او جلسه را با چند حاشیه آغاز میکند: جلو کشیدن ساعتها و یادداشتهایی که یک دانشجو از جلسات فرستاده است. بعد میگوید نظرش دربارهٔ بحثهای تاریخی کمی تغییر کرده و بد نیست مقداری بحث مبنایی دربارهٔ بررسیهای تاریخی داشته باشند. میخواهد نشان بدهد مطالعات آکادمیک تاریخی دربارهٔ ادیان نمیتواند ادعای بیطرفی بکند، با مثالهایی از مسیحیت و اسلام.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
جلو کشیدن ساعتها موضوعی است که، جدا از بحثهای مسیحیت، شخصاً کمی به آن حساسیت پیدا کردهام. نمیدانم احتمال اینکه ساعتها را جلو بکشند چقدر است، ولی فکر میکنم باز هم میشود امیدوار بود که چنین اقدامی صورت بگیرد. اصلاً نمیفهمم جلو و عقب کشیدن ساعتها چه ربطی به مسائل مذهبی دارد و کنجکاوم ببینم موضوعش چیست. یکی از مسئولان رسماً اعلام کرده بود که اگر ساعتها را جلو نکشیم، کشور در سال چیزی حدود بیش از چند میلیارد ضرر میکند، اما مسائل شرعیای وجود دارند که اولویت دارند. من کنجکاوم ببینم این مسائل شرعی چیست.
یکی از حاضران: ساعت بحثهای مذهبیشان ساعت شرعی است.
ما اصلاً چیزی به نام ساعت شرعی نداریم.
یکی از حاضران: میدانم؛ کسی که این را گفته، منظورش این بوده که در مسجد ساعتشان با ساعت شما یک ساعت فرق دارد و اصلاً ساعت را عقب و جلو نمیکنند.
دوستی داشتم که اهل جنوب بود؛ نمیدانم خودش در محیط روستایی بزرگ شده بود یا نه، فکر کنم شهری بود، ولی تعریف میکرد که در زمان شاه، وقتی ساعتها را جلو کشیده بودند، پیرمردی از روستا آمده بود و پرسیده بود ساعت چند است. به او گفته بودند ساعت چهار بعدازظهر است، و او با عصبانیت گفته بود: «حقش را به من بگو؛ ساعت حقیقی را به من بگو.» ما چیزی به نام ساعت حقیقی و ساعت شرعی اصلاً نداریم.
چیزی که من شنیدهام این است: وقتی اذان مثلاً ساعت ۱۲ یا ۱ باشد، مردمی که خیلی مذهبیاند عادت دارند نماز ظهرشان را سر وقت بخوانند و بعد ناهار بخورند؛ اگر اذان ساعت ۱ و ربع باشد، باید اول ناهار بخورند و بعد نماز بخوانند. فکر نمیکنم بشود اسم این را مسئلهٔ شرعی گذاشت که ناهار را زودتر بخورند یا نماز را زودتر بخوانند. از آن طرف، به نظر من خیلی جالب است که فکر میکنم وقتی ساعتها را جلو نمیکشند، در طول یک سال چند میلیون نفر نماز صبحشان قضا میشود، و این کاملاً مسئلهٔ شرعی است. اگر بخواهیم از نظر شرعی بررسی کنیم، شاید خوب باشد که در طول یک سال دو بار ساعتها را یک ساعت جلو بکشیم تا نماز صبح همیشه ساعت ۶ خوانده شود و مردم ساعت ۶ نماز صبحشان را بخوانند و بلند شوند بروند سر کارشان؛ از نظر شرعی خیلی خوب است. فکر کنم این خیلی مهمتر از این است که ناهار یا نماز ظهر را زودتر بخوریم و بخوانیم. در عوض چند میلیارد هم ضرر اقتصادی میکنیم. کنجکاوم هر کس استدلالی شنیده بگوید مسئلهٔ شرعیِ جلو و عقب کشیدن ساعت اینجا چیست.
یکی از حاضران: در خبر ۱۲۲ یک موافق و یک مخالف دربارهٔ همین قضیه آمده بودند. یکی از آنها گفته بود که استاد دانشگاه است و در کلاسش تقریباً همه مخالفاند که ساعت عوض شود.
این که دلیل نشد؛ چرا مخالفاند؟
یکی از حاضران: نمیدانم؛ این را یادم رفته. آن آدم فقط میخواست نشان بدهد که استاد دانشگاه هم هست.
بگذارید جدی بگویم به نظرم موضوع اصلی چیست. زمانی که شاه این کار را انجام داد، محافل مذهبی بهشدت واکنش نشان دادند و آن را جزو اقدامات ضددینی شاه به حساب آوردند. من فکر میکنم روحانیت در آن زمان، قبل از انقلاب، آنقدر بر مسائل اقتصادی آگاهی نداشت که این استدلال به نظرشان معقول برسد که این کار چقدر میتواند از نظر اقتصادی مفید باشد. یک جور برخورد احساسی کردند؛ شاید وقتی آدم نسبت به نظامی بدبین است، آن نظام هر کاری بکند، یک جوری در برابرش موضع میگیرد. زمان شاه واقعاً اینطور بود: میگفتند طرح تنظیم خانواده، که مثلاً دو بچه کافی است، توطئهای کمونیستی یا اسرائیلی است تا جمعیت کشور مسلمان کم شود، چون از زیاد شدن جمعیت مسلمانها میترسند.
من فکر میکنم وقتی حکومت اسلامی شد، برای آدمهایی که مسئولیت گرفتند خیلی آگاهیها پیدا شد؛ اینکه «دو بچه کافی است» چندان هم توطئهٔ امپریالیستی، کمونیستی یا اسرائیلی نیست و فایدههایی دارد، یا از جمله، مسئلهٔ خیلی سادهترِ جلو کشیدن ساعتها. احساسم این است که یک هستهٔ خیلی سنتی، که روزی بهشدت این حرفها را زده، یک جور تعهد احساس میکند که هنوز هم همان حرفها را بزند. بیشتر فشار از طرف عدهای است که هنوز در حوزهها هستند، مسئولیت نپذیرفتهاند و آگاهیهای سیاسی و اقتصادیِ بعد از انقلاب به آنها منتقل نشده است؛ فشار میآورند که همچنان سر همان حرف بمانند، مثل اینکه اگر یک بار فتوایی داده باشید، باید سر آن فتوا بمانید. من واقعاً دلیل معقولی برای این نمیبینم، جز همین سابقهٔ تاریخی: اگر من یک بار گفته باشم این کار حرام است و توطئه علیه اسلام است، بعد از ۳۰ سال نمیتوانم بهراحتی بگویم نه، این اصلاً توطئه علیه اسلام نیست.
امیدوارم مردم ناهارشان را قبل از نماز بخورند و بر فتواها، یا حرفهایی که قبلاً زدهاند، زیاد اصرار نداشته باشند. شنیدهام در مجلس حرفهایی هست که دولت را مجبور کنند این کار را بکند؛ امیدوارم بکنند، هرچند نمیدانم از نظر قانونی چقدر میشود این کار را کرد.
اتفاق خیلی خوبی که همیشه منتظرش بودم و تعجب میکردم چرا نمیافتد، افتاد. همین امروز ایمیلی از دانشجویی دریافت کردم که خارج از کشور تحصیل میکند. ظاهراً جلسات مبانی مسیحیت را گوش کرده و همان کاری را کرده که همیشه تعجب میکردم چرا کسی نمیکند. من خودم هر وقت چیزی را گوش میدهم یا میبینم، حتی فیلم، اگر برایم جدی باشد و بخواهم با تمرکز این کار را انجام دهم، همیشه کاغذ و قلم دستم است و یادداشت برمیدارم تا حواسم پرت نشود؛ آدم وقتی چیزی مینویسد، جدیتر میشود و تمرکز بیشتری پیدا میکند. کلاً عادت ندارم سخنرانی را فقط از طریق گوش دنبال کنم و اگر هم گوش بدهم، مینویسم تا تثبیت شود و کمی به نوشته تبدیل شود. این دانشجو همین کار طبیعی را انجام داده است: ۱۰ جلسهٔ اول را گوش کرده و یادداشتی برداشته، به قول خودش در حد یادداشتِ سر کلاس، کاملاً پراکنده و ویرایشنشده؛ نمیدانم مستقیم تایپ کرده یا بعداً، و برای من فرستاده است. بنابراین الان درخت خیلی خیلی مختصری از جلسات مبانی مسیحیت داریم.
میتوانستم این را برای کیو لیست بفرستم که همه داشته باشند، ولی اینجا مطرحش میکنم برای اینکه خودم را متعهد کنم. اگر به نظرم برسد که آن را ویراستاری و مرتب کنم و چیزهایی به آن اضافه کنم، با شناختی که از خودم دارم، این کار را نمیکنم و همینطور میماند. پس در کلاس میگویم که میخواهم این کار را بکنم تا متعهد شوم و شما در جریان باشید. به نظرم میآید خودم فرصت ندارم جلسات را گوش کنم، ولی میتوانم یادداشتهایم را کنار این متن بگذارم و چیزهایی را که آنجا هست و اینجا نیست اضافه کنم. ممکن است بعضی از چیزهایی که در یادداشتهایم هست را در کلاس نگفته باشم؛ بنابراین این متن ممکن است جاهایی کمی مستقل از جلسات شود. فکر میکنم ویراستاریاش را هم کسی که آن را میخواند ممکن است بهطور طبیعی انجام دهد، و شاید بعد از یکی دو ماه دستکم متن مختصری کنار جلسات مبانی مسیحیت باشد.
من همیشه این احساس را دارم که اگر کسی بخواهد کل این جلسات را گوش بدهد، که حالا به ۱۰۰ جلسه رسیده، یک جور مقاومت وجود دارد. برای خود من گوش دادن یک جلسه هم سخت است، چه برسد به اینکه آدم بخواهد ۱۰۰ جلسه سخنرانی گوش بدهد. واقعاً هم کمی این مشکل در این جلسات پیش آمده که جلسات به یکدیگر وابسته میشوند و گوش دادن به جلسات سخنرانی از جایی به بعد ممکن است مشکل ایجاد کند. مثلاً جلسات مبانی مسیحیت جایی به جلسات داستان آفرینش وابسته شد، طوری که اگر کسی آنها را کامل گوش نکرده باشد، ممکن است نتواند اینجا برداشت کاملی را که باید داشته باشد، پیدا کند. فکر میکنم داشتن یک متن مختصر راه حلی است: بدون مراجعه به تمام جلسات، که وقت خیلی زیادی میگیرد، یعنی ۳۰۰ ساعت وقت گذاشتن برای گوش کردن یک سری فایل صوتی، ممکن است کمک کند آدمها دربارهٔ جایی که گوش نکردهاند، بهطور مختصر بدانند چه گفته شده است. امیدوارم این حرفها عملی شود و بعد از یکی دو ماه دستکم این جلسات مبانی مسیحیت متن نسبتاً منسجمی همراهش باشد.
نکتهٔ دیگر این است که میخواهم با صراحت بگویم شاید در این جلساتی که دارم شروع میکنم، بیش از هر وقت دیگری در تمام این چند سالی که این جلسات برقرار بوده، دچار تردیدم که چه کار میخواهم بکنم و چقدر میخواهم بحثهای تاریخی را طول بدهم. شاید یکی از دلایلی که نمیخواهم جلسهٔ قبل را تکرار کنم این است که جلسهٔ قبل که آمدم صحبت کنم، واقعاً تصمیم گرفته بودم بحثهای تاریخی را تا حد ممکن سریع تمام کنم، خیلی چیزها را حذف کنم و فقط چیز خیلی مختصری بگویم. اگر یادتان باشد، در دورهٔ ده یازده جلسهٔ اول، که بیشتر بحثهای الهیاتی بود، اجباراً بحثهایی تاریخی پیش آمد که آنها را برای بعد گذاشتیم. اینطور نیست که این بحثها اختیاری باشند: یکی مسئلهٔ مصلوب شدن مسیح بهعنوان یک مسئلهٔ تاریخی است، یکی هم بحثهای مربوط به صحت و سقم و میزان قدرت و سندیت کتابهای کتاب مقدس، مثلاً چهار انجیل در مقابل انجیلهای دیگری که پیدا شده است. اینها چیزهایی بود که ضرورت داشت دربارهٔ آنها بحث کنیم. هدفم این بود که تا حد ممکن حواشی را بزنم و مستقیماً راهی پیدا کنم که این دو سه مسئلهٔ باقیمانده را حل کنیم و این جلسات را تمام کنیم.
فکر میکنم از جلسهٔ هفتهٔ قبل تا الان کمی نظرم تغییر کرده است و فکر میکنم شاید بد نباشد جلسات را کمی طول بدهیم و مقداری هم بحثهای مبنایی دربارهٔ بررسیهای تاریخی داشته باشیم. بخشی از دلیلش واقعاً این است که فکر میکنم مسائل تاریخی برای هر آدمی که اعتقادات دینی دارد، موضوع فکری است. فرض کنید مسلمان باشید یا مسیحی؛ مسلمان هم که باشید، دربارهٔ تاریخ اسلام مشکلات تاریخیای هست. مثلاً باید دربارهٔ سندیت بعضی چیزها بحث کنید، یا دربارهٔ وقایعی که گفته میشود اتفاق افتاده، که آیا واقعاً اتفاق افتاده یا نه. اینطور نیست که کسی اعتقاداتی داشته باشد، مخصوصاً اعتقادات دینی، و مجبور نباشد به نوعی کتابهای تاریخی بخواند یا دربارهٔ اشکالاتی که از نظر تاریخی گرفته میشود فکر کند. بنابراین به دلیل کاربرد زیادی که بعضی از این مباحث دارند، احساسم این شده که به مسائل مبنایی مربوط به بررسیهای تاریخی هم اشارهای بکنیم.
اینکه نهایتاً جلسات چقدر طول میکشد، واقعیت این است که عجلهٔ عمدهام برای تمام کردن جلسات این بود، و هنوز هم هست، که احساس بدی دارم از اینکه آن جلسات اصلیمان به نوعی انگار تعطیل شده است. مثل این است که پرانتزی باز کردهایم و این پرانتز همینطور ادامه دارد؛ مثل اینکه در کتابی پرانتزی باز کنید که مثلاً ۴۰۰ صفحه طول بکشد، و فکر میکنم این زیاد جالب نیست. اگر وقت داشتم، دلم میخواست آن جلسات را دوباره تشکیل بدهیم و این جلسات را هم ادامه بدهیم، موازی و مستقل از هم؛ فکر میکنم این بحثها دیگر خیلی به آن بحثها مربوط نمیشد. چون نمیتوانم این کار را بکنم، و قرار است این متنها را هم تصحیح کنم و کارهای دیگری هم انجام دهم، فکر میکنم باید این مشکل را طوری حل کنیم که خیلی به این جلسات لطمه وارد نشود. فکر میکنم این بحثهای تاریخی خودشان به اندازهٔ کافی چیزهای جالبی دارند.
بهعنوان مقدمه گفتم که واقعاً فقط مسئلهٔ ضبط نشدن جلسهٔ قبل نیست که روند بحث را تغییر میدهم؛ فکر میکنم مسائل دیگری هم در این تصمیمی که گرفتهام دخالت دارد. بگذارید کمی بحثهای کلی بکنم. دفعهٔ قبل فکر میکنم خیلی سریع وارد این شدیم که مسیحیها چگونه به تاریخ مسیحیت خودشان نگاه میکنند، به نظرشان نکتههای مهم تاریخی چیست و بعضی از اتفاقهایی را که افتاده چگونه توجیه میکنند. هدفم در جلسهٔ قبل بیشتر این بود که همهتان را دعوت کنم که اگر میخواهید بحثهای تاریخی را دنبال کنید، کتاب اعمال رسولان را در کتاب مقدس بخوانید. فکر میکنم مهمترین منبع مسیحی برای این بحثهای تاریخی، یعنی آنچه در قرن اول اتفاق افتاده، همان اعمال رسولان است که مدام به آن ارجاع داده میشود، به اضافهٔ نامههای پولس که بعداً به مناسبتهایی به آنها اشاره میکنم. ولی اصل مطلب، یعنی اتفاقهایی که بعد از مصلوب شدن مسیح از نظر مسیحیها و بعد از رستاخیز مسیح افتاده، در اعمال رسولان نوشته شده است، و متن اعمال رسولان از نظر مسیحیها متن مقدس است و همهاش درست است. میبینید که سندیت تاریخیاش برای مسیحیها الزامآور است؛ باید قبول کنند که این اتفاقها افتاده و اینطور به آن نگاه کنند. بنابراین اگر کسی بخواهد دیدگاه مسیحیها را نسبت به تاریخ بداند، خیلی مهم است که با این متن کاملاً آشنا باشد. اینکه این متن چه نوشته و از نظر تاریخی چه سندیتی دارد، بحثی کاملاً فرعی است که جنبهٔ انتقادی دارد و خود متنها را بعداً بررسی میکنیم. خود مسیحیها این متن را بهعنوان سندی تاریخی و کاملاً معتبر میشناسند و اعتقاد داشتن به این سند در واقع جزو ایمانشان است.
بحث خیلی کوتاهی کردم و میخواهم این بحثها را کمی بسط بدهم. ممکن است چند مثال خارج از مسیحیت هم بزنم تا خطوط کلی بحثهای تاریخیای را که پیش میآید و میخواهیم دربارهاش صحبت کنیم، روشن کنم. اگر یادتان باشد، مسئلهٔ کلیای را که دربارهٔ مسائل تاریخی مطرح است، الان میشود اینطور مطرح کرد. یک حالت این است که میخواهید دربارهٔ واقعهای تاریخی که مثلاً ۱۰۰۰ سال قبل اتفاق افتاده، مطالعهٔ تاریخی انجام دهید، بیآنکه آن واقعه به نوعی جنبههای دینی داشته باشد یا به عقاید مشخص شخصیتی ارتباط داشته باشد. فرض کنید میخواهم ببینم از اسناد و مدارکی که دربارهٔ تمدن اینکاها در ۱۰۰۰ سال قبل به دست آمده، چه چیزی میشود نتیجه گرفت. به نظر میآید که میشود مطالعهٔ خیلی خالصی انجام داد: هرچه اسناد و مدارک دربارهٔ اینکاها در ۱۰۰۰ سال قبل هست که میشود تخمین زد مربوط به آن دوران است، از آثار تمدنی باقیمانده تا آثار مکتوب، اگر باقی مانده باشد، جمعآوری میکنم و میروم مطالعه میکنم. به نظر میآید مطالعهای کاملاً منصفانه و بیغرض است، چون اصلاً کسی الان هوادار تمدن اینکا نیست و ممکن است از نظر اعتقادی اختلاف خاصی وجود نداشته باشد که اینکاها چه موجوداتی بودند و چه کار میکردند. این حس وجود دارد که اینجا میشود مطالعهای با ضوابط علمی انجام داد.
اصلاً تاریخ کلاً بهعنوان یک دیسیپلین علمی و آکادمیک خودش را جا انداخته است. به نظر میآید روشهای مشخصی وجود دارد برای اینکه مطالعات را چگونه انجام دهیم تا حداکثر بیطرفی را رعایت کنیم، اطلاعات خام را چگونه گردآوری و بررسی کنیم و چگونه استنتاج تاریخی انجام دهیم. به نظر میآید اینها مطالبی هستند که در محیطهای آکادمیک مطرح شدهاند؛ سالهاست که مطالعات تاریخی پیشرفت کرده و روشهای مطالعهٔ تاریخی، یعنی متدولوژیاش، تا حدودی انسجام پیدا کرده است. در واقع الان دیسیپلینی آکادمیک داریم که اگر بخواهید در زمینهای تاریخی تز دکترا بنویسید، باید نکاتی را رعایت کنید. اینطور نیست که هر کسی بیاید مطالعهای تاریخی انجام دهد و بیآنکه از روشهای مشخص، مثلاً آماری، پیروی کند، استنتاجهایی همینطوری و دلبخواه انجام دهد. چند قرن است که تا حد زیادی تلاش شده تاریخ را به یک علم، به یک دیسیپلین آکادمیک با ضوابط خاص خودش، تبدیل کنند، و الان در دنیا این دیسیپلین آکادمیک واقعاً وجود دارد. در مطالعات تاریخی بهطور کلی، مطالعات دینی هم بهعنوان حالت خاصی از مطالعات تاریخی مد نظر است. مثلاً فرض کنید در دانشگاه هاروارد بخواهید مطالعات اسلامی انجام دهید؛ باید همان دیسیپلین کلی را رعایت کنید، از جمله در اینکه چگونه میخواهید استنتاج انجام دهید.
اگر یادتان باشد، قبلاً در جلسهای به این نکته اشاره کردم که باید تفاوتهایی وجود داشته باشد بین مطالعهٔ تاریخیِ یک دین با مطالعهٔ مثلاً مسائل سیاسی و مانند آن. میخواهم الان در ابتدای این جلسه کمی به این موضوع بپردازم و سعی کنم نشان بدهم که علیرغم ظاهر بیطرفانهای که مطالعات آکادمیک تاریخی دربارهٔ ادیان، مثلاً مطالعات اسلامی، مسیحی یا هر چیز دیگر، دارد، آنچه تحت عنوان مطالعات تاریخی جا افتاده، به هیچ وجه نمیتواند ادعای بیطرفی بکند؛ نمیتواند ادعا کند که واقعاً با ذهن کاملاً خالی تاریخ را مطالعه میکند، همانطور که شاید به نظر برسد تاریخ اینکا را مطالعه میکنیم. به دلایلی، در مطالعات دینی اینکه شما ایمان دینی داشته باشید یا نداشته باشید، وارد کار میشود. چیزی که میخواهم بگویم این است که مطالعات آکادمیکی که انجام میشود، بیآنکه رسماً چنین چیزی اعلام شود، بر این اساس است که ایمان دینی وجود ندارد. کسی میتواند بگوید: من مطالعات تاریخی، یا مطالعات اسلامی و مسیحی، انجام میدهم و از ایمان مسیحی خودم استفاده نمیکنم، ولی اینطور هم نیست که از الحاد استفاده کنم.
یک ادعا میتواند این باشد که وقتی تاریخ را مطالعه میکنید، یا ایمان دارید و از ایمانتان بهعنوان یک فرض استفاده میکنید، مثلاً از اینکه مسیح پیامبر خدا بوده، یا برعکس ایمان ندارید و بهگونهای ملحدانه مطالعه میکنید. کسانی که در دیسیپلین آکادمیک مطالعات تاریخی هستند، اینطور نگاه نمیکنند. میگویند ما از ایمان مسیحی استفاده نمیکنیم، ولی از هیچ فرض دیگری هم استفاده نمیکنیم و همینطور مطالعات آزاد انجام میدهیم. استفاده نکردن از ایمان معنایش این نیست که ما ملحدیم؛ معنایش این است که درستیِ گزارههای دینی را فرض نمیگیریم، مفروضاتمان در حد صفر است و مثل اینکه خالیالذهن به تاریخ نگاه میکنیم. من میخواهم سعی کنم نشان بدهم که واقعاً اینطور نیست. در مطالعاتی که عملاً انجام میشود، اینطور نیست که فرضهای دینی کنار گذاشته شده باشند؛ انگار فرضهای دیگری که غیردینی هستند، خودبهخود جانشین آنها میشوند. سعی میکنم چند مثال بزنم که فکر میکنم در مطالعات تاریخی بهطور طبیعی پیش میآیند و نشان میدهند که به نوعی نمیشود از این فرار کرد که ما یا با فرض درست بودن ادعای عیسی مسیح مطالعه میکنیم، یا فرضمان این است که این ادعاها غلطاند. به نظر میآید فرض نکردنِ درستیِ چیزی لزوماً معنایش این نیست که غلط بودنش را فرض میکنیم؛ اما میخواهم نشان بدهم که خیلی جاها عملاً به اینجا میرسیم که انگار فرض کردهایم این ادعاها غلطاند و مطالعاتمان را بر این اساس انجام میدهیم.
بدون وارد شدن به جزئیات، میخواهم استدلالی را بیان کنم. اگر از یک مسیحی مؤمن دربارهٔ تاریخ مسیحیت بپرسید و اینکه چرا اعتقاد دارد این مسیحیتی که الان تثبیت شده، نزدیک به همان یا دقیقاً همان مسیحیتی است که مقصود مسیح بوده، میخواهم سعی کنم آن کلیتی را که در ذهن یک مسیحی مؤمن هست، بدون وارد شدن به جزئیات بیان کنم. بعد کمی بحث کنیم که این شیوهٔ نگاه کردن اصولاً از نظر آکادمیک پذیرفتنی هست یا نیست. فکر میکنم این مثال خوبی باشد از اینکه مطالعات آکادمیک خودبهخود جهتگیریهایی پیدا میکنند.
این را هم یادآوری کنم که مطالعهٔ تاریخی، از نظر ما، کلاً این است: چیزی تحت عنوان مسیحیت الان وجود دارد، که من گاهی همینطوری به آن «مسیحیت پرایم» گفتهام، و ادعا میشود که این مسیحیت است. دینی وجود دارد که ادعا میشود همان چیزی است که پیامبر بزرگی آورده است؛ البته شأن مسیح از نظر خود مسیحیها ممکن است به نوعی چیزی بالاتر از پیامبر باشد، مثلاً تجسد خداوند در زمان. خلاصه دینی تحت عنوان مسیحیت به وجود آمده است. اگر مشترکات آنچه الان بهعنوان مسیحیت مطرح میشود را در نظر بگیریم و اسمش را مسیحیت پرایم بگذاریم، هدف ما از بررسی تاریخی این است که ببینیم این مسیحیت از نظر تاریخی چقدر همان چیزی است که باید باشد. ممکن است من ادعا کنم که مسیحیت دینی بوده که خیلی تحریف شده و آنچه الان داریم آن مسیحیت اولیه نیست، و سعی کنم این را با اسناد تاریخی نشان بدهم.
قبلاً اشاره کردم که خیلی از آکادمیسینهایی که دربارهٔ مسیحیت مطالعات تاریخی میکنند، اصولاً، و شاید اصلاً جو غالب این باشد، قبول ندارند که چیزی تحت عنوان مسیحیت، بهعنوان دینی جدید، وجود داشته است. این غیر از ادعای وجود نداشتن مسیح است؛ مسیح میتواند وجود داشته باشد ولی پیامآور دینی جدید نباشد. خیلی از کسانی که مطالعات تاریخی میکنند معتقدند که مسیح، هر ادعای نبوت و پیامبریای که داشته، ادعا نکرده که دینی غیر از دین موسی میآورد، بلکه تأییدکنندهٔ همان دین بوده است؛ مثل انواع و اقسام پیامبرانی که از نظر تاریخی قطعاً میدانیم بعد از حضرت موسی تا زمان حضرت مسیح در قوم بنیاسرائیل ادعای پیامبری کردند و هیچکدامشان دین جدید نیاوردند. حضرت داوود دین جدیدی نداشت، حضرت سلیمان هم همینطور؛ این تعداد زیاد پیامبران بنیاسرائیل مبلغ دین حضرت موسی بودند. میشود فرض کرد که حضرت مسیح هم همینطور بوده است: فردی که آمد و مبلغ دین حضرت موسی بود.
اگر یادتان باشد، یک بار اشاره کردم که خیلیها معتقدند واژهٔ مسیحیت اصلاً اولین بار در انطاکیه به کار رفته است. یعنی تا وقتی مسیح و پیروانش در ناحیهٔ اورشلیم و اطراف آن، یعنی در ناحیهٔ یهودینشین، بودند، اصلاً حرفی از اینکه دین جدیدی آورده شده و چیزی در مقابل یهودیت قرار گرفته، وجود نداشت؛ تا اینکه مبلغان به انطاکیه و آسیای صغیر رفتند. این جنبشی که به وجود آمده بود، و شاید از نظر تاریخی بشود لقب احیای دین موسی به آن داد، آنجا شکل گرفت و پیروانی پیدا کرد، و کمکم این افراد به دلایل تاریخی آنقدر از یهودیها متمایز شدند که خودشان را دینی جدید معرفی کردند و اسمش را مسیحیت گذاشتند.
فرض میکنم کاملاً روشن است که وقتی بررسی تاریخی میکنیم، چه کار میکنیم. نکتهٔ اساسی این است که میخواهیم ببینیم آنچه الان تحت عنوان مسیحیت هست، چقدر سندیت تاریخی دارد؛ مثلاً کتاب مقدس چقدر سندیت دارد، و ادعاهای الهیاتیای که مطرح میشود به کجا برمیگردند و از کی شروع شدهاند. معمولاً دیدهاید که در بحثهای آکادمیک اینطور است. من میتوانم دربارهٔ یک اعتقاد، مثلاً اعتقاد به تثلیث، تز بنویسم؛ نه یک تز یا کتاب، بلکه دهها مقاله و کتاب وجود دارد که دربارهٔ ریشهٔ تاریخی تثلیث بحث میکنند: اولین بار چه کسی این واژه را به کار برده، اولین بار کجا ثبت شده است و الی آخر. اینکه اصلاً تثلیث در کتاب مقدس هست یا نیست، موضوع خیلی خوبی برای یک تحقیق تاریخی است. میتوانید تمام مدارک و اسناد قدیمی را جمع کنید و اگر بتوانید آنها را به فایلهای الکترونیکی تبدیل کنید، واژهٔ تثلیث را جستوجو میکنید؛ فایلها را بر حسب تاریخ هم میتوانید مرتب کنید و بهراحتی در یک پوشه جستوجو کنید تا ببینید این واژه اولین بار کجا آمده است. واضح است که چنین مطالعاتی الان واقعاً میشود انجام داد، با توجه به اینکه حجم عظیمی از آثار موجود است؛ تقریباً فکر میکنم همهٔ آثار قرن اول و دوم مسیحی الان چاپ شده و موجود است. نج حمادی که همهاش چاپ شد. یک دوره هم هست، که من تقریباً همهاش را بهصورت فایل پیدیاف دارم، و باور کنید قانونی هم دانلود کردهام: دهها جلد، نمیدانم واقعاً چند جلد، تحت عنوان مجموعهای از آثار آبای کلیسا. آثار تمام کسانی که در قرن اول و دوم بودند، از جمله کسانی که اسم خیلیهایشان را بردهام، مثل ترتولیان و ژوستین، یعنی ژوستینوس، تماماً در این مجموعه هست. بنابراین با چنین مجموعههایی خیلی خوب میشود مطالعات تاریخی کرد و دید یک مفهوم از کی به وجود آمده است. میدانید که عین این مطالعات دربارهٔ اسلام و دربارهٔ یهودیت، که تاریخ خیلی وسیعی دارد، انجام میشود و به نظر میآید همهچیز در این زمینهها دارد صورت میگیرد.
من میخواهم کمی تردید ایجاد کنم که اینجا بیطرفی واقعاً یعنی چه؛ یعنی آیا در مطالعات آکادمیک واقعاً نوعی انکار مطالب مذهبی وجود دارد یا ندارد. سعی میکنم با مثال روشن کنم که ناچار چنین گرایشهایی به وجود میآید، بیآنکه به هیچ وجه بخواهم بگویم اینجا غرضورزی وجود دارد. این توهم ایجاد نشود که من میخواهم بگویم محیطهای آکادمیک را موجودات خبیثی که همه ملحدند میگردانند و دارند این کار را انجام میدهند. میخواهم بگویم متدولوژیها طوریاند که به هر حال این فضا ایجاد میشود و چنین نتایجی ناخواسته به وجود میآید. اگر بخواهیم الان دربارهٔ تاریخ مسیحیت بحث کنیم، خوب است از اول روشن کنیم و متوجه باشیم که این مشکلات کجاها پیش میآید و چگونه ممکن است رفعشان کرد.
این شیوهٔ جدیدی که این بحثهای تاریخی را با آن بیان میکنم، یک فرقش با آنچه جلسهٔ قبل در ذهنم بود این است که پیچ و تابش کمتر است. در ذهنم این بود که مثلاً چیزهایی بگویم، بعد کمی بحثهای آکادمیک بکنم و بعداً بهطور غافلگیرکنندهای ایرادهای این بحثهای آکادمیک را بگویم. حالا میخواهم کمی سرراستتر باشد و خیلی پیچ و تاب ندهیم، تا از اولش روشن باشد که کجا داریم میرویم. من کلاً از آن پیچ و تاب خوشم میآید، چون مقداری چالش ایجاد میکند. کلاً خیلی دوست دارم حرفهای غلط بزنم و مردم بفهمند؛ یک بار به شما گفتم. اگر حرفی بزنم و شما به حساب اینکه من دارم میگویم آن را بپذیرید، بعداً پشیمان شوید که آن حرف را به اندازهٔ کافی بررسی نکردهاید؛ تا عادت کنید بحثهایی را که از طرف هر کسی میشود، روی خود بحث متمرکز شوید و درست و غلطش را دربیاورید.
میخواهم سعی کنم خیلی مختصر بگویم که یک مسیحی چرا اعتقاد پیدا میکند که این مسیحیت پرایم همان مسیحیتی است که واقعاً وجود داشته. فکر میکنم همهٔ مسیحیها به نوعی چنین اعتقادی دارند؛ یعنی معتقد به تحریف دین خودشان نیستند و به هیچ وجه به جزئیات و اسناد و مدارک تاریخی مراجعه نمیکنند، بلکه به ایمان خودشان مراجعه میکنند و ایمانشان را به نوعی وابسته به تاریخ نمیدانند. البته همهٔ اینها جای بحث دارد که این ایمان وابسته به تاریخ هست یا نه. من فقط میخواهم حس کلی یک مسیحی را دربارهٔ وقایع تاریخی خیلی مختصر به شما بگویم.
اگر معتقد باشید که میلاد مسیح واقعهای تاریخی است که خداوند تمام جریانهای تاریخ را طوری پیش برده که این اتفاق بیفتد، انگار اصلاً انسان خلق شده برای اینکه مسیح به وجود بیاید، یا به هر حال بعد از آن گناه اولیه، طرحی الهی در تاریخ وجود دارد که انسانها بعد از هبوط نجات پیدا کنند؛ اگر به چنین چیزی معتقد باشید و اعتقاد داشته باشید که این مسیح، که ادعای مسیح بودن کرده، واقعاً مسیح موعود است، آیا واقعاً میشود آدم بعد از معتقد شدن به چنین چیزی بیاید و اعتقاد پیدا کند که مسیح آمد و این حرفها را زد، بعد عدهای آدم منحرف آمدند و جانشین مسیح شدند، دینی کاذب به وجود آوردند، آن مسیحیت واقعی را از نظر تاریخی کاملاً دفن کردند و خودشان غلبه کردند؟ از نظر ایمانی، احساس آدم این است که اگر واقعاً خداوند پیغمبری را میفرستد، چنین نمیشود. مسلمانهای مؤمن هم بیش از آنکه به مطالعات تاریخی متکی باشند یا اسناد تاریخی ارائه کنند که چرا قرآن تحریف نشده، حسشان این است که نمیشود خداوند این کتاب را نازل کرده باشد، بعد تحریف شده باشد و خداوند هیچ کاری نکرده باشد؛ مثل اینکه اگر چنین اتفاقی افتاده باشد، یک جور نقض غرض رخ میدهد. در واقع بیشتر ایمان ما به اسلام است که ما را مطمئن میکند قرآن تحریف نشده، تا دلایل تاریخی. اگر الان از مسلمانها بپرسید قرآن تحریف شده یا نه و اگر گفتند نه، بپرسید دلایل تاریخیشان چیست، فکر نمیکنم بتوانند دلایل تاریخی ارائه کنند. فکر نمیکنم بدانند قدیمیترین نسخههای قرآن کجا پیدا شده، چگونه است و مثلاً چند سوره در آن هست یا نیست. یکی از دوستان الان کتابی به من داد دربارهٔ اینکه مثلاً آیا در تبدیل خط کوفی به خط عربی متداول تغییراتی از نظر معنایی در قرآن به وجود آمده یا نه، و اینکه آیا این قرآن را میشود به زبان دیگری خواند و نتایج دیگری گرفت. مردم مسلمان این چیزها را نمیدانند.
مسیحیها هم اصولاً اهل مطالعهٔ تاریخی نیستند. حس کلیشان این است: اگر واقعاً ایمان دارند که مسیح خداوند، پسر خداست و آمده تا مردم را نجات دهد و جمعیتی را تحت عنوان مسیحی تربیت کند که نجاتیافته باشند، و ایمان به مسیح مایهٔ نجات است، و مسیح شعائری مثل شام آخر را انجام داده که بهصورت عشای ربانی باقی مانده است، آیا میتوانند فرض کنند که همهٔ ایمان مسیحی درست است، ولی همانطور که شاید مسلمانها معتقدند یا در محیطهای آکادمیک این اعتقاد وجود دارد، مسیحیت به معنای واقعیاش در قرن اول دفن شده است؟ اینکه آدمهای منحرفی مثل پولس قدیس، که قدیس نبوده و مثلاً موجودی شیطانی بوده، آمدهاند و مسیحیت را کلاً منحرف کردهاند، کتاب مقدس هم همهاش بیپایه است و تمام مردمی که در طی ۲۰۰۰ سال مسیحی بودهاند، همه ول معطل بودهاند و اصلاً مسیح این حرفها را نزده است؟ حس اینکه مسیح واقعاً پیغمبری به این بزرگی است، یا حس اینکه خود خداست، مانع از این میشود که کسی بهراحتی تن به چنین تحلیلهای کلیای بدهد.
مسیحیها کاملاً چنین احساسی دارند. بگذارید یک لحظه از مسیحیها فاصله بگیریم. ما بهعنوان مسلمان میخواهیم دربارهٔ مسیحیت مطالعات تاریخی انجام دهیم. هدفمان در نهایت این است که، همانطور که در قسمت اول بحثها به نوعی این اتفاق افتاد، ببینیم اگر مبنا را بر قرآن و اعتقادات دینی خودمان بگذاریم، دربارهٔ الهیات مسیحی و دربارهٔ مسیحشناسی چه میتوانیم بگوییم؛ اینها را بحث کردیم. حالا دربارهٔ تاریخ مسیحیت چه میتوانیم بگوییم؟ مثلاً آیا میتوانیم معتقد باشیم که مسیحیت در قرن اول، مثلاً در ظرف ۵۰ سال اول، کلاً منحرف شده است؟ احتمالاً میدانید که خیلی از مسلمانها بهطور کلی چنین اعتقاداتی دارند. این با اینکه مسیح پیامبر بزرگی است، به نوعی متناقض نیست؛ اما آیا با این آیهٔ قرآن متناقض نیست؟
آیهای از قرآن بخوانم. شما بهعنوان کسی که به قرآن معتقد است، آیا صراحتاً میتوانید اعتقاد داشته باشید که مسیحیت در همان قرن اول کلاً از بین رفت؟ پس این آیه یعنی چه؟ آخرین آیهٔ سورهٔ صف میگوید: «یا ایها الذین آمنوا کونوا انصار الله»، یاران خدا باشید، «کما قال عیسی بن مریم للحواریین من انصاری الی الله»، همانطور که مسیح به حواریون گفت چه کسی یاران من به سوی خداست؟ «قال الحواریون نحن انصار الله». به نظر میآید این دعوت است به اینکه همانطور که مسیح حواریون را دعوت کرد و حواریون پاسخ مثبت دادند، شما هم انصار خدا باشید؛ یعنی ما آن ندا را به شما میدهیم و شما هم جزو انصار خدا باشید. «فآمنت طائفه من بنی اسرائیل»، گروهی از بنیاسرائیل ایمان آوردند، «و کفرت طائفه»، و عدهای کافر شدند. «فایدنا الذین آمنوا علی عدوهم فاصبحوا ظاهرین»، آنهایی را که ایمان آورده بودند در برابر آنهایی که کافر شده بودند یاری کردیم و اینها پیروز شدند.
اینها کیاند؟ این اتفاق تاریخی که اینجا به آن اشاره میشود چیست؟ اگر مسیحیت مثلاً در سال ۳۰ یا ۴۰، که از اورشلیم وارد انطاکیه شد، به کلی تحریف شد و مسیحیها در واقع ول معطلاند، پس آنهایی که ایمان نیاوردند کیاند؟ آنهایی که ایمان آوردند کیاند؟ این کسانی که یاری شدند و «فاصبحوا ظاهرین» و پیروز شدند، چه کسانی بودند؟ کسی که به مسیحیت ایمان دارد، احساسش این است که آن که پیروز شده، همان است که خدا یاریاش کرده. من واقعاً میخواهم بگویم این محتوایی که در این آیه هست، مبنای اعتقاد مسیحیهاست به اینکه این مسیحیتی که موجود است، مسیحیت خوبی است: خداوند آنهایی را که ایمان میآورند، آنهایی را که آدمهای بهتری هستند، یاری میکند. این یک اعتقاد دینی است. بنابراین ذهن آدم بهطور طبیعی به این سمت میرود که آن که پیروز شده، باید همان باشد که درست میگفته است. این آیه هم به نوعی همین را میگوید: خداوند آنهایی را که ایمان آورده بودند پیروز کرد. یک مسلمان باید بگوید اینها چه کسانی هستند. حالا شما مثلاً تا چند جلسهٔ دیگر وقت دارید به من بگویید اینها که در این آیه از آنها حرف زده میشود، کیستند و کدام گروهاند. اگر آنهایی که در مصر بودند، که مثلاً این کتابهای نج حمادی مربوط به آنهاست، مؤمنان واقعی و انصار خدا بودند، پس پیروزیشان کجاست؟ آنها که همهشان نابود شدند.
میخواهم بگویم ایمان به اینکه مسیح پیامبر خداست و کلاً تقدسی در رسالت مسیح وجود داشته، که ما هم به آن معتقدیم، به اضافهٔ این اعتقاد که خداوند به آنهایی که ایمان میآورند کمک میکند و پیروز میشوند، مشکلی ایجاد میکند در برابر این باور که بهراحتی قبول کنیم مسیح آمد، عدهای به او ایمان آوردند، و آنهایی که کافر بودند، مثلاً فرض کنید طرفداران پولس، آنهایی را که ایمان آورده بودند نابود کردند، خودشان حاکم شدند، مسیحیت را هم تحریف کردند و همهچیز از بین رفت. اگر کسی الان مطالعات آکادمیک میکند، اسناد و مدارکی پیدا میکند و به نظرش میآید کتاب مقدس از نظر سند و مدرک خیلی سست است. بعضی خیلی تندتر میروند و میگویند اصلاً مسیح وجود نداشته است.
نکتهای که رویش تأکید میکنم این است: اینکه شما به مسیحیت ایمان داشته باشید یا نداشته باشید، پیشفرضهایی برایتان میآورد. بگذارید مثال خیلی سادهای بزنم. فرض کنید میخواهم بررسی کنم که قوم اینکا غذا میخوردند یا نه. بگویم هیچ پیشفرضی ندارم دربارهٔ اینکه اینها غذا میخوردند یا نمیخوردند؛ بعد بروم تمام اسناد و مدارک تاریخی را بررسی کنم، هیچ چیزی پیدا نکنم که نشان دهد غذا میخوردند، و اعلام کنم که به نظر میرسد اینکاها هیچجا اشاره نکردهاند که غذا میخوردند. این کمی ابلهانه نیست که آدم اینطور به تاریخ نگاه کند؟ ما به دلایل دیگری غیر از اسناد تاریخی میدانیم که مردم غذا میخورند و نمیشود غذا نخورده باشند. من میخواهم بگویم هیچ اشکالی ندارد اگر حقیقتی را به هر طریقی کشف کرده باشم. مثلاً قرآن را دیدهام و مطمئنم که معجزه است؛ بنابراین پیغمبر به معنای واقعی کلمه پیامبر خداست. در نتیجه وقتی تاریخ را مطالعه میکنم، هزار و یک فرضی که از نظر تاریخی با این متناقض است، از ذهن من حذف میشود؛ یعنی در مطالعات تاریخی این فرض را برای امور ایمانی میگذارم. محیطهای آکادمیک اجازهٔ چنین چیزی را به شما نمیدهند. وقتی دربارهٔ اسلام یا مسیحیت مطالعه میکنید، حق ندارید اینطور استدلال کنید که چون مسیح پیامبر بوده و خداوند مؤمنان را حمایت میکند، پس ذهنمان باید به این سمت برود که خداوند مؤمنان را حمایت کرده، پس نباید همهچیز به این راحتی که اسناد تاریخی نشان میدهند تحریف شده باشد و نباید محتوای دین مسیح به این راحتی کلاً عوض شده باشد. اگر الان بروید در محیطی آکادمیک، مثلاً در دانشگاهی معتبر، تزی بنویسید و چنین حرفهایی در آن بزنید، محال است از شما بپذیرند. بنابراین میخواهم بگویم آنها میگویند ما بیطرفانه مطالعه میکنیم، ولی بیطرفانه یعنی اینکه چنین استدلالهایی را نمیپذیرند. اینطور نیست که واقعاً بیطرف باشند. شما هیچ نوع اعتقاد ایمانی را نمیتوانید وارد مطالعات آکادمیک کنید، و مطالعات خودبهخود مطالعات غیرایمانی میشود، به این معنا که انگار اصلاً پیامبری وجود نداشته است.
بگذارید مثال سادهای بزنم؛ میتوانم از مسائل اسلامی مثال بزنم. اول یک سؤال خیلی ساده: از نظر دینی اصولاً مشکلی وجود دارد که خداوند اقوامی را که در گناه بیش از اندازه از حد میگذراندند مجازات و عذاب میکرده است؟ این در قرآن و فکر میکنم در تمام ادیان ابراهیمی چیز سادهای است؛ ما دستکم معتقدیم اقوامی مثل قوم لوط و قوم هود به کلی از بین رفتند. طوفان نوح اعتقاد مشترک هر سه دین یهودی و اسلام و مسیحیت است: اینکه قوم نوح در اثر کفر و الحادی که داشتند، با طوفان نوح از بین رفتند. این در قرآن آمده و در همهٔ متون مقدس هم هست، و مؤمنان بهعنوان یک واقعهٔ تاریخی هیچ شکی در آن ندارند. از نظر فلسفی اینجا این اشکال وجود دارد که وقتی چنین چیزی را میشنوید، حس بدی به شما دست میدهد: خداوند چطور قوم نوح را از بین برد؟ فکر میکنم اگر ایمان درست باشد، اصلاً سؤالی پیش نمیآید: خداوند اینها را خلق کرده و تشخیص داده که اینها موجوداتی هستند که از حدی گذشتهاند و بهتر است نابود شوند؛ مخلوقات خدا هستند و از بین میروند.
یهودیها، مسیحیها و مسلمانها معتقدند که بعضی از این اتفاقها، مخصوصاً در دورانی بعد از ظهور موسی، به دست اقوام دیگر رخ داده است؛ یعنی قومی که خداوند میخواست نابودش کند، به دست قوم دیگری سرکوب شد. مثلاً در قرآن، در آغاز سورهٔ اسراء، میخوانید که دربارهٔ بنیاسرائیل گفته میشود شما دو بار طغیان کردید، و یک مورد اینطور بوده که انگار خداوند قومی را مأمور کرده که آنها را سرکوب کنند؛ این اشارهاش مثلاً به اسارت بابلی است که یهودیها گرفتار آن شدند. هیچ اشکالی ندارد که خداوند ارادهٔ خودش را در تنبیه یک قوم با مسلح کردن قوم دیگری انجام داده باشد. اینجا هم که مشکلی نیست.
حالا بیایید مطالعات آکادمیک را دربارهٔ اسلام نگاه کنید. فکر میکنم یکی از مهمترین وقایع تاریخی اسلام، که مسلمانها دربارهٔ آن بهشدت در حالت انفعال قرار دارند، یعنی اینکه این اتفاق چگونه افتاده، جزئیاتش چه بوده و چرا پیامبر این کار را کرده، این است که بعد از ماجرای جنگ احزاب، مسلمانها همهٔ مردان قوم بنیقریظه را، که یکی از طایفههای یهودی در مدینه بودند، کشتند. در واقع دادگاهی تشکیل شد؛ از نظر تاریخی به نظر میآید در این مطلب اشکالی نباشد که حکم را خود یهودیها تعیین کردند: توافق صورت گرفت و کسی که حکم شده بود، حکم داد که همهٔ مردان بنیقریظه نابود شوند، به دلیل همکاری و خیانتی که به مسلمانها کرده بودند؛ عهد شکسته بودند و داشتند کسانی را که مدینه را محاصره کرده بودند به داخل راه میدادند. طبعاً دربارهٔ اینکه چند نفر در این واقعه کشته شدند اختلاف نظر وجود دارد، و از آن اختلاف نظرهایی است که خیلی طبیعی است امیدی نداشته باشیم تعداد دقیقش را بفهمیم. همین الان هم مثلاً دربارهٔ تعداد کشتههای جنگ عراق نمیدانیم و نمیتوانیم بفهمیم چند نفر کشته شدند، چه برسد به آن زمان. به هر حال بین ۱۰۰ نفر، ۲۰۰ نفر تا، فکر کنم، ماکزیمم ۶۰۰ یا ۷۰۰ نفر هم گفتهاند که تعداد مردان بنیقریظه است که طی حکمی، به این عنوان که خیانت کردهاند، کشته شدند.
اگر فرضتان یک فرض ایمانی باشد، آیا اصلاً اینجا مشکلی وجود دارد که بخواهد جواب داده شود؟ اگر پیامبر، پیامبر خداست، خداوند میتواند به پیامبر وحی کرده باشد که این قوم را نابود کن، و مسلمانها رفته باشند قومی را نابود کرده باشند؛ حتی زن و بچهها را. خداوند در طوفان نوح زن و بچهها را هم کشته است و کسی احساس نمیکند که اینجا چه قساوتی صورت گرفته است.
این خداوند است که میخواهد این قوم از بین برود یا از بین نرود. اگر پیامبر نمایندهٔ خداست و از خدا دستور میگیرد که برود و قومی را نابود کند، از نظر من اینجا اصلاً هیچ مشکلی وجود ندارد. مشکل وقتی به وجود میآید که بگوییم پیامبر، پیامبر واقعی خدا نیست؛ یعنی با همان ملاکهایی به این واقعهٔ تاریخی نگاه کنیم که مثلاً اگر آشوریها یا مغولها رفتند جایی قتلعام کردند و دستوری از مقامات الهی نرسیده بود. آنوقت مشکل پیدا میشود: اینها به چه حقی رفتند انسانهایی را که همتراز خودشان بودند کشتند؟ دموکراتیک نبوده، با لیبرالیسم مخالف است و این حرفها. اگر معتقد به وحی باشید، همانطور که طوفان نوح هیچ مشکلی ندارد، کشته شدن بنیقریظه هم هیچ مشکلی ندارد، به شرط آنکه معتقد باشید اینجا وحی الهی در کار بوده است: خداوند حکم داده و بنیقریظه نابود شدهاند، آن هم در زمان حضور پیامبر، زمانی که پیامبر وحی را دریافت میکرده است. بنابراین از نظر کسی که مؤمن است، درست و غلط بودن کارهای پیامبر مشکلی ندارد. اگر من ایمان داشته باشم و اینطور به تاریخ نگاه کنم، به نظر میآید اینجا اصلاً سؤالی برای جواب دادن وجود ندارد.
یکی از حاضران: این همان نظر اشعری دربارهٔ حسن و قبح نیست؟
من برای اینکه این مسئله پیش نیاید، اول پرسیدم که طوفان نوح از نظر شما مشکل دارد یا ندارد، و هیچکس نگفت مشکل دارد. آن قرائت اشعری در همان طوفان نوح هم پیش میآید: خداوند چطور قومی را، زن و بچه را همراه با مردها، همه را کشته و از بین برده است؟
یکی از حاضران: کسی که با رویکردی آکادمیکتر نگاه میکند، ممکن است در مسئلهٔ طوفان نوح، و حتی دربارهٔ آن آیه، فرض وجود یا عدم وجود خدا را هم در نظر نگیرد و بگوید این یک واقعیت طبیعی بوده است: اتفاق افتاده و من نمیتوانم بگویم چرا افتاده و چه کسی اینجا ظلم کرده؛ سیلی آمده و آدمهایی مردهاند، و از نظر آکادمیک نمیتوانم به این اعتراض کنم. اما در موضعی که شما به این مسئله نگاه میکنید، من میگویم اینجا یک حسن و قبح تعریف میکنم و انتظار دارم آن شخصی که پیامبرش مینامید، آن را اجرا کند؛ اجرا نشده است. پس به چه دلیل میگوییم خدا این را گفته است؟ باید ببینیم این با عقاید ما سازگاری دارد یا ندارد.
حرف شما در صورتی درست است که کشتن در هر صورتی قبیح باشد؛ مثل این چیزهایی که خیلی مد شده و به نظر میآید در دنیا دارد بیشتر میشود: اینکه اصلاً کشتن یک انسان قبیح است و بنابراین حتی اگر پیامبر کسی را بکشد، نمیشود حرف از این زد که ممکن است به دلایلی حقش بوده که کشته شود.
برای اینکه بحث را خاصتر کنم، بیایید دقیقاً اینطور نگاه کنیم: مسئلهٔ بنیقریظه، بهعنوان اشکال تاریخی مهمی که مثلاً نشان میدهد پیامبر قساوت به خرج داده، در کتابهایی که یهودیها دربارهٔ تاریخ اسلام مینویسند بهشدت مطرح است. بحث را خاصتر میکنم تا نشان بدهم این مفروضات چگونه وارد مسئله میشوند و نتایجی به وجود میآورند که به نظر نمیآید نتایج منطقیای باشند، یعنی قابل استنتاج باشند و ارزش منطقی داشته باشند. مسئلهمان این است: آیا کشتار مردان بنیقریظه برگهای علیه این است که پیامبر ما واقعاً پیامبر بوده؟ آیا میشود آن را بهعنوان یک شبهه مطرح کرد؟ به فرض اینکه ثابت شود ۱۰۰ نفر یا ۶۰۰ نفر آدم در یک روز طی یک حکم کشته شدند، آیا این اتفاق تاریخی شبههای است که بشود با آن نتیجه گرفت پیامبر، پیامبر نیست؟ یهودیها چنین حالتی دارند. میگویند این اشکالی در تاریخ اسلام است که مسلمانها باید رفعش کنند: پیامبر چطور چنین کاری کرده؟ اگر پیامبر بود، نباید این کار را میکرد؛ اگر آدم عادلی بود، چطور مرتکب چنین جنایتی شد؟
من میخواهم بگویم اینجا اصلاً استدلال منطقی موجهی وجود ندارد. مبنای استدلال این است که فرض گذاشته میشود پیامبر، پیامبر نیست. اگر پیامبر، پیامبر است، اینجا اصلاً مشکلی وجود ندارد: وحی شده که ۲۰۰ نفر آدم بنا به حکم خداوند کشته شوند. مسئلهٔ حقوق بشر جدید حرف از این میزند که بشر حق ندارد حکم کند که بشر دیگری کشته شود؛ ولی ما بین آدمهای مذهبی بحث را مطرح میکنیم؛ با یهودیها بحث میکنیم و به وجود خدا اعتقاد داریم. خود یهودیها معتقدند که بارها خداوند از آنها خواسته به جایی حمله کنند و قومی را تار و مار کنند؛ مثل اشغال فلسطین توسط یهودیها در همان ابتدا، که بعد از حضرت موسی اتفاق افتاد. یهودیها بنا به حکم خدا حمله کردند، قومی را تار و مار کردند و سرزمینشان را گرفتند. بنابراین کشته شدن آدمهایی که آنجا به دست یهودیها کشته شدند، از نظر یهودیها هیچ مشکلی ندارد، چون به حکم خدا اتفاق افتاده است.
بحث را کمی پایینتر آوردم تا روشنتر شود. فرض کنید چنین بحثی بین ما و یهودیها درمیگیرد. یهودیها قبول دارند که ممکن است خداوند حکم بدهد که افرادی کشته شوند، به دلیل کفر و الحاد، از حد گذراندن، خیانت یا هر دلیل دیگری. اگر پیامبر ما واقعاً پیامبر است، قطعاً همهٔ اتفاقهایی را که افتاده، پیامبر تأیید کرده است؛ اینها به هر طریقی وحی الهی یا الهام الهی بوده و اینجا مشکلی نیست. این مثل همان وقایعی است که یهودیها قبول دارند: خداوند در میان ما افرادی را به دلیل خیانت و از حد گذراندن و کارهای جنایتکارانهشان محکوم به مرگ کرده و این حکم را به دست افراد مؤمن اجرا کرده است. هیچ مشکلی نیست. پس اگر فرض کنم پیامبر، پیامبر است، اصلاً مشکلی وجود ندارد؛ پس باید اول فرض کنم که پیامبر، پیامبر نیست.
یک لحظه اجازه بدهید. یا پیامبر هست یا نیست. اگر باشد، هیچ مشکلی وجود ندارد. حالا برویم سراغ این فرض که پیامبر ما، آنطور که یهودیها معتقدند، پیامبر نیست و در واقع کاذب است. آنوقت واضح است که مشکلی وجود دارد: آدمی آمده که به وحی الهی متصل نیست و عدهای را که اتفاقاً از قوم محبوب خدا هستند کشته است. پس اگر پیامبر، پیامبر نباشد، شبههای ایجاد میشود که از آن میشود نتیجه گرفت پیامبر، پیامبر نیست. این چه جور استدلال منطقیای است؟
یکی از حاضران: حس میکنم تکهای اضافه در این استدلال هست. یهودیها معتقدند که فلان بلا سر قوم نوح آمده، اینها شایستهٔ مردن بودند و خداوند هم حکم کرده که بمیرند. اگر یک یهودی اینطور به ماجرا نگاه کند، حسش این است که بله، ممکن است او پیامبر هم باشد و از طرف خدا هم آمده باشد؛ ولی به این تکهاش نگاه کنید: ممکن است مرتکب جنایت شده باشد، چون اینها با کاری که کرده بودند مستحق این مجازات نبودند. و چون معتقدیم حکم خداوند باید متناسب باشد، نتیجه میگیرد که این آدم نمیتواند پیامبر باشد. به نظرم این رویکرد کمی متفاوت است: یهودیها آنچه را شما میگویید قبول دارند، ولی این تکه میگوید اگر پیامبر باشد، باید حکم خدا را اجرا کند؛ حکم خدا هم باید متناسب با کاری باشد که اینها کردهاند، و کاری که اینها کردند شایستگی قتل نداشته، ولی کشتندشان؛ پس پیامبر نیست. یعنی از اینکه اتفاقی که اینجا افتاده عادلانه نبوده، نتیجه میگیرد، با این پیشفرض قبلی که عقل من دستکم نباید بتواند آنچه را خداوند به آن حکم میکند رد کند؛ حداکثر شاکر باشد.
یک لحظه اجازه بدهید. قبول دارید که عین همین حرف را من، بهعنوان آدمی که اصلاً به این ماجرا معتقد نیست، میتوانم دربارهٔ قوم نوح هم بزنم؟ فعلاً بحث را پایین آوردهایم و با یهودیها بحث میکنیم. زن و بچههای قوم نوح چه گناهی داشتند که نابود شدند؟ بنابراین اگر اعتقاد دارید که قوم نوح را خداوند نابود کرد، اینجا اصلاً هیچ عدالتی نبوده است. یا دربارهٔ اتفاقهای تاریخی دیگر، یعنی جنگهایی که یهودیها به آن معتقدند: یهودیها در جنگی که مثلاً در فلسطین کردند، آدمهایی را کشتند که میشود همین حرفها را دربارهٔ آن زد و گفت آنجا عدالت نبوده است؛ در حالی که خیلی واضح است تشخیص اینکه در آن لحظه عدالت بوده یا نبوده، چیز خیلی مبهمی است. جز اینکه یهودیها احساسی نسبت به خودشان دارند که ما شایستهٔ کشته شدن نیستیم چون قوم برگزیدهٔ خدا هستیم، و در این احساس باز فرضِ اینکه این پیامبر، پیامبر واقعی نیست هست، نمیشود استنتاج کرد که اتفاقی که اینجا افتاده عادلانه است یا نیست. میخواهم بگویم در قضاوت دربارهٔ اینکه این عدل بوده یا نبوده، یا اینکه اینجا جنایت یا کار بدی صورت گرفته، فرضِ اینکه پیامبر، پیامبر نیست، و مثلاً اینکه قوم یهود قوم خوبی است، به نوعی وجود دارد.
من با حرفهایی که شما میزنید دربارهٔ قوم نوح مشکلی ندارم، چون فکر میکنم امکان ندارد خداوند عدالت را اجرا نکرده باشد. حتماً از نظر تاریخی مسائلی وجود داشته؛ آن قوم به جایی رسیده بودند که بودنشان برای بشر مضر بوده و خداوند آنها را نابود کرد، حتی زن و بچهها را. یهودیها با این مسئله مشکل پیدا نمیکنند، ما هم مشکل پیدا نمیکنیم، و همینطور مسلمانها با ماجرای بنیقریظه مشکل پیدا نمیکنند؛ چون ما شواهدی داریم و به نوعی ایمان داریم که پیامبر، پیامبر است، و اگر از اینجا شروع کنیم، اصلاً شبههای وجود ندارد. شما هم میپذیرید که اگر فرض کنم پیامبر، پیامبر است، اینجا هیچ مشکلی وجود ندارد.
یکی از حاضران: من چند مسئله دارم. یکی اینکه صحبت شما تا اینجا مقدار زیادی جدل با یهودیهاست.
بله؛ من دارم نمونهای از مفروضاتی را میگویم که به نظر میآید وجود ندارند. این حرفهای مربوط به بنیقریظه را بهوضوح در مجموعهٔ عظیمی از کارهای آکادمیک میبینید. ممکن است ماجرای بنیقریظه را بررسی کنید و دربارهٔ اینکه عادلانه بوده یا نبوده قضاوت کنید، و در تمام بررسیهایتان ظاهراً فرضی دربارهٔ اینکه پیامبر، پیامبر هست یا نیست نکنید. ولی من میخواهم بگویم اگر به پیامبر بودن پیامبر خودمان ایمان داشته باشم، اینجا اصلاً هیچ مشکلی نیست؛ تمام آن حرفها و وارد جزئیات شدن، اینکه نمیدانم چرا همهٔ مردها را کشتند، شاید یکی اینطور بوده و شاید یکی آنطور، منتفی میشود. این دقیقاً مثل حکم نابود کردن قوم نوح است و هیچ مشکلی ایجاد نمیکند. اگر این فرض را نکنم، دو حالت خارج نیست: یا پیامبر هست یا پیامبر نیست. اگر فرض کنم پیامبر نیست، آنوقت دارم طی استنتاجهایی میخواهم به همین نتیجه برسم که پیامبر نیست.
یکی از حاضران: من موافق نیستم. یکی اینکه دربارهٔ قوم نوح چیزی یادم است، که شاید سندیت نداشته باشد، دربارهٔ اینکه مردم ۴۰ تا بچهدار نشدند در طوفان.
اصلاً مهم نیست؛ آن یک مثال خاص است و به هر حال اینهمه عذابهای دیگر هم هست.
اگر جدل با یهودیها را کنار بگذاریم، باز هم بگذارید ببینیم این جدل با یهودیها اصلاً چه مشکلی دارد. اگر یک یهودی بیاید و دربارهٔ ماجرای بنیقریظه به اسلام ایراد بگیرد، با فرض اینکه پیامبر، پیامبر نیست، به نظر میرسد از یک واقعهٔ تاریخی، طی استدلالی که ظاهراً موجه است، نتیجه میگیرد که پیامبر، پیامبر نیست؛ مثل اینکه با فرضی ذهنی که خودش خیلی متوجهش نیست. واقعیت این است که این شبهه برای یهودیها به این دلیل شبهه به نظر میآید که حس پنهانیشان این است که قوم یهود قوم برگزیدهٔ خداست؛ پس مسلمانها کار زشتی کردند که اینها را کشتند، و چون کار زشتی است، او پیامبر نیست. بنابراین انگار از اول فرض کردهاند که پیامبر ما پیامبر نیست و با این فرض به ماجرا نگاه میکنند.
یکی از حاضران: اینکه شما میگویید آنها قبول نمیکنند که پیامبر، پیامبر است و فرض را بر این میگذارند که پیامبر، پیامبر نیست؛ آنها فقط این فرض را نمیگذارند. حرفشان این است که ما نمیخواهیم از اینکه پیامبر، پیامبر است استفاده کنیم و میخواهیم سیستم را جدا از این قضیه بررسی کنیم؛ مثل آدمهایی که میخواهند بررسی کنند خدا هست یا نه: نمیآیند بگویند خدا نیست، میخواهند ببینند خدا هست یا نه.
این جای خوبی است که داریم بحث میکنیم، و آنچه من میخواهم بگویم در واقع اینجا درمیآید: شما یک واقعهٔ تاریخی را، بنا به تفکر و ایدئولوژی خودتان، بر اساس اینکه خداوند وجود دارد و این شخص پیامبر خداست، طوری میبینید؛ و اگر به این اعتقاد نداشته باشید، طور دیگری میبینید. همهٔ حرف این است که این آگاهی را داشته باشیم. ما وقتی وقایع روزمره را تحلیل میکنیم، از پیشفرضهای ذهنی و جهانبینی خودمان برای تحلیل استفاده میکنیم؛ چه برسد به واقعهای تاریخی که اطلاعات دربارهٔ آن خیلی ناقصتر از چیزهای روزمره است و بنابراین امکان تعبیر و تفسیر در آن خیلی زیاد است. میخواهم بگویم کسی که مؤمن است و به خدا و پیامبری پیامبر اعتقاد دارد، مثلاً چون قانع شده که قرآن معجزه است، پیامبر را پیامبر خدا میداند، و ماجرای بنیقریظه به هیچ وجه برایش شبهه محسوب نمیشود؛ به همان میزانی که طوفان نوح برایش شبهه محسوب نمیشود. خداوند حکم کرده و حکم خدا دربارهٔ بنیقریظه این بوده است. میتوانم بحثی را باز کنم تا ثابت کنم این حکم عادلانه بوده و جزئیات را بررسی کنم؛ ولی این بحث به ایمان من ربطی ندارد و مثل این است که کاری فرعی انجام میدهم.
من نمیتوانم ذهن خودم را از این خالی کنم که آیا در فضای ایمانی به تاریخ مسیحیت، تاریخ اسلام و الی آخر نگاه میکنم، یا میخواهم این ایمان را کنار بگذارم و همینطوری، بدون فرض اینکه پیامبر، پیامبر است، نگاه کنم. اعتقاد به خدا، و اعتقاد به پیامبر بودن مسیح یا پیامبر بودن حضرت رسول، دیدگاه ما، یعنی نوع نگاه و تحلیل ما را به وقایع تاریخی، تغییر میدهد. اگر مؤمن نباشید، اصولاً طوفان نوح را بهعنوان یک پدیدهٔ طبیعی میبینید؛ ولی اگر ایمان داشته باشید، طور دیگری میبینید. میخواهم بگویم جهانبینی دینی و جهانبینی غیردینی در نگاه کردن به وقایع آنقدر با هم متفاوتاند که ادعای اینکه چیزی بیطرفانه تحت عنوان بررسی آکادمیک وجود دارد، کاملاً منتفی است. دو جور بررسی دربارهٔ وقایع تاریخی وجود دارد: بررسیهایی با فرض وجود خدا و پیامبران و حقانیت پیامبران، و بررسیهایی با فرض اینکه اینها درست نیست؛ یا دقیقتر، نه با فرض اینکه اینها درست نیست، بلکه با این فرض که نمیتوانیم اینها را درست بگیریم. فقط یک مسئله هست: بدون جهانبینی دینی یک سری از پدیدههای تاریخی را نمیشود توضیح داد. اگر جهانبینی دینی نداشته باشید، در بررسی پدیدههای تاریخی به نتایجی میرسید و اگر جهانبینی دینی داشته باشید، به نتایج دیگری. بنابراین بررسی اینکه کدامیک از این نتایج درست یا غلطاند، بیش از آنکه مسئلهای آکادمیک و تاریخی باشد، مثل مسئلهای فلسفی است: خلاصه اینکه شما جهانبینی دینی دارید یا ندارید.
اگر بخواهیم از خود علمای اسلامی سؤالی بکنیم، فکر میکنم جوابشان را نمیپذیرند. میگویند در بررسی آکادمیک حق ندارید، حتی از جایی به بعد، بحث ایمانی بکنید. این شیوهٔ بررسیِ علمای اسلام دربارهٔ تاریخ اسلام از نظر آکادمیک پذیرفته نیست. نمیتوانید چند صفحه بنویسید و بعد نتیجه بگیرید که از این به بعد با این احساس که پیامبر اسلام پیامبر است بررسی میکنم، و یک تز دکترای آکادمیک بنویسید، اسمش را بگذارید دکترای مطالعات اسلامی و تاریخی و آن را بگیرید. حق ندارید این کار را بکنید؛ به یک معنا باید بیطرف باشید. من میخواهم بگویم آن بیطرف بودن، بیطرف بودن واقعی نیست.
بگذارید مثال دیگری بزنم. یکی از تکراریترین بحثهای آکادمیک در بررسیهای تاریخی ادیان، یعنی در تاریخ ادیان، کشف شباهتهای میان ادیان است: اینکه چطور چیزهایی در شریعت یهود هست و در اسلام هم هست، چیزی مثلاً در سنتهای جاهلی بوده و در اسلام آمده، چیزهایی در مسیحیت هست که در یهودیت نیست و الی آخر؛ یعنی بررسی شباهتها و تفاوتهای ادیان و توجیههای تاریخی دربارهٔ اینکه اینها چگونه به یکدیگر منتقل شدند، مثلاً اینکه چطور ایرانیان روزه میگرفتند، یهودیان روزه میگرفتند، مسلمانان روزه میگرفتند و الی آخر. اگر به خدا و به منشأ الهی ادیان معتقد نباشید، باید توجیههای تاریخی داشته باشید: آدمی باید از این منطقه به آن منطقه رفته باشد و این احکام را با خودش برده باشد. واقعاً میبینید که حجم زیادی از مطالعات تاریخی مربوط به ادیان این است که این شباهتها را چگونه میشود از نظر تاریخی توجیه کرد. ولی اگر اعتقاد دینی داشته باشید و بخواهید مطالعات ادیان انجام دهید، چون برای اسلام و یهودیت و مسیحیت و زرتشت و مانند آنها منشأ الهی قائلید، برای شباهتهای تاریخی میان آنها احتیاج به توجیه تاریخی ندارید که کسی از آنجا به اینجا آمده باشد. آن مسافرت در صورتی لازم است که قبول نکنید اینها منشأ الهی دارند. در مطالعات آکادمیک ادیان کاملاً میبینید که این شباهتها احتیاج به توجیه تاریخی دارد، و کسی که کشف کند مثلاً روزهای که در میان یهودیان بوده چطور بعداً در فلانجا هم ظاهر شده، یا شباهتی میان روزهٔ یهود و روزهای دیگر پیدا کند، کلی فایده میبرد. اینجا فرضی وجود دارد که برای ادیان ریشهٔ الهی مشترکی وجود ندارد، و همین است که برای چنین مطالعاتی ارزش قائل میشوند.
از نظر من شباهت میان ادیان اصلاً احتیاج به توجیه چندانی ندارد. اگر اسلام و مسیحیت و یهودیت ادیان الهی هستند، آیا لازم است کسی مسافرت کرده باشد؟ همان خدایی که آنجا آن احکام را داده، اینجا هم این احکام را وحی کرده است؛ بنابراین شباهتهایی وجود دارد. اتفاقاً اختلافها بعداً مسئله میشوند: چرا مثلاً شریعت اسلام عین شریعت یهود نیست؟ ماجرا درست برعکس میشود. اینکه چگونه نگاه میکنید و از نظر اعتقادات دینی چه موضعی دارید، سؤالهایی را که در مطالعات تاریخی برایتان مطرح است تغییر میدهد. من میخواهم بگویم در جو آکادمیک مطالعات تاریخی و ادیان، نوع سؤالها و نوع بررسیها آنهایی است که بدون منشأ مشترک، یعنی بدون منشأ الهی، بهطور کلی به ادیان نگاه میکنند. برای خیلی از اینها میشود سند هم داد و مثالهایی هم آورد که این کار انجام میشود. همهٔ مطالعات تاریخی ادیان که دربارهٔ شباهتها بررسی میکنند، از این دستاند؛ مثلاً کتاب معروفی هست به اسم «تولد دیگر» که، چون به فارسی نوشته شده، نویسندهاش فارسی است، و یک عالمه از این چیزها دارد.
یکی از این فکتهای شکبرانگیز این بحث تاریخی است که پیامبر چگونه داستانهای تورات را در قرآن آورده و این داستانها را از کجا آورده است؛ مثلاً میگویند در مسافرتهایی که کرده، آنجا یک یهودی بوده، یا در اطراف مدینه یهودیهایی بودند و تورات وجود داشته و این داستانها به پیامبر منتقل شده است. قبول دارید که اگر پیامبر ما پیامبر باشد، کل این بحثها کاملاً زائد است؟ پس در این مطالعات آکادمیک که این بحثها را میکنند، و یکی دو تا نیستند بلکه صدها کتاب و مقاله دربارهٔ اینکه پیامبر اطلاعات تاریخی قرآن را از کجا آورده وجود دارد، فرض بر این هست که پیامبر ما پیامبر نیست و فرض بر این هست که ادیان الهی منشأ مشترک ندارند؛ وگرنه اصلاً این سؤال پیش نمیآید، اگر معتقد باشید که او پیامبر است. همینطور اگر پیامبر ما پیامبر است، این سؤال پیش نمیآید که چرا بنیقریظه را کشته است؛ حتماً خیانت کرده بودند. اینکه من سعی کنم نشان بدهم خیانت بزرگی کردند، یک بحث است؛ اینکه بخواهم با چنین فکتی اسلام را زیر سؤال ببرم، بحث دیگری است. میخواهم بگویم این شبهه نیست. ولی مستحب است که دربارهٔ وقایع تاریخی اسلام نشان بدهیم که واقعاً خداوند، اگر حکم داده که بنیقریظه یا هو مینو محکوم به مرگاند، حکم عادلانهای داده است. من فرقی میان طوفان نوح و از بین رفتن بنیقریظه نمیبینم، اگر کسی معتقد باشد که پیامبر اسلام پیامبر است.
یکی از حاضران: اینکه گفتید یا ایمان داریم یا نداریم، اینطور نیست که این دو اینقدر از هم جدا باشند. بالاخره شواهدی دیدهایم و یک تئوری داریم که پیامبر ما پیامبر است؛ مثلاً قرآنی دیدهایم که از نظر ما خیلی قوی است. ولی همیشه اینجا جدالی وجود دارد؛ خودتان هم گفتید.
بله، جدالی وجود دارد.
یکی از حاضران: بنابراین اگر شاهد تاریخی خیلی قویای باشد، مثلاً سندی نوشته باشد که به طرز خیلی فجیعی قتل عام کردهاند، دستها را بریدهاند و نمیدانم چه فشارهایی آوردهاند، یعنی چیزی خیلی شدید، میتواند به نوعی با ایمان ما جدال کند. یعنی همیشه این جدال وجود دارد. نمیتوانیم بگوییم ما ایمان داریم، پس همهاش رد شد و هیچ اشکال تاریخیای نمیتواند مسئلهساز شود. واقعاً اینطور نیست.
آفرین. حرف من این است که اینجا استنتاج منطقی وجود ندارد.
یکی از حاضران: ولی میشود به کل ماجرا مثل فکتهایی نگاه کرد که تضعیف یا تقویت میکنند.
من بگویم: فرض کنید از نظر تاریخی بررسی کردیم و دیدیم در ماجرای بنیقریظه شواهد نشان نمیدهد که اینها کار خیلی بدی کرده باشند و ماجرا خیلی هم فاجعهآمیز بوده است. این مثل یک فکت است که استدلالی در آن وجود ندارد؛ نمیتوانم بگویم اینجا چیزی را رد یا اثبات میکنم. میتوانیم بگوییم به نظر میرسد این فکت با این تئوری نمیخواند و مثلاً جزو فکتهایی است که احتیاج دارد کمی توجیهش کنیم؛ یعنی در جهت تضعیف کردن است، نه در جهت تقویت کردن. اما استدلال منطقیای که بشود از آن چیزی نتیجه گرفت، آنجا وجود ندارد.
یکی از حاضران: اگر بخواهم استدلال منطقی را صورتبندی کنم، انگار استدلال منطقی وجود ندارد؛ ولی بالاخره چیزی هست، نقطهای هست، و نمیشود گفت کلاً اشکال تاریخی نداریم.
بله؛ من هم میگویم هست و نیاز به صحبت دارد، به همین معنایی که میگویم: مستحب است اینجا حرف بزنیم، نه واجب. چیزی رد نشده که من دستپاچه شوم و بگویم اگر این مسئله را توجیه نکنم، الان کلاً دین بر باد رفته است.
یکی از حاضران: ولی ممکن است تعداد زیادی از اینها باشد؛ اگر تعداد زیادی از اینها باشد، به واجب بودن میل میکند.
بله؛ اگر مثلاً تمام فکتهای تاریخی به نوعی علیه یک اعتقاد باشند، در جهت تکذیب شدن آن است، ولی باز آن را رد نمیکند. این را فراموش نکنید که اینجا تفاوت عمدهای وجود دارد. من این درس را در فضایی میدهم که، یهودیها را هم کنار بگذارید، کشتن یک انسان به دست انسان دیگر الان بهشدت زیر سؤال میرود. میخواهم بگویم در ماجرای بنیقریظه، چون فضا کمی اینطور است، گفته میشود این یک کشتار بوده و بنابراین کار خیلی بدی بوده است.
یکی از حاضران: فقط کشتار هم نیست؛ مثلاً میگویند فجیع بوده. دربارهٔ صرف کشته شدن، با حرف شما هیچ حرفی نمیشود زد؛ منتها اگر ماجرا کمی آنطرفتر برود، آنوقت واقعاً نیاز به توجیه پیدا میکند.
بگذارید روی این توافق کنیم: اینجا هم، مثل هر فکت تاریخی دیگری، بهتر است نشان بدهم که مسئلهٔ عادلانهای وجود داشته است، ولی در عین حال بدانم که نشان دادن یا نشان ندادنِ آن، اگر نشان ندهم، اصل ایمان من را نقض نمیکند. حرفم این است که استنتاجی وجود ندارد که من اجباراً باید به آن پاسخ بدهم؛ ولی مثل هر فکتی خوب است با مبانی خودم نشان بدهم که این را میشود توجیه کرد. با توجه به اینکه در فکتهای تاریخی، اصولاً آنهایی که مربوط به ۱۴۰۰ سال قبلاند، خیلی خیلی ابهام وجود دارد، طبیعی است که اگر استدلالهای عقلی، مثلاً چیزهایی مثل معجزه بودن قرآن، مرا قانع کرده باشد، مطلقاً با چنین ایرادی ایمان خودم را از دست نمیدهم. همین الان اگر روایات مربوط به ماجرای بنیقریظه را جمع کنید، نمیتوانید جمعبندی قاطعی داشته باشید که چقدر درست و چقدر غلط است، چه اتفاقهایی واقعاً آنجا افتاده و فضا چطور بوده است. بنابراین حرف من این است که دیدگاه یهودیها، که این ماجرا را فجیع و ناقض پیامبر بودن پیامبر ما میدانند، در نهایت بهطور پنهان به ایمان یهودی خودشان برمیگردد، و دیدگاه ما، که آن را ناقض نمیدانیم، به ایمانمان برمیگردد. خود این فکت انگار اینجا ماجرایی فرعی میشود، چون آنقدر اسناد و مدارک قوی ندارم که خیلی قاطع بتوانم چیزی بگویم؛ به اضافهٔ اینکه اصولاً دربارهٔ عادلانه بودن یا نبودن حکمهایی که همین امروز صبح دادگاههای دنیا صادر کردهاند، اتفاق نظر چندانی وجود ندارد، چه برسد به دادگاهی مربوط به ۱۴۰۰ سال قبل.
بیآنکه از بحث دور شویم، این بحث مربوط به مشترکات و اختلافهای ادیان نمونهٔ خیلی واضحی است از اینکه اصولاً مبنای بررسی آکادمیک بیطرفی نیست؛ مثال خیلی خوبی است. اگر ایمان داشته باشم که ادیان الهی وجود دارند و این ادیان ریشهٔ مشترکی دارند، تفاوت ادیان مورد سؤال است؛ و اگر ایمان نداشته باشم، اشتراک ادیان مورد سؤال است که چگونه به وجود آمده است. هزار مثال دیگر هم میشود زد. جهتگیری مطالعات آکادمیک، که میگویند حق ندارید از ایمان، یعنی از اینکه چیزی را درست میدانید و به آن ایمان دارید، بهعنوان فرض استفاده کنید، خودبهخود آدم را به سمت نوعی نگاه، طرح سؤالهایی و دادن پاسخهایی میبرد که در فضای بیایمانی صورت میگیرد، نه در فضای بیطرفانه. اگر من تزی بنویسم دربارهٔ اینکه چه وقایع تاریخی باعث اشتراک مثلاً شریعت زرتشتی و یهودی شده، بیآنکه تصریح کرده باشم، فرض را بر این گذاشتهام که اینها منشأ الهی ندارند، یا دستکم هر دوتایشان ندارند؛ بنابراین بررسی میکنم که اطلاعاتی چطور از اینجا به آنجا رفته است. مثل این است که گرافی برای انتقال اطلاعات دارم. در یکی فرض میکنم مسیری از بالا، از طریق خداوند، برای انتقال اطلاعات وجود دارد، که مسیر خیلی نزدیکی است. در دیگری فرض میکنم چنین مسیری وجود ندارد؛ آنوقت باید بروم ببینم این اطلاعات از چه مسیری ممکن است از اینجا به آنجا رفته یا از آنجا به اینجا آمده باشد، و شاید هم بررسی کنم، هیچ مسیری پیدا نکنم و سردرگم بمانم. فرض اینکه خدا وجود دارد یا نه، و ادیان منشأ مشترک دارند یا نه، سؤالها و جوابها را تغییر میدهد. میتوانم ۱۰ مثال دیگر هم از محیط آکادمیک بزنم که نشان دهد سؤال و جوابهایی که در آن مطرح است، و شیوهٔ برخورد و متدولوژیاش، بیطرفانه نیست، بلکه بر اساس نوعی قبول نکردن فرضهایی است که فرضهای ایمانیاند.
عین همین مسئله دربارهٔ تاریخ مسیحیت بهشدت وجود دارد. چیزی که حرفهایم را با آن شروع کردم این بود که اگر به مسیح ایمان داشته باشید، نمیتوانید به دلیل کمبود اسناد تاریخی مربوط به انجیل، به این راحتی نتیجه بگیرید. اگر مسئله نسخههای دیوان حافظ باشد و میان نسخهها اختلافهایی باشد، من نمیتوانم استدلال ایمانی بکنم؛ هیچ معنایی ندارد بگویم به دلایلی ایمان دارم که این نسخه از آن یکی بهتر است. صرفاً تاریخ را نگاه میکنم: نسخههای قدیمیتر چگونهاند، کدامشان از نظر تاریخی موجهتر است و الی آخر. میخواهم بگویم نمیشود این کار را با انجیل کرد، بیآنکه متوجه باشیم که داریم چیزهایی را کنار میگذاریم.
بگذارید اینطور به شما بگویم: یک بررسی آکادمیک بیطرفانه این است که دو فصل داشته باشد. در یک فصل، با فرض اینکه مسیح واقعاً پیامبر خداست، ممکن است با استدلالهایی که در آنها این گزاره که مسیح پیامبر خداست بهعنوان گزارهای درست دخالت میکند، به این نتیجه برسیم که این چهار انجیل واقعاً انجیلهای اساسی هستند. فصلی هم بگذارم با این فرض که مسیح پیامبر خدا نیست و همهٔ حرفهایی را بزنم که در محیط آکادمیک زده میشود. اشتراک این دو را میتوانیم بگوییم بیطرفانه بوده است. من میگویم در محیط آکادمیک این کار را نمیکنند؛ فقط همان فصل دوم وجود دارد. میخواهم سعی کنم در این جلسات اینطور برخورد کنیم؛ یعنی تابع صدها جزوه و کتاب و مقالهٔ آکادمیکِ خیلی موجهی که نوشته شده نباشیم و همیشه در ذهنمان داشته باشیم که مسیحیها هم حق دارند نوعی استدلال بکنند. اینها فصل اول است؛ یا بیایید این را فصل دوم بگذارید، تا نگویید که قسمت پیامبر بودن مسیح را فصل اول گذاشتم تا ترجیحش بدهم. دو جور نگاه است. میخواهم بگویم در فصلی که پیامبر اسلام پیامبر است، حجم زیادی از مطالعات تاریخی ما به بنیقریظه مربوط نمیشود؛ ولی وقتی پیامبر نیست، این مسئله ممکن است مسئلهٔ خیلی عمدهای باشد. خلاصه اینکه ایمان داشتن یا نداشتن در مطالعات تاریخی میتواند دستکم دو فصل مختلف به وجود بیاورد، ولی در مطالعات آکادمیک حق ندارید ایمانی بحث کنید.
یک طرح وجود دارد و آن این است که بعد از این جلسه برویم کتابهای تاریخ را آتش بزنیم. چند نفر چنین تمایلی در آنها ایجاد شد؟ نه، جدی میگویم: چند نفر از این حرفها به این نتیجه رسیدند که تاریخ کلاً هیچ مرجعیتی ندارد؟ ما در شروع بحثهای تاریخی هستیم و بحثمان این است که وقتی به مسائل دینی نگاه میکنید، این کار مثل نگاه کردن به مسئلهٔ دیوان شعر حافظ نیست. دربارهٔ کتاب مقدس فرضی وجود دارد که نمیتوانید این احتمال را نقد کنید؛ لازم است آن فرض را هم در مطالعاتتان بیاورید. اگر کسی بیاید و به دلایلی ادعا کند که حافظ پیامبر بوده، آنوقت قبول کنید که دربارهٔ دیوان حافظ هم باید دقت عمل بیشتری داشته باشید و فرضهایی را بررسی کنید.
مثلاً وقتی دربارهٔ دین بحث میکنید، این تعبد، به این معنا که اگر در لحظهای قانع شدید قرآن کتاب خداست، همهٔ گزارههایش را درست بدانید، عملی غیرمنطقی نیست؛ اتفاقاً منطقی است. غیرمنطقی این است که دلایلتان شما را به اینجا رسانده باشد که قرآن کتاب خداست و باز دوباره رفته باشید و یکییکی آیات را بررسی کرده و در آنها شک کرده باشید؛ بگویید قرآن کتاب خداست، ولی من این آیه را قبول ندارم، با اینکه میدانم تحریف هم نشده و همینجا هست؛ من اینطوری خوشم میآید بحث کنم، میخواهم بیطرف باشم، نمیخواهم تعبد کنم، نمیخواهم همینطوری قبول کنم که نماز صبح دو رکعت است، با اینکه میدانم در قرآن یا در روایات پیامبر این را گفته است، ولی من آدم متعبدی نیستم و آدم خیلی منطقیای هستم. این نهایت بیمنطقی است؛ اصلاً منطق نیست. به هر حال مسائل ایمانی قابلیت این را دارند که وارد بررسیهای آکادمیک شوند، ولی وارد نمیشوند.
من از حرفهایم نتیجه گرفتم و پیشنهاد دادم که فصلی را هم بگذاریم و نگوییم اگر کسی با ایمان نگاه و استدلال میکند، بیرون از محیط آکادمیک است و کار زشت و غیرعلمیای میکند. میخواهم بگویم چون نه علم و نه محیط آکادمیک این احتمال را منتفی نکرده و نمیتواند بکند، من میتوانم مستقلاً کتابی بنویسم و بگویم فصل اول این کتاب آکادمیک است، مثل بقیه، و در فصل دومش چیز دیگری مینویسیم: بررسی آکادمیک تاریخ مسیحیت با فرض اینکه مسیح پیامبر بوده است. این از نظر من هیچ اشکالی ندارد، ولی الان در محیطهای آکادمیک مقبول نیست؛ نمیتوانید چنین بحثی بکنید، مگر در دانشگاههای وابسته به کلیسا، که آنجا اشکال ندارد. در حوزهٔ علمیهٔ قم اشکال ندارد که بررسیهای تاریخیتان را اینطور بنا کنید، ولی در هاروارد نمیتوانید این کار را بکنید.
یکی از حاضران: ولی به هر حال چنین کتابی به درد مسیحیها میخورد.
به هیچ وجه؛ به درد همه میخورد. مثل این است که بگویید من تئوریای میدهم. اگر مثلاً در فصل اول این کتاب همهچیز با هم جور درآمد و منطقی پیش رفت، و در فصل دوم همهچیز قاطی شد، یعنی بدون فرض پیامبر بودن مسیح هیچ چیز تاریخی را نتوانستم توجیه کنم، آنوقت این نهتنها بیمعنی نیست، بلکه مثل شواهدی تاریخی است برای اینکه آن فرض اول درست است. پس آدمهای آکادمیک هم باید این فرض را بخوانند؛ شاید بتواند چیزهایی را خیلی خوب توجیه کند. باید آن را نقد کنند و حرفشان را اثبات کنند. مسئله این است که اگر مقدمات را نپذیرند، همانطور که ایشان گفتند، مسائل تاریخی به هر حال میتوانند له یا علیه باشند. من نمیگویم که با بررسی تاریخی، با فرض پیامبر بودن مسیح، میشود پیامبر بودن مسیح را بهطور آکادمیک ثابت کرد؛ اصلاً این را قبول ندارم که بشود از مجموعهای از فکتهای مبهم تاریخی چنین چیز ایمانیای را ثابت یا نفی کرد. مهم این است که آیا موجه هست که من در یک کتاب آکادمیک فصلی بگذارم و این را بررسی کنم؛ بگویم ۲ درصد احتمال دارد مسیح پیامبر بوده باشد، پس ۲ درصد کتاب خودم را به این اختصاص میدهم که اینطور نگاه کنند، و با این نگاه رنگ همهٔ مسائل عوض میشود. میخواهم بگویم در محیطهای آکادمیکِ ظاهراً بیطرف این گرایش وجود ندارد؛ یعنی اصلاً حق ندارید با فرضهای ایمانی مسائل را پیش ببرید، در حالی که نگاه به مسائل تاریخی، و حتی نگاه به مسائل روزمره، بهطور منطقی میتواند تحت تأثیر ایدئولوژی و جهانبینی شما باشد.
من اصلاً نگفتم اینها آدمهای بدیاند و گفتم منظورم این نیست که این آدمها مغرضاند. سنتی آکادمیک در مطالعات تاریخی به وجود آمده که با کتاب مقدس همانطور برخورد میکند که با شاهنامهٔ فردوسی. میخواهم بگویم اینجا تفاوتی وجود دارد، و آن صرف احتمال این است که چیزی الهی وجود داشته باشد. شباهت میان فرهنگ سومری و فرهنگ بابلی یک چیز است و شباهت میان دین زرتشت و دین یهود چیز دیگری است؛ اینجا احتمال وجود یک مسیر الهی برای انتقال اطلاعات هست. صرفنظر کردن از این احتمال کار منطقیای نیست که محیطهای آکادمیک به آن افتخار کنند.