او یکی از اهداف بحثهای تاریخی دربارهٔ مسیحیت را این پرسش میداند که مصلوبشدن مسیح، بهعنوان مسئلهای تاریخی، اتفاق افتاده یا نه، و میگوید در این جلسه هم مقدمات منطقی بحث را فراهم میکند. به گفتهٔ او مطالعات تاریخیِ تثبیتشدهٔ آکادمیک، مخصوصاً در مطالعات دینی، بیطرفانه نیست و پیشفرض سکولاریسم دارد. او سه روایت از تاریخ مسیحیت را کنار هم میگذارد، یعنی روایت کلیسا، روایت آکادمیک و روایت اسلامی، و هدف اصلی را تثبیت روایت سوم میداند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یکی از اهداف خاص بحثهای تاریخی ما دربارهٔ مسیحیت، که از قبل مشخص بود و یک بار هم تکرارش کردهام، این پرسش است که آیا مصلوبشدن حضرت مسیح، بهعنوان یک مسئلهٔ تاریخی، اتفاق افتاده یا نیفتاده. این معمولاً مهمترین اختلاف تاریخی میان مسلمانها و مسیحیهاست و از نظر مسیحیها مسئلهٔ خیلی خیلی مهمی هم هست؛ چون فکر میکنم اکثریت مسیحیها بر این توافق دارند که بدون مصلوبشدن حضرت مسیح اصلاً مسیحیت وجود ندارد؛ یعنی بدون این اعتقاد، همهچیز به ماجرای مصلوبشدن حضرت مسیح وابسته است. اینکه خود این اعتقاد، یعنی اصرار بر مصلوبشدن، چقدر مهم است و مسیحیت به همین معنایی که الان هست واقعاً چقدر به این مفهوم وابسته است، قبلاً اشارههای مختصری کردهام و شاید بعداً بیشتر دربارهاش بحث کنیم. به هر حال به نظر میرسد که این اختلاف تاریخی وجود دارد؛ مسائل تاریخی دیگری هم هست که قبلاً به آنها اشاره کردهام و دوباره تکرارشان نمیکنم.
کاری که در جلسهٔ قبل شروع کردم و این جلسه هم میخواهم ادامه دهم این است که مقدمات بحثها را از نظر منطقی فراهم کنم؛ چون احساس میکنم بحثکردن دربارهٔ تاریخ کلاً مشکلات و پیچیدگیهایی دارد که شاید مردم خیلی به آن دقت نمیکنند. معمولاً آدمها مطالعهٔ تاریخی را در همین حد میدانند که کتابهای تاریخی را بخوانند؛ مثلاً دربارهٔ تاریخ جدید، خاطرات کسی را میخوانید و در ذهنتان جمعبندی میکنید که چه اتفاقی افتاده است. تاریخ هم مثل هر چیز دیگر گزارشی دربارهٔ گذشته است: میخواهید از مطالب و مطالعاتی که دارید، یا از فکتهایی که قابل مشاهدهاند، غیر از نوشتههایی که از قدیم باقی مانده، پی ببرید که در گذشته چه اتفاقهایی افتاده است. ولی تاریخ واقعاً به این سادگی نیست؛ مثل خواندن روزنامه برای اینکه ببینید دیروز چه اتفاقی افتاده، نیست. وقتی مسائل قدیمی میشوند و مسائل کلان هم هستند و فقط به چیزهای روزمره برنمیگردند، بهشدت به دیدگاههای فلسفی آدمها وابسته میشوند.
من دارم میکوشم تکلیف چیزی را از اول روشن کنم. طرح اولیهام برای مطرحکردن این بحثها این نبود، ولی حقیقتش پشیمان شدم از اینکه دوباره کاری مثل آن بخش الهیات مسیحی بکنم؛ یعنی اول یک دیدگاه مسیحی را مطرح کنم، بعد با پیچی به سراغ بحثهای سکولار و روایتهای تاریخیِ متداول میان مسلمانها دربارهٔ تاریخ مسیحیت برویم، سپس ناگهان با پیچوتابی نسبتاً غیرمنتظره بعضی از بحثهایی که الان میکنم پیش بیاید و بکوشم نشانتان دهم که خیلی از حرفهایی که حتی مسلمانها میزنند یا در دیدگاه آکادمیک وجود دارد کلاً قابل قبول نیست، و سرانجام به جمعبندی برسیم. حالا میخواهم بدون پیچوتاب این مقدمات منطقی را بگویم و خیلی مستقیم به نتیجه برسیم. احساس شخصی من این است که تاریخ به اندازهٔ کافی پیچیدگیهای خودش را دارد؛ اگر در نوع برخوردمان روایتهای مختلف را پشت سر هم بگوییم و بعد بکوشیم اصلاحشان کنیم، ممکن است بحث بیش از اندازه پیچیده شود و قطعاً بیشتر طول بکشد.
نکتهٔ مهمی که جلسهٔ قبل کوشیدم دربارهٔ آن بحث کنم، و شاید این بار هم بخش زیادی از جلسه را به روشنشدنش اختصاص دهم، این است که آنچه ما بهعنوان مطالعات تاریخیِ تثبیتشده به صورت آکادمیک داریم، به هیچ وجه مطالعاتی بیطرفانه نیست؛ مخصوصاً وقتی به مطالعات دینی میرسیم. وقتی دربارهٔ تاریخ مسیحیت، تاریخ اسلام یا تاریخ ادیان مطالعه میکنید، در واقع پیشفرض سکولاریسم وجود دارد، نه اینکه پیشفرضی وجود نداشته باشد. کوشیدم این را با مثالهایی روشن کنم؛ البته حقیقتش میخواستم سریعتر از این موضوع رد شوم و بعضی از مثالها را حذف کردم یا خیلی دربارهشان بحث نکردم. این جلسه میخواهم این مسئله را بیشتر پیش ببرم و سرانجام به این جمعبندی کلی برسیم که جای مطالعات آکادمیک کجاست، چه استفادهای میشود از آن کرد، چه انتظاری میشود از آن داشت و چه انتظاری نمیشود داشت. جای مطالعات تاریخیای که خود کلیسا انجام میدهد، یا نوع نگاه کلیسا به تاریخ مسیحیت، کجاست؟ آیا اصلاً نمیتوانیم آن را قبول کنیم، چون چیزی با پیشفرضهای عجیبوغریب و غیربیطرفانه است، و باید کنارش بگذاریم و بکوشیم جور دیگری نگاه کنیم؟
به هر حال ایدهٔ فعلیام این است که پیش از ورود به بحث روشن شود که چگونه میخواهیم از این مکاتب مختلف تاریخی که وجود دارند استفاده کنیم. دستکم یک روایت خالص مسیحی از تاریخ مسیحیت داریم که پر از داوریهایی است که بر اساس ایمان انجام میشود؛ مثلاً اینکه مسیحیت چطور بهطور معجزهآسایی پیشرفت کرد و ظرف سه، چهار قرن بخش عمدهای از جهان را تسخیر کرد. همانطور که در خود جمله هست، این اتفاق بهطور معجزهآسا افتاد؛ معجزه شد. از نظر کلیسا این یکی از نشانههای اعجاز است؛ مثلاً نشانهٔ حضور مسیح در کرهٔ زمین و فعالیت مسیحی که زنده است و روحالقدس. ولی مطالعات آکادمیک قطعاً اینطور بررسی نمیکنند و نمیگویند پیشرفت مسیحیت در جهان یک معجزه بوده است. دنبال چه میگردند؟ دنبال اینکه مسیحیت چطور جای خالیای را که مثلاً از نظر فرهنگی وجود داشت پر کرد و باعث شد عدهٔ خیلی زیادی به آن گرایش پیدا کنند.
در کنار روایت مسیحی و روایت آکادمیک، روایت سومی هم وجود دارد که به نظر من شاید خیلی روایت تثبیتشدهای نباشد، و هدف اصلی ما این میشود که همین روایت سوم را تثبیت کنیم: یک روایت اسلامی از تاریخ مسیحیت. در روایت اسلامی میتواند چنین ادعایی باشد که مسیحیت به معنای واقعی کلمه بهطور معجزهآسا و در اثر تأییدات روحالقدس پیشرفت کرده است؛ ولی در عین حال مطمئناً نمیتواند همهٔ آن تقدسی را که کلیسا برای تاریخ مسیحیت قائل است قائل باشد. دلیلش این است که در روایت اسلامی قطعاً این اعتقاد وجود دارد که در مسیحیت انحرافاتی ایجاد شده است، و این خیلی مهم است که مسلمانها بهطور قطع به چنین چیزی معتقدند. بنابراین مثلاً مسلمانها بهطور قطع دیگر برای شورای نیقیه قداستی قائل نیستند؛ در حالی که همهٔ مسیحیها دستکم تا قرن چهارم را، و حتی شیوعیافتن و رسمیشدن مسیحیت در امپراتوری روم را هم، به نوعی مقدس میدانند. میخواهم مقدمات منطقی این بحثها را طوری فراهم کنم که بعداً به مشکل یا پیچوتاب خاصی برنخوریم و از اول روشن باشد که چه میکنیم.
نکتهٔ خیلی خیلی مهم این است که حجم مطالعات آکادمیک خیلی زیاد است و روزبهروز هم زیادتر میشود، و وقتی میخواهید دربارهٔ تاریخ مسیحیت، تاریخ اسلام یا هر چیز دیگری مطالعه کنید، نمیتوانید مطالعات آکادمیک را نادیده بگیرید. زحمت خیلی زیادی توسط افراد خیلی خیلی زیادی در طول یکی دو قرن کشیده شده و این مطالعات پر از باریکبینیها و نکتهسنجیهایی است که نمیشود ناگهان، مثل روایت کلیسایی، به آنها بیتوجهی کرد. روایت کلیسایی ممکن است این مطالعات را به نوعی کفرآمیز بداند؛ مثلاً مطالعات متن انجیل را. یکی از معروفترین کارهایی که برای اولین بار سروصدا به پا کرد، کار اسپینوزا بود. اسپینوزا فیلسوف خیلی معروفی است و بیشتر او را برای فلسفهاش میشناسند، ولی این کار خیلی مهم را هم انجام داده که متن تورات را مطالعهٔ انتقادی کرده و به این نتیجهٔ قطعی رسیده که دستکم دو نفر تورات را نوشتهاند. بعدها که مطالعات دقیقتری انجام شد، شمار نویسندگان تورات بیشتر شد. نمیدانم، احتمالاً اطلاع دارید که اسپینوزا طبق همان روال طبیعی، با وجود اینکه مطالعاتش آکادمیک به نظر میرسد، بهطور شدید و شدیداللحنی از جامعهٔ یهودی طرد شد. من اطلاعیهٔ طردش را دیدهام؛ خیلی جالب است که پر از لعن و نفرین و ابراز انزجار است؛ یعنی اینطور نیست که بحثی علمی باشد. جامعهٔ یهودی اسپینوزا را بهعنوان موجودی مضر طرد کرد.
به هر حال این مطالعات آکادمیک مطالعاتی نیست که آدم بهراحتی بتواند از کنارش بگذرد و بگوید: «مبنای اینها سکولار است و مبنای ما الهی؛ بنابراین ما اینطور نگاه میکنیم و آنها آنطور، و این دو با هم اشتراکی ندارند و تمام شد و رفت.» ممکن است آدم به این نتیجه برسد که مطالعات آکادمیک کفرآمیز است؛ همانطور که دربارهٔ اسلام هم ممکن است واقعاً بعضیها چنین احساسی داشته باشند. همین کتابی که پیش از جلسه بحثش بود، ممکن است از یک نظر به نظر عدهای مطالعهای کفرآمیز برسد؛ دربارهٔ اینکه مثلاً واژههای قرآن ممکن است ریشههای آرامی داشته باشند، یا چون در رسمالخط قرآن نقطهگذاری وجود نداشته، مشکلاتی در فهم آن پدید آمده باشد.
همهٔ اینها ممکن است به نظر برسد که مثلاً کتاب مقدس مسلمانها را تضعیف میکند و باید به هر طریق ممکن جلوی این شبهات گرفته شود و تا حد ممکن از ریشه درآورده شود؛ ریشهاش هم مثلاً همان نویسنده است، پس نویسنده را از ریشه دربیاوریم. واقعیت این است که مطالعات آکادمیک مطلقاً بیطرفانه نیست؛ من این را تذکر میدهم، خیلی روی آن تأکید میکنم و همین جلسه هم میخواهم بکوشم روشنش کنم. ولی به دلیل حجم زیاد و دقتنظرهایی که در مطالعات آکادمیک هست، نمیشود از آن صرفنظر کرد. هر دینی را هم که میخواهید مطالعه کنید، و هر چقدر هم که میخواهید مؤمنانه مطالعه کنید، خوب است نتایج مطالعات آکادمیک را کنار نگذارید؛ هرچند بعضی از قسمتهایش ممکن است اصلاً موضوعیت نداشته باشد.
از مثالهایی که جلسهٔ قبل زدم، اول مثال دوم را تکرار میکنم و بعد دربارهٔ مثال اول کمی بیشتر بحث میکنم. اگر یادتان باشد، مثال دومی که زدم، و فکر میکنم مثال خیلی روشنی بود، این بود که بخش وسیعی از مطالعات آکادمیک به توجیه شباهت میان ادیان میپردازد. مثلاً احکام اسلامی چطور شباهتهایی به احکام یهودی دارد، یا بعضی از احکام اسلامی به آیینهایی که عرب داشته شبیه است، مثل آیین حج و الی آخر. مسیحیت با یهودیت شباهت دارد، و همهٔ این ادیان با دین زرتشتی اشتراکهایی دارند؛ همینطور انبوهی از اطلاعات دربارهٔ شباهتهای میان ادیان شرقی، ادیان ابراهیمی و مانند اینها وجود دارد. همانطور که مطالعات تطبیقی عظیمی دربارهٔ اسطورههای ملل مختلف هست، دربارهٔ ادیان هم چنین چیزهایی هست. چون شباهتهای زیادی از نظر احکام، آیینها و اعتقادات دیده میشود، روال طبیعی در مطالعات آکادمیک معمولاً این است که ردیابی کنیم این شباهتها چطور ایجاد شدهاند؛ یعنی مثلاً این اطلاعات چطور از دین زرتشت وارد آیینهای یهودی و اسلامی و مانند اینها شده است.
بنابراین از لحاظ آکادمیک دو موضوع خیلی مهم وجود دارد: یکی کشف شباهتها و دیگری ریشهیابی آنها، یعنی اینکه ببینیم منشأ اولیهشان مثلاً در آیینهای سومری است. مثلاً عزاداری امام حسین به شکلی که انجام میشود، و نوحهخوانی و از این نوع، ریشهاش مثلاً در عزاداری گیلگمش در بینالنهرین است. این یک مطالعهٔ آکادمیک است که در آن اسناد و مدارکی میآورند تا ببینند این شیوه و این آیین عزاداری از کجا آمده است. آیا مثلاً اعراب چنین کاری میکردند یا نمیکردند؟ بعد از نظر تاریخی تا حدودی روشن میشود که این بیشتر به آیینهای عزاداری عراق مربوط است و مثلاً در اطراف کوفه و کربلا چنین آیینهایی به این شکل وجود داشته است. بعد مثلاً مطالعات تاریخی ناگهان نشان میدهد که اینها به اسطورهٔ گیلگمش برمیگردد؛ از آن زمان آیینهای عزاداری در عراق وجود داشته و بعداً که این ماجرا پیش آمد، آن شکل عزاداریها مثلاً به عزاداری امام حسین منتقل شده است. این یک مطالعهٔ تاریخی آکادمیک است: آیینهایی در جاهای مختلف وجود دارد، ما آنها را مطالعه میکنیم و میبینیم ریشهشان کجاست و اولین بار کجا در تاریخ چیزی مشابه آن وجود داشته است.
دربارهٔ ادیان چنین مطالعاتی فراوان است. مثلاً کتابی منتشر شد به اسم «تولدی دیگر»، از این کتابهای ممنوعهای که احتمالاً بهطور قاچاق افست و توزیع میشوند. نمیدانم چقدر با این کتاب آشنا هستید. موضوع عمدهٔ این کتاب همین است: نشاندادن اینکه، از نظر خود نویسندهٔ کتاب، آیینهای اسلامی ملغمهای از آیینهای یهودی، آیینهای عربی و الی آخر است. ببینید که پشت این نگاه، یعنی مطرحبودن این سؤال که این شباهتها چگونه به وجود آمدهاند و گشتن به دنبال اینکه این اطلاعات چطور انتقال پیدا کردهاند، پیشفرضی هست که اینها ریشهٔ الهی ندارند. آنچه دفعهٔ قبل گفتم، و فکر میکنم این مثال برایش خیلی روشنگر است، این است که اصولاً موضوع مطالعه موضوعی سکولار است. فقط این نیست که یک موضوع مشترک را جلوی خودتان بگذارید و بعد بتوانید نگاه سکولار داشته باشید یا نگاه الهی و دینیِ مؤمنانه. اصلاً مطرحشدن این سؤال که چرا این ادیان ابراهیمی با هم اشتراک دارند، نتیجهاش این است که شما اعتقادی ندارید که اینها منشأ الهی دارند. اگر قبول داشته باشید، یعنی مؤمنانه نگاه کنید و معتقد باشید که اینها منشأ الهی دارند، آن وقت سؤال برعکس مطرح میشود: چرا اینها با هم اختلاف دارند؟
آدمی که نگاه مؤمنانه دارد اصلاً نباید به این سؤال جواب بدهد که چرا مثلاً آیین حج در اسلام با آیینی که از زمان ابراهیم یا اسماعیل در میان اعراب بود شباهتهایی دارد. از نظر مسلمانها خیلی واضح است: ابراهیم آنجا خانهٔ کعبه را بنیان گذاشت و آیینی را بهعنوان حج وضع کرد؛ در طول تاریخ تحریفهایی در آن صورت گرفته بود و وقتی پیغمبر آمد، در آن آیین اصلی چیزهایی را حذف کرد و چیزهایی را هم اضافه کرد و همان شد که ابراهیم میگفت. بنابراین سؤال من، بهعنوان کسی که مؤمنانه نگاه میکنم، این نیست که چرا آیین حج در اسلام با کاری که اعراب میکردند و از نظر تاریخی به بنای خود کعبه به دست ابراهیم برمیگشت شباهت دارد. من باید توجیه کنم که اختلافهایی که وجود داشته، در طول تاریخ چطور به وجود آمده بودند.
سؤال برای یک مسلمان این است که اگر خداوند شریعتی به موسی داد، چرا شریعت اسلامی عیناً تکرار شریعت موسی نیست؟ یعنی الان سؤال این است: آیا شریعت اسلامی همان شریعت است و اختلافها در نتیجهٔ تحریف در طول تاریخ به وجود آمده؟ یا نه، شریعت موسی واقعاً با شریعت اسلامی فرق داشته است؟ اگر به این دومی معتقد باشیم، اینجا اصلاً یک سؤال فلسفی پیش میآید، نه یک سؤال تاریخی: چطور ممکن است خداوند دو بار شریعت وضع کند و این دو، دو چیز متفاوت باشند؟ ریشهٔ اختلافها چیست؟ دقیقاً جایی که مشترک است سؤال نداریم و جایی که اختلاف وجود دارد سؤال داریم. فکر میکنم از نظر قرآن بدیهی است که اختلاف ذاتی است و در اثر تحریف به وجود نیامده است. اشارههای صریح و مستقیمی هست به اینکه احکامی برای بنیاسرائیل وجود داشته که برای مسلمانها وجود نداشته است، و در قرآن صراحت دارد که مسیح بعضی از احکام را برای بنیاسرائیل تخفیف داد. در نگاه مؤمنانه این سؤال مهم است که چطور چنین اتفاقی میافتد؛ چطور ممکن است شریعتها با هم فرق داشته باشند در حالی که همهشان منشأ الهی دارند؟
این نمونهٔ خیلی خوبی است برای اینکه متوجه این نکته باشیم که مطلقاً میشود گفت مطالعات آکادمیکی که در دانشگاههای دنیا تحت عنوان مطالعات دینی انجام میشوند، مطالعاتی سکولارند. یعنی بدون فرض اینکه این ادیان منشأ الهی دارند انجام میشوند؛ یا اگر کمی قویتر بگوییم، با فرض اینکه ادیان منشأ الهی ندارند. از سؤالها گرفته تا نوع تحقیق و جوابدادن، به همهچیز اینطور نگاه میشود. ادعای بیطرفی، مخصوصاً دربارهٔ مطالعات تاریخی بهطور کلی، واقعاً حرفی غیرقابلقبول است. هیچجور نمیشود به تاریخ نگاه کنید و بیطرف باشید. به هر حال جهانبینی دارید و عقایدی دارید؛ در مسائل اجتماعی و سیاسی به مکتبی وابستهاید. اگر مارکسیست باشید، جریان تاریخ را یکجور میبینید؛ اگر سکولار نگاه کنید، کلاً جور دیگری میبینید. کسی که مؤمنانه به تاریخ نگاه میکند، تا اندازهٔ زیادی دنبال نیات و ارادهٔ خداوند میگردد که در تاریخ چگونه محقق شده است. فکر میکنم نگاه تاریخی ابنعربی جالب است: اسماء الهی در طول تاریخ چطور تحقق پیدا کردهاند و ترتیب تجلی اسماء الهی در تاریخ چه بوده است؟ روایتهای تاریخی قرآن را با تاریخ به معنای متعارفش مقایسه کنید. خداوند در قرآن به چه چیزی در تاریخ نگاه میکند؟ وقتی مؤمنانه به تاریخ نگاه میکنید، به چه نگاه میکنید؟ تاریخ جهان، تاریخ پیامبران است. ولی تاریخ به معنای کلاسیکش تاریخ پادشاهان است؛ بیشتر تاریخ سیاسی. کسی نمیآید بگوید که اصلاً مسیح در تاریخ به معنای آکادمیکش به نوعی ثبت نشده است. هرچه ما دربارهٔ مسیح میدانیم، به نوعی از طریق آدمهایی است که به مسیح مؤمن بودند و چیزهایی نوشتند. اسم مسیح بیش از یکی دو جا نیامده، آن هم نه بهصورت اسم؛ مثلاً اینکه کسی را آنجا کشتند. مثلاً چیزی به این معنا در تاریخ ثبت شده است؛ در نامهای، یا در جملهای از یک یهودی که تاریخ مینوشته. به هر حال وقتی مؤمنانه نگاه میکنید، با ایدئولوژی خاصی به تاریخ نگاه میکنید و طبعاً نمیتوانید ادعای بیطرفی داشته باشید. مطالعات آکادمیک هم مطلقاً مطالعات بیطرفانهای نیست.
البته این حرفی که من میزنم معنیاش این نیست که مطلقاً نمیتوانید چنین مفاهیمی را در محیطهای آکادمیک مطرح کنید. کسی میتواند همین حرفها را به یک متن آکادمیک تبدیل کند؛ ولی به اصطلاح جریان اصلی مطالعات آکادمیک این نیست. مثلاً تمام تزهای مطالعات دینی دنیا را در ۱۰ سال اخیر بررسی کنید؛ تقریباً همهشان مقیدند که دیدگاه سکولار داشته باشند. و تأکید من این است که دیدگاه سکولار به معنای دیدگاه بیطرفانه نیست؛ آن هم برای خودش یک دیدگاه است. ما در این جلساتی که دربارهٔ تاریخ بحث میکنیم، بهعنوان محصول نهایی میخواهیم به یک دیدگاه مثلاً قرآنی یا اسلامی نسبت به تاریخ مسیحیت برسیم؛ البته غیر از اینکه تا حد ممکن وارد بعضی از جزئیات و فکتهای تاریخی هم بشویم. معنی اینکه میخواهیم دیدگاهی مؤمنانه داشته باشیم این نیست که همهچیز را از دیدگاهی ایدئولوژیک بررسی کنیم؛ فکتهای مشترکی هم وجود دارد. ولی وقتی میخواهیم بهعنوان محصول نهایی به چنین چیزی برسیم، خوب است تکلیفمان را روشن کنیم و از اول بدانیم که ما هم بیطرف نیستیم و با مفروضاتی به تاریخ نگاه میکنیم؛ همانطور که مطالعات آکادمیک مفروضاتی برای خودش دارد.
در این جلسه میکوشم بگویم که این مفروضات متفاوت، که شاید به یک معنا درست ضد هماند، یعنی نگاه مؤمنانه و نگاه سکولار، به نظر میآید که آشناپذیرند؛ ولی معنی این حرفها مطلقاً این نیست که مطالعات آکادمیک بیارزشاند. میکوشم تا آخر جلسه نشانتان دهم که چه چیزهای باارزشی در مطالعات آکادمیک پیدا میشود. آیا با این تعبیر به نظر نمیرسد که گویی خطی وجود دارد، یا دیدگاه مؤمنانه یا دیدگاه غیرمؤمنانه، و بعد هم هر کسی از هر طرفی مطالعه را شروع کرده باشد، تا آخر در همان طرف باقی میماند؟ دلیلش این است که مثلاً اگر من مؤمنانه به ماجرا نگاه کنم، هر فکت تاریخیای که به آن برسم، میکوشم آن را طوری تعبیر کنم که به دیدگاه مؤمنانهٔ من آسیب نزند. پس چه اتفاقی باید بیفتد که یک نفر از این سوی خط به آن سوی خط برود، یا از آن سو به این سو بیاید؟ چرا اینطور است؟ من بهطور طبیعی وقتی با ایدئولوژی خاصی به دنیا نگاه میکنم، اگر فکتهای مشخصی علیه ایدئولوژی خودم پیدا کنم، میتوانم ایدئولوژیام را کنار بگذارم. پرسش این است که آیا در روند تاریخی فکتی وجود دارد که منطقاً چنین کند؛ و بحث بعدی من دقیقاً همین است.
میخواهم دوباره به موضوع مثال اولم برگردم که به خوبیِ مثال دوم نبود. چون احساس کردم مثال دوم مشکل را حل میکند، آن مثال اول را که دربارهٔ بنیقریظه بود زود تمام کردم و بعد حقیقتش پشیمان شدم. میخواهم یک بار دیگر برگردم و کمی با جزئیات بررسی کنم که این ماجرا بهعنوان یک فکت تاریخی چگونه است. کلیت حرفی که زدم این بود که اگر مؤمنانه نگاه کنیم، به خداوند حق میدهیم که اقوامی را در کرهٔ زمین محو کند. فکر میکنم هیچ آدم مؤمنی نیست که وقتی قرآن میخواند و میبیند خداوند تصمیم گرفت قوم نوح را با طوفانی سنگین هلاک کند، احساس خیلی بدی به او دست بدهد و مثلاً احساس کند که خداوند عجب جنایتکاری است، مخصوصاً از این جهت که نسلکشی کرده است. الان میدانید که نسلکشی یکی از مهمترین جرمهای خلاف حقوق بشر است. طبعاً با این نگاههای خیلی خیلی مدرن ممکن است واقعاً آدم خیلی حساسی از همینجا احساس کند که با خداوندی سروکار دارد که انسانها را میکشد و نسلکشی میکند و خدای خوبی نیست. احساس من این است که خیلی بعید است آدمی وقتی قرآن میخواند، از اینکه خداوند به خودش حق میدهد قومی را نابود کند، به چنین احساسی برسد و این را فکتی علیه دین بداند. آن هم وقتی قرآن را میخوانید، صرفاً این نیست که ببینید خداوند اقوامی را از بین میبرد؛ گاهی تأکید هست که آنها را به طرز فجیعی از بین میبرد، همراه با عذاب؛ به این معنا که عذاب نازل میشود و آنها از بین میروند، و گاهی صحنهٔ نابودشدن این اقوام صحنههای خیلی تکاندهندهای است.
فکر میکنم همهٔ مؤمنین وقتی ایمان دارند که خداوند جهان را خلق کرده و خیر بشر را میخواهد، و خداوند دانای کل است و میداند که ادامهٔ حیات این قوم برای نسل بشر مضر است و تصمیم میگیرد این بندههایش را که خودش خلق کرده از بین ببرد، این از نگاه مؤمنانه اصلاً و به هیچ وجه مشکلی ایجاد نمیکند. کما اینکه ما در زندگی شخصی خودمان، اگر گناهانی انجام دهیم و بعد در اثر آن گناهان دچار مشکلات و عذابهای شخصی شویم، احساس نمیکنیم اتفاق بدی افتاده است؛ اصلاً منتظریم که اگر اشتباهاتی بکنیم، در همین دنیا بلایی سرمان بیاید. بلکه شاید این را رحمت هم بدانیم که خداوند در همین دنیا حساب ما را تصفیه کند تا به آخرت نرسد. در فضای نگاه مؤمنانه، اصولاً از بین رفتن کامل یک نسل و یک قوم، همراه با مردها، زنها، بچهها، بردهها و سایر موجودات زندهای که در آن ناحیه زندگی میکردند، مثلاً وقتی طوفان نوح آمد، احساس بدی به مؤمنین نمیدهد؛ چون اینها مخلوقات خدا هستند، خداوند صاحباختیار آنهاست و قطعاً در آخرت با آنها به عدالت برخورد میکند. مثلاً بچهها در واقع شانس میآورند که در زمان کودکیشان طوفان نوح میآید و غرق میشوند و دیگر دچار عقوبتهایی که سایر افراد بزرگسال احتمالاً دچارش میشوند نمیشوند، و الی آخر. در نگاه مؤمنانه، عذاب دستهجمعی یک قوم، که به اصطلاح امروزی میشود اسمش را نسلکشی گذاشت، مطلقاً مشکلی ایجاد نمیکند؛ یعنی چیزی نیست که آدم بخواهد به خودش تردید راه بدهد که خداوند چرا این کار را کرد یا آن کار را نکرد. نگاه ما اینطور است، و من خودم شخصاً هیچوقت با این مسئله مشکلی نداشتم.
توضیح من دربارهٔ ماجرای بنیقریظه این بود که ما در نگاه مؤمنانهٔ خودمان به مسائل، از دید قرآن، علاوه بر اینکه میدانیم و معتقدیم که خداوند اقوامی را عذاب کرده و عذابهای دستهجمعی در طول تاریخ نه یک بار، بلکه بارها نازل شده است، به دلیل جرمهایی که مرتکب شدند و پس از آنکه به اصطلاح دینی با آنها اتمام حجت شده بود، بنا به همان چیزهایی که در قرآن میبینیم این را هم معتقدیم که گاهی این عذابها لزوماً به صورت آتشفشان و طوفان و صاعقه و اینها نازل نمیشود. خداوند در قرآن با صراحت میگوید که ما از قومی برای عذابکردن قوم دیگر استفاده میکنیم. این حرف دربارهٔ قوم یهود زده میشود: خود قوم یهود عامل عذاب اقوامی بودند و مثلاً به دستور خداوند رفتند و با قومی جنگیدند. مخصوصاً از زمانی که قوم یهود بهعنوان یک امت دینی که پیرو احکام الهی است در زمین تشکیل میشود و بهطور مداوم پیامبرانی دارند که رهبریشان را به عهده میگیرند، در زمانی که این پیامبران حضور دارند، در زمان حضرت داوود، در زمان حضرت سلیمان و در زمان یوشع نبی، قوم یهود به فرمان خداوند به اقوامی حمله کردند و شاید حتی چیزی شبیه قتلعام هم کرده باشند. در واقع به جای اینکه صاعقهای یا طوفانی بیاید، خداوند از قوم خودش، از امت خودش که پیرو احکام و پیامبرانش هستند، برای عذابکردن یک قوم استفاده کرده است. خود یهودیها، که عامل اصلی ایرادگرفتن به ماجرای بنیقریظه هستند، قبول دارند که این کارها را به فرمان خداوند کردهاند. بنابراین ما مسلمانها و سایر کسانی که به ادیان ابراهیمی و اصلاً به کتاب مقدس معتقدند، علاوه بر اینکه اعتقاد داریم خداوند اقوامی را در تاریخ از بین میبرد، به این هم اعتقاد داریم که خداوند میتواند این کار را به دست مؤمنین انجام دهد.
اگر اینطور نگاه کنید، از دیدگاه مؤمنانه کسی که به پیامبربودن پیامبر معتقد است، در ماجرای بنیقریظه اصلاً چیز خاصی نمیبیند که خیلی شکبرانگیز باشد. یعنی در زمان پیغمبر فرمانی که قطعاً مطابق با وحی بوده اجرا شده و قومی دچار این عذاب شدهاند که مثلاً مردان این قوم به مرگ محکوم شدند، نه همه؛ یعنی نه زنها و بچهها. ما بدتر از این را در تاریخ، در قوم نوح و هود و لوط و اینها، داشتهایم. بنابراین اینکه از یک قوم فقط مردهایش از بین رفتند، به نظر میآید حتی نسبت به آن ماجراها، با توجه به جمعیت کمشان، تخفیف هم داده شده است؛ و اینکه چنین اتفاقی به دست مؤمنین افتاده باشد هم در طول تاریخ سابقه دارد و از نظر ایمانی هم به نظر ما مشکل خاصی نیست.
آنچه دفعهٔ قبل گفتم، چون بحث به اینجا کشید، این بود که شما نمیتوانید استدلالی ترتیب دهید که از ماجرای بنیقریظه نتیجه بگیرید پیامبر، پیامبر نیست. دلیلش این است که فقط وقتی میتوانید این کار را بکنید و این ماجرا را شکبرانگیز و ظالمانه بدانید که اول در مفروضات خودتان فرض کرده باشید پیامبر، پیامبر نیست. بگذارید مثلاً استدلال یهودی را بگویم؛ استدلالی که به صراحت بیان نمیشود این است که این قومی که این جنایت در موردشان انجام شده، قوم یهود است که برگزیدهٔ خداست؛ بنابراین خدا نمیتواند فرمان داده باشد که یهودیها قتلعام شوند. پس اینجا جنایت بزرگی علیه قوم خداوند صورت گرفته و این نشان میدهد کسی که این کار را کرده موجودی شیطانصفت بوده است. وقتی اینطور نگاه میکنید، در مفروضاتتان این وجود دارد که پیامبر، پیامبر نیست.
ببینید، اگر نگاه سکولار به تاریخ داشته باشید، یعنی اگر الان در یک فضای آکادمیک بخواهید مسئلهٔ بنیقریظه را بررسی کنید، چون فرض نمیکنید که این حکم ممکن است حکم خداوند باشد که جاری شده، واقعاً اگر خداوند وجود نداشته باشد، یا با بشر ارتباط نداشته باشد و حکمی صادر نکرده باشد، اینکه انسانی تصمیم بگیرد قومی را بکشد به نظر عملی خیلی جنایتکارانه و پر از شقاوت میآید. بنابراین از دیدگاه سکولار، وقتی من باور ندارم که اینجا این امکان وجود دارد که خداوند حکم کرده و حکم به دست مؤمنین اجرا شده، همانطور که بارها در طول تاریخ چنین اتفاقی افتاده، به نظر میآید که اینجا مشکلی وجود دارد که با صداقت، امانت و عدالت در شخصیت پیامبر تضاد دارد: پیامبر آدمی است که خیلی با خشونت رفتار کرده، و این فکتی میشود در جهت اینکه پیامبر پیامبری دروغین است. چون آخرش کار به اینجا ختم شد که بگوییم: «درست است که نمیتوانیم استدلال ترتیب دهیم، ولی از این میتوانیم بهعنوان یک فکت استفاده کنیم.» من میخواهم کمی پافشاری کنم که استفادهکردن از آن بهعنوان یک فکت هم باز منوط به این است که خود این فکت، یعنی این واقعه را، به نوعی با نگاهی سکولار بررسی کنید.
بگذارید خیلی مختصر به ویژگی فکتها اشاره کنم. در طول جلساتی که دربارهٔ علم بحث کردم هم این حرف را زدم. احتمالاً همهتان شنیدهاید که در فلسفهٔ علم بحثی هست که حتی مشاهدات ما به اصطلاح «تئوریلیدن» هستند؛ «نظریهبار» ترجمه کردهاند؛ یعنی بار نظری دارند. انیشتین خیلی روی این تأکید داشت که تئوریها به ما میگویند چه چیزهایی برای اندازهگیری وجود دارد. وقتی مثلاً دنیای ساباتمیک را بررسی میکنم، تئوریهایم به من میگویند که چه چیزهایی آنجا وجود دارد، چه چیزهایی را میشود اندازه گرفت و شیوهٔ اندازهگیریشان چیست. اینطور نیست که بار الکتریکی همینطوری چیزی باشد که وقتی در آن محفظهٔ آزمایشگاه نگاه میکنم، رویش نوشته باشد بار الکتریکی. خلاصه من با ابزاری، به طریقی خاص و با مفروضاتی بار الکتریکی را اندازه میگیرم. تمام این فرضها و دستگاههایی که به کار میبرم نتیجهٔ نوعی پسزمینهٔ ذهنیاند. معنی این حرف این نیست که علم نوعی توتولوژی است و الکی چیزهایی را میگوید؛ اصلاً معنیاش این نمیشود. ولی به هر حال عینیت و رئالیسم مطلقی را که بعضیها فکر میکنند در علم وجود دارد زیر سؤال میبرد؛ و این عینیت زیر سؤال هم هست. واقعیت این است که برخلاف تصور کسانی که فکر میکنند اندازهگیریهای فیزیکی من همانطور عینیاند که دارم این دیوار را نگاه میکنم، واقعاً اینطور نیستند. انیشتین هم فکر میکرد که ممکن است پارامترهایی که در دنیای ساباتمیک اندازه میگیریم به نوعی اشکال داشته باشند؛ ممکن است متغیرهای نهانیای باشند که ما در دنیای ماکروسکوپیک به آنها برنخوریم و آنجا وجود داشته باشند. هرچند وجود متغیرهای نهانی به شکلی که انیشتین فکر میکرد، به یک معنا و با قیدهایی، رد شده است، ولی نه بهطور کلی. به هر حال کاری نداریم که الان علم چقدر کارش را خوب انجام میدهد یا نه. واضح است که مشاهدات علمی، که مشاهدات فیزیکی به نوعی عینیترین مشاهدات ما هستند، تحت تأثیر نظریهها قرار میگیرند.
صد برابر، هزار برابرِ این موضوع دربارهٔ تاریخ صدق میکند. تاریخ خیلی دور را کنار بگذاریم؛ همین امروز صبح اتفاقی در تهران افتاده است، یک اتفاق سیاسی، و درگیریای ایجاد شده. کاملاً بر اساس اینکه به فضای سیاسی ایران چگونه نگاه میکنید، تحلیلی دارید دربارهٔ اینکه علت و ریشهٔ این درگیری چه بوده و اصلاً محتوای این اتفاق چیست. یعنی اگر چند نفر داستان را نقل کنند و بنویسند که امروز صبح چه اتفاقی افتاد، اگر دیدگاههای مختلف داشته باشند، مطمئناً چیزهای متناقضی مینویسند. بنابراین اگر من تئوریهایی داشته باشم و فکتهایی وجود داشته باشد، اینکه بهراحتی بتوانم بگویم این فکت تاریخی اینجا هست و مثلاً با پیامبربودن پیامبر متناقض است، و اینکه آن فکتها چه هستند و آنجا چه اتفاقی افتاده، کاملاً به این برمیگردد که من دنیا را چگونه نگاه میکنم.
اتفاقهای گذشته، آن هم در ابعاد سیاسی و اجتماعی، مطلقاً این خاصیت را دارند که شما بهشدت تحت تأثیر نوع نگاهتان به دنیا هستید. به نظر من مثال بنیقریظه مثال خیلی روشنی است. از دیدگاه مؤمنانه، این ماجرا چنین است که خداوند بنا به همان اختیارات الهی که دارد، فرمان داده که مردانی از قومی کشته شوند، این فرمان به دست مؤمنین اجرا شده و این در گذشته هم سابقه داشته است. حتی بدون اینکه آدمهایی که مجری فرمان خدا هستند لزوماً به آن معنایی مؤمن باشند که در زمان پیامبر بودند، این اتفاق همین الان هم دارد میافتد. یعنی نگاه مؤمنانه به دنیا این است که مثلاً وقتی جنگ جهانی دوم میشود، خداوند انگار این اقوام را برای عذابکردن قومی به کار گرفته و دارد از آنها استفاده میکند. نمیخواهم بگویم هر ماجرای تاریخی که اتفاق میافتد به معنای خاصی کار خداست، به این معنا که اتفاق خوبی است که دارد میافتد. مثلاً در قرآن میخوانید که قوم یهود مورد هجوم افراد و اقوامی قرار میگیرند، و معنی آن آیه لزوماً این نیست که آنها آدمهای بهتری بودند یا از طرف خداوند حکم داشتند که به قوم یهود حمله کنند؛ ولی خداوند میگوید ما شما را به دست آنها عذاب کردیم.
بنابراین در نگاه مؤمنانه، ماجرای بنیقریظه و ماجراهای مشابهش فکتهایی هستند که، و میخواهم کمی بیشتر روی این اصرار کنم، نهتنها با پیامبریِ پیامبر متناقض نیستند، بلکه پیامبریِ پیامبر را تأیید میکنند. اگر نگاهتان اینطور نباشد و این را ماجرایی ببینید که یک انسان پیش آورده، آن وقت بله، این نشان میدهد که پیامبر علاوه بر اینکه دروغگو بوده، جنایتکار و آدمی خشن و قسیالقلب هم بوده است. دقت میکنید؟ به هر حال آن دروغگوبودن را اول باید فرض کنید، یعنی آن را به نوعی در محفوظاتتان داشته باشید و بعد چیزهایی به آن اضافه کنید. میخواهم بگویم حتی استفاده از این، حرف استدلال را هم نزنیم، به این صورت که بگوییم اینجا فکتی علیه پیامبریِ پیامبر وجود دارد، زیر سؤال است؛ چون این فکت در صورتی وجود دارد که به شکل خاصی به آن نگاه کنید و تحلیلش کنید.
بگذارید پیش از آنکه جلوتر بروم و در این ماجرا افراط کنم، به چیزی بپردازم: احساس بدی به آدم دست میدهد، همان چیزی که ایشان الان گفتند. اینکه اینطوری همهچیز هیچ میشود؛ به هر جا برسم توجیهی پیدا میکنم و میگویم او پیغمبر بوده و هر کاری کرده از طرف خدا بوده، بنابراین اصلاً چیزی در آن باقی نمیماند؛ اگر پیغمبر هر کاری کرده باشد، میگویم به فرمان خدا بوده و دیگر مشکلی نیست. اصلاً اینطور نیست. کمی دقت کنید: اینجا اصلاً اینطور نیست که پیامبر هر کاری کرده باشد، ما بگوییم فرمان خدا بوده. ما برای این ماجراهای خاص، در همهٔ ادیان ابراهیمی شواهد مطلق داریم که خداوند خودش این کار را میکند و کرده است و حتی به دست مؤمنین هم کرده است. بنا به سنت الهی، یعنی آنچه ما از خدا میشناسیم و عقلمان به ما میگوید یا حتی کتابهای دینی به ما میگویند، اینطور نیست که خداوند هر کاری بکند و به هر چیزی فرمان بدهد.
من الان با نگاه مؤمنانه میتوانم بروم تاریخ را بررسی کنم و کافر شوم، اگر به فکتهایی بربخورم که با نگاه مؤمنانهٔ من جور نباشد. اگر در قرآن غلط وجود داشته باشد، غلطهای واضح و بدیهی، نمیتوانم بگویم پیامبر به فرمان خداوند اینجا غلط گفته است؛ خداوند میگوید من کذب نمیگویم و همهٔ حرفهایم همیشه صادق است. یا مثلاً فرض کنید، و این مثال شاید کمی بحثبرانگیز باشد ولی همان ایرادی است که میگیرند، فکتهای تاریخی به شما نشان دهد که پیامبر در اواخر عمرش شهوتران شده بود، آنطور که مسیحیها به پیامبر ما نسبت میدهند. این را دیگر نمیتوانم مثل ماجرای بنیقریظه توجیه کنم و بگویم خداوند به پیامبر خودش دستور داده که شهوترانی کند. به نظر میآید از نظر دین، میان پیامبربودن و شهوترانی، به آن معنای زشتی که ما میفهمیم، چندان نسبتی وجود ندارد. یعنی در نگاه مؤمنانهٔ ما میان بعضی از مسائل و پیامبربودن تناقضهایی وجود دارد، و اگر در مطالعات تاریخیمان روشن شود که چنین فکتهایی وجود دارد، باید در فرضهای مؤمنانهٔ خودمان شک کنیم.
آنچه وجود دارد این است که شما عملاً تناقض یک فکت را با نگاه مؤمنانه نمیگویید، بلکه تناقض یک مفهوم را با نگاه مؤمنانه میگویید. یعنی میگویید مفهومی به اسم شهوترانی وجود دارد و چیزی به اسم نگاه مؤمنانه؛ بعد میگویید آن چیزی که ما به آن شهوترانی میگوییم این اتفاق نیست. در واقع با این هنوز هیچ مشکلی حل نشده است. فرض کنید اصلاً آدمکشی با پیامبری جور درنمیآید و نمیخواند. من میگویم اگر دیدگاهی داشته باشید، مثلاً تعریفی از آدمکشی، یا فقط خود این لفظ را داشته باشید و تعریف نداشته باشید که آدمکشی چیست و مصداقهایش چهها هستند، میتوانیم بگوییم آدمکشی با پیامبری نمیخواند. اما کاری که پیامبر کرده مثل آدمکشیِ آنها نیست. آدمکشی مثلاً چیزی است که حقوق بشر را نقض میکند؛ این فرق دارد، این نوعی مجازات است. عملاً اینطور است که ما مفهومی را با پیامبری و ایمان در تناقض میدانیم، اما بحث بر سر این است که آیا این مورد مصداق آن مفهوم است یا نه. حرف من این است که مثلاً غلطپیداکردن در قرآن، یا سخن کاذب گفتن، بهعنوان مفهوم با پیامبربودن متناقض است. مثلاً اگر کسی بیاید و بگوید قرآن گفته که همهٔ موجودات از زوج آفریده شدهاند و نر و ماده دارند، ولی ما بعداً میدانیم که یک سری از موجودات تکجنسی هستند، آیا این الان غلطی در قرآن محسوب میشود یا نمیشود؟
ببینید، مسئله این است که فکتی وجود دارد و من با اطمینان، یا با درصدی از اطمینان، به اینجا میرسم که اینجا مشکلی وجود دارد. نگاه من، نگاه منطقی، به ما میگوید که وقتی عقیدهای را پذیرفتیم که شواهدی دارد و چیزهایی هم علیه آن وجود دارد، مثلاً در یک تئوری علمی، باید همیشه همینطور رفتار کنیم. من تئوری کوانتوم را بهعنوان بهترین تئوری موجود فیزیک پذیرفتهام و با این حال میدانم اشکالاتی دارد. به دلیل شواهد زیادی که بر لهش دارم کنارش نمیگذارم، و انکار هم نمیکنم که این تئوری آنجا مشکلاتی دارد. به هر چیزی همینطور نگاه میکنم. فرض من این است که آدم مؤمنی که دربارهاش صحبت میکنیم آدمی منطقی و عادل است؛ نمیخواهد همینطور الکی عقاید خودش را توجیه کند و جلو برود. میگویم اگر به جایی برسیم که مثلاً آنچه شما میگویید واقعاً یک فکت علمی باشد و معنی آن آیه هم دقیقاً این باشد که با یک فکت علمی مخالف است، بنابراین اینجا نقطهضعفی ایجاد شده است. اگر تعداد این نقطهها و فکتها خیلی خیلی زیاد شود، میتوانم در کل نگاه مؤمنانهٔ خودم شک کنم. اگر به موازات اینکه اینها زیاد میشوند، شواهد هم خیلی خیلی زیاد شوند، باز ممکن است مدل خودم را حفظ کنم؛ چون ممکن است این مدل، مثل مکانیک کوانتوم، خیلی ایراد داشته باشد ولی جانشینی برایش نداشته باشم و حفظش کنم. این کاملاً منطقی است؛ مؤمنانه نگاهکردن خارجشدن از منطق نیست.
موضوع این است که میگویم اینطور نیست که اگر فرض را بر این بگذارم که پیامبر، پیامبر است، آن وقت هر چیز تاریخیای که بیاورید بهراحتی توجیهش کنم؛ نه. اگر مثلاً فکتی بیاورید که پیامبر به معنای واقعی کلمه با کسی ظالمانه برخورد کرده است، برای من چیزی میشود. اگر تشخیص من این باشد که اینجا ظلمی انجام شده، این یک نقطهٔ منفی است و به هر حال جزو فکتهای منفی میشود؛ و اگر مثلاً تعداد آیات قرآنی که به آنها تردید دارم خیلی زیاد شود و آنهایی که به نظرم فکتهای منفی هستند زیاد باشند، میتواند مرا در کل ماجرا به شک بیندازد.
حرف مشخص من این است: نگاهکردن به ماجرای بنیقریظه بهعنوان نسلکشی، و استفاده از آن بهعنوان فکتی علیه پیامبریِ پیامبر، مطلقاً مردود است؛ چون در نگاه ایمانی خودمان بهطور قاطع ایمان داریم و قبول داریم که نسلکشی به یک معنا به دست خداوند انجام شده است: خداوند پیشتر اقوامی را از کرهٔ زمین محو کرد. اما در همین ماجرای بنیقریظه، بررسی اینکه این حکم عادلانه بوده یا غیرعادلانه، جایی برای بحث دارد؛ کسی ممکن است بگوید آقا، اینها اصلاً کاری نکرده بودند. فرض کنید سکولار نگاه کنید و داستان قرآن را دربارهٔ قوم صالح باور کنید. نتیجهٔ داستان، از نگاه سکولارها، این میشود که نسلکشیای انجام شده که جرم آدمهایی که در آن کشته شدند این بود که شتری را کشتند. دادگاهی را تصور کنید که قومی به جرم از بین بردن شتری از بین رفتند؛ شتری که تازه خیلی هم آب میخورد و به هر حال شتر معمولی نبود. اینجا ماجرا واقعاً به این شکل قابل بررسی نیست. نگاه مؤمنانهٔ ما چیست؟ اینکه اینجا اتمام حجتی شده است؛ مثلاً معجزاتی ظاهر شده، مثلاً این شتر جلوی چشم همه از کوه درآمده است. وقتی سکولارها نگاه میکنند، آن قسمت معجزه را نمیتوانند بپذیرند؛ بنابراین وقتی پایههای دینی داستان را بردارید، کل داستان به نوعی لوس میشود.
میخواهم بگویم این ماجرا، یعنی مسئلهٔ تعداد مردان بنیقریظه که کشته شدند، که نمیدانم ۲۰۰ الی ۶۰۰ نفر بودند، و این حرف که این نوعی نسلکشی است و این چه وضعی است که پیامبر قومی را اینطور عذاب میکند، کلاً منتفی است؛ چون در نگاه مؤمنانه به هیچ وجه چنین چیزی وجود ندارد. اما مسئلهٔ غیرعادلانهبودنش جداست: اینکه بگوییم اینجا عدالت رعایت نشده، اینها اصلاً کاری نکرده بودند و دروغی گفتهاند. اگر نمیدانید، ماجرای بنیقریظه این است که در محاصرهٔ جنگ خندق، یعنی جنگ احزاب، کار به جایی رسید که به نظر میآمد دیگر کار همهٔ مسلمانها تمام است؛ تقریباً امید همهشان از بین رفته بود و مدینه مدتها در محاصره بود. بنیقریظه از داخل مدینه با احزاب همکاری کردند تا آنها را به داخل مدینه راه دهند، و اگر این اتفاق میافتاد، مثلاً همهٔ مؤمنین قتلعام میشدند. بعد ناگهان ورق برگشت؛ احزاب پراکنده شدند و این طفلکها اینجا ماندند و احزاب آنها را با خودشان نبردند. با پیامبر هم قرارداد داشتند که در صلح و صفا زندگی میکنیم و به آنها کمک نمیکنیم. داستان تاریخی، که فکر کنم مورد قبول همه است، حتی کسانی که ایراد میگیرند، این است که حَکَمی با توافق خود پیامبر و بنیقریظه تعیین شد و او این حکم را داد؛ اینطور هم نبود که پیامبر مستقیماً حکم را بدهد.
آنها کسی را از میان مسلمانها که با او روابط خوبی داشتند بهعنوان حَکَم پذیرفتند تا حکم بدهد، و او این حکم را داد؛ ولی پیامبر گفت که این همان حکم خدا بود که مثلاً به زبان او جاری شد. چنین چیزی در روایات تاریخی هست؛ یعنی پیامبر به این عنوان که چیزی الهی در آن حکم هست، به آن عمل کرده است. حالا کسی ممکن است بیاید و در کل این ماجرا خدشه کند؛ مثلاً فکتهایی بیاورد که این حکم عادلانه نبوده است. عدالت چیزی است که پیامبر باید رعایت کند. بحث من روشن است: میخواهم بگویم استفاده از ماجرای بنیقریظه به این عنوان که تعداد زیادی آدم آنجا از بین رفتند و این خودبهخود نشان میدهد پیامبر قسیالقلب بوده که این کار را کرده، کاملاً منتفی است؛ چون این حرف را بر این اساس میزنیم که پیامبر، پیامبر نیست. همانطور که اگر خداوند قومی را به کل نابود کرده باشد قسیالقلب نیست، دربارهٔ پیامبر هم اجرای چنین حکمی مطلقاً به اصطلاح نشانهٔ ضعف اخلاقی نیست.
ولی بحثهای دیگر هم هست، مثل اینکه آیا بنیقریظه اصلاً جرمی مرتکب شدند یا نشدند. البته کمی مسخره به نظر میرسد که کسی بتواند دربارهٔ ماجرای بنیقریظه فکتهایی ارائه کند که مثلاً اینها هیچ کاری نکرده بودند. میدانید، کلاً روایت تاریخی محدودی وجود دارد و به نظر نمیآید کسی بتواند فکتهای جدیدی ارائه کند. مسئله بازی نیست؛ فقط به فرض و بهصورت تخیلی میگویم: اگر کسی بیاید و فکتی ارائه دهد، مثلاً به دلیل مشخصی روزنامهای در آن موقع درآمده و حالا نسخهای از آن پیدا شود که نشان دهد اصلاً اینطور نبوده و به بنیقریظه تهمت زدهاند. فکر میکنم خود بنیقریظه ظاهراً اعتراف داشتند که اشتباهی کردهاند و باید محاکمه شوند. به هر حال اگر بعداً چنین اتفاقی بیفتد، چون عدالت پیامبر زیر سؤال میرود، آن وقت ممکن است کسی از این استفاده کند و بگوید دیگر فرقی نمیکند ۲۰۰ نفر کشته شده باشند یا یک نفر. اگر بتوانید در ماجرایی فکت تاریخی موثقی ارائه دهید که عدالت یک پیامبر را در قضاوتهای خودش زیر سؤال ببرد، این نقطهضعفی در پیامبریاش محسوب میشود. ولی نه اینکه چون اینجا مردهای یک قوم از بین رفتند، این کلاً کار خوبی نیست؛ بله، اگر این آدم پیامبر نباشد، کار خوبی نیست. اگر الان کسی بدون اینکه متکی به وحی باشد دستور بدهد که قومی را از بین ببرند، مثلاً بچههای قوم را هم بکشند، به نظر من واضح است که این آدم دارد جنایتی مرتکب میشود. ولی اگر همین آدم متصل به وحی باشد و چنین احکامی بدهد، اوضاع فرق میکند.
من این را مثالی میدانم که به نظر خودم روشن است: نگاهی که به ماجراهای تاریخی داریم، مؤمنانه باشد یا غیرمؤمنانه، محتوای فکت را اصلاً تغییر میدهد. نهتنها آدمهای سکولار وقتی به مسائل دینی نگاه میکنند، بلکه آدمهای دینی هم وقتی به مسائل سکولار نگاه میکنند، و هر کسی وقتی از دیدگاهی که برایش خیلی بدیهی شده به ماجراهای تاریخی و کل دنیا نگاه میکند، همیشه دچار این اشتباه میشود. در ایرادهایی که الان مذهبیها به دنیای سکولار میگیرند، کاملاً همین مسئله هست. مثلاً اگر به آزادی جنسی در دنیای سکولار اینقدر ایراد گرفته میشود، باید نگاه کنید و ببینید که این پدیده، با پیشفرضهایی که آنها دارند، واقعاً چه جایگاهی دارد؛ فکر کنم به این ماجرا افتخار میکنند و آن را نهتنها نشانهٔ بدی ایدههای خودشان نمیدانند، بلکه فکر میکنند چیز خیلی خوبی است. مثل این است که من دیدگاه دینی خودم را دارم و همهٔ نتایجش را هم در ذهنم دارم؛ بعد اگر چیزی در دنیا ببینم که با آن تناقض دارد، مثلاً از نظر اخلاقی با آن اخلاق دینی که پذیرفتهام متناقض است، آن را فکتی علیه ماجرایی بگیرم که آنجا دارد اتفاق میافتد. در این باید کمی احتیاط کرد: اینکه من چقدر نگاه خودم را در خوب و بد بودن، در قضاوتهایی که میکنم، دربارهٔ اینکه چه کاری خوب است و چه کاری بد، دخالت میدهم. همیشه به هر حال نگاههای کلانم و جهانبینیام در قضاوتهای اخلاقیام، و در قضاوتهایم دربارهٔ اینکه محتوای یک فکت اصلاً چیست و خوب است یا بد، بهطور ناخودآگاه دخالت میکند.
اگر بخواهیم کمی جلوتر برویم، از دیدگاه کسی که انتظار دارد پیامبر خاتم نماینده و خلیفهٔ خدا بر روی زمین و محل تجلی همهٔ اسما و صفات الهی باشد، و انتظار دارد جامعیت را در او ببیند، اینکه در زمان حیات پیامبر، پیامبر جنگیده و افرادی به دست مؤمنین کشته شدهاند و آن جنبههای غضب و جباریت خداوند، که ما به آن اعتقاد داریم، در رفتار مؤمنین نسبت به مثلاً افرادی که کافر بودند تجلی کرده است، نهتنها چیزهایی نیست که بشود علیه پیامبر از آن استفاده کرد، بلکه به نوعی فکتهایی است بر له پیامبریِ پیامبر و کاملبودن شخصیت پیامبر بهعنوان خلیفهٔ کامل خدا. یعنی اگر کسی ادعای پیامبری کند و همهاش صفات رحمت از او ظهور کند، آدم احساس میکند که انگار بخشی از صفات خدا در او هست. من دربارهٔ پیامبر داستانهایی میشنوم که نشانهٔ رحمت و عطوفت مطلق اوست؛ در عین حال میبینم که همین آدمی که چنین عطوفتهایی دارد، جایی چنین احکام قاطعی صادر کرده و مثلاً ۲۰۰ نفر یکباره کشته شدهاند. جدی این را میگویم: نهتنها احساس بدی ندارم و این را فکتی علیه پیامبریِ پیامبر نمیبینم، بلکه احساس میکنم انتظار داشتم چنین چیزی را در پیامبر خاتم ببینم؛ اینکه جلوهای از هر دو گروه صفات جمال و جلال خداوند را در او ببینم، نه اینکه بخشی از صفات باشد و بخشی نباشد.
حالا برعکس، بیایید اینطور نگاه کنید. همه میدانند، و حتی آدمهایی که سکولار بررسی میکنند هم از نظر تاریخی جلوههایی از عطوفت خود پیامبر را گزارش میکنند؛ روح لطیف شاعرانهٔ پیامبر مثلاً در قرآن منعکس شده است. من همیشه روی این تأکید میکنم: وقتی دارید مثلاً به دیدگاه مؤمنانهٔ کسانی که به اسلام معتقدند ایراد میگیرید و ماجرایی مثل بنیقریظه یا چیزهای مشابهش را بهعنوان فکتهایی علیه این دیدگاه مؤمنانه میآورید، نکتهٔ مهمتر از ایرادگرفتن این است که مدل جدیدی ارائه کنید. بگویید: قبول ندارم پیامبر، پیامبر است؛ باشد. آن وقت آدم پیش از آنکه ایرادگرفتن را شروع کند، باید بگوید نظرش دربارهٔ پیامبر چیست. پیامبر آدم صالحی بوده که میدانسته دروغ میگوید، ولی مثلاً برای اصلاح امور گفته من پیامبرم؟ یا آدمی قدرتطلب بوده که از اول به قصد گرفتن حکومت آمده و چنین دروغهایی سر هم کرده، و مثلاً از قبل، تا ۴۰ سالگیاش، کلی شعر پنهانی میگفته و بعد کمکم رو کرده است؟
ببینید، مهم این است که معمولاً چنین چیزی را نمیبینید. تلاشی که من در جلسات قبلی کردم این بود که فقط نیاییم بگوییم مسیحیها دربارهٔ مسیح این را میگویند، اینجایش ایراد دارد و آنجایش با اینجایش نمیخواند؛ بلکه بگویم اگر مسیح آنی که آنها میگویند نیست، ما بهعنوان مسلمان ایدهمان چیست: مسیح چه بوده و واقعیت مسیح چیست؛ و بعد بکوشم نشان دهم آنچه من بهعنوان یک تئوری ارائه میکنم نقصهای آن تئوری مقابل را ندارد، بلکه خیلی بهتر کار میکند. میخواهم بگویم این ماجرای بنیقریظه در آن مدلهای معارضی که قرار است عرضه شوند مشکل ایجاد میکند؛ چون ما در اینکه پیامبر روح شاعرانه داشته و اشعار خوبی گفته شکی نداریم، و همهٔ شواهد تاریخی هم نشان میدهد که خیلی عطوفت داشته و آدم مهربانی بوده است. عدهای میآیند و میگویند پیامبر تا جایی روح شاعرانه و عطوفت داشته و میخواسته اصلاح کند، ولی بعد که به قدرت رسید کمکم آدم جباری شد. ببینید، وقتی این حرف را زدید، من هم جا دارم که حملهای بکنم.
وقتی کسی هیچ چیزی ارائه نمیدهد و فقط یکی دو ایراد میگیرد، من میگویم ما فقط باید بایستیم؛ من معمولاً فکر میکنم اصلاً نباید جواب اینجور چیزها را داد. مثل این است که من وارد رینگی بشوم که قانونش این باشد که من نزنم و او فقط بزند؛ اگر هیچکدام از ضربههایش هم به من نخورد، آدمهایی که از بیرون نگاه میکنند میگویند او برد، قویتر بود و فقط زد؛ اصلاً به این توجه نمیکنند که آن دیگری فقط در حالت دفاعی بود. این مسئله کلاً دینی نیست؛ در علم بهطور طبیعی رعایت میشود. کسی نمیآید فقط ایرادهای مکانیک کوانتوم را بگوید و بعد خیلی خوشحال باشد که مکانیک کوانتوم را رد کرده است؛ کسی به حرفش گوش نمیدهد. آنهایی که مکانیک کوانتوم را قبول دارند میدانند ایرادش کجاست و هزار مشکل وجود دارد؛ ولی مسئله این است که مدل رقیبی برایش ارائه شود که بهتر کار کند. اگر مثلاً بگویید پیامبر بعد از مدتی قدرتطلب و آدمکش شد، باید توجیه کنید که وقتی مکه را گرفت، بزرگترین دشمنهای پیامبر، که همهٔ فامیلش را کشته بودند و بیرونش کرده بودند، آنجا بودند و باید کشتار راه میانداخت؛ ولی پیامبر آن روز دوباره خیلی مهربان شد. یعنی باید بگویید پیامبر آدمی شده بود که یک روز اینطور بود و یک روز آنطور.
ببینید، نکتهای خیلی جالب هست که برای من واقعاً جالب است: یک مدل خیلی قدرتمند که همهچیز را توجیه میکند، اعتقاد به این است که پیامبر اسکیزوفرنی داشته است؛ یعنی واقعاً میدیده که عدهای میآیند و به او وحی میکنند. در این صورت دروغ نمیگفته، و دربارهٔ این حالات عجیبوغریبی هم که اینور و آنور میشده، میشود گفت که مثلاً موجوداتی تخیلی یک روز میآمدند و میگفتند اینها را بکش؛ با اینکه آدم مهربانی بوده، چون فکر میکرده اینها از جانب خداوند میآیند، میکشته، هرچند ممکن است دلش نمیخواسته. یعنی پایه را بر این بگذاریم که پیامبر، آنطور که نقل میکنند، آدم خیلی رئوف و مهربانی بوده و حتی کمی خجالتی بوده است. مثلاً در قرآن میبینید که یکی از ایرادهایی که به پیامبر گرفته میشود این است که رویش نمیشود به آدمهایی که میآیند و زیاد آنجا مینشینند بگوید آقا تو برو. آن هم در مدینه، در دورانی که آدم خیلی قدرتمندی شده بود و مثلاً بنیقریظه را اعدام میکرد. ببینید، اسکیزوفرنی دقیقاً همان اعتقاد به وحی بهطور سکولار است؛ بنابراین خیلی خوب توجیه میکند. مثل این است که ببینم قضایای ما اینطور جور درنمیآید: این چه شخصیتی است که هر روز به شکلی درمیآید؟ یا این شخصیت نوعی بیماری دارد که اینطور میشود؛ یک روز میکشد، یک روز نمیکشد، یک روز میگوید همه را آزاد کنید، یک روز به علم خیلی اهمیت میدهد و یک روز نمیدهد، یک روز شاعر است و گاهی بهعنوان مدیر اجتماع ظاهر میشود. اعتقاد به اینکه اسکیزوفرنی داشته، تقریباً میشود گفت این چیزها را میپوشاند: این آدم مطیع عواملی بوده، موجوداتی که به سراغش میآمدند و در ذهنش میگفتند؛ و چون این تقریباً شبیه همان مدلی است که ما قبول داریم، به نظر میآید خیلی چیزها را توجیه میکند. غیر از نکتهای که یک بار به آن اشاره کردم: اینکه مدیریت اجتماعی قوی و رهبری سیاسی خیلی هوشمندانهای از اسکیزوفرنی دربیاید، و اینکه ممکن است از دل اسکیزوفرنی اشعاری با استعارهها و ایماژهای عجیبوغریب دربیاید؛ ولی اینکه از اسکیزوفرنی صنایع لفظی دربیاید، فکر میکنم دیگر کمی بیسابقه است.
بنابراین نوعی اسکیزوفرنی خاص بوده که خیلی نادر است. به هر حال خوب است؛ میخواهم بگویم به نظر من اینجور مدلها، که به نوعی به مدلِ «واقعاً وحی میشود» نزدیک میشوند، خوباند و کمی به نفع کسانیاند که اعتقاد دارند اینجا وحی وجود دارد. حرفی که سرانجام میخواهم بزنم این است که ماجرای بنیقریظه نهتنها متناقض نیست، بلکه قابل پیشبینی است. یعنی اگر کسی پیش از آنکه هیچ چیزی از تاریخ شنیده باشم به من بگوید پیامبر خاتمی آمده که انسان کامل و خلیفهٔ کامل خداست و همهٔ صفات و چیزهای الهی در او تجلی دارد، انتظار دارم غزوهاش را هم ببینم. انتظار دارم جایی، همانطور که خداوند قاطعیت نشان میدهد و عدهای را از بین میبرد، کشتن را هم ببینم، نه فقط زندهکردن را. میخواهم بگویم این چیزی که در پیامبر هست، به هیچ وجه با پیامبریِ پیامبر متناقض نیست؛ بلکه بیشتر برای کسانی که موضع مخالف دارند، در ارائهٔ یک مدل، به نوعی مشکل ایجاد میکند تا برای مسلمانها.
به هر حال نکتهٔ خیلی مهم این است که اصلاً این تصور درست نیست که وقتی مؤمنانه نگاه میکنیم، همهچیز همینطوری و همیشه سرتاسر حل میشود. این ماجرای خاصی است که اینطور حل میشود؛ نه همهٔ چیزهای تاریخی و نه همهٔ چیزهایی که در قرآن نوشته شده است. واقعاً اگر کسی فکت تاریخی محکمی بیاورد، میتواند شکبرانگیز باشد؛ همهچیز قابل حل نیست. بنابراین این احساس ایجاد نشود که اینها از همان نوع توجیههای مؤمنانهای است که، به قول ایشان، مثلاً اگر دیدیم جایی از قرآن مطلقاً چیز غلطی هست، بگوییم خب استعاره بوده. نمیتوانیم همینطوری بگوییم استعاره بوده، مگر اینکه شیوهای برای قرائت قرآن ارائه دهید و بگویید کجا استعاره است و کجا نیست. ملاکتان چیست؟ نمیشود یک جا بگویم اینجا که گفته همهچیز زوج است استعاره است، ولی فلان جا بگویم این یکی جزو معجزات علمی قرآن است که به فلان فکت علمی اشاره کرده. اینطور نمیشود دوگانه بازی کرد. یعنی باید برای همهچیز، از مفردات قرآن و ریشهٔ آرامی یا عربی یا ریشهٔ دیگرشان گرفته تا گرامر قرآن و شیوهٔ تشخیص اینکه کجا استعاره است و کجا نیست، یک تئوری داشته باشید. اگر جایی میخواهید بگویید استعاره است، بپذیرید که دارید قبول میکنید که این بخشهای قرآن کلاً استعاره است؛ بعد دیگر نمیتوانید بگویید آن یکی معجزهٔ علمی قرآن است ولی این یکی اینجا استعاره است؛ کارهایی که میکنند.
به هر حال مطلقاً اینطور نیست که با یک تئوری مؤمنانه جلو بروم و بتوانم خیلی راحت همهچیز را ماستمالی کنم. نه، چیزهایی میماند؛ ممکن است مجبور باشم اینها را بهعنوان فکتهایی که نمیتوانم توجیه کنم در ذهنم نگه دارم و بگویم: من اصولاً اکثر فکتهایی را که میبینم بر له مدلی میبینم که در ذهنم است و چیز جانشینی هم ندارم، ولی ایرادهایم هم در آن هست و اینجا را نمیفهمم؛ به نظرم استعاره نمیآید. هفت آسمان به نظر من استعاره نمیآید و نمیفهمم هفت آسمان یعنی چه؛ به نظر میآید شاید نظام بطلمیوسی به نوعی وارد قرآن شده است. آن را کنار بگذارم تا شاید روزی بفهمم واقعیت این ماجرا چیست. به هر حال مثل کاری که بعضی از مسیحیها روزی کردند و خلاصه خودشان را راحت کردند، گفتند کل زبان کتاب مقدس زبان اسطوره و نماد و رمز و این حرفهاست و تناقضهای میان کتاب مقدس و علم و همهچیز را به کل از بین بردند؛ و میشود گفت کلاً خود کتاب مقدس را از بین بردند و دیگر چیز چندانی از آن باقی نمیماند. به نظر من پروژهای که آقای دکتر سروش پیشنهاد میکند، عین همان کار است و مشابه همان چیزی است که در اروپا بعضیها دنبالش را گرفتند: اینکه به نوعی بگوییم چیزهایی که در قرآن هست مثلاً به زبان رمز و اشاره است، یا ترجمهای است که پیامبر از چیزهایی که به او وحی میشده به زبان عربی داشته، و بنابراین ممکن است بعضی جاهایش درست نباشد. بگذریم.
یکی از حاضران: من هنوز نفهمیدم که با دیدگاه مؤمنانه به کدام سؤالهای تاریخی میتوانیم بپردازیم.
بعضی سؤالهای تاریخی. ولی اصلاً بحث من این نیست که اینجا بحثهایی ارائه دهم. من دارم مقدمات این را فراهم میکنم که مطلقاً متوجه این باشید که دید سکولار داشتن یا دید مؤمنانه داشتن، در بررسی فکتهای تاریخی، یعنی در اینکه اصلاً فکت چیست و چه الزاماتی دارد، بهشدت تأثیر میگذارد. و این را کمی در ذهنمان روشن کنیم که نمیتوانیم بگوییم دیدگاههای آکادمیک، که الان سکولارند، دیدگاههایی بیطرفانهاند؛ اینها کاملاً دیدگاههاییاند که خلاصه طرفی دارند.
یکی از حاضران: سؤال دارم. اصلاً دیدگاه بیطرف داریم یا نه؟
دیدگاه بیطرف یعنی چه؟ یعنی اینکه، به هر حال، پیامبر، پیامبر بوده یا نبوده؟
یکی از حاضران: دیدگاه بیطرف به این معنا که بکوشم تا حد ممکن بررسیهایی تاریخی بکنم بدون داوری؛ مثلاً بررسی کنم ببینم این متن میتواند متنی اوریجینال باشد یا نه. این بررسی دیگر مهم نیست که متن اصلاً دینی است یا دینی نیست. ضوابطی برای اوریجینالبودنش میگذارند: کاغذش را امتحان میکنند و میبینند میتواند مثلاً کاغذ مربوط به ۱۲۰۰ سال قبل باشد یا نه؛ مثلاً ادعا میشود که این کتاب مربوط به قرن دوم اسلام است. من میتوانم آن بررسیهای آکادمیک را خیلی دقیق با وسایل فیزیکی و شیمیایی و ابزارهای زبانشناسانه انجام دهم: آیا این واژهها در قرن دوم میتوانسته به کار برده شود یا نه؟ الان از این بررسیها میکنند. اینها دیگر به یک معنا بیطرفانه به نظر میرسد.
در این بررسیها اصلاً نمیخواهید قضاوت کنید؛ از روی محتوا نمیخواهید قضاوت کنید. هرچه پای محتوا بیشتر در میان باشد، بله، دربارهٔ این مبانی، یعنی مبانی دینهای مختلف، اصلاً نمیتوانید حرف بیطرفانه بزنید. چون این بحثهای تاریخی به نوعی موکول به این میشوند که مواضعی را اتخاذ کرده باشید؛ و آن مواضع را که از دل بحثهای تاریخی درنمیآورید. ایمان خودتان را نسبت به ادیان که از اینکه پیامبر با بنیقریظه چه کرده یا چه نکرده درنمیآورید. در کنار این، دربارهٔ موضوعی که پایهٔ اعتقادی دارد، مثلاً عدالت پیامبر در ماجرای بنیقریظه، واقعاً نمیتوانیم بهصورت بیطرفانهٔ تاریخی قضاوت کنیم؛ نمیتوانیم. یعنی در خیلی خیلی جاها در تاریخ، اطلاعات بهشدت کمرنگ است. بنابراین اصولاً هیچکدام از دو طرف نمیتوانند: من الان نمیتوانم ثابت کنم و بگویم واقعاً دارم ثابت میکنم که این حکم عادلانه بوده، و کسی هم نمیتواند بیاید و بگوید من ثابت میکنم این حکم عادلانه بوده. ما اصلاً به اندازهٔ کافی اطلاعات نداریم.
خیلی از این ماجراها، مثل ماجراهای مربوط به اتفاقات قرن اول و دوم مسیحیان، به دست خود مسیحیها روایت شده و اصلاً روایت ثانوی به آن صورت وجود ندارد. حجم روایتهایی که از دیگران هست خیلی خیلی کم است، و آنها هم به اصطلاح موضع مخالف داشتند؛ مثلاً در نامههایی که از طرف فرماندارهای روم به پایتخت رفته، از مسیحیها بهعنوان موجوداتی احمق و ابله که حرفهای احمقانه میزنند یاد شده است. اینطور نیست که صاحبان اسناد و مدارکی که هست بیطرف باشند؛ یا مسیحیاند یا غیرمسیحی، و اطلاعات کاملاً جهتدار است. یا ما دربارهٔ وقایع تاریخی صد سال اخیر کشورمان نمیتوانیم واقعاً به یک معنا اطلاعاتی گیر بیاوریم که بگوییم بیطرفانه میگوییم این واقعاً اینطور شد. همیشه بخش عمدهای از اطلاعات تاریخی پنهان میشود، به این دلیل که کسانی که روایت میکنند همیشه موضع دارند؛ چه برسد به اینکه بخواهیم به هزار سال، دو هزار سال قبل برگردیم. تاریخ مسیحیت واقعاً بهشدت این ابهامات را دارد؛ یعنی اینطور نیست که بتوانم خیلی قاطعانه چیزهایی را تحت عنوان فکت بگویم و بگویم بهطور بیطرفانه دارم قضاوت میکنم، چون اطلاعات کم است. مثل این است که من تابلویی را میخواهم تکمیل کنم که خطوط مشخصش خیلی کم است و برای همین آزادی عمل برای تکمیلکردنش زیاد است. این ذهنیت من است که به من میگوید این تابلو چطور باید تکمیل شود: به قول معروف خداوند باید در این نقشه ظاهر شود یا نه، یا چیزی سکولار باشد؛ یعنی عقاید من به من میگوید که به ماجرای تاریخی چطور نگاه کنم.
بگذریم؛ فقط خواستم این ماجرا را تکمیل کنم، مخصوصاً چون احساس کردم دقیقاً این توهم پیش آمد که گویا آدم میتواند فکتهای تاریخی را همینطوری به هر شکلی دربیاورد؛ که اگر در هر دین یا هر ایدئولوژی روایت قویای در تاریخ هست، آدمها بیایند و بگویند نه، اینطور نبوده، آنطور بوده؛ چون پیامبر، پیامبر بوده، کارهایش درست بوده، پس این کار درست بوده. استدلال این نیست. استدلال این نیست که چون پیامبر، پیامبر بوده، پس هر کاری کرده درست بوده، و بنابراین اگر فکتی بیاورید که قابل توجیه است، بگوییم توجیهش این است، و اگر قابل توجیه نیست، بگوییم این فکت غلط است و آن را ساختهاند. ما به این راحتی با مسائل تاریخی برخورد نمیکنیم. تأکید من این است که موضوع بحثم ماجرای بنیقریظه نیست؛ موضوع بحثم تفاوت میان دیدگاه سکولار و دیدگاه مؤمنانه است و اینکه موضع آکادمیک موضعی سکولار است، و دربارهٔ این داریم بحث میکنیم.
یکی از حاضران: ولی من احساس میکنم آن مشکل هنوز حل نشده است. الان اینطور است که ایشان گفتند و شما تأیید کردید که نمیشود به قدر کافی جمع کرد که این واقعاً عادلانه بوده یا نبوده. من احساس میکنم یهودیها میتوانند منکر این بشوند. میخواهم اینطور بگویم: فرض کنیم الان عدهای، مثلاً مستشرقین یهودی، منکر این شدهاند که بنیقریظه با کسانی که بیرون بودند همکاری کردهاند. میتوانند اینطور بگویند که تمام این تاریخی که در دست ماست، تاریخ طبری و فلان و اینها، را مسلمانها نوشتهاند؛ و چون این اتفاق افتاد و اینها را ناعادلانه کشتند، برای توجیهش گفتهاند که اینها میخواستند چنین کاری بکنند. مثل خیلی از مسائل سیاسی که در دنیا اتفاق میافتد: میخواهند عدهای را بکشند و چیزی جور میکنند؛ مثلاً آمریکا فرضاً میخواهد به افغانستان حمله کند، میگوید بنلادن آنجاست؛ بعد حمله میکند و میگوید بنلادن را پیدا نکردیم، مثلاً رفته ایران. همیشه میشود چیزی جور کرد. حرف من این است: اگر یک آدم یهودی الان بیاید و چنین ادعایی بکند، آیا واقعاً میتوانید از نظر تاریخی اثبات کنید که بنیقریظه میخواستند کسانی را که آن بیرون بودند به داخل مدینه راه بدهند؟ نه دیگر؛ به هر حال هرچه روایت تاریخی هست در کتب مسلمانهاست و جای دیگری هم ثبت نشده است. نمیخواهم واقعاً بحث را طولانی کنم، ولی فکر میکنم اینجا مشکلی وجود دارد.
ببینید، کلاً ماجرا اصلاً همین است: وقتی از دیدگاهی خاص نگاه میکنم، واقعاً دنیا را جور دیگری میبینم و نمیتوانم بگویم بدون دیدگاه به دنیا نگاه میکنم. در نگاه مخالفان، یعنی مستشرقینی که مثلاً یهودی، مسیحی یا سکولارند و اسلام را بررسی میکنند، میبینید که دربارهٔ اینکه چه تعداد از افراد بنیقریظه کشته شدند، به تاریخ طبری استناد میکنند.
ولی جاهایی که بحث بر سر این است که این کار عادلانه بوده، دیگر به تاریخ طبری استناد نمیکنند. چرا؟ چون حسشان این است که او مسلمان بوده و این قسمت را با تعصب نوشته است. به تاریخهایی که مسلمانها نوشتهاند، یا به متن قرآن، دربارهٔ اینکه پیامبر مثلاً کارهای خارقالعادهای انجام داده، معجزاتی داشته یا آن حسن خلقها را داشته، استناد نمیکنند؛ احساس میکنند چون اینها مسلمان بودند و او رهبرشان بوده، این چیزها را برایش قائل شدهاند. ببینید، چون احساسشان این است که این کتاب را مسلمانها نوشتهاند، هرجا خوبی یا تأییدی برای پیامبر میبینند، آن را به این نسبت میدهند که نویسنده مسلمان و متعصب بوده و اینها را از خودش ساخته است؛ و هرجا ببینند کوچکترین نقطهضعفی هست، میگویند این نقطهضعف را دیگر نویسندهٔ مسلمان نساخته، پس حتماً بوده است، و به اصطلاح روی آن انگشت میگذارند. دقت میکنید؟
ما هم همین کار را با تاریخ آنها میکنیم؛ یعنی تاریخ آنها را مطالعه میکنیم و جاهایی را که مثبت و به نفع آنهاست، میگوییم اینها را از روی تعصبشان گفتهاند. مثلاً یک آدم سکولار وقتی انجیلها را مطالعه میکند، اصلاً نمیگوید مسیح اینهمه معجزه کرده است. هرجای متن را که دوست دارد و فکر میکند درست است میگیرد. ببینید، از نظر آدمهایی که مطالعهٔ سکولار میکنند، جاهای عمدهای از کتاب مقدس دروغ است؛ به نوعی آدمهایی به دلیل ایمان متعصبانهای که داشتند این دروغها را ساختند و همینطور سینهبهسینه نقل شده است. اینهمه معجزات و ارتباط با خدا و وحی و اینها، از نظر سکولار همه دروغ است؛ ولی به جاهایی از همین کتاب استناد میکنند که در این کتاب اینطور آمده است. یعنی میخواهم بگویم مستند اینکه چه چیزی راست است و چه چیزی دروغ، انگار از قبل در جهانبینی شماست: جهانبینیتان به شما میگوید معجزه نمیتواند وجود داشته باشد، پس اینها دروغ است. دقت میکنید؟ من وقتی کتاب مقدس را میخوانم، چون فکر میکنم معجزه میتواند وجود داشته باشد، احساس میکنم این معجزاتی که به حضرت مسیح نسبت میدهند راست است. ممکن است کمی کم و زیاد شده باشد، ولی اصولاً ۹۰ درصد احساسم مثبت است. دیدگاه دینی من به من میگوید که معجزه میشود و مسیح پیامبر بوده است. دربارهٔ پیامبر دیگری که به نظر من پیامبر کاذبی است، وقتی متن را میخوانم احساس میکنم طرفدارانش این را برایش ساختهاند. بنابراین وقتی کتابهای تاریخی را میخوانم، از قبل کلی چیز دارم که کجایش راست است و کجایش دروغ. مثل این است که آنجایی را که با فکرم موافق است راست میدانم و چیزهایی را که با فکرم مخالف است دروغ.
آیا میشود از چنین قضاوتهایی کلاً پرهیز کرد؟ به نظر من نه. ولی معنیاش این هم نیست که بتوانم بهطور قاطع بگویم مطالعهٔ تاریخ هیچ تأثیری روی آمال من نمیگذارد. مثلاً من نمیتوانم از این فرار کنم و بگویم اصلاً ماجرای بنیقریظه اتفاق نیفتاده است. به نظرم از لحاظ تاریخی نوشته شده و قرآن هم به آن اشاره کرده است؛ بنابراین چنین اتفاقی افتاده است. و اگر واقعاً فکتی علیه دین و علیه پیامبریِ پیامبر بود، از دیدگاه من فقط در این حد است که چیزی بهعنوان کشتهشدن آدمهایی وجود داشته است؛ دیگر هیچ چیزی بیشتر از این نیست.
یکی از حاضران: قبول دارید؟ در این مورد خاص اطلاعات ما محدود است و محدود به روایت مسلمانهاست؛ یعنی مشکلش فقط این نیست که اطلاعات محدود است، راویها همه مسلماناند. بنابراین میخواهم بگویم حتی میشود منکر این شد که بنیقریظه از اصل کاری کرده باشند.
وجود که داشتند؛ فکر میکنم از نظر تاریخی کسی منکر وجودشان نیست.
یکی از حاضران: ولی میشود منکر این شد و گفت آقا، این چیزی بود که ساختند. مسلمانها آدمهای بدی بودند؛ موقعیتی گیرشان آمد و این بیچارهها را آنجا تنها گیر آوردند. جنگ شده بود و گفتند پیش از آنکه به خانه بروید، اینها را بکشید؛ بعد هم چیزی ساختند و گفتند اینها میخواستند آنها را به داخل مدینه بیاورند. حالا چه کسی میخواهد اثبات کند که اینطور نبوده است؟
به هر حال کلاً در استفاده از تاریخ، یعنی اینکه چیزهایی را از تاریخ دربیاورید و بخواهید آنها را بهعنوان فکت استفاده کنید، آنطور که از یک فکت علمی استفاده میکنید، باید کمی احتیاط کرد. واقعاً فکر میکنم دربارهٔ تاریخ سیاسی قرن اخیر کشور ما هم میشود گفت که به این راحتی نمیتوانیم به نتیجه برسیم که کدام آدمها خوب بودند و کدام آدمها بد. الان کتابهای مارکسیستها را بخوانید؛ میبینید مصدق چقدر آدم بدی بوده است. بعد پیش ملیگراها در حد عصمت، معصوم بوده است. هر کسی به هر حال فکتهای خودش را دارد؛ این مقدار ابهام وجود دارد.
موضوع بحث من این نیست. موضوع بحثم این است که میخواهم تأکید کنم دیدگاههای سکولار بیطرفانه نیستند، و به اینجا برسم که بیارزش هم نیستند. یعنی از این حرفهای من این ابهام پیش نیاید که من یا مؤمنانه نگاه میکنم یا سکولار، پس حالا که نمیخواهیم سکولار نگاه کنیم، کلاً همهٔ این بحثهای آکادمیک را کنار بریزیم و مثلاً بچسبیم به اینکه دیدگاه مسیحیها را، که دیدگاهی مؤمنانه است، کمی با قرآن تطبیق دهیم و به دیدگاهی مؤمنانه از منظر قرآنی برسیم. اینجا نکتهای هست که موضوع جالبی است، ولی بگذارید فعلاً کنارش بگذارم.
نکتهٔ دیگری که به آن اشاره کردم و میخواهم دوباره کمی رویش تأکید کنم، مشکل تاریخ مسیحیت با روایتی است که کلیسا ارائه میدهد: اینکه مسیحیت چرا اینقدر زود پیشرفت کرد؟ روحالقدس دخالت کرد؛ مسیح چطور مورد قبول واقع شد؟ معجزه میکرد. همین روایتی که به هر حال مسیحیها میگویند. اینطور نیست که فکر کنید مسیحیها الان در همان دیسیپلین مؤمنانهشان خیلی راحت نشستهاند و میتوانند همهچیز را با دخالت الهی توجیه کنند و تاریخ مقدسی برای خودشان بنویسند و هیچکس هم مزاحمشان نشود. اینطور نیست که اگر من دید مؤمنانه داشته باشم، مسلمان باشم یا مسیحی، کسی نتواند در به اصطلاح نگاه من خدشهای وارد کند. نوع سؤالها مثل همان ماجرایی است که گفتم: اگر سکولار نگاه کنید، باید شباهتها را توجیه کنید که از کجا میآیند؛ اگر مؤمنانه نگاه کنید، اختلافها را. خلاصه باید چیزی بگوییم. اینطور نیست که فکر کنید نگاهتان که مؤمنانه شد، کلک همهٔ کارها کنده است. مسیحیها باید جواب بدهند که اگر تاریخ مسیحیت در سه، چهار قرن اول اینقدر مقدس است، چرا در همان اعمال رسولان پطرس با پولس دعوایش شده است؟ اگر همهٔ اینها تحت هدایت روحالقدس هستند، این اختلافهایی که مثلاً از نیمهٔ اول قرن میان کسانی که در اورشلیم بودند و کسانی که در انطاکیه بودند به وجود آمده، چطور توجیه میشود؟ آخر این یکی سنت پطرس است و آن یکی سنت پولس؛ سنت، یعنی همهشان قدیساند و همهشان هم تحت حمایت روحالقدساند.
برای مسیحیها اینطور نیست که همین که گفتید مؤمنانه نگاه کردید، همهچیز حل شود. آدمی که به همین کتاب مقدس اعتقاد دارد که مقدس است، خودش باید بیاید و توضیح بدهد که این چهار انجیل چطور با هم اختلاف دارند، اینجا این قدیسها چطور با هم دعوا میکنند، و هزار سؤال دیگر. در همان نگاه مؤمنانه باید به اینها جواب داده شود. اینطور نیست که بگویم نگاه من مؤمنانه است، همهٔ کارها را خدا کرده، و بروم جایی قایم شوم و دیگر کسی کاری به کارم نداشته باشد. روزنههایی وجود دارد؛ سؤالهایی وجود دارد که آدم مؤمن باید جواب بدهد، ولی آدم سکولار نباید جواب بدهد. آدم سکولار نباید جواب بدهد که چرا سنت پطرس با سنت پولس دعوایش شده است؛ دو آدم بودند که دعوایشان شد، مثلاً سر قدرت دعوایشان میشد. بهطور طبیعی آنها اصلاً انتظار ندارند که چنین چیزی ببینند؛ رهبر یک جنبش از میانشان رفته و حالا چند نفرند که سر قدرت با هم دعوا میکنند، همانطور که همیشه در تاریخ دیدهایم. اینجا سؤال مهمی برای دیدگاه سکولار وجود ندارد.
بنابراین اصلاً اینطور نیست که با توجیهکردن چیزهایی با مسئلهٔ معجزه و چیزهای الهی و پیامبربودن پیامبر، خودمان را به نوعی از همهٔ مشکلاتی که در تاریخ به وجود میآید دور کنیم. من باید تئوریای برای توجیه تاریخ داشته باشم و بعد با فکتهای تاریخی، در حدی که خودم قبول دارم، روبهرو شوم. مثلاً نگاه مؤمنانه این است که کتاب مقدس همهاش درست است، یا نگاه مؤمنانهٔ مسلمانها این است که قرآن همهاش درست است. این خودش منبعی برای هزار سؤال میشود و باید بتوانم به این سؤالها جواب بدهم.
نکتهٔ نهایی، که به نظر من خیلی مهم است و در واقع مقدمهای است برای اینکه چگونه میخواهم دربارهٔ تاریخ مسیحیت بحث کنم، این است که میخواهیم خودمان را به داشتن نگاه مؤمنانه محدود کنیم. نمیخواهم مثلاً با آدمهای سکولار وارد بحث شوم تا نشان دهم نگاه مؤمنانه فکتها را بهتر توجیه میکند. یک بحث میتواند این باشد: مسیحیها بیایند و با آدمهایی که در نگاه آکادمیک دیدگاه سکولار دارند بحث کنند که مثلاً شما پیشرفت سریع مسیحیت را با این حرفهایی که میزنید نمیتوانید توجیه کنید، واقعاً معجزهآسا بودنش بهعنوان یک فکت تاریخی قابل استناد است، و هزار چیز دیگر هم بیاورند و به اشکالهای آنها جواب بدهند. این بحثی است که میتواند میان دو روایت مختلف تاریخی وجود داشته باشد. ولی چون وقتمان اینجا محدود است و سرانجام میخواهیم بکوشیم دیدگاه دینی خودمان را عرضه کنیم و در عین حال تا حدودی مقایسه کنیم که این دیدگاه مناسب است و خیلی چیزها را توجیه میکند، اساس بحث را بیشتر بر این میگذاریم که میخواهیم دیدگاهی مؤمنانه داشته باشیم.
آنچه میخواهم بگویم این است که به چه دلایل واضحی این به این معنا نیست که دیدگاه سکولار را دستکم بگیریم و کنار بگذاریم، و این احساس به وجود بیاید که این دو، دیدگاههایی رقیباند و یا این درست است یا آن. اولاً، همین حرفی که الان زدم: بخشی از تحقیقات آکادمیک اصلاً به محتوا مربوط نیست، بلکه به اوریجینالبودن یا نبودن اسناد و مدارک مربوط است، که بخواهید بگویید این سکولار است یا سکولار نیست. مسیحیها که نمیتوانند بیایند و بگویند، و خوشبختانه با اینکه میتوانند این حرف را بزنند نمیگویند، که مثلاً این تحقیقاتی که نشان میدهد نسخهای که فکر میکردند مال قرن دوم است مال قرن دوم نیست و مال قرن ششم است، تحقیقاتی است که در آن شیطان آمده و آن کاغذ را طوری تغییر شکل داده که به نظر بیاید مال قرن ششم است. کسی از این حرفها نمیزند. یعنی وقتی از نظر علمی و طبق همین دیسیپلین موجود ثابت شده که این متن، به دلایل زبانشناختی یا به این دلیل که نوع کاغذش فلان است و جوهرش از نوعی است که از قرن ششم به بعد به وجود آمده، نمیتواند متن قرن دوم باشد، همه تقریباً قبول میکنند؛ حالا متأسف میشوند یا برعکس. مسلمانها فکر میکنند پذیرفتهاند که به هر حال قدیمیترین نسخهٔ انجیل برنابا مال قرن شانزدهم است؛ قرن شانزدهم، یعنی همین چند روز پیش تقریباً. و تا وقتی نسخهٔ قدیمیای از انجیل برنابا به دست نیامده، از نظر تاریخی نمیشود به این انجیل استناد کرد. یعنی اگر انجیل برنابا به نظر ما خوب میرسد، به خاطر اعتقاداتمان است؛ چون به آن چیزی که در روایت قرآنی دربارهٔ مسیح هست نزدیک است. از نظر تاریخی به هیچ وجه نمیشود به انجیل برنابا استناد کرد، و دلیلش فقط کاغذ و اسناد و مدارک تاریخی نیست.
حتی در متن انجیل برنابا مشکلاتی وجود دارد که به نظر میرسد دستکم چیزهایی به آن اضافه شده است. این امکان منتفی نیست که انجیل برنابا انجیل اصیلی باشد که نسخههای اصلیاش را نداریم، و قدیمیترین نسخهای که داریم مربوط به یک نسخهبرداری قرونوسطایی، مثلاً در قرن شانزدهم، باشد؛ و حتی ممکن است کسی بگوید بله، این نسخه کاملاً همان نسخهٔ اول است. انجیل برنابا خیلی طولانی است؛ نسبت به انجیلهای دیگر که چند صفحه بیشتر نیستند، این برای خودش یک کتاب است؛ شاید دیده باشید که بیرون میفروشند. ممکن است در طول تاریخ مسلمانها اضافاتی به آن کرده باشند. نویسندهٔ این نسخهٔ موجود انجیل برنابا، یعنی قدیمیترین نسخه، آدمی مسیحی است که مسلمان شده؛ این از نظر تاریخی تقریباً روشن است. ممکن است انجیل برنابا انجیل اصیلی باشد و بعداً در طول تاریخ اضافاتی پیدا کرده باشد و نسخههای اصلیاش را نداشته باشیم؛ خب، تا وقتی نداریم، یعنی هیچ؛ نمیتوانم بهعنوان یک مدرک تاریخی به آن استناد کنم. ممکن است کسی اصلاً بگوید به هیچ وجه هیچ چیز تاریخی وجود ندارد و این چیزی جعلی است: یک آدم مسلمان آمده و مثلاً در قرن شانزدهم انجیلی به سلیقهٔ خودش و مطابق با قرآن نوشته، و اولین نسخه هم همان نسخهای است که ما پیدا کردهایم.
پس بخشی از بحثهای به اصطلاح آکادمیک که محتوایی نیستند، قابل استنادند و معمولاً هم واقعاً به یک معنا بیطرفانه انجام میشوند. یعنی وقتی متون دینی مسیحی را آزمایش میکنند تا ببینند مال چه قرنی است، اعمالنظر نمیکنند. همانطور که کتیبهای مثلاً مال ۵۰۰۰ سال پیش را با دقت بررسی میکنند و نظر میدهند، واقعاً میکوشند متون دینی را هم با همان دقت بررسی کنند. حالا ممکن است بگویید این آدمها اینقدر مغرضاند؛ گاهی ممکن است اظهارنظرهای مغرضانهای بکنند، ولی اصولاً اینطور نیست که قرار باشد مثلاً از جایی پول بگیرند و علیه دینی تبلیغاتی راه بیندازند و بعد این در همهٔ محیطهای آکادمیک هم بگیرد. ممکن است واقعاً مؤسسهای خاص، یا آدمهایی، مثلاً مستشرقین یهودی، به این دلیل که یهودی هستند، تا اندازهای مغرضانه برخورد کرده باشند؛ خودبهخود، بدون اینکه قصد غرضورزی هم داشته باشند، به چیزهایی اعتقاد ندارند و این در مسائل اسلامی و الی آخر اثر میگذارد.
ولی نکتهٔ مهمتری که میخواهم به آن اشاره کنم این است: هر چقدر هم که مؤمن باشید، میتوانید به هستهٔ مرکزی دینی ایمان داشته باشید که دارید دربارهٔ تاریخش مطالعه میکنید، یهودیت، اسلام، مسیحیت یا هر چه میخواهد باشد. هستهٔ مرکزی این است که پیامبری بوده، خداوند به او وحی کرده، به اصطلاح وحیای نازل شده و اتفاقهایی افتاده است. این نگاه مؤمنانه به ماجراهای مثلاً صدر اسلام یا صدر مسیحیت یک بحث است؛ اینکه کسی بخواهد تمام ماجراهای تاریخ مسیحیت را بهعنوان ماجرای مقدس نگاه کند، بحث دیگری است. تصوری که من دارم این است که مثلاً در مسیحیت، هستهٔ مرکزی این است که مسیح پیامبر خدا بوده؛ همان توصیفی که کردم: موجودی استثنایی بوده، ظاهر شده، معجزاتی کرده و به طریقی از دنیا رفته است. آدمهایی که بعد از او میآیند و جانشینش میشوند، هرچه تاریخ میگذرد، بررسیهای سکولار دربارهٔ آنها بیشتر صدق میکند؛ یعنی دارند از آن منبع وحی دور میشوند. ببینید، مثلاً وقتی دین به نهاد اجتماعی تبدیل میشود و شروع میکند به تعامل با سایر نهادهای اجتماعی، وضع فرق میکند. وقتی پیامبری آمده و عدهای اطرافش هستند، اینها جمع مؤمنیاند که تاریخی مقدس دارند. ولی وقتی مثلاً مسیحیت میخواهد در امپراتوری روم استقرار پیدا کند، بعداً دیگر آنجا مسائل سیاسی هست، جنگی هست، پاپ میخواهد آن را تأیید یا تکذیب کند. این تصور که در ادیان، از روزی که به وجود میآیند تا امروز که ما در آن هستیم، تقدسی وجود دارد و خداوند هنوز که هنوز است همهچیز را به پاپ میگوید، دقیقاً همان چیزی است که نهاد دینیِ مستقرشده دوست دارد اینطور باشد؛ و فکر میکنم این تصور دربارهٔ همهٔ ادیان غلط است.
یعنی میخواهم بگویم مؤمنانه نگاهکردن به ادیان معنیاش این نیست که بگویید از روز اول تا روز آخر همانطور که مثلاً به ماجرای زمان پیغمبر نگاه میکنم، به قرن ششم هم نگاه کنم؛ که مثلاً آن آدم خلیفه و نمایندهٔ خداست و اگر رفت و مثلاً همین مسیحیهای فلانجا را بیگناه کشت، این هم مثل ماجرای بنیقریظه لابد حکمی از طرف خدا داشته، پس توجیهش کنم. اصلاً اینطور نیست. احساس من این است که ۱۰ سال، ۲۰ سال، ۵۰ سال ممکن است غلبه با نگاههای مؤمنانه باشد؛ ولی هر چقدر که میگذرد، دیدگاههای سکولار بهتر جواب میدهند. چرا مسیحیت اینطور شد؟ میخواهید بررسی کنید که چرا پروتستانتیسم به وجود آمد؟ جوابی که معمولاً میدهند این است که به دلیل سازگاری با مقتضیات سرمایهداری که در اروپا داشت رشد میکرد؛ و به نظر من جواب درست همین است. لوتر میخواهد نمایندهٔ شیطان باشد، میخواهد نمایندهٔ خدا باشد؛ هزار نفر دیگر هم هرقدر اصلاحطلب بودند؛ چرا حرف این یکی گرفت؟ چون با مقتضیات آن زمانه سازگار بود. بنابراین اینطور نیست که اگر معتقد باشم دینی بهطور اوریجینال از طرف خدا آمده، دربارهٔ کل تاریخش بگویم نه از جامعهشناسی استفاده کنم و نه از مسائل اقتصادی حرف بزنم، و بگویم تمام اتفاقهایی که در طول تاریخ این دین افتاده، همهاش به نوعی تقدس دارد و همهچیزش درست بوده است. نتیجهٔ نگاه مؤمنانه مطلقاً این نیست.
به نظر من کاری که ما دربارهٔ مسیحیت، اسلام و هر دینی میکنیم اصولاً همین است. بخشی از نگاه ما، یعنی نگاه به مسائلی که در صدر پیدایش آن دین هست، ممکن است تا حدود زیادی با نگاه سکولار تعارض داشته باشد: ما به معجزاتی که پیامبران میآوردند و به اتفاقهای اعجازآمیزی که میافتاد معتقدیم، و اینها با نگاه سکولار سازگار نیست. ولی بعداً وقتی وارد قرنهای بعد میشوید که این دین دارد بهعنوان یک نهاد اجتماعی تکامل پیدا میکند، از جامعهشناسی استفاده میکنید. میگویید نهادی که به وجود آمده، وقتی وارد سیاست شده، دیگر وارد تعاملات سیاسی میشود و همانطور نقش بازی میکند که یک قدرت سیاسی نقش بازی میکند. تصور اینکه تمام تاریخ ادیان به نوعی مقدس است، به نظر من دربارهٔ همهٔ ادیان غلط است؛ ربطی به این ندارد که شما الان مسلمان باشید. این حرفی که من میزنم دربارهٔ اسلام صدق میکند، دربارهٔ مسیحیت صدق میکند، دربارهٔ هر چیزی. بنابراین هرچه از اوایل آن رد شوید، دیدگاههای سکولار دیدگاههاییاند که واقعاً صدق میکنند. مهم نیست که این پاپ آدم خوبی بوده و آن پاپ آدم بدی؛ نهاد کلیسا نهادی مستقر در جامعه است و طبعاً خودش را با مقتضیات آن جامعه سازگار میکند؛ اینطور نیست که بشود جلویش را گرفت. به هر حال فکر میکنم بررسیهایی که ما میکنیم کمی این رنگ را دارد: در آغاز ممکن است نگاه خیلی مؤمنانهای به تاریخ مسیحیت داشته باشیم، ولی همینطور که قدمبهقدم جلو میرویم، فکر میکنم مطالعات آکادمیکی که انجام شده خیلی چیزها را روشن میکند؛ اینکه چرا بعضی از اتفاقات بهطور تاریخی افتادهاند.
یکی از حاضران: همینطور که فرمودید، مثلاً دربارهٔ همین خلیفهها و چیزهایی که به نام دین میآیند، اگر بهعنوان موضوع تحقیق در طول تاریخ باشند، باز هم نمیتوانیم مثلاً یک خلیفه را با حکومتی مثل صفویه یا عثمانی بهصورت سکولار مقایسه کنیم.
فرق مطالعهٔ ما دربارهٔ خلیفه این است که اینجا با یک نهاد دینی سروکار داریم، و نهادهای دینی، وقتی بهعنوان نهادهای اجتماعی مستقر میشوند، ویژگیهای خودشان را دارند. دقت میکنید؟ این معلوم است؛ بررسی جامعهشناسانهٔ دین. کلاً رشتهای وجود دارد به اسم جامعهشناسی دین؛ سکولار هم هست و حرفهای خیلی جالبی هم در آن میزنند. به هر حال آیینها و نهادهای دینی، چه منشأ الهی داشته باشند یا نداشته باشند، در طول تحول خودشان مراحلی را میگذرانند، و دربارهٔ نحوهٔ تغییراتشان خیلی حرفها میشود زد؛ اینکه چرا آیینهای دینی در طول تاریخ بهوضوح تغییر میکنند، تأکید روی بعضیهایشان کم و روی بعضی زیاد میشود. اینها واقعاً به نیازهای اجتماعی بستگی دارد؛ اینطور نیست که بخواهیم آنها را به منشأ الهی وصل کنیم. سادهاندیشی است اگر بخواهم دربارهٔ همهٔ تغییرات واضحی که تاریخ مسیحیت از اول تا الان کرده بگویم اینها همهاش توسط روحالقدس انجام شده است. روحالقدس در قرون وسطی میگفت مثلاً مردم را بگیرید و به چهار میخ بکشید؟ اصلاً این موضوع گرفتن جادوگرها از کجا آمد؟ واقعاً از مقتضیات درونی دین مسیح بود یا نه؟ این ماجرای اجتماعی، جدا از مسائل دینی، باعث شد که چنین چیزهایی پیش بیاید.
به هر حال فکر میکنم، و تأکید من این است، که دیدگاه مؤمنانه معنیاش این نیست که از اول تا آخر مدام بخواهم پای خدا را وسط بکشم؛ حداکثر تا حد خود پیغمبر و مثلاً پیروان درجهیکش چنین چیزهایی هست. و مهم نیست به آن دین اعتقاد دارم یا ندارم؛ وقتی دین به نهاد اجتماعی تبدیل شد، از مسائل اجتماعی تبعیت میکند و تحت تأثیر قرار میگیرد، و اینها بهوضوح دیده میشود؛ چیزهایی نیست که آدم بتواند انکار کند. در اسلام هست، در مسیحیت هست، در تشیع هست؛ هیچ ربطی ندارد که به چه چیزی معتقدید. مثلاً وقتی صفویه به وجود میآید و تشیع حکومت پیدا میکند، تغییراتی میکند؛ مثل هر دین دیگری که وقتی حکومت به دستش آمده تغییراتی در آن به وجود آمده، چیزهایی بیشتر تأکید شده و چیزهایی فراموش شده است. به نظر من در اینها قوانین اینقدر واضحی وجود دارد که غیرقابل انکار و منطقی است، و خیلی تخیلی است که آدم دربارهٔ دینی که قبول دارد بگوید تمام تاریخش مقدس است؛ مثلاً اینکه خداوند نگذاشته که در تاریخ این دین هیچ اشتباهی پیش بیاید. این بیمعنی است؛ نمیدانم این جمله که خدا اصلاً نگذاشته تاریخ یک دین سکولار و غیرمقدس شود، چه معنایی دارد. به هر حال مطالعات سکولار به این معنا خیلی باارزش است.