعتقاد به آن معقول نیست. ثانیاً آن داستان به هیچ وجه این را نتیجه نمی‌دهد، بلکه برخلافش را نتیجه می‌دهد: آدم خلق می‌شود، آدم است، به آنجا می‌رود و ساکن می‌شود، بعد گناه می‌کند و دچار هبوط می‌شود؛ نه اینکه پیش از ارتکاب آن گناه آدم حساب نشود.

پس در برابر این استدلال، که چون گناه اولیه ذاتی است، اگر مسیح قرار است فاقد گناه اولیه باشد، انسان نیست و نمی‌تواند انسان باشد، می‌توانم باز همهٔ حرف‌ها را نگه دارم و نه‌تنها بگویم مسیح خدا نیست، بلکه بگویم مسیح انسانِ فاقد گناه اولیه است. مثلاً مدل هم این‌گونه باشد؛ بگذارید این مدل را توصیف کنم تا شما هم دست‌کم خیلی ناراحت نشوید که مفصل بحث نمی‌کنم. مدل من این باشد که واقعاً تک‌تک ما را، یعنی ارواح ما را، حالا به هر طریقی، پیش از آنکه وارد کرهٔ زمین شویم در باغی می‌گذارند؛ مثل عالم ذر و این چیزهایی که در اسلام هم شنیده‌اید. ما را واقعاً در باغی می‌گذارند، همه‌مان می‌رویم همان کار را می‌کنیم و بعد تبعید می‌شویم. بعد مسیح این کار را نکرد؛ چه اشکالی دارد؟ همهٔ استدلال‌ها هم درست است. انسانی بوده که رفته و استثنائاً مدتی آنجا بوده و از آن درخت هم نخورده است؛ مار و شیطان و همه آمدند و سعی کردند گولش بزنند، گول نخورد و بعد به طریقی به دنیا آمد.

دقت می‌کنید اینجا چه مشکلی پیش می‌آید؟ اینجا، که ما در کرهٔ زمین هبوط پیدا کرده‌ایم، مثلاً طوفان می‌آید، زلزله می‌شود، آدم‌ها می‌میرند و فلان و بهمان. ولی مسیح اولاً نمرد، ثانیاً طوفان را ساکت می‌کند؛ می‌بینید که ناملایمات اینجا بر مسیح اثر نمی‌کند. پس هیچ ربطی ندارد. چه کسی می‌گوید به زمین آمدن مجازات گناه اولیه است و هرکس اینجا بیاید حتماً عذاب می‌کشد و حتماً می‌میرد؟ چه کسی این حرف را می‌زند؟

یکی از حاضران: نه، مجازات گناه اولیه که هست. برای انسان‌ها به یک معنا مجازات گناه اولیه است؛ همین هبوط به زمین مجازات گناه اولیه است.

خب، در این مورد هم می‌شود بحث کرد؛ واقعاً این‌گونه است؟ می‌خواهم دربارهٔ این فرض صحبت کنم: آیا حضور یک انسان در زمین به معنای رنج کشیدن است؟ به نظر می‌آید مسیح در زمین هست و هیچ مشکلی هم برایش پیش نمی‌آید؛ نه طوفان، نه زلزله، نه مرگ؛ مصلوب هم نمی‌شود. می‌گویم می‌توانم این را فرض کنم؛ الان از دیدگاه قرآن نگاه کنید و مصلوب شدن را یک لحظه کنار بگذارید. می‌خواهم بگویم، اگر قبول دارید، مسیح چنین موجودی بود. تازه، مسیحی هم فکر کنید: خود مسیحی‌ها می‌گویند مسیح خودش خواسته مصلوب شود و رنج را انتخاب کرده، وگرنه رنجی برایش واقع نمی‌شد. اگر طوفان می‌آمد و می‌گفت بایست، طوفان می‌ایستاد؛ اگر کسی می‌مرد، او می‌توانست زنده‌اش کند. اگر همهٔ آدم‌ها مثل مسیح بودند و به زمین می‌آمدند، رنج می‌کشیدند؟ کسی که نمی‌مرد؛ مریض هم که نمی‌شدند. اگر همهٔ ما مثل مسیح بودیم، نه می‌مردیم، نه طوفان و زلزله‌ای بر ما اثر می‌کرد، و رنجی نبود.

به نظر می‌آید اگر مصلوب شدن مسیح را هم فرض کنید و از نگاه مسیحی هم ببینید، این رنج برای خاطر بقیه است. اصلاً مگر مسیحی‌ها همین‌طور نگاه نمی‌کنند؟ مسیح نباید رنج بکشد، ولی رنج می‌کشد؛ نه به دلیل حضورش در زمین، بلکه خودش را به‌طور قراردادی در اختیار کسانی قرار می‌دهد که رنجش بدهند؛ اگر نخواهد، می‌تواند به آسمان برود، کما اینکه بعداً رفت. پس ما اول فرض می‌کنیم که انسان موجودی ضعیف و مردنی است، مثل خود ما، نه مثل مسیح؛ بعد می‌گوییم پس به زمین آمده و رنج می‌کشد، پس این مجازات گناه اولیه است. چه کسی می‌گوید به زمین آمدن لزوماً حالت مجازات دارد؟ اگر مسیح باشی و به زمین بفرستندت، مجازات نمی‌شوی؛ نه می‌میری، نه رنج می‌کشی، نه هیچ.

یکی از حاضران: باشد؛ مگر دلیل هبوط گناه اولیه نبوده؟ این که دیگر واضح است.

به هیچ وجه واضح نیست. من منکر این هستم که دلیل هبوط، یعنی ظهور انسان در زمین، گناه اولیه باشد. بگذارید مسیحی بحث کنیم؛ اینجا دیگر بحث دربارهٔ متن آن داستان پیش می‌آید، و فرق می‌کند که داستان را از کتاب مقدس بخوانم یا از قرآن. یک لحظه از قرآن بخوانیم. شما طوری بحث می‌کنید که انگار هر طور آن داستان را بخوانم، باید به این چیزها معتقد باشم. در قرآن به صراحت می‌گوید که از همان اول که انسان دارد خلق می‌شود، پیش از آنکه گناه مرتکب شده باشد، قرار بر این است که خلیفه باشد؛ پس جای انسان این است که برود و در زمین قرار بگیرد. من می‌توانم سناریویی بچینم؛ یک لحظه اجازه بدهید حرفم تمام شود. این یک. دوم اینکه در قرآن گناه اولیه بعد از اینکه آدم توبه می‌کند بخشیده می‌شود و بعد هبوط اتفاق می‌افتد: توبه می‌کند، خدا می‌پذیرد و تمام شد. پس تعبیر قرآنی‌اش این است که گناه اولیه با توبهٔ انسان بخشیده می‌شود، ولی انسان به کرهٔ زمین وارد می‌شود.

یکی از حاضران: اتفاقاً همان بخشیده شدن است که مجازات سنگینی در انتظارش است؛ یعنی وقتی بخشیده شد، هبوط می‌کند.

نه؛ اصلاً می‌خواهم ببینم وقوع انسان در زمین نتیجهٔ گناه است یا نه. به نظر می‌آید از قرآن برعکسش برمی‌آید: من این‌گونه می‌خوانم که انسان خلق شد برای اینکه در زمین خلیفهٔ خدا باشد، و این اصلاً ربطی به این نداشته که مرتکب گناه می‌شود یا نمی‌شود.

یکی از حاضران: اگر قرآنی هم نگاه کنید، همان عهد تثبیت می‌کند که این اتفاقاً پاسخ به همان گناه بوده است؛ که ما، یعنی آدم و تمام نسل بعدش، باید به خاطر همان گناه اول پاسخگو باشیم، و بخشش هم به خاطر همین است. آدم وقتی دعا کرد و طلب بخشش کرد، این هبوط برایش اتفاق افتاد. فکر می‌کنم آنچه شما می‌گویید همان چیزی است که در قرآن هم هست.

می‌خواهم ببینم چه استدلالی برای من می‌آورید؛ یک لحظه اجازه بدهید. استدلالی که برای من می‌آورید باید این باشد که با استفاده از قرآن به من بگویید اگر آدم گناه نمی‌کرد به زمین نمی‌آمد.

یکی از حاضران: من همین را می‌گویم. آیه بعد از تعریف کردن داستان می‌گوید: «فازلهم الشیطان عنها فاخرجهم مما کانوا فی»؛ یعنی به وضوح شیطان آن‌ها را از آنجا بیرون کرد. ادامه‌اش هم این است: «و قل اهبطوا بعضکم لبعض عدو ولکم فی الارض مستقر و متاع الی حین»، و بعدش می‌گوید: «فتلق آدم من ربه کلمات فتاب علیه». تازه اگر این آیه را هم به عنوان پذیرش توبه قبول کنید، ممکن است «قل اهبطوا» که بعدش می‌آید به نحوی آثار وضعی گناه باشد.

برای اینکه طولانی نشود: اخراج انسان، یعنی آدم، از بهشت در اثر گناه است؛ هبوطش به زمین بعد از این است که بخشیده می‌شود. این چیزی است که در قرآن نوشته شده: آدم و حوا از بهشت اخراج می‌شوند («فازلهم» و «مما کانوا فی»)، ولی فعلاً هبوط نمی‌کنند؛ توبه می‌کنند، بخشیده می‌شوند، و بعد هبوط.

یکی از حاضران: پیش از بخشیده شدن هم این «قل اهبطوا» می‌آید. نگاه کنید: پیش از آیهٔ «فتلقی آدم من ربه کلمات»، دربارهٔ بهشت «قل اهبطوا» می‌آید؛ پیش از آیهٔ توبه‌ای که شما می‌گویید، دقیقاً اخراج آن‌ها و هبوطشان به زمین آورده می‌شود. حالا که آدم کلماتی گفت و به نحوی، شاید به‌طور تشریعی، بخشیده شد، می‌توانم این را این‌گونه توجیه کنم؛ از نظر من واضح است که در اثر آن گناه اخراج شده و به زمین آمده است. می‌توانید بپرسید پس این آیه یعنی چه؟ می‌توانم بگویم طبق خیلی از تعریف‌هایی که داریم، ممکن است بخشیده شوید، ولی آثار وضعی گناه را باید تحمل کنید.

سؤال من این است: آیا از این داستان می‌شود نتیجه گرفت که اگر انسان مرتکب گناه اولیه نشده بود، به زمین نمی‌آمد؟ حرفم این است.

یکی از حاضران: نه، من این‌گونه نتیجه می‌گیرم.

متوجه هستید؟ بحثم این است که آیا وقوع در زمین — نه هبوط به معنای سقوط کردن — یعنی زندگی کردن در زمین، برای انسان پیش نمی‌آمد؟

یکی از حاضران: چرا؛ احساس می‌کنم به هر حال پیش می‌آمد، چون خدا از قبل برنامه‌ریزی‌ای برای این کرده بود. یعنی آیا حتماً باید گناه مرتکب می‌شد تا این اتفاق بیفتد یا نه؟ اگر گناه مرتکب نمی‌شد، هم می‌توانست به زمین بیاید، ولی این‌گونه عذاب نکشد. به این سؤال، دست‌کم بر اساس قرآن، نمی‌شود جواب داد.

سؤال من این است: آیا قرائت ساده‌ای از این داستان وجود دارد، بی‌آنکه بخواهیم خیلی آن را بپیچانیم، که آمدن و زندگی در زمین نتیجهٔ گناه اولیه باشد؟ نمی‌خواهم واژهٔ هبوط را به کار ببرم، چون به نحوی به معنای سقوط کردن است و معنای منفی دارد. من می‌گویم از داستان قرآن نتیجه نمی‌شود که اگر انسان گناه نمی‌کرد به زمین فرستاده نمی‌شد.

یکی از حاضران: در این آیه انگار زندگی کردن در زمین با رنج کشیدن یکی است. اگر بگویید زندگی در زمین یعنی همین رنج کشیدن، پس باید نتیجهٔ گناه باشد.

بگذارید وارد جزئیات نشویم. آنچه می‌خواستم بگویم این است که بخشی از استدلال مسیحی مبتنی بر این است که زندگی در زمین یعنی رنج کشیدن، و من می‌گویم این درست نیست. زندگی در زمین لزوماً، مثلاً برای شخصیتی با قدرت مسیح و با نگاهی که مسیح به جهان دارد، به معنای رنج کشیدن نیست.

یکی از حاضران: آخر این دربارهٔ کسانی است که گناه کرده‌اند. اتفاقی افتاد؛ او گناه کرده و حرف‌هایی به او می‌زنند. من می‌گویم اگر گناه نکرده بود به زمین نمی‌آمد.

بعضی‌ها ادعا می‌کنند؛ نمی‌دانیم.

یکی از حاضران: دست‌کم می‌دانیم که گناه کرده است.

من می‌پرسم آیا از قرآن نتیجه می‌شود که وقوع در زمین، نه هبوط، یعنی زندگی در زمین، نتیجهٔ گناه است؟ این از قرآن نتیجه می‌شود یا نه؟

یکی از حاضران: بله، به نظرم نتیجه می‌شود.

بگذارید بعداً درباره‌اش بحث کنیم.

یکی از حاضران: می‌خواهم بگویم قرائتی هست که فرضاً خدا برنامه‌اش این بوده که آدم و حوا در زمین باشند، و آن‌ها گناه هم نکرده بودند؛ بنابراین آمدنشان به زمین نتیجهٔ گناهشان نیست.

حرف من این است: اولاً آیا زندگی در زمین لزوماً به معنای رنج کشیدن است؟ می‌خواهم بگویم برای آدمی مثل مسیح، با قدرت مسیح، که نه طوفان، نه زلزله، نه مرگ و نه بیماری، هیچ‌کدام به خودش کاری ندارد و در جهان هم می‌تواند این‌ها را برطرف کند، آیا زندگی در زمین رنج‌آور است؟ بنابراین آیا باید بگویم چون مسیح هم در زمین ظاهر شده، حتماً واجد گناه اولیه است؟ این یک سؤال. می‌خواهم بگویم در متن استدلال مسیحی این اعتقاد وجود دارد که به زمین آمدن حالت مجازات دارد و رنج کشیدن به‌طور ذاتی همراه آن است؛ نه‌تنها گناه ذاتی انسان است، رنج هم ذاتی زندگی در زمین است. من می‌خواهم بگویم لزوماً این‌طور نیست؛ یعنی زندگی انسان در زمین، اگر قدرت مسیح را داشته باشد، می‌تواند بدون رنج باشد.

ثانیاً سؤال این است که آیا داستان لزوماً چنین نتیجه‌ای می‌دهد. حالا یک‌باره وسط داستان قرآن پریدیم؛ نمی‌خواستم فعلاً اصلاً دربارهٔ قرآن بحث کنیم. اینکه نتیجهٔ داستان خلقت این باشد که اگر انسان گناه نمی‌کرد به زمین نمی‌آمد، به نظر من البته اینجا خیلی مشکل دارد؛ یعنی نمی‌شود این حرف را راحت زد.

یکی از حاضران: می‌خواهم بگویم می‌شود؛ صراحت دارد. نمی‌توانم مقاومت کنم و بگویم که بله، به قول ایشان، سناریو این بوده که انسان به خاطر همان «جاعل فی الارض خلیفه» به زمین بیاید و این دورهٔ آزمایشی هم وجود داشته است. همهٔ حرف‌هایی که در قرآن دربارهٔ آدم و حوا می‌خوانید، که هبوط می‌کنند و «بعضکم لبعض عدو» و الی آخر، به دلیل گناه است.

من می‌گویم همهٔ آن حرف‌ها دربارهٔ آدمی است که گناه کرده است. دربارهٔ آدم، اگر آن گناه را نمی‌کرد، که چیزی نمی‌گوید؛ اینکه آیا به زمین می‌آمد یا نمی‌آمد. می‌خواهم این را نتیجه بگیرم. آن آیه، بحثش هر چه باشد، دربارهٔ همان موجود گناه‌کرده حرف می‌زند. از اول می‌گوید «جاعل فی الارض خلیفه»، بدون اینکه گناهی واقع شده باشد. به نظر می‌آید که قرار گرفتن در زمین ربطی به این ندارد که گناه بکند یا نکند.

یکی از حاضران: نه، نه، نه. حکمت خداوند در این است که پیش‌بینی می‌کند انسان گناه را مرتکب می‌شود.

می‌شود؛ بله. یک توجیه «جاعل فی الارض خلیفه» این است که خداوند با فرض اینکه آدم گناه می‌کند این حرف را می‌زند. ولی می‌خواهم بگویم این ضرورتاً نتیجه نمی‌شود؛ شما دارید توجیه می‌کنید. از اول که انسان خلق می‌شود، جایگاهش زمین است؛ به عنوان خلیفهٔ خدا در زمین خلق می‌شود. حالا می‌شود این‌گونه توجیه کرد که شخصیت و ذات انسان حتماً طوری بود که معلوم بود گناهی می‌کند، و بعد این سناریو ادامه پیدا می‌کند و کار انسان به زمین می‌کشد؛ بنابراین اشکالی ندارد. من استدلال نمی‌کنم که این حرف لزوماً آنچه را می‌خواهم بگویم نتیجه می‌دهد؛ می‌خواهم بگویم می‌توانم قرائتی این‌گونه داشته باشم: اصلاً انسان برای زمین خلق شد، و اگر در بهشت گناه نمی‌کرد، به عنوان خلیفه در زمین قرار داده می‌شد. از حرف‌هایی که در قرآن زده می‌شود، دست‌کم تا جایی که ایشان نقل کرد، مشکلی در این نمی‌بینم. بگذارید دربارهٔ قرآن بعداً مفصل بحث کنیم.

یکی از حاضران: مشکلی که در ذهن دارم این است که فرزند خدا بودن مسیح، و اینکه بعضی‌ها می‌گویند مسیح خدا خطاب شده، در انجیل‌های چهارگانه آمده است؛ و بعد تمام کارهایی که الهی‌دان‌های مسیحی و سپس حکمت مسیحی می‌خواهند انجام دهند، توجیه همان مطالب کتاب مقدس است.

شما در جلسات قبل نبودید. حرف‌هایی که زدم، بحث‌های استدلالی‌اش را نقل کردم؛ ولی قبلاً دربارهٔ اینکه دلایل نقلی وجود ندارد بحث کرده‌ام. فرزند خدا در کتاب مقدس آن معنایی را که مسیحی‌ها الان می‌گویند ندارد. مثلاً در کتاب مقدس هست که ایمان بیاورید تا فرزندان خدا شوید. یعنی این فرزند خدا شدن، فرزند خدا بودن، یا مسیح را خداوند صدا کردن، به هیچ وجه معنایش آن چیزی نیست که در تثلیث گفته می‌شود؛ کما اینکه کسی هم این‌گونه نمی‌فهمد. در تورات هم این حرف‌ها هست.

یکی از حاضران: اگر مسیح خدا و فرزند خدا خطاب شود، اتفاقاً آنجا به شرک می‌رسیم.

همین الان هم الهی‌دان‌های مسیحی به هیچ وجه به این خطاب‌ها استدلال نمی‌کنند، برای اینکه می‌دانند این خطاب‌ها آن معنا را نمی‌دهد. در کتاب مقدس وقتی از فرزندان خدا صحبت می‌شود، منظور موجوداتی از این دست نیست؛ یعنی مثلاً کسی که ایمان می‌آورد و آدم خوبی می‌شود فرزند خدا می‌شود. مسیح در خود کتاب مقدس می‌گوید ایمان بیاورید و کارهای خوب بکنید تا فرزند خدا شوید. فرزند خدا بودن در کتاب مقدس اصلاً ربطی به موضوع موجود بودن و این حرف‌ها ندارد، و الهی‌دان‌های مسیحی هم استدلالی را که شما می‌کنید نمی‌کنند. من بر این اساس حرف می‌زنم که در سه انجیل اول دلایل نقلی وجود ندارد. در انجیل چهارم، یعنی انجیل یوحنا، چیزهایی وجود دارد، و در انجیل‌های بعدی هم چیزهایی. بنابراین از متن کتاب مقدس بیشتر خلاف تثلیث و تجسد و این‌ها برمی‌آید. در سه انجیل اول، که کاملاً رسولی است، حرفی از خداوند بودن حضرت عیسی نیست. در انجیل یوحنا یکی دو اشاره وجود دارد که به نحوی می‌شود مثلاً گفت اگر مسیح کلمه است، کلمه عین خداست. و بعداً در نامه‌های پولس خب بیشتر وجود دارد. می‌خواهم بگویم دلایل نقلی محکمی وجود ندارد.

بعد هم، به هر حال چه دلیل نقلی وجود داشته باشد چه نداشته باشد، درک الهیاتی مهم است؛ نه صرف اینکه همین‌طوری چیزی را بپذیرم. چه چیزی را دارم می‌پذیرم؟ فرزند بودن یعنی چه؟ چرا این‌طور شده است؟ آنچه شما استدلالی می‌خوانید، بیان الهیات مسیحی است؛ اینکه نقل چنین نتیجه‌ای می‌دهد یا نمی‌دهد زیاد مهم نیست. مهم این است که به ماجرای ظهور مسیح، نجات انسان و الی آخر چگونه نگاه می‌کنند، حالا این‌ها عین نتیجهٔ متن باشند یا نباشند.

آنچه می‌خواستم بگویم این بود که از استدلال‌ها و حرف‌هایی که در الهیات مسیحی هست نتیجه نمی‌شود که مسیح عین خداست؛ حداکثر نتیجه می‌شود که گناه اولیه را مرتکب نشده است. اگر بخواهم بگویم انسان نیست، باید بگویم گناه اولیه ذاتی انسان است؛ اما نه از داستان آفرینش و نه از استدلال‌ها و عقل نتیجه نمی‌شود که گناه اولیه ذاتی انسان است، بلکه برعکسش نتیجه می‌شود. این دو نوع مشکل. سوم اینکه وقوع در زمین مجازات است و هرکس در زمین زندگی می‌کند حتماً رنج می‌کشد و می‌میرد و این حرف‌ها. این‌ها با این فرض است که بتوانم بگویم اگر الان انسان‌ها رنج می‌کشند، ماهایی که رنج می‌کشیم و می‌میریم کسانی هستیم که گناه اولیه را مرتکب شده‌ایم، و مثلاً مسیح که گناه اولیه را مرتکب نشده نمی‌میرد. متوجه هستید؟ به هیچ متنی هم نمی‌خواهم رجوع کنم. دلیلی وجود ندارد که معتقد باشم زندگی در زمین، یعنی وقوع در زمین — نه هبوط در زمین — یعنی رنج کشیدن، و کسی که در زمین است حتماً باید مرتکب گناه شده باشد.

حرف من این بود که می‌توانم فرض کنم موجودی گناه نکرده باشد و به عنوان خلیفهٔ خدا در زمین ظاهر شود، و چون خلیفهٔ خداست رنج هم نکشد؛ بر آب و باد و ابر و خورشید و مرگ و بیماری‌ها و همه‌چیز مسلط باشد و کسی به او آسیبی نرساند. اگر انسان‌ها همه‌شان خلیفهٔ خدا بودند و گناه اولیه ذاتی نبود، می‌شد آدم‌ها گناه نکنند ولی در زمین ظاهر شوند؛ رنج هم نمی‌کشیدند و اینجا هم برایشان بهشت بود. رنج کشیدن نتیجهٔ چیز دیگری است؛ مثل اینکه انسان خلافت را از دست داده و دیگر ابر حرفش را گوش نمی‌کند و باد گوش نمی‌دهد؛ مثل اینکه او حرف خدا را گوش نکرد و حالا بقیه هم حرف او را گوش نمی‌دهند، و رنج می‌کشد. ولی اگر گوش می‌کرد و گناه نمی‌کرد، به اینجا می‌آمد و زندگی خیلی شاد و خوبی هم داشت.

به نظر من که اینجا بهشت است؛ نمی‌دانم نظر شما چیست. درخت و آب و همه‌چیز که هست، مشکلی مثل آلودگی هوا و این‌ها هم که از اول نبود. به نظر نمی‌آید زندگی در زمین، با همهٔ بدی آب و هوا و رنجی که شما می‌گویید، اصلاً رنج باشد؛ به نظر من واقعاً رنج نیست. می‌گویم اصلاً این حرف‌ها را خیلی راحت‌تر می‌شود زد: هرچه را تو می‌خواهی رنج فرض کنی، من می‌گویم این رنج‌ها، یعنی بیماری و مرگ و آب و هوای بد و این حرف‌ها، به موجودی در حد مسیح نمی‌رسد. طوفان برای مسیح معنا ندارد و زلزله برایش معنا ندارد؛ اگر دستور بدهد، نمی‌آید. جایی به پیروان خودش می‌گوید که ایمان ندارید؛ وگرنه اگر ایمان داشتید و به این درخت می‌گفتید از جا کنده شود و بیاید، می‌آمد. تمام طبیعت مطیع مسیح است؛ چه کسی می‌خواهد مسیح را رنج بدهد؟ انسان‌ها و شیاطین مطیع مسیح‌اند. بنابراین نتیجه این است که ما از مقام خلافت هبوط کرده‌ایم که رنج می‌کشیم؛ مسئله کرهٔ زمین نیست.

می‌خواهم بگویم اصلاً دربارهٔ داستان قرآن بحث نکنیم. می‌گویم در این استدلال‌ها چنین فرض‌هایی وجود دارد که باید درباره‌اش صحبت شود: ذاتی بودن گناه را قبول داریم یا نداریم؟ اینکه اگر انسان نباشد خداست، قبول داریم یا نداریم؟ و آیا قبول داریم که به زمین آمدن یعنی رنج کشیدن؟ فکر می‌کنم من شخصاً هیچ‌کدام از این‌ها را قبول ندارم، و به نظر من از هیچ‌جا هم نمی‌شود این‌ها را نتیجه گرفت؛ از متون هم نمی‌شود.