او میگوید مقدماتی که دربارهٔ تاریخ ادیان میگوید مستقل از بحث تاریخ مسیحیت مهماند، هرچند شاید بیش از اندازهٔ معمول به آنها میپردازد. موضوع این مقدمات یکی نحوهٔ برخورد با تاریخ ادیان است و دیگری شیوههایی که ادیان و مکاتب در تطور تاریخیشان بهطور طبیعی دچار انحراف میشوند. در این جلسه دربارهٔ همین انحرافها مثال میآورد و در پایان میگوید بحثش کامل نیست و از آن در بحث تاریخ مسیحیت استفاده میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مقدمات کلیای که دربارهٔ تاریخ ادیان میگویم، از نظر من، مستقل از بحثی که قرار است دربارهٔ تاریخ مسیحیت بکنیم، مهماند؛ هرچند شاید به نظر برسد که کمی بیش از اندازهٔ معمول به آنها میپردازم و هنوز شاید حتی یک مسئلهٔ خاص هم دربارهٔ مسیحیت نگفتهام. میخواهم تأکید کنم که اینطور نیست که این مقدمهها بحثهایی کلی باشند که بخواهم بعداً در بحث خاصی که در پی آنها میآید، از آنها استفادهٔ کاربردی بکنم. گاهی چنین است؛ آدم ممکن است اصولی کلی بگوید که بعداً در همان بحثی که مثلاً چهار جلسه پس از آن میخواهد بکند، به کارش بیایند. من این بحثها را تا حدی مستقل پیش میبرم و برای همین شاید مفصلتر از آنچه واقعاً لازم است شدهاند؛ فکر میکنم این چهارمین جلسه است که این مقدمات را میگوییم.
موضوع این مقدمات، یکی تاریخ و نحوهٔ برخورد با تاریخ ادیان و همهٔ مسائل تاریخی بوده است، یعنی اینکه برخورد آکادمیک تا چه حد صلاحیت دارد تاریخ ادیان را بررسی کند؛ و دیگری بحثی که از جلسهٔ قبل شروع کردم و از نظر خودم موضوع خیلی خیلی مهمی است: اینکه تصوری کلی پیدا کنیم از شیوههایی که ادیان و همهٔ مکاتب فکری در سیر شکلگیری و تطور تاریخیشان بهطور طبیعی با آنها دچار انحراف میشوند. ممکن است همهٔ آنچه اینجا میگویم دربارهٔ مسیحیت واقعاً اتفاق نیفتاده باشد، یا اگر هم افتاده، مهم نباشد. ولی من مستقل از اینکه اینها تا چه حد دربارهٔ مسیحیت یا سایر ادیان و مکاتب صدق میکنند، بحث میکنم. ممکن است بعداً به بعضی از این حرفها ارجاعی هم ندهیم و من این را نقطهٔ ضعف نمیبینم؛ در این جلسات سعی میکنم بیانی کلیتر داشته باشم که شامل خیلی از مکاتب شود. ممکن است در تاریخ مسیحیت مسائلی باشد که بهطور خاص خیلی مهماند و من در این بحثهای کلی به آنها اشاره نکنم، ولی بعداً که به جایشان رسیدیم، بیشتر دربارهٔ آنها بحث کنیم.
اگر بخواهم بحثهای این چهار جلسه را خلاصه کنم: در یکی دو جلسهٔ اول سعی کردم دربارهٔ این صحبت کنم که بررسیهایی که اصطلاحاً عنوان «بررسی تاریخی آکادمیک» دربارهٔ تاریخ ادیان را دارند، اصولاً تا چه حد به کشف واقعیت تاریخی ادیان نزدیک میشوند. با چند مثال سعی کردم نشان دهم که این نوع بررسیها بهطور قطع پیشفرضهای سکولار دارند و بیطرف نیستند، ولی احساس بیطرفی دارند و ادعای بیطرفی میکنند. خیلی مهم است که آدم متوجه این نکته باشد که این بررسیها کجاها از حالت بیطرفی خارج میشوند.
خیلی از صورتمسئلههایی که در بررسیهای تاریخی آکادمیک وجود دارد، اگر به ادیان اعتقاد داشته باشید، اصولاً مطرح نیست؛ برای کسی که به دین بهعنوان حقیقتی الهی نگاه میکند، صورتمسئلههای دیگری مطرح است. بنابراین نوع مسائل و صورتمسئلههای این بررسیها و نوع پاسخهایشان اصولاً کاملاً بستگی به این دارد که به منشأ الهی ادیان اعتقاد داشته باشند یا نداشته باشند؛ و پیشفرضشان این است که چنین اعتقادی ندارند و طبعاً مسائل و شیوههای حل خاص خودشان را ارائه میدهند. در کاری که انجام میدهند هیچ اشکالی هم نیست. من فکر میکنم میشود هم بررسیهای سکولار انجام داد و هم بررسیهایی با اعتقاد به منشأ الهی ادیان، و این دو را مثل دو نظریهٔ مختلف که میکوشند مجموعهای از واقعیتهای تاریخی را توجیه کنند، بهعنوان نظریههای رقیب مطرح کرد.
من خیلی روی این نکته تأکید کردم که فرض منشأ الهی برای ادیان به هیچ وجه مسائل را حل نمیکند. عدهای فکر میکنند اگر به منشأ الهی ادیان اعتقاد داشته باشند، اکثر پرسشهای تاریخی خودبهخود از بین میروند. چرا ادیان شبیه همدیگرند؟ دلیلش این است که منشأ الهی دارند و بنابراین شبیه همدیگر درآمدهاند. یا هر پرسش دیگری، مثلاً اینکه مسیحیت چگونه پیشرفت کرد: روحالقدس کمک کرد، و الی آخر. اما کسانی که اعتقاد دینی دارند باید به پرسشهای دیگری پاسخ دهند؛ مثلاً اینکه اختلاف ادیان برای چیست. یا مسئلهای که قبلاً نگفته بودم: اگر میان اسطورههای باستانی، که اعتقاد ندارید منشأ الهی دارند، و بعضی از مسائل درون ادیان شباهتهای خیلی خیلی عمیقی ببینید، چه؟ اگر میان اسلام و یهودیت شباهتهایی باشد، اشکالی ندارد؛ ولی اگر میان اسطورههای مثلاً ۵۰۰۰ سال پیش و آنچه در ادیان هست هم شباهتهایی ببینید، آنوقت میدانید که با چالش مواجه میشوید و باید پاسخ دهید که منشأ این شباهت چیست.
به هر حال اصلاً اینطور نیست که کسی که به منشأ الهی ادیان معتقد است، لازم باشد به پرسشهای خیلی کمتری پاسخ دهد؛ فکر میکنم شاید حجم پرسشهایی که باید پاسخ دهد بیشتر هم بشود. ولی نوع پرسشها فرق میکند: آنچه برای کسانی که فرض میکنند دین منشأ الهی دارد پاسخ بدیهی دارد، برای آکادمیسینها اشکال تولید میکند، و برعکس؛ آنچه برای آکادمیسینها ممکن است خیلی واضح باشد، کسانی را که به منشأ الهی و تقدس ادیان قائلاند در برابر بعضی از پدیدهها دچار مشکل میکند.
به هر حال خیلی مهم است که وقتی کتابی میخوانید، اگر پیشفرضهای سکولار دارد، این را ببینید؛ مدام در مطالعهٔ کتاب غرق نشوید و از این غافل نمانید که مسئلهای که طرح میکند و پاسخی که میدهد، فقط با این فرض پیش آمده است که ادیان منشأ الهی ندارند. بنابراین آن مسئله مختص خود آنهاست و خیلی ممکن است برای کسی که اعتقاد دینی دارد، مسئلهٔ مهمی نباشد. به جایش که برسیم، شاید دربارهٔ همین تاریخ مسیحیت مثالهایی بزنم تا روشن شود چرا اینقدر روی این نکتهها تأکید میکنم.
برای بچهها یک DVD دارم از برنامهای مستند و سهقسمتی که BBC با کمک Discovery Channel تهیه کرده و فکر میکنم دو دانشگاه هم در تهیهاش همکاری کردهاند. عنوانش Jesus: The Real Story، یعنی «داستان واقعی مسیح»، است. فکر میکنم تقریباً جدید هم باشد؛ الان یادم نیست مال چه سالی است. فکر میکنم بد نباشد آن را واقعاً بهعنوان نمونهٔ یک بررسی خیلی مدرن و آکادمیک دربارهٔ زندگی مسیح ببینید. امیدوارم علاقهمند شوید که نگاهش کنید و ببینید نوع برخوردشان با مسائل دینی زمان مسیح اصلاً چگونه است. این برنامه سه قسمت دارد: قسمت اول تولد و دوران جوانی مسیح است، قسمت دوم رسالت مسیح، و قسمت سوم روزهای پایانی زندگی مسیح و مصلوب شدنش و ماجراهای مربوط به مصلوب شدن او.
من گاهی اینجور متنها یا فیلمهای مستند را که میبینم، حتی وقتی تنها نگاه میکنم، جاهایی قاهقاه میخندم؛ چون آدم متوجه میشود که گاهی دارند پرتوپلا میگویند. با این حال، فکر میکنم این برنامهٔ خیلی معتبری است. امیدوارم خیلی خندهدار نباشد. شاید بعداً دربارهٔ همین برنامهٔ مستند کمی توضیح دهم تا متوجه شوید چرا اینقدر بر این آگاهی تأکید میکنم: فکر میکنم وقتی آدم نگاه آکادمیک و سکولار دارد، بحثها جاهایی از حالت طبیعی خارج میشوند. این برنامه را ببینید؛ ممکن است خیلی هم خوشتان بیاید، ولی کلاً اینجور چیزها جنبهای خندهدار دارند. سعی میکنم جنبهٔ خندهدارش را بعداً نشان دهم؛ البته در یک جای خاص نیست. ولی همین برنامه جایی دارد که وقتی نگاهش میکردم، واقعاً میتوانم بگویم تقریباً قاهقاه خندیدم و نتوانستم جلوی خودم را بگیرم.
اینها دربارهٔ بخش تاریخی بحث بود که شروع کرده بودم.
بحث دوم، که به نظر من از بحث اول مهمتر است و نسبت به همهٔ حرفهایی که اینجا میزنیم بحثی کاملاً مستقل است، همان است که دفعهٔ قبل هم گفتم و به نظرم واقعاً ایدهٔ خوبی برای یک مطالعهٔ تاریخی است: اینکه آدم تاریخ تحولات و تکامل ادیان مختلف و مکاتب فکری مختلف، حتی مکاتب مدرنی مثل نهضت روشنگری و مارکسیسم، را کنار هم مطالعه کند و بکوشد خطوط کلی شکلگیری انحراف در این مکاتب را پیدا کند. همهٔ این مکاتب از وقتی به وجود میآیند و وارد عرصهٔ اجتماع میشوند، در طی سالها یا قرنهایی که کمکم شکل میگیرند، اتفاقهایی برایشان میافتد: رنگ جغرافیای خودشان و رنگ جامعهٔ خودشان را میگیرند و تاریخ و جغرافیا بر آنها تأثیر میگذارد. بهتدریج، همینطور که تحولات تاریخی اتفاق میافتد، تغییر میکنند؛ و مهمتر از همه، وقتی گسترش پیدا میکنند و به مرحلهای میرسند که سروکارشان با عوام میافتد — یعنی تودهٔ مردم به آنها ایمان میآورند و وارد مناسبات اجتماعی و مناسبات قدرت و وارد سیاست میشوند — همهٔ اینها بهتدریج رنگ خاصی به این مکتبها میزند.
فکر میکنم اگر آدم تاریخ مسیحیت و اسلام و یهودیت، و در اسلام جداگانه تاریخ تسنن و تشیع، را کنار هم مقایسه کند، نحوهٔ تطورشان و چگونگی شکلگیریشان را میبیند؛ از جمله شکل اولیهشان را. مسیحیت ظرف چهار قرن اول شکلی گرفته که اصول کلیاش تقریباً بعد از شورای نیقیه تثبیت شده و ثابت مانده است. تشیع هم همینطور؛ ظرف سه چهار قرن اول شکل گرفته است. دربارهٔ تسنن میشود گفت حتی کمی زودتر شکل گرفته است؛ چون بلافاصله شعبهای از اسلام بوده که به حکومت وابسته بوده است: حکومت تأییدش میکرده و اینها هم حکومت را تأیید میکردند، و بنابراین خیلی سریع به آخرین مرحلهٔ شکلگیریاش رسیده است.
دربارهٔ تشیع تا زمان صفویه، اگر آثار دکتر شریعتی را دربارهٔ تشیع خوانده باشید، میبینید که شکایت همیشگیاش، و دید کلی و احساسش، این بود که تشیع تا پیش از دوران صفویه — تا پیش از آنکه در کنار حکومتی قرار بگیرد که تأییدش کند و آن حکومت هم جانبدار این نوع تفکر باشد، یعنی تا وقتی که به اصطلاح سیاسی اپوزیسیون و در اقلیت بود — مکتب خیلی سالم و خوبی بود و بعد، وقتی تشیع صفوی به وجود آمد، یکباره دچار انحرافهای اساسی شد. به احساس دکتر شریعتی، تشیع حتی از آن حالت انقلابی اولیه درآمده و حالت محافظهکارانه و سازشکارانه پیدا کرده بود، و او منشأ اصلی این انحرافات موجود در مکتب تشیع را نتیجهٔ به وجود آمدن حکومت صفویه میدانست.
ولی بهطور قطع تاریخ تشیع پیش از دوران صفویه هم فراز و نشیبهای خیلی روشنی دارد؛ اگر کسی این تاریخ را مطالعه کند، میبیند که اینطور هم نیست که مکتبی خیلی سالم و خوب باشد و بعد یکباره، وقتی وارد سیاست میشود، دچار مشکل شود. این طبیعت دکتر شریعتی است که به آن نوع انحرافهایی که صفویه به وجود آورد حساسیت نشان میدهد؛ ولی واقعیت این است که به نظر میآید پیش از آن هم انواع و اقسام راههای انحرافی پیش روی تشیع باز شده و کموبیش بر آن تأثیرهایی گذاشته است. قبلاً اشاره کردم که در دورهای فقه اهل تسنن کمکم بر فقه شیعه تأثیر گذاشته و وارد آن شده است. به نظر میآید بعضی از احکامی که احکام واقعی نیستند و تا قرن سوم و چهارم هم در فقه شیعه نبودند، در جایی تحت فشار اکثریت وارد آن شدهاند. همیشه اینطور نیست که اقلیت باید بالا بیاید تا دچار مشکل شود؛ همان پایین هم که هست، فشارهایی بر آن وارد است و گاهی برای رها شدن از بعضی از این فشارها ممکن است دچار انحرافهایی شود.
به هر حال اینها بررسیهای تاریخی جالبیاند. من این را واقعاً مثل مقدمهای میگویم؛ این کاری است که وقت خیلی زیادی میگیرد و عدهای باید بنشینند و این مطالعهٔ تطبیقی را انجام دهند: مطالعهای تصویری در تاریخ مکاتب مختلفی که شمارشان به اندازهٔ کافی زیاد باشد تا بتوان خطوط کلی و چیزهای مشترک را تشخیص داد و بعد دربارهٔ هر حالت خاص هم گفت که چرا چنین اتفاقی اینجا افتاده و در آن یکی مکتب نیفتاده است.
من همینطور تقریباً فیالبداهه و بدون اینکه خیلی وقت گذاشته باشم، دربارهٔ یک سری خطوط کلی بحث میکنم که خیلی واضحاند و بدیهی است که هر مکتبی بهطور طبیعی دچار چنین مشکلاتی میشود. بعداً که وارد تاریخ مسیحیت شویم، خیلی از چیزهایی که الان میگویم آنجا دیده میشود؛ ممکن است موارد خاصی هم باشد که آنجا وجود نداشته است.
به نظر من اهمیت این بحث در این است که همهمان بهطور قطع این احساس را داشته باشیم که هر مکتبی که چند قرن از پیدایشش میگذرد، حتی مکاتبی که در دوران مدرن به وجود آمدهاند، قطعاً دچار انحراف شده و به نوعی اصلاحگری مداوم نیاز دارد؛ چه رسد به ادیانی که مثلاً سابقهٔ هزار ساله دارند و از دورانی عبور کردهاند که اصولاً ثبت و ضبط مفاهیم و عقاید در آن خیلی خوب انجام نمیشده است. آدم قطعاً احساس میکند که مارکسیسم یا نهضت روشنگری، که نهضتهای روشنفکری همین قرنهای اخیرند، دچار انحراف شدهاند؛ یا مثلاً دموکراسی به معنای آمریکاییاش، که در مقام مکتبی مدرن بیش از چند قرن سابقه ندارد، الان به جایی رسیده که به نظر میرسد تقریباً به ضد خودش تبدیل شده است. اینکه این اتفاقها چگونه بهطور طبیعی میافتند، فکر میکنم موضوع خیلی جالبی است؛ و پیشفرض آدم دربارهٔ هر مکتبی که با آن مواجه میشود حتماً باید این باشد که دچار انحراف شده و به اصلاحات نیاز دارد.
اولاً، اینکه مکتبی دچار انحراف شده، اصلاً به این معنا نیست که عدهای با سوءنیت آمدهاند و انحراف ایجاد کردهاند. موضوع این است که سازوکارهایی طبیعی وجود دارد؛ مثلاً مکتب رنگ تاریخ و جغرافیای خودش را میگیرد. ممکن است همه خیلی صادقانه بکوشند مکتب را حفظ کنند، ولی این اتفاقها در آن میافتد.
به نظر من نکتهٔ خوبی در این بحثها این است که فرض را بر این بگذاریم که دیدگاههایی که در قرآن دربارهٔ مسیحیت هست، درست است؛ یعنی فرض کنیم آن مسیحیتِ به معنای واقعی را میشناسیم. بعد نگاه کنیم و ببینیم این مسیحیتی که الان به وجود آمده چیست. اگر بدانم اصل یک مکتب چه بوده و تاریخش را مطالعه کنم، خیلی خوب میتوانم تشخیص دهم که کجاها انحراف به وجود آمده، کجاها اصل حفظ شده و آن انحرافها تحت تأثیر چه عواملی به وجود آمدهاند. مهمتر از آن: فرض کنید مسیحیت واقعی را میشناسید و یک لحظه خودتان را جای کسی بگذارید که میخواهد به مسیحیها راهکاری نشان دهد تا انحرافهای مکتب خودشان را ببینند.
فکر میکنم اگر آدم اصل چیزی را بداند و توانسته باشد شیوهٔ انحرافش را هم در طول تاریخ تشخیص دهد، با این فرض که درست تشخیص میدهد — یعنی صددرصد فرض را بر این بگذارید که دیدگاهی که قرآن ارائه میدهد درست است و مثلاً تثلیث و مصلوب شدن و مانند اینها همه انحرافهاییاند که به وجود آمدهاند — اولاً این کار کمکتان میکند ببینید در تاریخ این مکتب خاص کجاها انحراف ایجاد میشود. از طرف دیگر، در مسند قضاوت بنشینید و مثل کسی نگاه کنید که میخواهد به مسیحیها بگوید با توجه به اسناد و مدارک موجود از چه طریقی میتوانند تشخیص دهند که ما راست میگوییم و کدامها انحراف است و کدامها درست: یک مسیحی چگونه باید تشخیص دهد که شیوهٔ درست اصلاح مسیحیت چیست و چگونه میتواند خود را به آن اصل برگرداند؟ اگر اینطور به موضوع نگاه کنید، فکر میکنم به راهکارهایی میرسید که معقول و کلیاند. بعد میتوانید همان راهکارها را دربارهٔ مکتبی که خودتان به آن اعتقاد دارید هم اعمال کنید.
چیزی که همیشه برایم جالب است این است که ما مسلمانها — یا بهتر بگویم، بهطور کلی سران تفکر اسلامی — خیلی راحت مقابل مسیحیها میایستند و میگویند که تمام اعتقادات شما، از جمله مصلوب شدن حضرت مسیح و تثلیث و تجسد، نه تنها انحراف است، بلکه کفر هم حساب میشود و باید از همهٔ اینها دست بردارید. یعنی مسیحیها باید اصولیترین اعتقاداتشان را، که به نظر خودشان هستهٔ مرکزی اعتقادشان را تشکیل میدهد، کنار بگذارند. اما حالا بیایید به خود همین آدمها بگویید که یکی از احکامی که به آن معتقدند کمی با آنچه در اسلام بوده اختلاف دارد! فرض کنید آدم واقعاً ملاکی کلی دارد برای اینکه بگوید مکتبی، مثلاً مسیحیت، منحرف شده است، و شما هم معتقدید که آدم اگر عاقل باشد باید بنشیند و عقل خودش را راضی کند و بعد بگوید بله، اینها انحراف است: این یعنی چه؟ مثلاً تثلیث یعنی چه؟ برای مسخ شدن چه شواهد تاریخی دارید؟ و الی آخر. در این صورت، آدم باید همین معقول بودن را وقتی به مکتب خودش هم نگاه میکند حفظ کند.
این احساس که چون مثلاً اسلام دین آخرالزمان بوده، خداوند آن را از دستخوردن حفظ میکند، همان احساسی است که مسیحیها هم دارند. اصلاً کلاً این فکر غلطی است که خداوند متولی این باشد که بالای سر حقیقتی که به اصطلاح نازل میکند بایستد تا آدمها به آن دست نزنند. آدمها حتماً دست میزنند و تمام مکاتب هم دست خوردهاند. بنابراین اگر مکانیسمی پیدا کنید که بتواند مسیحیتِ پریم را به مسیحیت تبدیل کند، باید بشود آن را به اسلامِ پریم هم اعمال کرد؛ این هم شاید چیزی نزدیک به آن اسلام واقعی به شما بدهد.
یعنی اگر مثلاً معتقدید که مسیحیت تحت تأثیر فرهنگ یونانی قرار گرفته — که شواهد خیلی روشنی هم دارد — باید بلافاصله به ذهنتان بیاید که اسلام هم احتمالاً هم تحت تأثیر فرهنگ عربی قرار گرفته، که گرفته است، و هم در کلام و فلسفه. اگر امروز به بعضی از فیلسوفان اسلامی بگویید که غربیها به فلسفهٔ اسلامی نگاه میکنند و، شاید کمی ظالمانه، میگویند این اصلاً چیزی جز همان فلسفهٔ ارسطو نیست، خیلی ناراحت میشوند که یعنی چه، این حرفها چیست، فلسفهٔ اسلامی مستقل است. واقعیت این است که مستقل نیست. جریان فلسفهٔ اسلامی تحت تأثیر ترجمهٔ کتابهای یونانی به وجود آمد. اینکه بعداً کمکم استقلالهایی پیدا کرد — مثلاً با عرفان نظری آمیخته شد و هویت خاصی برای خودش یافت — واقعیت دارد.
غربیها فلسفهٔ اسلامی را دقیقاً تا جایی بلدند که به فلسفهٔ خودشان شبیه است. خیلی جالب است که آن قسمتی را که شبیه فلسفهٔ غرب نیست نمیفهمند و نمیخوانند؛ فلسفهٔ اسلامی را تا ابنرشد میخوانند. الان اگر از غربیها بپرسید بزرگترین فیلسوف اسلامی کیست، میگویند ابنرشد؛ حتی ابنسینا را هم نمیگویند. ابنرشد تقریباً رونوشت ارسطوست؛ اصلاً شارح ارسطوست. آنها چون فرضشان این است که فلسفه همان است، این آدم را بزرگترین فیلسوف میدانند و میگویند ملاصدرا پرتوپلا میگوید؛ این چه میگوید؟ اصلاً قابل فهم نیست. به نظرشان سهروردی و ملاصدرا، که خیلی دنبالهروی ارسطو نیستند، آدمهای مهمی نیستند. یعنی ملاک قضاوتشان دربارهٔ اینکه کجای فلسفهٔ اسلامی مهم است، دقیقاً این است که کجایش بیشتر شبیه فلسفهٔ یونانی است؛ و بعد نتیجه هم میگیرند که اینها همان فلسفهٔ یونانیاند.
ولی به هر حال، آیا فلسفه در اسلام تحت تأثیر یونان به وجود آمده یا نه؟ بدیهی است که آری. عدهای میخواهند بگویند که تحت تأثیر قرآن به وجود آمده است. ولی جوهر و عرض و کم و کیف و این مقولات، مقولات فلسفهٔ یوناناند که وارد فلسفهٔ اسلامی شدهاند. و چون احساس میکنند این مقولات مقولاتی یکتا هستند که میشود با آنها به جهان نگاه کرد — وقتی چیزی اینطور در ذهن آدم جا بیفتد — فکر میکنند مقولات موجود در فلسفهٔ اسلامی طبیعیاند؛ یعنی هر کس بنشیند و فکر کند، باید همینطور فکر کند. نتیجهاش این است که فکر میکنند لزومی ندارد کسی فلسفهٔ یونان خوانده باشد؛ آدمها همینجا نشستهاند و همینطور فکر کردهاند و این چیزها دوباره به ذهنشان رسیده است. در حالی که واقعیت این است که از نظر تاریخی اینطور نیست. فلسفه و مقولاتش فقط همینها نیستند و در قرآن هم اصلاً چنین مقولاتی وجود ندارد.
من بارها تأکید کردهام که اگر در فرهنگ اسلامی جریانی هست که به قرآن نزدیکتر است، جریان عرفان نظری است؛ نه کلام و نه فلسفه. کلام و فلسفه از نوع نگاهی که در قرآن به جهان هست خیلی خیلی دورند. تا حدودی میتوانید بگویید که ابنعربی، یا خیلی از عرفا، واقعاً تحت تأثیر قرآن مکتبی میسازند. منظورم از عرفان نظری هم بیشتر جریانی است که منشأش کارهای ابنعربی است. یک دلیل خیلی واضحش این است: نگاه کنید در کتابهای ابنعربی و عرفان نظری چقدر ارجاع قرآنی وجود دارد؛ بعد بروید بشمارید و ببینید در کتابهای ابنسینا و فلسفهٔ اسلامی چند ارجاع قرآنی هست. کلام باز ارجاعات زیادی به قرآن دارد، ولی در فلسفهٔ اسلامی خیلی ممکن است مقدار زیادی بخوانید و تقریباً ارجاعی به قرآن نبینید. یعنی واقعیت این است که فلسفهٔ اسلامی تحت تأثیر فرهنگ و قرآن به وجود نیامده است.
نمیخواهم آن را تخطئه کنم و بگویم چیز بدی است یا خوبی؛ مهم این است که آدم متوجه این نکته باشد و قضاوت عادلانهای بکند: منشأ جریان فلسفه در اسلام هم چیزی است که از یونان آمده است. در اسلام هم تأثیر عربیت را بهوضوح از همان قرن اول میبینیم، و تأثیر فرهنگ یونانی، یعنی به اصطلاح یونانیمآبی، را از قرن سوم و چهارم به بعد، و همینطور الی آخر. من خیلی نمیتوانم دربارهٔ اینکه عرفان اسلامی چقدر تحت تأثیر عرفان هندی قرار گرفته قضاوت کنم؛ ولی امکانش وجود دارد و این دیگر کمی به بحث تاریخی نیاز دارد که این اتفاق واقعاً چقدر افتاده است. به هر حال به نظر من اینکه عرفان هندی بر ابنعربی، که منشأ عرفان نظری است، کمی تأثیر گذاشته باشد، به دلایل کافی نیاز دارد؛ چون او اصلاً در اندلس زندگی میکرده و کمی بعید است که در آن دوران فرهنگ هندی از آنجا خیلی بر او تأثیر گذاشته باشد.
من این ایدهٔ کلی را میگویم تا کمی به من حق بدهید که چرا ورود به تاریخ مسیحیت را به تعویق میاندازم. فکر میکنم خود این بحث به اندازهٔ کافی اهمیت دارد: چه دربارهٔ اسلام، چه نهضت روشنگری و چه هر مکتب دیگری، خوب است دیدگاهی کلی داشته باشید که انحرافها چگونه ایجاد میشوند و آدم برای اصلاح کردن و بازگرداندن مکتب به اصلش چه مکانیسمهایی را باید در ذهن خودش داشته باشد. اولین چیزی که آدم برای اصلاحگری باید داشته باشد، مقداری شجاعت و سعهٔ صدر است. همانطور که شاید بعضی از اصولیترین مسائلی که مسیحیها — به آن صورتی که خودشان نگاه میکنند — به آن معتقدند، از قسمت انحرافی دین خودشان باشد، شاید دربارهٔ ما هم چنین اتفاقهایی افتاده باشد؛ و این کمی ترسناک است. بنابراین حداقل باید این سعهٔ صدر را داشته باشیم که وقتی نگاه میکنیم، بهراحتی از بررسی حتی کلیات اعتقادات خودمان نگذریم. این همان دیدگاه کلی است که در جلسهٔ قبل و این جلسه دربارهاش صحبت میکنم: اینکه روندهای کلی انحراف و طبعاً روندهای کلی اصلاح را به دست آوریم.
باز این نکته را یادآوری کنم که وقتی شیوهٔ شکلگیری عقاید یک مکتب را بررسی میکنید، اینجور بررسیهای تاریخی معمولاً برای کسانی که خیلی شدیداً مؤمنانه و متعصبانه به مسائل مکتب خودشان نگاه میکنند، خیلی دردآور است و برایشان قابلقبول نیست. همهٔ مکاتب دوست دارند احساس کنند چیزی که به آن معتقدند از اول همین بوده است. اگر به یک مسیحی نشان دهید که این مفهوم اصلاً در قرن اول وجود نداشته، اولین بار مثلاً در قرن دوم، آن هم نزد آدمهایی خیلی خاص، به وجود آمده و بعد ظرف سه چهار قرن تحت تأثیر چیزهایی شکل گرفته است، درک اینکه این مفاهیم از اول وجود نداشتهاند خیلی ناراحتکننده است.
الان کتابی به زبان فارسی دربارهٔ تشیع منتشر شده با عنوان «مکتب در فرایند شکلگیری»، از استادی ایرانی مقیم آمریکا، مدرس طباطبایی — عنوانش را الان یادم رفته؛ فکر میکنم «مکتب در فرایند تکامل» باشد — که سعی کرده به ماجراهای دو سه قرن اول تشیع اشاره کند که به شکلگیری عقاید شیعهٔ امامیه منجر شده است. وقتی این کتاب را میخوانید — حالا درست یا نادرست — تقریباً برداشتش این است که مثلاً مسئلهٔ ۱۲ امامی بودن یا مسئلهٔ غیبت اصلاً در قرن اول وجود نداشته است؛ یعنی اینطور نبوده که کسی منتظر چنین واقعهای باشد؛ بعداً به چنین چیزی معتقد شدهاند. خیلی چیزها هست — مثلاً اینکه اصلاً قرار است ۱۲ امام بیایند یا نه — که الان ادعا میشود پیغمبر از همان روز اول گفته بود و انگار همه میدانستند؛ ولی آنجا سعی شده واقعیتهایی ارائه شود که نشان میدهد اینها اصلاً در تصور وجود نداشته و این عقاید کمکم شکل گرفته است.
این مثال را میزنم تا بفهمید منظورم چیست: همان احساسی که الان به آدم شیعه، یعنی به شما، دست میدهد، به مسیحی هم دست میدهد، اگر بگویید تمام این عقایدی که در شورای نیقیه میبینید اصلاً در قرن اول نیست و مثلاً در قرن دوم کمکم وارد میشود. الان همه بهطور بدیهی ادعا میکنند که در همین انجیلهایی که بعداً جدا شدند — بقیهٔ انجیلها را رد کردند و اینها را مطابق عقیدهٔ موجود مسیحیت دانستند — مثلاً اعتقادی به تجسد وجود ندارد. وقتی واقعاً انجیل متی را میخوانید، اصلاً و ابداً اینطور نیست که مسیح خداوندِ متجسد باشد و مانند این حرفها. مسیح کاملاً یک انسان است؛ البته انسانی مقدس. همان حالتِ پیامبری که خداوند فرستاده است در آن وجود دارد. فقط در انجیل یوحناست که به نظر میآید هالهای از این اعتقادات وجود دارد، آن هم به هیچ وجه با صراحت نیست. تثلیث هم اصلاً وجود ندارد. یعنی موضوع این است که حتی همین متنی که در قرن چهارم بهعنوان متن مقدس انتخاب و تثبیت شد، آن اعلامیه و آن عقایدی را که بعداً به وجود آمدند پشتیبانی نمیکند.
حالا اگر کسی دربارهٔ تشیع هم چنین حرفهایی بزند، که میزنند، یا دربارهٔ اسلام بگوید این اعتقاداتی که در اسلام دارید اینطور نیست و آنطور نیست، یا مثلاً دربارهٔ قرآن بگوید این متن از نظر تاریخی آن صلابتی را که فکر میکنید ندارد، به آدمهای مؤمن احساس بدی دست میدهد و به دستوپا میافتند. معمولاً بررسی تاریخی شکلگیری یک مکتب، هر مکتبی که باشد، برای کسانی که به آن اعتقاد دارند دردناک است؛ چون به نظر میآید که مکتب در طول تاریخ دچار تغییر و تحول میشود و کمکم شکل میگیرد. اینکه این بررسیهای تاریخی چقدر معتبرند یا معتبر نیستند، موضوعی است که کمی بیشتر دربارهاش بحث میکنیم. به هر حال فکر میکنم اینجور بررسیهای تاریخی ضروریاند؛ چون پیشفرض من این است که همهٔ مکتبها در طول زمان دچار تغییر و تحولاتی میشوند و لازم است راههایی داشته باشیم تا به اصل و منشأ آنها برگردیم.
جلسهٔ قبل هم دربارهٔ اسلام مثالهایی زدم که فرهنگ عربی چقدر واضح در همان قرن اول تا حدی بر فقه، و البته بیشتر بر مسائل عملی، تأثیر گذاشته است. در آغاز جلسهٔ قبل، پیش از آنکه وارد این بحث تحریف شوم، موضوعی را گفتم. تحریف نمیگویم، میگویم انحراف؛ چون تحریف انگار به این معناست که عدهای نشستهاند و آن را تحریف کردهاند. بحث من بیشتر دربارهٔ انحراف خودبهخودی است که به وجود میآید. اینکه ممکن است عدهای، مثلاً خلفا، به دلیل منافع خودشان در مسائل دینی تحریفهایی ایجاد کرده باشند، خودش مکانیسم جداگانهای است؛ ولی جدا از اینها، انحراف خودبهخود به وجود میآید.
آنچه در آغاز جلسهٔ قبل گفتم این بود که وقتی به تاریخ نگاه میکنیم، همیشه این مشکل وجود دارد: تنها روشی که داریم این است که شواهدی جمعآوری کنیم و بعد بر اساس آن نظریه بسازیم، و همهٔ موضوعات در همهٔ وقایع به یک اندازه از خودشان شاهد باقی نمیگذارند. نتیجهاش این است که وقتی با شیوهٔ طبیعی بررسی تاریخ به تاریخ نگاه میکنیم، باید متوجه باشیم که همهٔ تاریخ را نمیبینیم. شواهد بعضی از ظرافتها، مثلاً لحظههای معنوی و عاطفی، را دیگر در تاریخ نمیبینیم. بیشتر تأثیری را میبینیم که شاهان و بهطور کلی سیاست ایجاد کردهاند، و بعد تأثیر آن بخشهایی از عقاید و فرهنگها را که مکتوب شدهاند.
مثال خیلی خوبی که فکر میکنم روشن میکند این نکته تا چه حد میتواند در دیدگاه ما نسبت به یک فرهنگ و نسبت به تاریخ یک جامعه انحراف ایجاد کند، تاریخ یونان است. الان وقتی حرف از فرهنگ یونانی میشود، معمولاً چه چیزی به ذهنتان میرسد؟ فلسفهٔ یونان، آکادمی علوم یونان؛ به نظر میآید عقاید یونانی نوعی عقلگرایی است که منشأش در یونان است. وقتی متون تاریخی را میخوانید تا ببینید در یونان چه خبر بوده، کتابهایی را میخوانید که از آن زمان ماندهاند: ارسطو هست، افلاطون هست و خیلیهای دیگر. آیا واقعاً آنچه اینجا نقل شده، یا مثلاً نمایشنامههایی که از یونان متن زیادی از آنها به ما رسیده، بخش اصلی فرهنگ یونان بودهاند یا نه؟ اینها فرهنگ عدهای آدم خیلی خاص و باسواد در یونان است.
واقعیتی که الان روشن شده این است — و نیچه یکی از اولین کسانی بود که با تمام وجود آن را مطرح کرد؛ فکر کنم اصلاً تز دکترایش دربارهٔ همین بود — که فرهنگ یونانی اصلاً این نیست. این آدمها در یونان اقلیتی مطلقاند که فقط زیاد کتاب نوشتهاند و مکاتبات زیادی دارند. فرهنگ یونان، آنطور که نیچه و دیگران ادعا میکنند، به اصطلاح فرهنگ دیونوزوسی است: به قول نیچه، فرهنگ شادخواری و رقص و آواز و، اتفاقاً، دوری از عقل و عقلانیت. هستهٔ اصلی فرهنگ یونان، یعنی شیوهای که مردم یونان زندگی میکردند، این بود. البته آکادمیای هم وجود داشت که نوعی عقلگرایی را ترویج میکرد. میبینید که سقراط را میکشند؛ چون اصلاً در متن فرهنگ یونانی نیست و مثل کسی است که بر ضد فرهنگ زمان خودش قیام کرده است. شاگردان سقراط، افلاطون و ارسطو و دیگران، هم کاملاً تیپی اقلیتیاند؛ مثل روشنفکران در جامعهٔ امروز ایران.
اگر بخواهید ۱۰۰۰ سال دیگر از روی کتابها و شعر نو موجود در ایران قضاوت کنید که مردم ایران چگونه فکر میکردند، به چه نتیجهای میرسید؟ مردم ایران آنطور فکر نمیکنند. آکادمی علوم یونان نسبت به فرهنگ یونانی چیزی شبیه شاعرانی است که در ایران شعر نو میگویند نسبت به فرهنگ ایرانی. اینکه آنها مکتوبات بیشتری ایجاد کردند و ما به آثار و آرایشان دسترسی بیشتری داریم، کاملاً این ابهام را ایجاد کرده که انگار این فرهنگ، فرهنگ یونان است؛ در حالی که فرهنگ واقعی یونان اصلاً این نیست. مردم یونان چنین فرهنگی ندارند؛ اینها اقلیتیاند که زیاد نوشتهاند. این مثال خوبی است برای اینکه وقتی شواهد و مکتوبات را ملاک میگیرید، آنچه باقی مانده همهٔ فرهنگ یونانی نیست؛ فرهنگ اصلیشان، که اکثریت از آن پیروی میکنند، فرهنگی مکتوب نیست. فرهنگ اصلی یونان را عقاید و اسطورههای یونانی نشان میدهند، نه این قسمت عقلانی که در آکادمی علوم یونان وجود دارد.
یکی از حاضران: سلیمان را هم میشود مثال زد؛ یهودیها بهنوعی خیلی به پادشاهیاش تکیه میکنند.
اینکه یهودیها بیش از اندازه به جنبهٔ سیاسی و پادشاهی سلیمان و داوود تکیه میکنند، درست است؛ ولی به هر حال آنها پادشاهی هم داشتند. این هم به نظرم مثال خوبی است: حتی در تورات، داوود اصلاً صرفاً پادشاه است. به نظر میآید ادعای پیامبری هم دربارهٔ داوود و سلیمان اصلاً خیلی وجود ندارد؛ اینها پادشاهان بنیاسرائیلاند، نه پیامبران بنیاسرائیل. اگر آثار مکتوب یهودیها را ملاک قرار دهیم، مثال خیلی خوب دیگر مفهوم مسیح است: مسیح در فرهنگ یهودی، آنطور که در مکتوبات به دست ما رسیده، کسی است که باید پادشاه شود؛ به همان معنایی که داوود پادشاه شد. در حالی که اگر قرآن را قبول داشته باشید و بپذیرید که همین مسیحی که ظهور کرد مسیح واقعی بود، مسیح به معنایی معنوی پادشاه است: کسی که ملکوت خدا را به زمین میآورد، و اصلاً قرار نیست کسی باشد که تاجگذاری کند. در فرهنگ یهودی برداشت غلطی به وجود آمد که قرار است کسی ظهور کند که دشمنان را شکست دهد، ما را آزاد کند و پادشاهی داوود را تجدید کند؛ و طبق آثار مکتوب هم واقعاً همین است. تورات را که بخوانید، تا حدود زیادی به چنین نتیجهای میرسید، ولی نه خیلی با صراحت. به هر حال میان مردم یهود جا افتاده بود که قرار است پادشاهی ظهور کند.
به هر حال از دید قرآن، مسیح همان پادشاهی است که ظهور کرده؛ به معنایی معنوی. آنچه شما هم میگویید این است که سلیمان و داوود مُلکی معنوی هم دارند: سلیمان مثلاً بر باد هم حکم میکند، یا کوهها و پرندگان با داوود آواز میخوانند. این مفاهیمی که در قرآن دربارهٔ داوود و سلیمان هست، حتی برای یهودیها هم اصلاً ناآشناست. آنها همان چیزهای ظاهری را که میدیدند، یعنی شواهد ظاهریای را که داشتند، نوشتهاند؛ تازه همان هم در طول تاریخ دستخوش تغییراتی شده و به ما رسیده است.
به هر حال همهٔ اطلاعاتی که از گذشته به ما میرسد، از کانالهایی میرسد که بر آن تأثیر میگذارند. همهٔ اطلاعات نمیرسد و اطلاعات در این کانالها تغییر شکل هم میدهد. بنابراین وقتی به تاریخ دور نگاه میکنم، باید همیشه متوجه این باشم که از چه کانالی استفاده میکنم و چه چیزهای دیگری ممکن است وجود داشته که اصولاً اثری از آن به جا نمانده است. فکر میکنم همین مثال تمدن یونان مثال خیلی خیلی روشنی است از اینکه آدم وقتی با استفاده از کتابها و آثار باقیمانده میخواهد به یک فرهنگ نگاه کند، چقدر ممکن است دچار اشتباه شود؛ چون فرهنگ عموم معمولاً مکتوب نمیشود. در قدیم که معمولاً نمیشد؛ ولی این اشکال فقط مال قدیم نیست و الان هم اگر همین فرهنگ حال حاضر دنیا را نگاه کنید، این اشکال کاملاً در آن وجود دارد.
مثال خیلی روشنی برایتان بزنم: تصوری که آدمها پس از دیدن فیلمهای هالیوودی دربارهٔ جامعهٔ آمریکا پیدا میکنند؛ جامعهای پر از فساد و روابط عجیب و غریب خارج از خانواده و مانند اینها. واقعاً فرهنگ عموم مردم آمریکا این نیست؛ این فرهنگ عالم هالیوودی است که در این فیلمها بیشتر دیده میشود و مثل همان آکادمی علوم یونان است. فرهنگ سینمای آمریکا، هنرپیشهها و آدمهایی که در آن محیط هستند، با تودهٔ مردم آمریکا تفاوت اساسی دارند. اگر جامعهای را که در این فیلمها میبینید ملاک قرار دهید، فکر کنم واقعاً شباهت زیادی به جامعهٔ واقعی آمریکا ندارد. نمیخواهم بگویم در هیچ فیلمی جامعهٔ آمریکا آنطور که هست نمایش داده نمیشود؛ ولی انحرافی در کار است. هالیوود، اگر بخواهید از آن استفاده کنید، کانال خاصی است که در دیدن واقعیت جامعهٔ آمریکا کلی انحراف ایجاد میکند.
فکر میکنم قبلاً یک بار به دلیلی به این موضوع اشاره کردم: میگویند، و شهرت دارد، که ایالات مرکزی آمریکا مذهبیترین نقطهٔ دنیاست. هیچ کشور و هیچ جغرافیایی در دنیا نداریم که آدمها در این حد تابع و پایبند مذهب خودشان باشند. مثلاً آمارهای وحشتناکی هست از درصد آدمهایی که حتماً یکشنبهها به کلیسایشان میروند. انواع و اقسام کلیسا دارند، ولی پایبندیشان به مسائل دینی خیلی خیلی سطح بالاست و دین در زندگیشان نقش خیلی خیلی محکمی بازی میکند؛ فکر میکنم قطعاً بیشتر از ایران، که ما خودمان جامعهای دینی هستیم. ولی اینجور چیزها را کموبیش در فیلمها زیاد نمیبینید. فیلمها روابط خاصی را نشان میدهند که بیشتر مورد توجه و علاقهٔ همان کسانی است که آن فیلمها را میسازند؛ یعنی مسائل زندگی خودشان. هنرمند دربارهٔ مسائل زندگی خودش و آنچه مورد علاقهٔ خودش است صحبت میکند، و بحرانهایی که در زندگی خود اوست بحرانهای واقعی همهٔ آدمهای جامعهٔ آمریکا نیست.
یعنی این مسئلهٔ تاریخ نیست. همین الان و در همین زمان حاضر هم اگر بخواهم دربارهٔ جامعهای مطالعه کنم و اطلاعات به دست آورم، باید مواظب باشم که اگر از کانالهای خاصی اطلاعات میگیرم، آن کانالها بهطور طبیعی بعضی اطلاعات را اغراقشده به من میدهند و بعضی را حذف میکنند؛ باید متوجه این نکته باشم.
یک دو مثال دربارهٔ تأثیر مسائل جغرافیایی هست که دفعهٔ قبل نگفتم و بد نیست الان به آنها اشاره کنم. چیزی را الان بهوضوح میتوانید ببینید: بحثهای علمیای که دربارهٔ بعضی از مفاهیم قرآن پیش آمده و ظاهراً فکر میکنند علمی است. من همیشه بهعنوان مثالی خندهدار میگویم که — یادم نیست چه کسی — یک نفر هفت آسمانی را که در قرآن آمده، با هفت لایهٔ جو، یونوسفر و نمیدانم چه و چه، تطبیق داده است؛ که کمی خندهدار است. واقعاً یادم نیست کیست و چه کتابی است؛ این را مثل معجزهای علمی مطرح میکند که قرآن از پیش گفته است آسمان هفت لایه دارد. من شخصاً این حرفها را که میشنوم، معمولاً میبینم که به مخالفی که چیزی میگوید راحتتر میشود جواب داد تا به کسانی که در دفاع از اسلام چنین حرفهایی میزنند. اینها را نمیشود درست کرد. کسی پیدا میشود که مثلاً این کتاب را میخواند و به همین دلیل به قرآن ایمان میآورد؛ حالا اگر بخواهید بگویید آنچه این کتاب میگوید اصلاً با تمام شواهدی که در خود قرآن هست سازگار نیست، آن آدم ممکن است ایمان خودش را از دست بدهد.
به هر حال این را بهوضوح میبینید که آدمها تحت تأثیر چیزهای جدیدی که در فرهنگ خودشان یاد گرفتهاند، یعنی بر اساس آنچه الان از آموزشهای مدرنشان در ذهن دارند، به قرآن نگاه میکنند و آن را تفسیر میکنند. همهٔ تاریخ هم همینطور است؛ یعنی باید انتظار داشته باشید که آدم قرن اول هم قرآن را با فرهنگ قرن اولیِ خودش میخوانده و آدم قرن چهارم و هشتم هم با فرهنگ خودش. واقعاً ممکن است کسی در قرن ششم در کتابش نوشته باشد که منظور قرآن از هفت آسمان، هیئت بطلمیوسی است. ممکن است واقعاً اینطور به آن نگاه کرده باشد؛ و اینها همان مشکلاتی است که میخواهم بگویم: انحرافهایی که تحت تأثیر مسائل تاریخی و جغرافیایی به وجود میآید خیلی واضح است. همینطور که تاریخ پیش میرود، مردم یک سری علوم به اصطلاح عصری درست میکنند و بدون اینکه متوجه باشند، با همان نگاه به متنهای دینی نگاه میکنند.
مثلاً دیدگاه دکتر شریعتی را نسبت به مسائل اسلامی نگاه کنید: اینکه جامعهشناسی خوانده، با مارکسیسم آشناست و در دورانی زندگی کرده که انقلابیگری انگار اساسیترین مفهومی است که در ذهنش شکل گرفته، در تمام تحلیلهایش کاملاً واضح است. نگاهش به تشیع نگاه به یک مکتب انقلابی است. کتابی دارد با عنوان «شیعه حزب تمام» که در آن تشیع را حتی به صورت یک حزب انقلابی میبیند. وقتی روحیهٔ کسی به نحو خاصی است، ممکن است اینطور نگاه کند. و میخواهم بگویم که این اتفاقها در نهایت حسن نیت میافتد. اینطور نیست که در نگاه کسی به مسائل دینی، یا در تعبیرهایی که از مفاهیم یک مکتب دارد، قصد و غرضی باشد. همینطور که تاریخ پیش میرود، آدمها دیدگاههای جدید پیدا میکنند؛ مثلاً فلسفه میخوانند یا با عرفان آشنا میشوند و بعد عادت میکنند که همهچیز را به نحو خاصی نگاه کنند، و اینطور یک سری انحرافها وارد متون مربوط به یک مکتب میشود و مکتب دچار تغییر شکلهایی میشود.
این مشکلی است که فکر میکنم دکتر سروش بهطور مداوم روی آن تأکید میکند؛ منتها بهجای اینکه آن را مشکل ببیند، آن را حلال میداند. نمیگویم آن را تجویز میکند، ولی احساسش این است که چون نمیشود با آن مقابله کرد و هر آدمی علوم عصر خودش را بهطور طبیعی وارد میکند، پس دیگر هیچ؛ بگذاریم هر کسی هر طور میخواهد: آن دیدگاه شریعتی است، این دیدگاه مطهری، آن یکی مثلاً دیدگاه شیخ عباس قمی، و همهٔ اینها در کنار هم نوعی پلورالیسم خیلی پستمدرن اسلامی است که بگوییم خوب است؛ هر کس هر چه دلش میخواهد بگوید. این یک نکته.
دربارهٔ مسیحیت، یک مثال خیلی واضح این است که در قرن دوم و سوم کمکم میبینید مفهوم مسیح و روحالقدس کاملاً با مفهوم لوگوس در مکتب تفکر یونانی انطباق پیدا میکند. اصلاً جاهایی حتی آبای کلیسا واژهٔ لوگوس را بهجای مسیح به کار میبرند و آن فرهنگ، حتی از نظر واژگان، کاملاً با فرهنگ مسیحیت درمیآمیزد؛ احساسشان این است که یونانیها انگار پیش از ظهور مسیح این مفهوم لوگوس را کشف کرده بودند و میشود از آن استفاده کرد.
مثال دیگری که دربارهاش صحبت نکردهام، تأثیری است که فقه یهود بر فقه اسلام گذاشته است. این هم از آن حرفهای خیلی ناراحتکننده است، ولی واقعیت است. واقعیت این است که وقتی اسلام ظهور کرد، در ابتدا هنوز نظامی آکادمیک برای فقه وجود نداشت؛ ولی یهودیها بهطور وحشتناکی چند هزار سال سابقهٔ کار فقهی داشتند و مدرسه داشتند. تلمود و میشنا و مانند اینها را که نگاه کنید، مسلمانها هنوز پس از ۱۴۰۰ سال اینقدر فقه تولید نکردهاند که یهودیها تولید کرده بودند. نمیدانم؛ دربارهٔ چاپ جدید تلمود جایی خواندم که چند جلد است. رساله کل احکام را جمع میکند و مفصلش را هم برای خودشان مینویسند؛ مثلاً تحریرالوسیلهٔ آقای خمینی دو جلد است و خیلی کاملتر از رساله است، و در رسالهها برای چیزهایی که آنجا نیست ارجاع میدهند که مثلاً در تحریرالوسیله نگاه کنید. حالا بروید تلمود و میشنا را نگاه کنید. فکر کنم تلمود — نمیدانم — ۱۰۰ جلد، ۲۰۰ جلد میشود؛ آن هم جلدهای بزرگ، نه اینکه فکر کنید جلدهای کوچک.
دینی با چنین سابقهای از کار آکادمیک روی فقه وجود دارد؛ تقریباً همهٔ دین یهود همین فقهشان است و شریعت در مرکز دین یهود قرار داشته است. وقتی اسلام شروع به کار میکند، چنین الگویی برای کار فقهی وجود دارد؛ زحمت هم کشیده بودند. اینطور نیست که آدمهای بدی بودند؛ برای آموزش فقه، بررسی مسائل فقهی و حفظ احادیث و منابع تاریخی کلی دیسیپلین خوب آکادمیک ایجاد کرده بودند. معلوم است که وقتی چنین دیسیپلینی وجود دارد و شما هم میخواهید همان کار را بکنید و استنتاجهای فقهی داشته باشید، به هر حال به آدمهای یهودی رجوع میکنید. عدهای از این یهودیها هم مسلمان شدند؛ کسی که یهودی بوده، در آن مکتب درس خوانده و مسلمان شده، شروع کرده مشابه همان را برای احکام اسلامی ایجاد کند.
اینکه حداقل فقه اهل تسنن در بدو تشکیلش تحت تأثیر شیوهٔ کار آکادمیک یهودی قرار گرفته، به نظر من خیلی واضح و غیرقابل انکار است؛ و به نظر میآید بعضی از احکام هم اصلاً از احکام شریعت یهود وارد احکام فقهی ما شدهاند. یعنی فقط شیوهٔ برخورد نیست؛ نوع برداشت از احکام هم هست، بهاضافهٔ اینکه به نظر میآید بعضی از احکامی که در اسلام وجود نداشته، از فقه یهود وارد شده است. یعنی احکامی داریم که در قرآن و احادیث منشأ چندانی ندارند و بعضیها به این معتقدند. مثال نمیزنم، چون آدم برای صحبت دربارهٔ چنین چیزهایی باید کمی مطمئن باشد؛ ولی تفسیر المیزان را بخوانید. جاهایی هست که بهروشنی این حرف را زده است که این سری احکام — نه یکی — مرجعی در منابع اسلامی ندارند و از فقه یهود وارد شدهاند. اگر فایل PDF یا چیزی مثل آن دارید، جستوجو کنید؛ وگرنه بهراحتی نمیتوانید جایش را پیدا کنید.
به هر حال ببینید، طبیعی نیست وقتی که یک سنت آکادمیک یهودی وجود دارد و یهودیها هم مسلمان میشوند. ببینید یهودیها چه تأثیری روی اسلام گذاشتهاند؛ این همه حرف از اسرائیلیات مثلاً در کتابهای احادیث هست. در قرن اول باسوادترین مسلمانها یهودیهایی بودند که مسلمان شده بودند. در شبهجزیرهٔ عربستان آدم باسواد زیادی وجود نداشت و باسوادترین آدمهای شبهجزیرهٔ عربستان یهودیها بودند. عدهای از آنها که مسلمان شدند، واقعاً مسلمان شدند و حدیث گفتند؛ و طبیعی است که اینها از نظر کار فکری آدمهایی خیلی روشنفکر و سطح بالا و آموزشدیده بودند؛ مثلاً بعضیهایشان فقیه بودند یا مهندس بودند.
همینها در اسلام هم بودند؛ حتی اگر فرض را بر این بگذارید که به هیچ وجه سوءنیت نداشتند. منظور از اسرائیلیات احادیثی است که در کتب حدیث نقل شدهاند و گاهی به پیامبر یا به اولیای دین نسبت داده شدهاند، ولی در واقع داستانهای بنیاسرائیلی و داستانهای توراتاند، نه داستانهایی که منطبق با سنت اسلامی باشند. میتوانید تصور کنید که آدمها این کار را با سوءنیت هم نکردهاند. اصلاً وقتی سالهای سال یهودی هستی و بعد مسلمان میشوی، تشخیص اینکه چه چیزهایی را باید از تمام ذهنیتت پاک کنی و دوباره از نو بنویسی، کار خیلی سختی است.
داستان یوسف را در قرآن میخوانید و این داستان در تورات هم هست. همین الان اگر هر دو داستان را خوانده باشید، ممکن است یادآوری اینکه فلان موضوع در کدامیک از این دو کتاب بود برایتان راحت نباشد: در تورات است، در قرآن است، یا در هر دو. فرض کنید چهار انجیل را خواندهاید و اخبار را هم بخوانید؛ اگر از شما بپرسم فلان مطلب در کدام انجیلها آمده و در کدام نیامده، جوابدادن برایتان راحت است؟ فکر نمیکنم خیلی راحت باشد؛ به هر حال چهار متن نسبتاً مشابهاند. خیلی از داستانهایی که در قرآن هست، با اختلافهایی، در تورات هم هست؛ شاید تشخیص این اختلافها برای من خیلی سخت نباشد، چون سالها قرآن خواندهام و بعداً تورات خواندهام. ولی باور کنید با این حال گاهی فکر میکنم چیزی مثلاً در تورات هست و نمیدانم در قرآن هم جایی به آن اشاره شده یا نه؛ چون داستانهای قرآن هم در جاهای مختلف نقل شدهاند و ممکن است آدم یادش نماند بعضی از جزئیات کجا آمده و کجا نیامده. به هر حال انحرافی که با عنوان اسرائیلیات در فقه و سنت اسلامی به وجود آمده، ممکن است باز هیچ سوءنیتی در آن نبوده باشد؛ نوعی تأثیر آن مکتب دینی موجود بر عقاید اسلامی است.
بحثهایی که غیر از این تأثیر جغرافیا شروع کردم، به نظرم کلیتر و مهمتر هم هستند. فکر میکنم اولین نکتهای که گفتم این بود که مکتب در حالت به اصطلاح اولیهاش به عدهای آدم اقلیت خاص تعلق دارد که معمولاً جنبهٔ بالغ در دیدشان بهشدت قوی است و دعوتی جدید را میفهمند و میپذیرند؛ وقتی آن را به اعتقادی عمومی تبدیل میکنید و جامعهای به آن ایمان میآورد، عموم آن جامعه کسانیاند که تحت تأثیر والد خودشان رفتار میکنند. این تقلیلدادن، یعنی اینکه بخواهید چیزی را که در قلب مؤمنی سطح بالا و از نظر فکری خیلی مستقل است، به عقیدهای تبدیل کنید که بشود با گنجایشی که عموم مردم دارند به آنها یاد داد، تبعاتی دارد. جلسهٔ قبل سعی کردم بحث دربارهٔ این را شروع کنم که ورود یک مکتب به حیطهٔ جامعه و عموم مردم، اصولاً نوعی عوامگرایی را وارد همهٔ مکاتب میکند. مکاتب مدرن هم همین خصلت را دارند؛ همین انحراف را در آنها هم ببینید.
جلسهٔ قبل کمی در این مورد صحبت کردم؛ بعضی مثالها را گفتم و بعضی را نگفتم. الان هم باز فکر میکنم بهتر است آنچه را نگفتم، نگویم. فقط یادم میآید که بعضی چیزها را بهعنوان حالتهای خاص آن گفتم؛ مثلاً اینکه عوام به اغراق علاقهمندند. وقتی دینی مثلاً میخواهد کار تبلیغی کند، انگار بهطور طبیعی حالتی ایجاد میشود که اغراقهایی به وجود میآید و بعد ایمان خیلی از آدمها به همین قسمتها وابسته میشود؛ بنابراین، به دلیلی طبیعی، حذف کردنش خیلی سخت میشود.
بگذارید دربارهٔ چیزهایی صحبت کنم که جلسهٔ قبل اصلاً دربارهشان بحث نکردم. میخواهم از چیزی صحبت کنم که هرچند مستقیماً مفاهیم یک مکتب یا موجودیت آن را تحریف نمیکند، شاید وحشتناکترین اتفاقی باشد که برای همهٔ مکتبها میافتد. از ادیان گرفته تا مکاتب دیگر، به هر مکتبی که مدتی از عمرش گذشته نگاه کنید، اگر تودهای شده و با جامعههایی سروکار پیدا کرده باشد، آثار چنین تحول عجیب و غریبی را در آن میبینیم: کمکم میبینید مکتبی که ایجاد میشود، به هویت جامعهای تبدیل میشود که در آن انتشار یافته است. یعنی جامعه احساس مسیحی بودن یا مسلمان بودن میکند و این مسلمانی هویت این آدمهاست. و اتفاق وحشتناکش این است که کمکم این احساس به وجود میآید که ما مسلمانیم و آنها مسلمان نیستند، یا ما مسیحی هستیم و آنها مسیحی نیستند؛ و بنابراین ما برحقیم و آنها برحق نیستند. کمکم فراموش میشود که اصلاً اصلِ مسلمانی چه بود.
مثلاً من میگویم شیعه هستم و شیعیان برحقاند؛ ما جامعهٔ شیعهایم، ما خوبیم، و آنهایی که شیعه نیستند منحرف و بدند. حالا از آدمهای شیعه بپرسید شیعه بودن یعنی چه. تو که میگویی شیعه هستم، یعنی چه؟ یعنی پیرو امامان هستی؛ یعنی مردمی که ادعا میکنند شیعهاند، زندگیشان شبیه امامان ماست و زندگی آنهایی که سنیاند شبیه امامان ما نیست. واقعاً فکر میکنید اگر الان بروید و جامعهٔ شیعیان و سنیها را اسکن کنید و همه را بررسی کنید، تعداد آدمهایی که زندگیشان شبیه ائمه است این طرف بیشتر است یا آن طرف؟ من نمیدانم؛ فکر میکنم باید بررسی آماریای از درصدها انجام شود. من که در این جامعه آدم زیادی شبیه ائمه نمیبینم.
شیعه بودن نوعی هویت ماست. یک بار دربارهٔ همین تشیع و تسنن صحبت میکردم و گفتم تقریباً مثل طرفداران استقلال و طرفداران پرسپولیس است. اینطور نیست که طرفداران استقلال آدمهای خیلی خاصی باشند و هویتشان معنایی داشته باشد؛ طرفدار این تیماند و مثلاً این رنگ را میپوشند؛ ما مثلاً سبز میپوشیم و آنها رنگ دیگری. بعد مثلاً میگوییم هویتمان آبی است یا قرمز. میخواهم بگویم در طول تاریخ، وحشتناکترین اتفاقی که کمکم برای یک مکتب میافتد این است که اصلاً فراموش میشود این مکتب اساساً چه بود.
مسیحی بودن یعنی چه؟ نگاه کنید: مسیحی بودن یعنی شبیه مسیح بودن و اقتدا کردن به مسیح. خود مسیحیها نقل میکنند که مسیح گفته است اگر کسی به تو سیلی زد، آن طرف صورتت را هم جلو بیاور؛ اگر کسی، نمیدانم، خرقهات را از تو گرفت، لباس زیرت را هم به او بده. صلحجویی در این حد که حتی اگر به تو ظلم شد، بر ضد او حرکت تندی انجام نده. بعد اینها را در قرون وسطی نگاه کنید: فکر میکنم واقعاً بزرگترین کشتارهای تاریخ از نظر حجم، مثلاً نسلکشیها، را مسیحیها برای ترویج دین مسیح انجام دادند. آمریکای لاتین را که گرفتند، با صلیب میرفتند و مردمش را میکشتند، چون مسیحی نبودند؛ به نام مسیح این کار را کردند. یعنی مسیحی بودن اینها واقعاً در همین حد است که در این طرفاند؛ مثلاً رنگ لباسشان این است و اسمشان مسیحی است. انگار این مسیحی بودن در قرون وسطی دیگر هیچ اشارهای به محتوای دین مسیح ندارد.
شیعه بودن یعنی اعتقاد به اینکه پیغمبر وقتی از دنیا رفت، حضرت علی را به جای خودش گذاشت؛ هر کس این اعتقاد را داشته باشد شیعه است و هر کس نداشته باشد سنی است. خیلی بامزه است: انگار روز قیامت میآیند و میپرسند؛ تقریباً مثل یک امتحان تاریخ است و یک سؤال تاریخی میکنند: به نظر تو وقتی پیغمبر داشت از دنیا میرفت، حضرت علی را به جانشینی خودش انتخاب کرد؟ هر کس بگوید آری، میتواند به بهشت برود و آنها که میگویند نه، میتوانند به جهنم بروند. آخر، آری که چه؟ فرض کنید من اعتقاد دارم که پیغمبر حضرت علی را بهعنوان جانشین خودش تعیین کرد؛ این نکته واقعاً چرا اینقدر مهم است؟ از شیعیان بپرسید، از من بپرسید؛ من میگویم چون از همان روز اول حضرت علی را کنار گذاشتند، اسلام از همان روز اول دچار انحراف شد. یعنی اصلاً حکومت خلفا حکومت اسلامی نیست و فرق شیعه و سنی باید این باشد که ما اصلاً کلاً این حکومت خلفا را قبول نداریم.
حالا بروید از شیعیان بپرسید: تقریباً همهٔ کارهایی را که عمر کرده تأیید میکنند؛ دستش درد نکند، مثلاً به ایران حمله کرد و ما را مسلمان کرد. واقعاً حتی تأییدش را احساس میکنند و من نمیبینم که در پی این باشند که ببینند آن تحریفها چه بود. اگر ما سنی نیستیم و شیعه هستیم، یعنی اعتقاد نداریم که این خلفا جانشینان برحق پیغمبر بودند؛ اینها کارهای زیادی کردند که ما نباید قبول داشته باشیم. ولی واقعاً این اختلاف را الان میان شیعه و سنی نمیبینید. اگر آدمی از مریخ بیاید و زندگی ائمه را برایش تعریف کنید و بعد در جامعهٔ اسلامی بگردد و از او بپرسید که احساس میکند مردم کدامیک از این کشورها پیرو این آدمها هستند، من تقریباً مطمئنم ایران انتخاب نمیشود. ما اصلاً قرار نیست دروغ بگوییم؛ ولی بگذارید وارد این بحث نشوم.
این مشکلی است که همهجا پیش میآید. فکر میکنم وحشتناکترین اتفاقی که میافتد همین است. برای اینکه نمونهٔ مدرنش را ببینید، به مارکسیستها نگاه کنید. مارکسیسم نهضتی روشنفکری بود که قرار بود حقوق کارگرها را از سرمایهدارها بگیرد و عدالت اجتماعی به وجود بیاورد. حالا بروید ببینید بعد از ۳۰، ۴۰ سال در شوروی چه اتفاقهایی افتاده است. قبول که در آمریکا کارگرها خیلی تحت فشار نظام سرمایهداری آمریکا بودند و زندگیشان خیلی سخت بود؛ ولی در شوروی، در زمان استالین، کارگری که خوب کار نمیکرد متهم میشد؛ چون اینجا انقلابی مارکسیستی شده بود و این حکومت، حکومت برحقی جهانی بود که نهضت جهانی را پیش میبرد. کارگری که در شوروی کار نمیکرد یا خوب کار نمیکرد، بلافاصله متهم میشد که اخلالگر و بنابراین عامل سرمایهداری است، و او را میکشتند؛ نه اینکه مثلاً حقوقش را کم کنند یا امکانات اجتماعی را از او بگیرند. ۱ میلیون، ۲ میلیون نفر در شوروی کشته شدند؛ به این دلیل که مثلاً تونلی میساختند و کارش طول میکشید و طبق برنامه پیش نمیرفت. حتماً دادگاه تشکیل میشد و مهندس و عدهای کارگر باید آنجا مسئولیت را میپذیرفتند که این پروژه قرار بود ۶ ماهه انجام شود و انجام نشد.
واقعیت را نگاه کنید: زندگی کارگرها در هیچ جای دنیا به اندازهٔ شوروی در خطر نبود. باید با تمام وجود کار میکردند و مسئولیت هر اشتباهی هم که پیش میآمد به گردنشان میافتاد. نهایتاً میبینید — اصلاً فکر میکنم دلیل عمدهٔ فروپاشی رژیمهای کمونیستی همین بود — که واقعیت این بود که کارگرها در کشورهای غربی راحتتر از کشورهای کمونیستی زندگی میکردند. طبقهٔ کارگر اروپای غربی مرفهتر از طبقهٔ کارگر اروپای شرقی زندگی میکرد و اصل این شعار داشت زیر سؤال میرفت که ما داریم چه کار میکنیم؟ آنها، هرچند شیوهای طبقاتی و ناعادلانه را پیش بردند، به هر حال به رفاهی عمومی رسیدند که کارگرها هم در آن کموبیش تأمین اجتماعی و رفاه دارند، و الی آخر. حالا به خود کشورهای کمونیستی که نگاه میکنید، میبینید اصلاً نه طبقهٔ کارگر و نه طبقهٔ متوسط، هیچکدام راحت زندگی نمیکنند؛ همه از نظر شرایط ابتدایی زندگی تحت فشارند. منطق کلی این است: ما مارکسیستیم، ما برحقیم، ما با سرمایهداری مبارزه میکنیم؛ بنابراین کارگرها باید خوب کار کنند، چون اینجا هستند و ما آدمهای درستی هستیم.
بدتر از آن، اتفاقی است که برای مفهوم دموکراسی و آزادی در آمریکا افتاده است. آمریکاییها واقعاً پرچمدار آزادی و دموکراسی در دنیا بودند. یک واقعیت تاریخی، برخلاف بعضی از ادعاها که مثلاً انقلاب فرانسه را منشأ پیدایش اینجور تفکر و آزادیخواهی و دموکراسی میدانند، این است که از نظر تاریخی انقلاب آمریکا بود که این مفاهیم را بهشدت مطرح کرد و انقلاب فرانسه هم اصلاً تحت تأثیر انقلاب آمریکا شکل گرفت. آن روح آزادیخواهی و آزادیطلبی و دموکراسی از جایی شروع شده است، ظرف مدت چند قرن؛ و الان واقعیت این است که آمریکا بزرگترین مشکل دنیاست. چون میخواهند همهجای دنیا دموکراسی ایجاد کنند؛ اصلاً تاب تحمل این را ندارند که جایی دموکراسی نباشد. مرتب جنگ راه میاندازند تا مردم را آزاد کنند. تقریباً همهٔ جنگهای قرن بیستم را که نگاه کنید، یک طرفشان آمریکاییها هستند؛ اصلاً منشأ آنها بودهاند. حتی الان اسناد و مدارکی هست که این شک را خیلی خیلی برمیانگیزد که حتی در شروع جنگ جهانی دوم پشت پرده نقش فعالی داشتند تا اینها را به جان همدیگر بیندازند؛ و به هر حال به نظر میرسد که جنگکردن همیشه برای آمریکا فواید اقتصادی خیلی خوبی دارد و خودشان هم خوششان میآید.
آمریکاییها هنوز احساس میکنند نمایندهٔ دموکراسی و آزادیاند؛ ایدئولوژی تودهٔ مردم آمریکا هنوز این است و حس میکنند برای دموکراسی و برای آزادی میجنگند. شعار حکومت ریگان این بود: «جنگ برای صلح». این شعار واقعاً چقدر جالب است! اینکه آدم اعتقاد داشته باشد که اصولاً میجنگیم تا صلح به وجود بیاید! آمریکاییها همیشه در حال جنگاند؛ جنگ درست میکنند، جنگ راه میاندازند و احساسشان این است که بر پیشرفت دموکراسی و آزادی در دنیا تأکید میکنند. واقعیت این است که این دیگر از این شکل درآمده که فکر کنند اصلاً دموکراسی چه بود، ما از اول چه میگفتیم، ایدئولوژی آمریکایی چه بود و الان باید مطابق آن چه کار کنیم؛ دموکراسی هویت این آدمهای آمریکاست. ما خوبیم، چون طرفدار دموکراسی و آزادی هستیم؛ بنابراین هر کس مخالف ما باشد، مخالف آزادی و دموکراسی است و ما حق داریم مثلاً با او بجنگیم.
فکر میکنم این ماجرا در همهٔ مکاتب اتفاق میافتد و نمیتوانید جلویش را بگیرید. خیلی سخت است که بهطور مداوم به آدمها یادآوری شود که اگر اینطور زندگی کنی شیعه هستی، اگر رفتارت اینطور باشد شیعه هستی؛ نه اینکه دربارهٔ ماجرایی تاریخی جایی «آری» یا «نه» علامت بزنی و به این طرف بیایی یا به آن طرف بروی. این دربارهٔ هر مکتبی، مثلاً هر دینی، صدق میکند. یهودی بودن این نیست که از نسل آدمهای یهودی باشی؛ یهودی بودن این است که به آن پیمانی که پای کوه طور با خداوند بستی وفادار باشی، شریعت را رعایت کنی، به پیامبران اعتقاد داشته باشی، حق و عدالت و همهٔ آنچه در این پیمان هست را پذیرفته باشی و همانطور زندگی کنی. ولی الان نگاه کنید: یهودیهای دنیا یهودیاند؛ یهودی متولد میشوند و یهودی بودن برایشان چیزی پیشفرض است و ربطی هم به این ندارد که چگونه زندگی میکنند. هر کاری هم در زندگیشان بکنند، هنوز احساس میکنند در این تیماند؛ در تیم یهودیها بازی میکنند.
ما هم در تیم شیعیان هستیم؛ هر قدر دلمان میخواهد دروغ میگوییم، غیبت میکنیم، نماز را هر طور دلمان میخواهد میخوانیم یا حتی نمیخوانیم، و باز احساس میکنیم شیعه هستیم. پیرو امامان بودن بهنوعی معنایش این شده است که شیعهٔ امامیه بودن یعنی فهرست امامان را بلد باشی. لطیفهای هست که به کسی گفتند: این امامان را میشناسی؟ گفت: آری. گفتند: خب، اسمشان را ببر. گفت: نه، اینطوری نمیشود؛ ببینمشان، میشناسمشان. حال ما این است که اگر ببینیم هم نمیشناسیم؛ آن فهرست اسامی را بلدیم و این یعنی ما شیعه هستیم. بعد حق داریم هر کاری بکنیم؛ حق داریم، اگر زورش را داشته باشیم، شاید به این امتهای گمراه سنی حمله کنیم و ارشادشان کنیم تا آن بیچارهها هم مثل ما شوند. خود آنها هم — نمیخواهم تعریف کنم — خوباند؛ ولی اگر ما همین چیزی را که هستیم تبلیغ کنیم، اتفاق خوبی در دنیا نمیافتد. فقط تعداد آدمهایی که به آن سؤال «بله» یا «خیر» جواب میدهند زیاد میشود و خیلیها هم فهرست اسامی ائمه را یاد میگیرند.
اتفاقهای دیگری هم هست؛ آنچه میخواهم بگویم تمامی ندارد و خیلی هم اصرار ندارم که همهچیز را بگویم. احساسم این است که این موضوع به تحقیقی خیلی وسیع و به اصطلاح میدانی نیاز دارد: آدم باید چند مکتب، از دینی و غیردینی، انتخاب کند و تاریخشان را با این دیدگاه خیلی با دقت بخواند و بعد بکوشد کلیاتی را که میبیند استخراج کند. من الان همین چیزهایی را میگویم که خیلی بدیهی است؛ برای همین، چون کامل نیست، خیلی هم برایم مهم نیست که همهچیزش را بگویم.
در ادامهٔ همین به اصطلاح از بین رفتن محتوا — چون مکتب به اسمی تبدیل میشود که روی یک جمع گذاشته شده است — چیزی که کموبیش در همهٔ مکاتب، حتی مکاتبی که دینی نیستند، میبینید، نوعی احساس تقدیس و تقدس نسبت به رهبرهاست؛ نسبت به کسانی که آن مکتب را هدایت میکنند. این حس فقط به کسانی که در آغاز بودند محدود نیست. فکر میکنم دفعهٔ قبل گفتم که یکی از مشکلاتی که در همهٔ مکاتب پیش میآید، دگماتیسم است؛ چون وقتی با عوام سروکار داری، باید با قاطعیت حرف بزنی و به آنها چنین القا کنی که آدمی هستی که حقایق را میداند و حقایق روشناند؛ مثلاً احکام فقهی روشناند، من احکام فقهی را میدانم و شما باید به آنچه میگویم عمل کنید. اگر جایی که شک و تردید هست، شما هم این مسائل را با شک و تردید بیان کنید، عوام دنبالتان راه نمیافتند. عوام دنبال کسی راه میافتند که کاملاً قاطعانه حرف میزند و کاملاً به خودش اطمینان دارد.
فرض کنید کسی چوپان گلهای باشد و گوسفندها از او بپرسند ما را کجا میبری، و بگوید: داریم این راه را میرویم؛ فکر میکنم به جایی برسد که علفی برای خوردن باشد، شاید هم نباشد. گوسفندها هم دنبال چنین چوپانی راه نمیافتند؛ چه رسد به مردم. انتظار مردم واقعاً این است که رهبر بگوید: من میدانم شما را کجا میبرم، راهش هم همین است، دنبال من بیایید؛ این کارها را بکنید تا سعادتمند شوید. بنابراین باید حس قداستی نسبت به رهبرها وجود داشته باشد: اینها آدمهای خاصیاند؛ اگر مسائل دینی در کار باشد، باید این تصور وجود داشته باشد که اینها افراد مقدسیاند که با ماورای طبیعت ارتباط دارند و تحت هدایت الهیاند، تا من احساس کنم میتوانم دنبالشان بروم. در مکاتب دیگر هم همین اتفاق میافتد؛ یعنی هالهای از قداست اطراف آن رهبرهای اصلی به وجود میآید.
قبلاً در همین کلاسها این مثال را دربارهٔ استالین زدم. اینطور نیست که فکر کنید مردم صرفاً به این عنوان که استالین آدمی روشنفکر است دنبالش راه افتادند؛ واقعاً حسی از قداست دربارهٔ لنین و استالین وجود داشت، حتی در مکتبی مثل مارکسیسم که اصلاً نه تنها دینی نیست، بلکه ضدمذهبی هم بوده و حداقل در نسخهٔ روسیاش کاملاً ضدکلیسا تبلیغ میکردند. ولی میبینید که چون عوام به داشتن چنین حسی نیاز دارند، خودبهخود آن قداست را منتقل میکنند؛ و چون این از نظر سیاسی و اجتماعی به نفع آدمهایی است که آن بالا هستند، معمولاً مخالفتی با آن نمیشود. آن حس به اصطلاح کاریزما و تبعیتی که نتیجهٔ کاریزماست، در تمام مکاتبی که اجتماعی و تودهای میشوند وجود دارد. رهبرها یا شخصیتهایی کاریزماتیکاند، یا اگر نه، با تبلیغات به موجوداتی تبدیل میشوند که آن کاریزما را دارند.
این را بهشدت در مسیحیت میبینید: آدمهای سه چهار قرن اول آدمهای مقدسیاند و وقتی از آنها اسم برده میشود، همهشان قدیساند. آگوستین با آن سوابقی که در دوران جوانی داشت — کتاب معروفی دارد به اسم «اعترافات»؛ اگر بخوانید، البته با احتیاط که دچار فساد اخلاق نشوید، میبینید در جوانیاش اصلاً چه زندگیای داشته است — ولی سن آگوستین است. به هر حال روزی توبه کرده و مسئول اصلی شکلگیری نظام الهیاتی مسیحیت در قرون اولیه است و او را قدیس به حساب میآورند. مثالهای جالب دیگر سنت پیتر و سنت پلاند که در خود انجیل با همدیگر درگیرند و اختلافنظر دارند و هر دو قدیساند. با تمام اختلافهایی که در قرون اول میان آدمها هست، به هر حال حس قداست نسبت به آبای کلیسا لازمهٔ اعتقادات مسیحی است، تا بپذیرید که این اعتقاد در قرون اولیه منحرف نشد. بنابراین آنهایی که نهایتاً برنده شدند، قدیساند.
شاید کلیترین نکته، مخصوصاً دربارهٔ ادیان، این است که گرایشی وجود دارد. هر مکتبی، و بهطور خاص هر دینی، همیشه از هستهای معنوی شروع میشود. حالات معنوی و اخلاق خاصی داشتن، چیزی درونی است؛ اینکه آدم باتقوایی باشید، معرفت داشته باشید، به معنای واقعی کلمه ایمان داشته باشید و به همان معنای واقعی کلمه مسلم باشید، اینها چیزهایی درونیاند و بنابراین خیلی قابل تشخیص نیستند. آنچه قابل تشخیص است، مثلاً حرفهایی است که میزنید و کارهایی که میکنید؛ یعنی ظواهر رفتاری که بیشتر میبینیم. فکر میکنم بهطور واضح، بدون اینکه هیچ کنترلی در کار باشد، این جریان تاریخی دربارهٔ هر دین و مکتبی پیش میآید که چیزهایی که قابل دیدن نیستند و معنویتر و درونیترند، به حاشیه میروند و چیزهایی که ظاهریترند، به قسمت اصلی کار میآیند.
مثلاً در ادیان دربارهٔ فقه، یعنی احکام اعمالی که آدمها باید انجام دهند، هزاران هزار کتاب نوشته میشود و کار آکادمیک رویش انجام میشود؛ ولی دربارهٔ ایمان و احوالات مؤمنان و اینکه چگونه میشود به اینها رسید چنین نیست، چون سختتر است. اینها اصلاً چیزهایی درونیاند، خیلی قابل دیدن و ملموس نیستند و بهراحتی هم نمیتوانید دربارهٔ آنها دستورالعمل بدهید. در حالی که اینها اصلاند و آنها فرع، کمکم در طول تاریخ به سمت معارفی میرویم که بهراحتی قابل بیاناند. احکام و کارها را میشود بیان کرد؛ ولی آنچه مربوط به قلب است — اینکه به چه چیزهایی توجه کنید یا نکنید، چه حالات روحی داشته باشید یا نداشته باشید — چیزی نیست که بشود خیلی دربارهاش حکم صادر کرد و آدم هم کنترل مستقیمی بر آن ندارد. مثلاً به آدمها بگویید حسد نورز؛ میتوانید بگویید بعضی کارها را نکن، ولی فکر میکنم آدمی که حسود است مشکلی دارد و بهراحتی نمیشود به او فرمان داد که اینطور نباش. ولی به آدم میشود فرمان داد که نمازت را مثلاً با این شرایط بخوان.
آن حالات معنوی منشأ دیناند و آن احکام ظاهری اصلاً برای حفظ آنها درست شدهاند. اگر ایمان در وجود شما مستقر شده است، باید روزی پنج بار نماز بخوانید تا این تذکر و ایمانتان به توحید همیشه در وجودتان باشد؛ مدام خودتان را از کار و جامعهای که در آن هستید جدا کنید، روزی پنج بار به خلوتی بروید و انگار تجدید عهد کنید و برگردید. آن حکم اصلاً برای این است که آن حالت معنوی را حفظ کنید، کمکم به وجود بیاورید و در زندگی و وجود خودتان گسترش دهید.
ولی واقعیت این است که آن قسمتهایی از معارف که قابل بیاناند، راحتتر به کلام درمیآیند و راحتتر میشود دربارهشان بحث کرد؛ و دربارهٔ احکامی که جنبهٔ ظاهریتری دارند، بیشتر میشود حرف زد. بنابراین اینها کمکم حجم بیشتری از مسائل را دربر میگیرند و چیزهایی که اصلیترند به حاشیه میروند. فکر میکنم دربارهٔ ادیان همیشه این اتفاق میافتد، مخصوصاً دربارهٔ اسلام و یهودیت که شریعت نسبتاً پیچیدهای دارند. یهودیت که واقعاً شریعت گستردهای داشته؛ اسلام هم همینطور، البته نه به آن شدت؛ ولی به هر حال قسمت شریعتشان بهطور غیرقابل کنترلی گسترش پیدا کرده و بحثهای دیگر در حاشیه قرار گرفته است.
اگر مجموع ساعتهایی را که در طول زندگیتان تعلیم دینی دیدهاید جمع بزنید — منظورم این نیست که کلاس رفته باشید؛ چیزهایی هم که خودتان یاد گرفتهاید دربارهٔ اینکه برای مسائل دینی چه کارهایی باید بکنید — میبینید که بخش خیلی بزرگی از آن به فقه و مسائل فقهی و مسائل اعمال اختصاص دارد و بخش کمترش به اینکه در مسائل معنوی تربیت شده باشید. استاندارد این است، مگر اینکه کسی خودش دنبال آن بخش معنوی زندگیاش برود. به هر حال این رفتن به سمت چیزهای ظاهری، یعنی چیزهایی که دیده میشوند و ملموساند، رفتار کلی بشر است و چیز خاصی مربوط به آدمهای مخصوصی نیست.
نکتهٔ دیگری که به نظرم مهم است — این حرفها را همینطور پراکنده میزنم — تفاوتی است که رفتار مکاتب در زمانی که در اقلیتاند با زمانی که در اکثریت قرار میگیرند پیدا میکند. نوعی انحرافها پدید میآید که انگار مخصوص مکاتبی است که در اقلیتاند، و نوعی انحرافها که مخصوص کسانی است که در اکثریتاند. فکر میکنم اگر تاریخ شیعه و سنی را همینطور تطبیقی مطالعه کنید، کموبیش میشود اینها را دید؛ نوع مشکلاتی که سنیها دارند کمی با مشکلاتی که شیعیان دارند فرق میکند. مثلاً آنها که در اکثریتاند، بیشتر گرفتار آن نوع انحرافهایی میشوند که مربوط به تعامل با قدرتهای سیاسی است. مثلاً جامعهٔ روحانیتی که رهبر اهل تسنن بود، همیشه تحت نفوذ خلفا بود؛ برخلاف آن، یکی از محسنات تشیع در طول تاریخ این بوده که حتی بعد از تشکیل حکومت صفویه نمیبینید روحانیت شیعه هیچوقت تابع حکومت شده باشد. یعنی حتی بعد از صفویه، حکومت و شاه مفتی یا مرجع تقلید شیعه را تعیین نمیکردند؛ هرچند به نظر میآید این مرجعیت مفهوم خیلی قدیمیای در تاریخ تشیع نیست. ولی رهبران دینی اینطور نبودند که از سوی حکومت نصب شوند.
در حالی که خلفا از همان قرون اولیه، همانطور که مثلاً قاضیالقضات را نصب میکردند، رهبران دینی را هم مشخص میکردند. همین الان هم در جامعهٔ اهل تسنن، مفتی اعظم با حکومت ارتباط دارد و حکومت تأییدش میکند؛ همانطور که — اگر اشتباه نکنم — در زمان شاه، امام جمعهٔ تهران را شاه نصب میکرد و اینکه چه کسی در مسجد جامع تهران نماز جمعه بخواند، شاه تأیید یا حتی نصب میکرد. ما در روحانیت تشیع هیچوقت این را نداشتیم و مرجعیت دینی تابع سیاست نبوده است؛ ولی در اهل تسنن این اتفاق میافتد. معلوم است که آنکه در اکثریت است و معمولاً تحت تأثیر حکومت و سیاست قرار میگیرد، چه مشکلاتی پیدا میکند: اصلاً باید نیاز خلفا را رفع کنند. همانطور که قاضیالقضات باید به اصطلاح دم خلیفه را ببیند، مفتی اعظم هم باید تا حدی تابع درخواست خلیفه باشد؛ اگر خلیفه میخواهد به جایی حمله کند و مجوز ندارد، مفتی به هر حال باید مجوزی بدهد، وگرنه خلیفه عوضش میکند. اینطور مسائل دنیایی بهشدت با مسائل دینی درگیر میشود. وقتی دین را در جایگاهی قرار میدهید که انگار با حکومت یکی میشود، دین به ایدئولوژی حکومت تبدیل میشود.
اینها انحرافهایی خیلی وحشتناکاند که در اکثر مکاتب هست. مسیحیت را بهوضوح میبینید که پیش از رسیدن به مقام دین رسمی در امپراتوری روم وضعیتی دارد و هنوز در اقلیت است؛ بعد از اینکه به آنجا میرسد، وضعیت دیگری پیدا میکند و کمکم تغییر شکل میدهد، نهادهای دینی تحت تأثیر حکومت قرار میگیرند و الی آخر. مثلاً شورای نیقیه — نمیخواهم وارد جزئیات شوم — را امپراتور روم تشکیل میدهد و خودش رئیس جلسه است. روحانیون را از اطراف و اکناف دعوت کرده و آنجا آمدهاند؛ ولی همانطور که در تاریخ ثبت شده، در اکثر جلساتی که امپراتور شرکت میکرده، رئیس جلسه بوده و هنوز مسیحی نشده بوده است. واقعاً جالب است: این جلسات را برای بررسی اختلافات علمای مسیحیت تشکیل داده، خودش مسیحی نیست و انگار جلسه را کنترل میکند. طبیعی است که چنین جلسهای به نتایج دینی خوبی نرسیده باشد؛ به هر حال به نظر میآید اساس تشکیلش سیاسی بوده است.
مشکل اقلیت هم معلوم است: اقلیت مشغول این است که به اکثریت برسد. یکی از مشکلات مکاتبی که در اقلیتاند و میل به تبلیغ و اکثریت شدن دارند، این است که دچار این مشکل میشوند که مثلاً جاهایی را کمی آسانتر بگیرند؛ یعنی بیشتر ببینند مردم چه میخواهند. مفتیای که آن بالاست بیشتر باید نظر خلیفه را جلب کند؛ مردم غلط میکنند که حرفش را گوش ندهند. اگر بگوید مردم روزی ۱۵ بار هم باید در مساجد بیایند و نماز بخوانند، باید بخوانند؛ اگر نه، سربازهای خلیفه مردم را به زور میآورند. بنابراین لازم نیست در مسائل احکام تخفیفی بدهد؛ مفتیای است که نیروی نظامی پشتش است و راحت میتواند اجرا کند و کاری هم ندارد که مردم خوششان میآید یا نمیآید. بیشتر باید مواظب این باشد که آن مراجع سیاسی از فتواهایش خوششان میآید یا نه. ولی آنکه در اقلیت است، ناخودآگاه با مردم کنار میآید تا همین چهار نفری را هم که هستند از دست ندهد؛ شاید شش نفر دیگر هم بیایند.
مثلاً اگر از من بپرسید چطور شده است که پنج وقت نماز خواندن شیعیان به سه وقت تبدیل شده، میگویم این مسئلهای معنوی نیست. مردم گفتهاند اینطوری راحتتر است و آنها هم گفتهاند اشکالی ندارد. همین الان اگر این سه وقت را پنج وقت کنید، عدهای از مردم میگویند که ظهر بروند نماز بخوانند و دوباره عصر به مسجد بروند و نماز بخوانند؟ به هر حال سخت است. البته هیچکس به این جالبی مسجد نمیرود. حتی ممکن است اگر اینطور بگویید، دیگر در خانهشان هم نماز نخوانند. به هر حال اقلیت کمی بیشتر تحت تأثیر خواستههای عوام تغییر شکل میدهد، در حالی که اکثریت تحت تأثیر خواستههای حکومت تغییر شکل میدهد.
باز اینها نیاز دارد که کمی تاریخ مکاتب را بخوانید. خودم آنقدر در این زمینه و به این منظور مطالعهٔ جدی نکردهام که بخواهم واقعاً اصولی کلی بگویم و مثالهای خیلی مشخصی بزنم. ولی فکر میکنم همینطور از دور که نگاه میکنید، قابل حدس زدن است که چه شرایطی چه تغییراتی میتواند در مکتب به وجود بیاورد. منظورم این است که فکر میکنم اگر چنین دیدگاههایی داشته باشید، این بحثها مفیدند. چگونه میتوانند مفید باشند؟ فرض کنید من عقیدهای را در تشیع قرن هشتم ببینم، که هنوز از نظر سیاسی و اجتماعی مکتبی تحت فشار است. اگر ببینم فقها سفت و سخت ایستادهاند و میگویند حکمی باید اینطور باشد و هیچ امتیازی نمیدهند، خیلی احساسم این است که صادقانه عمل کردهاند؛ یعنی تحت تأثیر آن جاذبهای که عوامگرایی داشته قرار نگرفتهاند. ولی جاهایی که امتیاز دادهاند و حکمی به مرور زمان سادهتر شده است، دربارهٔ تشیع میتوانم حدس بزنم که این ممکن است جزو همین انحرافها باشد؛ به شرط آنکه از قبل این ذهنیت را داشته باشم که در این قرن دینی اقلیتاند.
بنابراین پیشفرضی دارم که چه نوع تغییراتی در احکام در جهت جریان انحراف است و چه تغییراتی نیست، و چه چیزهایی ثابت مانده است. یعنی وقتی دیدگاههای کلی دارم، جهت پیکان انحراف را به سمتهایی میبینم و بنابراین آنجاها شک میکنم و بیشتر بررسی میکنم که مثلاً دربارهٔ این حکم فقهی، این تغییر واقعاً چرا اتفاق افتاده است. مثلاً وقتی در قرن چهارم یکباره یک سری فتواهای مربوط به جهاد در فقه شیعه هم ظاهر میشود که قبلاً نبوده، اینجا میتوانید احساس کنید که شاید نوعی سازش با حکومت وقت در کار است؛ یعنی تشیع میکوشد زمینهٔ رسمی شدن خودش را فراهم کند. جریان تاریخی آن دوره را که بخوانید، میبینید چنین اتفاقی افتاده است: تشیع مثلاً در قرن چهارم برای اولین بار از سوی خلفا بهعنوان دین رسمی پذیرفته شده و همزمان میبینید کتابهای فقهی شیعه هم تغییراتی کرده است.
اینجا اگر دیدگاهی کلی داشته باشم که انحرافها معمولاً به چه سمتهایی ممکن است ایجاد شوند، آنوقت برای اصلاح کردن دیدگاهی دارم؛ همینطور نمیروم فقط متون را بخوانم و به همه به یک چشم نگاه کنم. مثلاً اگر بدانم در فرهنگ عرب چه چیزهایی بوده است، بیشتر شک میکنم که ماجرایی که خیلی به نظر میآید در این متون پایگاهی ندارد — حدیثی نداریم، آیهای نداریم، ولی چنین حکمی صادر شده — بیشتر تحت تأثیر فرهنگ عربی است تا متون دینی.
بهعنوان یک مثال: همهٔ شما میدانید اجماع چیست. میگویند یکی از راههای به دست آوردن حکم این است که ببینید علما در دورهای بر این حکم اجماع کردهاند. در فقه شیعه خوشبختانه وقتی حرف از اجماع میشود، اکثریت اعتقادشان این است که اجماع بهخودیخود منشأ صدور فتوا نیست، مگر اینکه به اصطلاح کاشف از حکمی باشد؛ یعنی از آن اجماع، از اینکه در قرنی همهٔ علما همین را میگفتند، بتوانید به این نتیجه برسید که حکمی، مثلاً حدیثی، وجود داشته و آنها بر اساس آن میگفتند. ما حالا به آن منشأ، یعنی آن حدیث، دسترسی نداریم؛ مثلاً در کتابهایی بوده که همهشان نابود شدهاند و خیلی از احادیث ممکن است به دست ما نرسیده باشد. ولی این اجماع همهٔ علما در طول زمان نشان میدهد، یعنی کاشف از این است، که مثلاً امام معصوم حرفی زده بوده که اینها آن را میگفتند؛ نه اینکه صرفِ اجماع معنایی مقدس داشته باشد.
ولی قبول دارید که اجماع دریچهٔ خوبی است برای اینکه مسائل تاریخی و جغرافیایی وارد دین شود. مثلاً فرض کنید میگویند دربارهٔ اینکه مسلمانها باید ریش داشته باشند، هیچ حدیث و چیزی وجود ندارد و این از اجماع درمیآید؛ آن هم نه اینکه علما گفته باشند، بلکه اینکه مسلمانها در طول تاریخ همه ریش داشتند. من فرض میکنم این حکم اینطور است و کسی این فتوا را داده باشد: بنا به اجماع، چون حکمی بوده و همه به آن عمل میکردند، پس به نظر میآید که چیزی دربارهٔ آن وجود داشته که به ما نرسیده است؛ ولی بیشتر به نظر میرسد که این یک سنت عربی باشد.
عربها مثلاً ریش داشتند و مسلمانها در آغاز عرب بودند و همهشان ریش داشتند. بعد دیگران دیدند اینها ریش دارند و مسلمان که میشدند، ریش میگذاشتند تا شبیه آنها شوند. این مثل آن است که آدم بگوید لباده پوشیدن جزو احکام دین است، چون در دورانی همه لباده میپوشیدند. اگر در اجماع دقت نکنید، اجماع جای خیلی خوبی است برای ورود جریانهای تاریخی و اجتماعی؛ مثلاً در دورهای میبینید همهٔ فقها یک فتوا دادهاند، در حالی که ممکن است همهشان به دلیلی تاریخی یا جغرافیایی اشتباه کرده باشند. من بهراحتی نمیتوانم بگویم که اگر علما در زمانی همه یک فتوا دارند، این کاشف از منشئی حدیثی است و آنجا حکمی وجود داشته است. اجماع خیلی خطرناک است، چون راه خوبی برای این ورود است؛ و فکر میکنم به همین دلیل درجهٔ عربیت فقه سنیها خیلی از ما بیشتر است. چون علاوه بر اینکه به سنت حسنهٔ خلفای راشدین خیلی احترام میگذارند — که فکر میکنم خودش منشأ اصلی ورود فرهنگ عربی به اسلام است — اینجور برداشتها را هم دارند؛ یعنی همان کاری که مسلمانها در یکی دو قرن اول کردند، انگار اصلاً منشأ فتواست و مردم تا آخر هم باید همانطور رفتار کنند. بنابراین طبیعی است که اینطور راه برای ورود فرهنگهای آن زمان باز میشود.
چیزهای پراکندهٔ زیادی اینجا یادداشت کردهام که فکر میکنم خیلی مهم نیستند؛ ولی این یکی چیز خیلی مهمی است. واقعیتش این است که مهم است و کمی هم دربارهٔ آن صحبت میکنم. قبلاً به این موضوع اشارهای کردم: تحولی که وقتی کار یک مکتب میگیرد به وجود میآید، این است که مکتب از حالت چیزی معنوی که در فکر آدمهاست، کمکم در جامعه مستقر میشود و به یک نهاد اجتماعی تبدیل میشود. از لحاظ جامعهشناسی، اصلاً تشکیل شدن یک نهاد اجتماعی مقتضیات خودش را دارد. مثالهایی که دربارهٔ اقلیت و اکثریت زدم روشناند؛ حالا نهادی اجتماعی مثل کلیسا را در نظر بگیرید. در ابتدا که مسیحیت رشد میکند، کلیسا نهادی اجتماعی نیست که جایی تثبیت شده باشد و رهبرانی داشته باشد؛ مسیحیان مثلاً بهنوعی با همدیگر ارتباط داشتهاند. کمکم ظرف یکی دو قرن نهادی به اسم کلیسا به وجود میآید و بعد کلیسا کمکم به نهاد اصلیای تبدیل میشود که دین را رهبری میکند و میگوید اصلاً دین چیست و چه چیزی دین نیست.
یعنی جامعهٔ روحانیتی به وجود میآید که از کانالهای مشخصی میگذرند: این نهاد برای خودش عضوگیری میکند، آنها را تعلیم و تربیت میدهد و طبق مراسمی رهبری دارد؛ مثلاً کلیسای کاتولیک یک پاپ دارد. اینکه این رهبر طی چه روندی انتخاب میشود، همه از مقتضیات نهاد شدن است. شیوهٔ انتخاب رهبری مثل پاپ اصلاً در متون دینی مسیحیت نیست؛ اصلاً چنین عنوانی نیست. وقتی نهادی اجتماعی تشکیل میدهید، وقتی دین در جامعه جا میافتد و پیروان زیادی پیدا میکند و رهبرانی لازم دارد، کمکم مثل هر نهاد اجتماعی دیگری باید برای خودش سلسلهمراتبی ایجاد کند. باید در درون خودش مکانیسمهایی ایجاد کند که آدمها چگونه و طبق چه ضوابطی به چه پستی میرسند. مناسباتی درون این نهاد پیش میآید و مناسباتی میان این نهاد با قدرتهای سیاسی و اجتماعی و نهادهای دیگر اجتماعی. اینها کاملاً با مکتب بودن و عقیده بودن تفاوت دارند؛ کاملاً مسائلی اجتماعیاند و قوانین خودشان را دارند. یعنی مناسبات قدرت، وارد شدن به سیاست و وارد شدن به اجتماع در مقام یک نهاد، مکانیسمهای خاص خودش را دارد؛ اینطور نیست که بستگی به این داشته باشد که شما چه دینی دارید.
مثلاً در یک نهاد اجتماعی دگماتیسم لازم است، چون باید یک سری دگم داشته باشید که به پیروان خودتان بگویید اینها عقاید صحیحاند و به این ترتیب استقرار پیدا کنید. باید سعی کنید پیروانتان را یکشکل کنید و اجتماعی داشته باشید. حتی اگر در این مکتب پیشبینی نشده باشد، نهاد شدن سلسلهمراتب ایجاد میکند. الان مثلاً در کلیسای کاتولیک سلسلهمراتب بسیار دقیقی وجود دارد که قرنهاست به وجود آمده است. شیوهٔ انتخاب پاپ را احتمالاً دیدهاید؛ به هر حال حداقل انتخاب یک پاپ را دیدهاید: روزی جمع میشوند، دود سفید میآید، دود سیاه میآید؛ به هر حال مراسمی است. در این مراسم، چه کسانی دعوت شوند و در این جلسه شرکت کنند؟ طبق چه ضابطهای آدمها برای پاپ شدن کاندید شوند و رأیگیری انجام شود؟
فیلمی هست به اسم «کفشهای ماهیگیر» که Anthony Quinn در آن بازی کرده؛ ماجرای معروف انتخاب یکی از پاپها در قرن بیستم است و تقریباً همهٔ فیلم نشان دادن این مراسم است. کاردینالها جمع میشوند و کاندید معرفی میکنند؛ درست است که فیلمی هالیوودی است، ولی به هر حال تا حدود زیادی مستند است و میتوانید ببینید آن داخل چه میگذرد، چون هر کسی به آن جلسه راه ندارد. آدمهای خیلی خاصی در جلسهای جمع میشوند و مردم بیرون میایستند؛ در محوطهٔ کلیسای سنت پیتر مردم با هیجان زیاد تجمع میکنند. من انتخاب دو پاپ را دیدهام؛ یکیاش همین طفلک ژان پل دوم بود — دوم، نه اول. آن هم اتفاق فوقالعادهای بود، چون برای اولین بار پاپ لهستانی بود، از اروپای شرقی؛ در حالی که همیشه پاپها ایتالیایی بودند. این سنت شکسته شد و پاپی از اروپا، آن هم از اروپای شرقی و از یک کشور کمونیستی، انتخاب شد و بلافاصله در لهستان انقلاب شد. نهضت همبستگی لهستان بهشدت تحت تأثیر این انتخاب بود و حتی آن موقع میگفتند این انتخابی سیاسی است و غرب میخواهد از حس دینی مردم لهستان استفاده کند؛ مردمی که مذهبیترین آدمهای اروپا هستند. ورشو را شهر کلیساها میگویند؛ میگویند در همهٔ کوچهها یک کلیسا هست و مردم بهطور مداوم آنجا اعمال مذهبی انجام میدهند. تصورش را بکنید که چنین کشوری کمونیستی شده بود و مردم اصلاً از همان روز اول احساس خوبی نسبت به حکومت خودشان نداشتند.
به هر حال مردم بیرون میایستند و منتظرند دود سفید ببینند و ممکن است روزها طول بکشد تا آن داخل اتفاقهایی بیفتد و پاپ انتخاب شود. آیا میتوانید بگویید اینها جریانهایی مقدساند و واقعاً جزو دین مسیحاند؟ اینکه نهادی اجتماعی به اسم کلیسا به وجود آمده که این سلسلهمراتب را دارد، پاپ دارد، کاردینال دارد، اسقف دارد، کشیش دارد، آیا این اصطلاحات اصلاً اصطلاحات انجیلیاند؟ آیا این را مسیح پیشبینی کرده است؟ البته خود آنها طبعاً میگویند اینها مثلاً با الهام روحالقدس به وجود آمده است؛ ولی واقعیت این است که نظام اجتماعیای که مسیحیها دارند، نظامی است که هر نهادی باید داشته باشد. وقتی دین به نهادی اجتماعی تبدیل میشود، نمیتواند سلسلهمراتب ایجاد نکند و نمیتواند رهبر نداشته باشد؛ وگرنه هرجومرج میشود و مثلاً هر کس میتواند بیاید و ادعای پاپ بودن کند. یک بار در تاریخ مسیحیت اختلافاتی پیدا شد که دو پاپ داشتیم: تا مدتی یکی در واتیکان بود و یکی هم در آوینیون، که آنها هم برای خودشان ادعای پاپ بودن داشتند؛ این اختلافات داخل خود کاتولیسیسم پیدا شد. اینطور نمیشود؛ اگر این ضوابط را نگذارید، ممکن است تعداد پاپها خیلی بیشتر هم بشود. بعد میخواهید چه کار کنید؟ چگونه میخواهید این جامعه را رهبری کنید؟
دین در این به اصطلاح فرایندی که وارد اجتماع میشود و کمکم نهادهای اجتماعی را تشکیل میدهد، خودبهخود و بهاجبار چیزهایی را در خودش وارد میکند که منشأ مقدسی ندارند؛ اینها جزو مناسبات قدرت و مناسبات اجتماعیاند و بهاجبار ایجاد میشوند. ولی حداقل دربارهٔ ادیان این اتفاق میافتد که همهٔ این اتفاقها مقدس میشوند؛ یعنی این نهاد اجتماعی است که مقدس میشود، نه اینکه عقیدهای مقدس وجود دارد و ما بگوییم این نهاد را خودمان ساختهایم. دربارهٔ پاپ و شیوهٔ انتخابش هم همینطور است: یک مسیحی کاتولیک اگر میخواهد به عصمت پاپ معتقد شود، باید احساس کند در آن جلسه اتفاقی مقدس میافتد و روحالقدس است که آنجا ذهنها را رهبری میکند و کسی پاپ میشود. وگرنه اگر معتقد باشند که نه، این چیز خاصی نیست، آنوقت انتخاب پاپ چیزی مثل تعیین رئیس سندیکای کارگری است: جمع شدهاند و رأی میدهند؛ واقعیتش این است که آخرش رأی میدهند تا پاپ انتخاب شود. ولی باید این احساس را ایجاد کنید که اینجا اتفاقی مقدس در حضور خداوند رخ میدهد، روحالقدس اینجا دخالت میکند و کسی که نمایندهٔ واقعی مسیح است در این جلسه انتخاب میشود؛ وگرنه ممکن است شیرازهٔ آن نهاد اجتماعی از هم بپاشد.
من واقعاً اینها را از راه دور و همینطور نگاه میکنم و کاری هم به مسیحیت و غیرمسیحیت ندارم. اینطور نیست که حرفهایی که میزنم به این جهت باشد که حتماً مثالی در مسیحیت داشته باشند. به هر حال یک مکتب در طول چند قرن حیاتش روندی از شکلگیری و روندی از تکامل و تطور دارد، کمی این طرف و آن طرف میشود و تحت تأثیر جریانهای اجتماعیسیاسی قرار میگیرد؛ و فکر میکنم اگر قرار است سالم بماند، باید در هر مکتبی همیشه روندی ضد این تحرکات داشته باشیم: روندی که در آن بهطور مداوم به آن منشأهای اصلی برگردیم و اصلاحاتی انجام دهیم. در همهٔ ادیان میبینید که این اتفاق میافتد؛ هر چند قرن یک بار آدمهایی بهعنوان مصلح پیدا میشوند و سعی میکنند اصلاحاتی ایجاد کنند. ولی فکر میکنم خیلی مهم است که اول بدانیم انحرافها اصولاً از کجاها میآیند و بعد سعی کنیم دنبال انجام اصلاحات برویم.
یعنی اگر بدانم و بهطور طبیعی انتظار داشته باشم که قومیت عربی در احکام اسلامی بازتابهایی پیدا کرده باشد، وقتی جایی حکمی میبینم که ضد سنتهای عربی است، خیلی احساس میکنم که این حکم، ولو اینکه مدارکش خیلی محکم نیست، به احتمال زیاد حکمی دینی است؛ وگرنه چگونه، برخلاف همهٔ جریانهای تاریخیاجتماعی آن زمان، ایجاد شده است؟ حالا نمیخواهم مثالی بزنم که شاید خیلی منطبق نباشد، چون اینجا سندهای خیلی محکمی وجود دارد؛ ولی این همه احکامی را در نظر بگیرید که در اسلام هست و طبق آنها باید در صحرای عربستان از آب استفاده کنید. اگر مثلاً غسل و همهٔ این چیزها با شن و ماسه بود، آدم فکر میکرد که خب، اینها آب نداشتند و ممکن است اصل احکام با آب بوده و بعد آن را به شن و ماسه تبدیل کردهاند. البته در این موردی که میگویم، چون کاملاً در قرآن ثبت و ضبط شده و هیچ شکی در آن نیست، شاید مثال خوبی نباشد. ولی اگر واقعاً دربارهٔ این فتواهای مربوط به طهارت به اندازهٔ کافی مرجع مکتوب نداشتیم، قبول دارید که استفاده کردن از آب در عربستان حکمی خیلی سخت و برخلاف به اصطلاح جریان طبیعی بوده است؟ مردم باید مدام آب گیر بیاورند و همیشه در خانهشان آب داشته باشند، نه برای خوردن بلکه برای شستوشو، تا اگر لازم شد یک بار نماز بخوانند، مثلاً خودشان را سر تا پا بشویند. فکر میکنم این در جامعهٔ عربستان نوعی ساز مخالف زدن بوده است.
بنابراین حتی اگر برای این فتوا مرجع مکتوب مشخصی مثل قرآن یا حدیثهای محکم وجود نداشت، باز احساس میکردم که به احتمال زیاد حکمی دینی است؛ مثلاً فرض کنید این حکم در یهودیت هم هیچ سابقهای نداشته است. اگر میخواهید بگویید این حکم انحرافی است، باید بگویید از کجا آمده است. اگر این حکم نبوده، کدام آدم دیوانهای یکباره فتوا داده است که بروید همهتان در صحرای عربستان چند سطل آب در خانهتان داشته باشید، چون لازم میشود؟ یعنی سخن دربارهٔ حکمی است که خلاف عادت اعراب است و مثلاً در احکام یهودیت هم نیست؛ البته مثالی که میزنم منطبق نیست. دیدگاههایی که به من میگویند انحرافها از کجا میآیند، میتوانند در تشخیص اینکه چه چیزهایی احتمالاً انحرافی است و چه چیزهایی انحرافی نیست تأثیر بگذارند. اگر عقایدی در عربستان وجود داشته و بعداً میبینید که مثلاً از قرن چهارم و پنجم در متون ما هم چنین عقایدی به وجود آمده، میتوانید حدس بزنید که شاید منشأ عربی یا مثلاً منشأ یونانی دارد.
آنچه گفتم به اصطلاح کامل نیست و بحث را بهنوعی تمام کردم؛ همین الان هم در این یادداشتها چیزهایی هست که نگفتم. اینها فقط مثل طرح بحث است؛ و طبعاً از همین چیزهایی که گفتم، در بحث دربارهٔ تاریخ مسیحیت هم استفاده میکنم تا نشان دهم کجاها بهوضوح به نظر میرسد انحرافهایی ایجاد شده و چرا فکر میکنیم انحرافی بودن اینها واضح است.