→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۱۷ · مسیحیت

کتاب مقدس، سندیت و نقد تاریخی مسیحیت

۱۲,۶۷۲ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او پرسش اصلی بحث تاریخی را مطرح می‌کند و می‌گوید بحث تاریخی مثل کار علمی ساختن داستانی است که فکت‌ها را توضیح دهد. سپس از نقش ایدئولوژی در ساختن داستان و تشخیص فکت می‌گوید، و برای نشان‌دادن نوعی نگاه به‌اصطلاح سکولار، موقتاً در نقش یک آدم سکولار روایتی سکولار از پیدایش مسیحیت می‌آورد. بعد از آن نقش را رها می‌کند و دربارهٔ محیط یهودی و رومی و فکت‌های تاریخی دربارهٔ مسیح صحبت می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

از میان چند پرسش مشخصی که می‌خواهیم با بحث تاریخی به آن‌ها پاسخ دهیم، پرسش اصلی این است که عقاید مسیحیتی که امروز با عنوان مسیحیت ارتدوکس در دنیا وجود دارد، تا چه اندازه با دعوت و پیام اولیه‌ای که مسیح داشته انطباق دارد. این مسیحیت، بر اساس تعداد کلیساهای موجود، ممکن است چند هزار نسخه داشته باشد، یا دست‌کم دو سه نسخه؛ مثلاً دو نسخهٔ مهم کاتولیک و پروتستان. ولی کاتولیک و پروتستان هم به هر حال تا حد زیادی عقاید مشترک دارند: در نظام عقاید تا اندازه‌ای با هم اختلاف دارند، ولی تقریباً همه مصوبات شورای نیقیه را قبول دارند. پس منظور، عقاید مشترک مسیحیان امروز دنیاست، با صرف‌نظر از بعضی فرقه‌های خیلی خیلی کوچک که ممکن است امروز حتی یک نماینده هم در دنیا نداشته باشند.

نقطهٔ خاص دیگری که محل اختلاف مسلمانان و مسیحیان است و باید به‌طور خاص به آن نگاه کنیم، بحث‌های مربوط به مصلوب شدن مسیح است. مسئلهٔ خاص دیگر، اعتبار کشفیات باستان‌شناختی جدید است؛ و وقتی می‌گویم جدید، یعنی نسبت به تاریخ ۲۰۰۰سالهٔ مسیحیت جدیدند. این کشفیات البته تقریباً به نیمهٔ دوم قرن بیستم مربوط‌اند: پیدا شدن کتابخانهٔ نجع حمادی و پیدا شدن طومارهای بحرالمیت. در قرن بیستم کشف‌های دیگری هم شده و کتاب‌هایی پیدا کرده‌اند؛ باستان‌شناسی جدید هم در سال‌ها و دهه‌های اخیر در اطراف اورشلیم کارهایی کرده است که باز ممکن است از جهاتی مهم باشد. مجموعهٔ مستندی که دادم هم نمونه‌ای از نگاه آکادمیک و مثلاً سکولار به تاریخ مسیحیت است.

به هر حال، افزون بر آن مسئلهٔ کلی، قرار است دربارهٔ این دو سه مسئلهٔ خاص بحث کنیم؛ و هدف مشخص خود من این است که روشن شود وقتی می‌خواهید بحث تاریخی کنید، در واقع چه کار می‌کنید.

باز می‌خواهم یادآوری کنم که بحث تاریخی هم مثل یک کار علمی است؛ مثل به دست آوردن تئوری‌ای که فکت‌ها را توضیح می‌دهد. وقتی بحث تاریخی می‌کنید، داستانی می‌سازید که فکت‌های موجود را به هم پیوند می‌دهد و معقول جلوه می‌دهد. مثلاً داستانتان این‌طور شروع می‌شود که خداوند مسیح را فرستاده است، یا، دربارهٔ حقیقت مسیح، اینکه خود خداوند به‌صورت مسیح ظاهر شده است؛ و بعد اتفاق‌هایی افتاده که همه با هم جور درمی‌آیند. داستانتان، مثل یک تئوری، باید در درون خودش سازگار باشد؛ و هرچه داستان معقول‌تر و روان‌تر باشد و فکت‌ها را بهتر توضیح دهد، داستان بهتری است.

برای توضیح وقایعی که در اطراف پیدایش مسیحیت اتفاق افتاده، داستان‌های متعددی داریم: انواع داستان‌های سکولار و انواع داستان‌های دینی. مثلاً یکی از این روایت‌ها روایتی است که به‌نوعی می‌شود اسمش را روایت اسلامی گذاشت. متأسفانه ما واقعاً روایت اسلامیِ خیلی جدی‌ای که رویش کار شده باشد نداریم. مسلمانان بر اساس همین چند آیه‌ای که در قرآن هست، مثلاً قبول ندارند که حضرت مسیح مصلوب شده است، ولی قبول دارند که حضرت مسیح از مادرش، که باکره بوده، به دنیا آمده است. آنچه را در قرآن هست قبول دارند و آنچه را نیست قبول ندارند، و تقریباً هیچ‌وقت آن‌قدر به این موضوع اهمیت نداده‌اند. تقریباً می‌توانم بگویم که، جز یک مورد که بعداً به آن اشاره می‌کنم و به نظر من مورد جالبی است، یعنی کاری که کسی در ایران حدود مثلاً ۳۰ سال پیش انجام داده، این‌طور نبوده که مسلمانان بنشینند، همه‌چیز را جمع کنند و دیدگاه مشخصی دربارهٔ تاریخ مسیحیت ارائه دهند.

مثلاً در تاریخ مسیحیت، میان پولس از یک طرف و حواریونی که در اورشلیم زندگی می‌کردند از طرف دیگر، اختلافی پدید آمد که در خود کتاب مقدس هم منعکس شده است. خب، تکلیف مسلمانان چیست؟ کدامشان راست می‌گفت؟ پطرس راست می‌گفت یا پولس؟ یکی از قسمت‌های آن اختلاف این بود که آیا اصلاً باید مسیحیت را بیرون از چارچوب جامعهٔ یهودی تبلیغ کرد یا نه. در انجیل متی می‌خوانید که مسیح حواریون را از اینکه پیام را به غیر یهودیان برسانند نهی می‌کند و بر این تأکید دارد. من همیشه این نقل‌قول را می‌آورم و شک دارم که آیا در انجیل متی هست، یا این عبارت‌ها را درست در ذهن دارم یا نه؛ فکر می‌کنم آیه‌ای آنجا هست که مسیح می‌گوید: «اصلاً پیش سامری‌ها و جنتایلز، یعنی آن‌هایی که بیرون از محدودهٔ یهودی‌اند، نروید؛ بروید پیش گوسفندها.» این عبارت دقیقاً در انجیل هست: «بروید دنبال گوسفندهای گم‌شدهٔ خاندان بنی‌اسرائیل»؛ یعنی دنبال آن مردم بنی‌اسرائیل که گمراه شده‌اند بروید و آن‌ها را هدایت کنید؛ ما کاری به بیرون از محدودهٔ بنی‌اسرائیل نداریم.

منظورم از روایت اسلامی این است که ما مسلمانان، با آنچه در قرآن آمده به‌اضافهٔ فکت‌های تاریخی، خودمان هم به‌عنوان موجودی مستقل که روایت تازه‌ای با خود دارد، به‌نوعی وارد این اختلاف روایت‌ها شویم و روایتی اسلامی بسازیم. من سعی می‌کنم دست‌کم، بدون اینکه وارد جزئیات شوم، روایتی اسلامی نقل کنم؛ حالا چه مقدارش را خودم بسازم و چه مقدارش در واقع موجود باشد. فکر می‌کنم آنچه می‌گویم با بعضی از دیدگاه‌های کلی که امروز وجود دارد کمی تفاوت داشته باشد. ولی به هر حال فکر می‌کنم لازم است مسلمانان به‌نوعی وارد این ماجرا شوند و خودشان روایتی تاریخی بسازند که مستقل از روایت‌های موجود باشد و با فکت‌هایی که در قرآن هست سازگار باشد.

برای اینکه منظورم روشن‌تر شود، همین مسئلهٔ مصلوب شدن را در نظر بگیرید. مسلمانان می‌گویند حضرت مسیح مصلوب نشده است. خب، پس چه شده؟ به نظر می‌آید اکثریتشان اصلاً بر این نظرند که شخصی اشتباهاً به جای مسیح مصلوب شده است. حالا مسلمانان به این سؤال چگونه جواب می‌دهند؟ فرض کنیم این اتفاق افتاده و حضرت مسیح هم زنده است؛ بنا به روایت اسلامی اصلاً مصلوب شدنی در کار نبوده است: مسیح اصلاً نمرده و خداوند او را به سوی خودش بالا برده است. در واقع اختلاف روایت مسلمانان با مسیحیان این است که مسیحیان می‌گویند مسیح مصلوب شده، سه روز مرده و بعد رستاخیز اتفاق افتاده است؛ ولی آن‌ها نیز به زنده بودن مسیح و نزد خداوند بودنش اعتقاد دارند.

حالا خیلی از مسلمانان می‌گویند که حواریِ مورد نظر، یعنی جانشین به‌حق مسیح، پطرس بوده و پولس و امثال او آدم‌های شیادی بوده‌اند؛ فکر می‌کنم واقعاً خیلی‌ها عموماً چنین اعتقادی دارند: پولس عامل انحراف مسیحیت است و پطرس آدم خوبی بوده است؛ و به نظر می‌آید مسیح جایی در انجیل متی مثلاً روی پطرس به‌عنوان بانی کلیسا انگشت می‌گذارد. خب، اگر مسیح زنده است و این حواریون هم حواریونی هستند که دست‌کم بعضی‌شان به‌حق‌اند، باید در نوشته‌هایی که از همین حواریون و نسل دوم و سوم به جا مانده، اشاره‌ای به این شده باشد. ولی تقریباً همه اتفاق نظر دارند که مصلوب شدن اتفاق افتاده است. مثلاً از نظر تاریخی به نظر می‌آید که انجیل مرقس را شاید در اصل پطرس انشا کرده باشد؛ و آنجا هم همین است: فرقی نمی‌کند، در اینکه مسیح مصلوب می‌شود اتفاق نظر وجود دارد. یعنی یا باید بگوییم که هیچ‌کدام از این حواریون اصلاً برحق نبوده‌اند و همه‌شان در واقع به‌نوعی گمراه شده‌اند.

می‌دانید، منظورم از روایت اسلامی این است که فقط همین‌طور نگوییم حضرت عیسی مصلوب نشد، بلکه بقیهٔ ماجرا را هم توجیه کنیم. بعد از آن اتفاق‌هایی افتاده است: مثلاً آیا حضرت مسیح واقعاً بر حواریون ظاهر شده است یا نه، و این‌ها دروغ می‌گویند؟ ماجرای ۵۰ روز پس از رستاخیز مسیح، که روح‌القدس آمده و مانند این حرف‌ها، راست است یا دروغ؟ خلاصه باید اظهارنظری کرد. مثلاً یک روایت اسلامی می‌تواند این باشد که همهٔ حواریون، همهٔ آدم‌هایی که پس از مسیح بودند، کافر شدند، هیچ‌کدام راست نمی‌گفتند و همه‌چیز دروغ بوده است؛ یا عدهٔ خاصی بوده‌اند که آثاری از آن‌ها به جا نمانده است؛ یا اگر مانده، سعی کرده‌اند به‌نوعی معدومش کنند. مهم این است که اگر می‌خواهیم وارد این ماجرا شویم، به هر حال سعی کنیم داستان خودمان، یعنی روایت اسلامی، را به‌نحو معقولی بسط دهیم؛ و اگر مثلاً با فکت‌های تاریخی نمی‌خواند، یعنی اگر می‌گوییم مصلوب شدن حضرت مسیح اتفاق نیفتاده ولی فکت‌های تاریخی‌ای هست که نشان می‌دهد مصلوب شده، کمی وارد بحث شویم. فقط همین‌طور ننشینیم و نگوییم که این مصلوب شدن اتفاق نیفتاده است؛ سعی کنیم روایتمان را کامل کنیم.

به هر حال هدفم روشن است: اینکه وقتی بحث تاریخی می‌کنیم، می‌خواهیم چه کار کنیم. نکتهٔ خیلی مهم، که در همین جلسه‌هایی که بحث‌های کلی کردم هم چیز خیلی واضحی بود، این است که وقتی به تاریخ نگاه می‌کنید، همیشه، مثل نگاه کردن به وقایع روزمره، از ایدئولوژی خودتان استفاده می‌کنید تا بگویید اصلاً این اتفاقی که افتاد چه بود، یا چه اتفاق‌هایی می‌تواند بیفتد و چه اتفاق‌هایی نمی‌تواند بیفتد. سؤال‌هایی که به ذهن ما می‌آید، برداشت‌هایی که از وقایع می‌کنیم، و اینکه چه چیزهایی را می‌پذیریم و چه چیزهایی را نمی‌پذیریم، همه به این برمی‌گردد که در واقع چگونه به دنیا نگاه می‌کنیم.

شما جهان‌بینی‌ای دارید، از جمله دربارهٔ وقایع تاریخی؛ مثلاً انسان‌شناسی‌ای دارید. بگذارید نکتهٔ خیلی واضحی را به‌عنوان مثال بگویم. اگر دیدگاه سکولار داشته باشید، اصلاً چیزی به اسم وحی وجود ندارد. بنابراین وقتی به تاریخ مسیحیت نگاه می‌کنید، فهمتان این است که اینجا هیچ اتفاق معنوی خاصی، مثلاً روحانی و ماورای طبیعی، نیفتاده است: آدمی ادعای مسیحا بودن کرده است؛ یا ممکن است این آدم ادعای مسیح بودن نکرده باشد، ولی پیروانی پیدا کرده که بعداً این ادعا را اضافه کرده‌اند؛ یا، حالت سوم، اصلاً چنین آدمی وجود نداشته و خود آدم‌ها چنین روایتی را ساخته‌اند، چون به دلایل سیاسی و اجتماعی لازم داشتند که مسیحایی ظهور کند؛ ظهور نکرده بود، ولی آن‌ها او را ساختند.

ببینید، وقتی دید سکولار دارید، از همان نقطهٔ شروع نمی‌توانید نوعی از روایت را بپذیرید؛ ایدئولوژی‌تان به شما اجازه نمی‌دهد. شما روایتی می‌سازید که در درجهٔ اول با سایر افکاری که در ذهنتان هست سازگار باشد؛ نکتهٔ بعدی این است که به‌نوعی با فکت‌ها سازگار باشد و فکت‌های تاریخی موجود را توجیه کند. باید این‌طور باشد، و فکر می‌کنم خیلی واضح است که باید به ماجرا این‌طور نگاه کنیم؛ همان‌طور که در مسائل علمی نگاه می‌کنیم: هیچ اشکالی ندارد که در ساختن آن روایت از هر جزئیاتی که می‌خواهید، از عقاید و ایدئولوژی‌تان، استفاده کنید؛ هیچ ممنوعیتی وجود ندارد. همان‌طور که در علم کسی از شما نمی‌پرسد تئوری‌تان را از کجا آورده‌اید؛ به قول پوپر، اگر خواب هم دیده باشید، به شما الهام شده باشد، در خواب دیده باشید یا هر جور دیگر. از لحظه‌ای که تئوری‌تان را ارائه می‌کنید و قرار است فکت‌ها را توجیه کند، یا با آن‌ها ناسازگار است یا ناسازگاری درونی دارد، بحث‌ها شروع می‌شود.

در واقع، اگر بشود چنین تفکیکی انجام داد، که البته سعی می‌کنم بگویم واقعیت این است که نمی‌شود این کار را کرد، باید تا حد ممکن یک سری فکت‌های تاریخی را به‌عنوان فکت جدا کنیم؛ بعد آدم‌ها با هر ایدئولوژی‌ای که دلشان می‌خواهد داستانشان را بسازند و ببینیم این داستان چقدر داستان خوبی است: چقدر معقول به نظر می‌رسد، اجزایش چقدر با هم سازگارند و چقدر فکت‌ها را توجیه می‌کند.

پس در مرحلهٔ ساختن داستان، استفاده از ایدئولوژی مطلقاً مجاز است؛ ولی در قسمت تشخیص فکت‌ها، فهمیدن فکت‌ها و فکت دانستن فکت‌ها باید تا حد ممکن سعی کنیم از ایدئولوژی استفاده نکنیم. در اینجا باید یک سری معیارهای عمومی بگذاریم. همهٔ خطر این است که آدم‌ها دربارهٔ اتفاق‌هایی که افتاده، چون با ایدئولوژی‌شان ناسازگار است، بگویند این اتفاق نیفتاده است. مثلاً فرض کنید همهٔ شواهد تاریخی نشان می‌دهد که واقعه‌ای اتفاق افتاده است، ولی به نظرم می‌آید که نباید این‌طور شده باشد، چون، به اصطلاحِ خودم، ممکن است با عقل من جور درنیاید یا با ایدئولوژی من سازگار نباشد؛ آن‌وقت ناخودآگاه احساس می‌کنم که آن فکت وجود ندارد.

نمونهٔ خیلی ساده‌اش برخوردی است که مسیحیان ارتدوکس با منابع نوشتاریِ باقی‌مانده از قرن اول و دوم می‌کنند. مجموعه‌ای از انجیل‌ها وجود دارد که انجیل‌های خوب‌اند؛ می‌شود به‌عنوان فکت از آن‌ها استفاده کرد و اگر چیزی در آن‌ها نوشته شده باشد، قطعاً فکت است. بعد نوشته‌های مشابهی هست که از نظر تاریخی هم‌وزن‌اند، ولی اصولاً طردشان می‌کنند: اگر چیزی هم در آن‌ها نوشته شده باشد، نه‌تنها فکت محسوب نمی‌شود، بلکه چون آدم‌هایی مرتد و مثلاً شیطان‌پرست آن‌ها را نوشته‌اند، آن مجموعه نوشته‌ها نوشته‌های بدی‌اند و آنچه در آن‌هاست اصولاً مورد قبول نیست. یعنی در واقع اعتقاداتم به من می‌گوید که این کتاب خوب است و آن کتاب بد؛ در حالی که وقتی به‌طور عمومی نگاه می‌کنید، ممکن است بعضی از آن کتاب‌ها از این کتاب‌ها قدیمی‌تر باشند و به‌نوعی سندیت بیشتری هم داشته باشند. ولی چون با عقاید من سازگار نیستند، نوشته‌هایشان را به‌عنوان فکت قبول نمی‌کنم.

خطر همین‌جاست: استفاده از ایدئولوژی در آن مرحله‌ای که باید روشن شود چه چیزهایی فکت‌اند و باید توضیح داده شوند، در واقع مشکل ایجاد می‌کند. فکر کنم همهٔ آدم‌ها دچار این مشکل‌اند؛ یعنی وقتی قضاوت می‌کنند که چه چیزهایی فکت تاریخی است، چه وقایعی اتفاق افتاده و چه وقایعی اتفاق نیفتاده، و وقایعی که اتفاق افتاده چه کیفیتی و چه معنایی داشته، معمولاً ممکن است دیدگاه‌های جهان‌بینی خودشان را برخلاف شواهد موجود به کار ببرند و به‌نوعی توجیهی بکنند؛ بعضی از فکت‌ها را کنار بگذارند، یا سعی کنند آن‌ها را جور دیگری بفهمند. فکر می‌کنم از نظر من این کار اینجا به‌طور کلی مجاز نیست؛ یعنی باید تا حد ممکن سعی کنیم شواهد تاریخی را با ملاک‌هایی کلی، به‌عنوان شاهد، در نظر بگیریم.

نمونهٔ مشخصش همین رفتار مسیحیان با کتابخانهٔ نجع حمادی است. این‌ها مجموعه‌ای از قدیمی‌ترین نسخه‌های موجودند که از نظر تاریخی به دست آمده است، و ساز مخالفی هم با عقاید به‌اصطلاح مسیحی ارتدوکس می‌زنند: وقایعی در آن‌ها نقل می‌شود یا عقایدی در آن‌ها هست که مورد قبول مسیحیان نیست، چون آدم‌هایی را که آن‌ها را نوشته‌اند مرتد می‌دانند. این مرتد دانستن نوعی قضاوت ایدئولوژیک است؛ یعنی من چون اینجا ایستاده‌ام، این کتاب‌ها را قبول دارم و آن کتاب‌ها را قبول ندارم. دلیل اینکه این کتاب‌ها را قبول دارم دیگر سندیت تاریخی نیست؛ وگرنه ممکن است آن‌ها هم سندیت تاریخی بهتری داشته باشند.

به هر حال این نکتهٔ مهمی است که همین‌طور که پیش می‌رویم، دقت کنیم تا حد ممکن دچار این‌جور قضاوت‌ها نشویم. مطمئناً در مسائل تاریخی ما هم، یعنی تاریخ ۲۰۰۰ سال پیش، فکت‌ها کلاً این‌قدر قوی و محکم نیستند که آدم بگوید مثلاً به‌نوعی توجیه کردنشان کاملاً خلاف عقل است. به هر حال ممکن است همین حالا در مجموعهٔ اسناد و مدارک موجود با تناقض‌هایی مواجه شوید؛ خلاصه یکی را کنار می‌گذارید و یکی را نگه می‌دارید.

دربارهٔ انجیل برنابا، بگذارید دقیقاً در دفاع از خودم بگویم که به این حرف‌هایی که می‌زنم خودم هم عمل می‌کنم. من به هیچ‌وجه معتقد نیستم که، آن‌طور که مسیحیان می‌گویند، انجیل برنابا جعلی است؛ فکر می‌کنم نسخه‌های قدیمی از آن وجود داشته است. ولی با اینکه می‌دانیم خیلی جاهایش با روایت قرآن سازگار است، من در بحث‌هایی که انجام می‌دهم هیچ استفاده‌ای از انجیل برنابا نمی‌کنم، چون سندیت تاریخی ندارد. علاقهٔ مسلمانان به انجیل برنابا در واقع دلایل ایدئولوژیک دارد، نه دلایل سندی؛ هیچ شاهد تاریخی خوبی وجود ندارد که انجیل برنابا انجیل معتبری است. قدیمی‌ترین نسخه‌اش مثلاً مال قرن پانزدهم و شانزدهم است؛ این که نشد انجیل. اگر یک دور دیگر همین جاهای بیابان‌های مصر را بگردند و نسخهٔ خیلی قدیمی‌ای از انجیل برنابا گیر بیاورند، آن‌وقت می‌شود کلاً داستان را بر اساس انجیل برنابا ساخت و خیلی هم از آن استفاده کرد.

یکی از حاضران: متنش متن فوق‌العاده‌ای است؛ ما هم وقتی به قرآن اعتقاد پیدا می‌کنیم، به خاطر متنش است. حالا شاید بخشی از این اعتقاد به خاطر موارد دیگری در قرآن باشد؛ اگر این‌طور بگوییم، چیزهای دیگری هم هست؛ ولی اگر نه، کلاً خود کتاب را هم می‌توانیم در این زمینه بیاوریم.

بله، ممکن است چنین استدلالی وجود داشته باشد: کسی مثلاً تا حدی معجزه‌آسا ثابت کند که انجیل برنابا، هرچند ممکن است تغییراتی در آن صورت گرفته باشد، به احتمال بیشتر جعلی نیست. اگر واقعاً می‌توانید از متن انجیل برنابا شواهدی بیاورید که این انجیل جعلی نیست، جلسه‌ای بگذارید. برعکس، مسیحیان از متن انجیل برنابا شواهدی می‌آورند که به نظر می‌آید فضای مثلاً بعضی از بخش‌هایش فضای قرون وسطاست؛ یعنی این متن، با این عبارات، نمی‌تواند ۲۰۰۰ سال پیش نوشته شده باشد. شواهدی از این شکل وجود دارد؛ مثلاً توصیفی که از فضای شهری در آن هست و مانند این‌ها. می‌توانم مقاله‌هایی مسیحی در رد انجیل برنابا برایتان بیاورم که کاملاً سعی می‌کنند بدون شواهد تاریخی، از خود متن انجیل برنابا استفاده کنند و بگویند که این نمی‌تواند مستند باشد، یعنی مثلاً انجیل درستی باشد.

به هر حال، اگر کسی بتواند برای انجیل برنابا دلایلی بیرون از بحث‌های ایدئولوژیک بیاورد، نه به دلیل انطباقی که با قرآن دارد یا این‌جور چیزها، خب می‌تواند در واقع به‌عنوان چیزی غیرایدئولوژیک از آن استفاده کند. حرف من این است که خودم نمی‌توانم چنین شواهدی ارائه دهم. سند تاریخی هم وجود ندارد؛ هرچند خودم شخصاً وقتی متن را می‌خوانم، دقیقاً احساس می‌کنم این دروغ است که آن را مسلمانی نوشته باشد. ببینید، به نظر من خیلی واضح است که خیلی خیلی بعید است مسلمانی آن را در قرن پانزدهم و شانزدهم جعل کرده باشد، چون اصلاً انطباق کاملی با عقاید اسلامی ندارد. مثلاً معجزهٔ تبدیل آب به شراب در انجیل برنابا هم هست، در حالی که مسلمانان به‌شدت مخالف این‌اند که مسیح چنین کاری کرده باشد؛ و خیلی جاهای دیگرش هم همین‌طور است. یعنی فضایش بیشتر به انجیل‌های به‌اصطلاح هم‌دید نزدیک است تا مثلاً به فضای قرآن. ادعا می‌کنند که مسیحی‌ای که مسلمان شده آن را نوشته است، ولی فکر می‌کنم به هر حال در این شک و تردید وجود دارد. یعنی متنی به این مفصلی، فقط برای اینکه دو عبارت در آن بیاید که مسیح مصلوب نشده و مانند این‌ها؟ اگر هم آدم متقلبی بوده، خیلی آدم زرنگی بوده؛ واقعاً آدم که متن را می‌خواند، اصلاً این‌طور به نظرش نمی‌رسد. نابغه‌ای بوده برای خودش: این‌همه چیز بنویسد برای اینکه دو جایش را کمی تغییر دهد و مردم هم نفهمند که این‌طور بوده است!

به هر حال حرف من این است که از انجیل برنابا به‌عنوان شاهد استفاده نمی‌کنم، چون فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی سند تاریخی ندارد. ممکن است به آن اشاره کنم و بگویم چنین چیزی هست، ولی فکر نمی‌کنم بشود از آن استفاده کرد، مگر اینکه آدم، آن‌طور که شما می‌گویید، شواهدی بیاورد؛ مثلاً نشان دهد که متن این‌قدر خوب است و حالت معجزه‌آسا دارد که می‌شود از خود متن استدلال کرد که به‌نوعی منشأ مثلاً الهی دارد. شاید گفته شود که چنین چیزی دیگر نمی‌شود؛ خب، چرا، ممکن است در شرایطی دلایل خیلی خوبی باشد که دست‌کم آدم‌ها را به شک بیندازد. همان‌طور که مسیحیان سعی می‌کنند با استفاده از متن شک ایجاد کنند که این متن قدیمی نیست، ممکن است برعکس، شما سعی کنید از خود متن چیزهایی دربیاورید که نشانهٔ قدیمی بودن متن باشد؛ مثلاً نوع استفادهٔ واژه‌ها. یا با کارهای زبان‌شناسی‌ای که امروز روی متون انجام می‌شود، ممکن است کسی کار زبان‌شناسانهٔ خوبی بکند و تشخیصش این باشد که این متن، به دلیل این واژه‌ها و این نوع دستور زبان و غیره، مثلاً نمی‌تواند جلوتر از قرن چهارم نوشته شده باشد. به نظر من همهٔ این‌ها بعید است؛ امیدتان بیشتر همان باشد که در بیابان‌های مصر و این‌جاها متن موریانه‌نخورده‌ای پیدا شود.

در اساس، ایدئولوژی‌ها و دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد: از دیدگاه‌های سکولار، که همین الان به آن‌ها اشاره کردم و حتی ممکن است ادعا کنند که مسیح وجود نداشته است، یا اینکه مسیح آدمی بوده که مثلاً به دلایل اجتماعی حرکتی انجام داده، یا دچار نوعی بیماری بوده که فکر می‌کرده واقعاً مسیحاست و الی آخر؛ یعنی شخصیت مسیح از دیدگاه سکولار ممکن است در طیفی قرار بگیرد؛ تا، مثلاً، دیدگاه‌های ارتدوکس مسیحی. به هر حال طیف وسیعی داریم؛ روایت‌هایی داریم که سعی می‌کنند به ما بگویند مسیح چه بوده، چه کرده و وقایعی که در قرن‌های اول پس از مسیح اتفاق افتاده چگونه بوده است. مثلاً از دیدگاه ارتدوکس، پولس نمایندهٔ به‌حق جریان مسیحیت است: اولاً اختلاف‌های میان پولس و کسانی که در اورشلیم‌اند آن‌قدر مهم نیست، و ثانیاً پولس آدمی است که به‌شدت تحت هدایت الهی در واقع جنبشی را رهبری می‌کند.

اینکه تکلیف خودمان را با مسئلهٔ مصلوب شدن و رستاخیز مسیح روشن کنیم، تکلیفمان را با پولس و پطرس مشخص کنیم و ببینیم اگر انحراف‌هایی در مسیحیت پدید آمده، چگونه پدید آمده و از کجا شروع شده است، نتایجی است که باید سعی کنیم در این بحث‌ها به آن‌ها برسیم.

یکی از روایت‌هایی که همین حالا که ما صحبت می‌کنیم، به دلیل چاپ کتاب داوینچی کد خیلی مد شده است، روایتی است که می‌شود اسمش را روایت گنوسی گذاشت؛ روایتی که به‌نوعی از همان مجموعهٔ مرتدهایی دفاع می‌کند که مثلاً فرقهٔ ناسیست یا گنوسیک به حساب می‌آیند (گنوسی، که تلفظ انگلیسی‌اش ناسیست می‌شود) و از همان مجموعه چیزهایی که در نجع حمادی و این‌جاها پیدا شده است. برای کسانی که این کتاب را نخوانده‌اند و اصلاً این ماجرا را نشنیده‌اند بگویم که روایت جدید این است که حضرت عیسی مجرد نبوده و مریم مجدلیه، این شخصیتی که در انجیل هم ثبت شده، همسر عیسی بوده است؛ و روایت دیگر، روایت به‌اصطلاح اکستریمِ آن، این است که بچه هم داشته‌اند و عیسی نسلی از خودش باقی گذاشته که هنوز که هنوز است پابرجاست و گروه‌ها و انجمن‌هایی به‌طور پنهانی از آن محافظت می‌کرده‌اند.

ممکن است این خیلی شبیه ساینس فیکشن به نظر برسد، ولی می‌بینیم که این کتاب داوینچی کد بی‌نهایت مورد توجه قرار گرفته و موضوع را خیلی جدی کرده است، چون شواهدی از همان کتاب‌های نجع حمادی می‌آورد. بلافاصله هم آقای جیمز کامرون، کارگردان بزرگ هالیوودی که فیلم تایتانیک را ساخته و هر جا بحث داغی پیش بیاید سعی می‌کند حضور داشته باشد، مستندی ساخته است، فکر می‌کنم برای بی‌بی‌سی، که در آن حتی مقبرهٔ مسیح را پیدا کرده است و با استفاده از سنگ‌قبرهایی که در آن مقبره پیدا شده، سعی می‌کند به این روایت پایه‌های باستان‌شناختی بدهد. مثلاً سعی می‌کند شواهدی ارائه دهد که یکی از تابوت‌هایی که آنجاست مربوط به مریم مجدلیه است؛ و در نتیجه، چون یهودیان به‌اصطلاح مقبرهٔ خانوادگی می‌ساختند، وجود تابوت مریم مجدلیه در گوری که تابوت عیسی در آن کشف شده، نشان‌دهندهٔ رابطه‌ای خانوادگی است، و الی آخر.

این مستند، به‌عنوان یک مستند هالیوودی، واقعاً خیلی جالب است؛ نوع استدلال‌هایش واقعاً جالب است. کلاً ببینید، هنر سینمای هالیوود این است که ذهن کسی را که دارد فیلم را نگاه می‌کند خوب کنترل کند؛ یعنی اطلاعات را جاهایی مخفی می‌کنند. فیلم، برعکس کتاب، کلاً خاصیتی دارد: نمی‌توانید جایی مکث کنید و فکر کنید. این مزیت فوق‌العاده خوبی برای فیلم‌ساز است که از این استمرار استفاده کند: جایی که ممکن است چیزی لو برود، کافی است همان لحظه صحنهٔ هیجان‌انگیزی بیاورد تا ذهنتان مشغول شود و آن فراموش شود و نتوانید فکر کنید و کشف کنید که در فیلم چه اتفاقی دارد می‌افتد. اگر خیلی از داستان‌ها، مثلاً فیلم‌ها، را چند دقیقه نگه دارید و کمی با آرامش فکر کنید که تا حالا چه شده، نه فقط ممکن است، بلکه، چه عرض کنم، قطعاً خیلی از داستان‌ها به هیچ وجه منطقی به نظر نمی‌رسند؛ یعنی نقص‌های منطقی زیادی در داستان وجود دارد. ولی موقع نگاه کردن فیلم این نقص‌ها را نمی‌بینید، چون در واقع جریان فیلم مانع از این می‌شود که بتوانید همان لحظه فکر کنید.

در این فیلم هم دقیقاً همین‌طور است: وقتی دارید نگاهش می‌کنید، جاهایی احساس می‌کنید آنچه ادعا می‌کند اصلاً ثابت شد؛ بعدش باید مثلاً کمی فکر کنید که اصلاً این استدلال چه بود و من چگونه به این نتیجه رسیدم که این دارد راست می‌گوید. در شواهدش، از قانون‌های احتمالات و مانند این‌ها هم استفاده‌های خیلی بامزه‌ای در این مستند می‌شود، برای آن‌هایی که زیاد می‌دانند. کمی دربارهٔ این جریان هم می‌خواهم صحبت‌هایی بکنم، ولی جزو قسمت‌های اصلی بحثم نیست.

می‌خواهم اول شما را کمی با فضای نوعی دیدگاه به‌اصطلاح سکولار آشنا کنم که شاید قوی‌ترین نوع نگاه کردن به تاریخ مسیحیت باشد، چون ممکن است اصلاً این‌جور فضا و این‌جور بحث‌ها را تا به حال ندیده باشید؛ و بعد به سراغ فکت‌هایی برویم که دست‌کم همه قبول دارند فکت‌اند و کمی دربارهٔ آن‌ها بحث کنیم، تا بتوانیم بر اساسشان داستان بسازیم. هیچ اشکالی ندارد که وقتی داستانتان را می‌سازید، فهرست فکت‌ها هم جلویتان باشد؛ ولی خوب است همیشه این‌طور نباشد. مثلاً کسی که تئوری علمی می‌سازد، خوب است همیشه این‌طور نباشد که فهرستی از فکت‌ها جلویش باشد و بعد تئوری نسبیت عام را بسازد؛ نظریهٔ نسبیت به دلایل منطقی این‌طور درآمد، و جالب این است که اصولاً فکت‌ها بعداً به وجود آمدند. آزمایش خاصی وجود نداشت که بخواهد مبنا قرار بگیرد و مثلاً تئوری‌ای بر اساسش ساخته شود. وقتی تئوری‌ای سرچشمه‌اش را از منطق خودش می‌گیرد و بعد فکت‌هایی برایش پیدا می‌شود، آدم نسبت به آن بیشتر احساس اطمینان می‌کند.

بگذارید از یک بحث سکولار شروع کنم که فکر می‌کنم به هر حال نوعی نگاه با شواهد قوی به جریان مسیحیت است. در واقع می‌خواهم توجیهی سکولار بیاورم که عقاید فعلی مسیحیت اصلاً از کجا آمده‌اند، سرچشمه‌شان کجاست و چگونه پدید آمده‌اند؛ بدون اینکه لازم باشد حتی فرض کنیم که مسیح وجود داشته است. پس من تا اطلاع ثانوی، که خیلی امیدوارم طول نکشد، آدمی سکولارم و می‌خواهم روایتی سکولار ارائه دهم که تا حد ممکن خیلی قوی باشد.

ببینید، منشأ این نوع برخوردی که امروز وجود دارد، در واقع مطالعات به‌اصطلاح میتولوژی، یعنی اسطوره‌شناسی، است که در یکی دو قرن اخیر پدید آمده؛ این مطالعات همیشه هم بوده، ولی مثلاً خیلی اوج گرفته است، و ما امروز مجموعهٔ خیلی خیلی وسیعی از فکت‌های اسطوره‌شناختی داریم. همهٔ ملل گذشته، مثلاً از دو سه هزار سال قبل به آن طرف، به هر حال داستان‌ها و اسطوره‌هایی را مثل ایدئولوژی برای خودشان پذیرفته بودند؛ از یونان و روم گرفته تا آزتک‌ها و ایرانی‌ها. همین حالا در بازار ایران هم نگاه کنید، مجموعهٔ عظیمی از بحث‌های اسطوره‌شناسی وجود دارد. مثلاً در زمینهٔ انتشار اساطیر، مجموعه‌ای از اساطیر ملل را به‌صورت مجلدهای جداگانه چاپ کرده‌اند، و ظاهراً در بازار ایران از این کتاب‌های اسطوره‌شناسی و اسطوره‌های ملل، که به‌طور مداوم هم چاپ می‌شوند، استقبال خوبی می‌شود.

خواندن این اسطوره‌ها به دلایلی خیلی جالب است. یونگ برای شناخت ناخودآگاه جمعی و آرک‌تایپ‌ها و این حرف‌ها، استفاده‌های خودش را از این اسطوره‌ها می‌کرد. بنابراین برای روان‌کاوانی که مخصوصاً گرایش‌های یونگی دارند، این اسطوره‌ها منبع خیلی خیلی خوبی برای شناخت مسائل روانی انسان است. از طرف دیگر، این اسطوره‌ها منابع خیلی خوبی‌اند برای اینکه روحیهٔ ملل مختلف را بشناسید، چون روحیهٔ جمعی یک ملت خیلی به این برمی‌گردد که اسطوره‌های جمعی‌ای که تولید کرده چیست. یعنی آن اسطوره‌ها خودشان انگار نوعی روح ملت را دارند؛ قهرمان‌هایشان شخصیتی دارند، و انگار این ملل از نظر تاریخی به این سمت سوق پیدا می‌کنند که الگوهای خودشان را به‌نوعی از آن قهرمان بگیرند، و غیره.

کاربرد خاص این بحث در مسائل دینی این است که افرادی که دیدگاه سکولار دارند دقیقاً اعتقادشان این است که روایت‌های دینی حداکثر اسطوره‌هایی کمی متأخرترند. مثلاً دوران اسطوره‌ها و اسطوره‌سازی، مثلاً در ۱۰۰۰ یا ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح، تا حدودی متوقف شده و جای خودش را به مجموعه اسطوره‌هایی داده است که دیگر پایه‌های دینی دارند؛ مثلاً اسطوره‌های یهودی. یعنی می‌شود کاملاً به کتاب مقدس مثل منبعی برای مطالعهٔ اسطوره‌های قوم یهود نگاه کرد: هیچ واقعیتی ندارد؛ ملت یهود این داستان‌ها را ساخته‌اند و این داستان‌ها برایشان به ایدئولوژی تبدیل شده است. بنابراین یک نگاه سکولار خیلی قوی این است که به دین، به همهٔ ادیان، هم مثل اسطوره‌ها نگاه کنید، چون کم‌وبیش همان کارکرد اجتماعی را بازی می‌کنند: اسطوره‌های یونانی یا هر جای دیگر را هم که نگاه کنید، در واقع ایدئولوژی‌های مذهبی دوران خودشان بوده‌اند. حالا ممکن است در بعضی‌شان چیزهای اغراق‌آمیز و قهرمان‌هایی وجود داشته باشد. ولی نگاه سکولار این است که اسطوره‌های کمی متأخرتر، مثل اسطوره‌های یهودی و اسطوره‌های مسیحی، از جمله خود مسیح به‌عنوان یک اسطوره، این‌ها هم در واقع ادامهٔ همان جریان اسطوره‌سازی‌اند، ولی ممکن است کمی پیشرفته‌تر باشند؛ مثلاً نوعی عقاید توحیدی خاص دارند که از نظر فلسفی هم قابل دفاع است. ولی کلاً روح اسطوره‌سازی در این کتاب مقدس و در این عقاید یهودی، مسیحی و حتی اسلامی هم وجود دارد.

نگاه سکولار به ادیان ابراهیمی هم در واقع همین است. اولاً مسائل ماورای طبیعی، که از نظر افراد سکولار اصلاً واقعیت ندارد، نشانهٔ خوبی برای ساختگی بودن و خیال‌پردازانه بودن داستان‌هایی است که در این کتاب‌ها نقل می‌شود. طبق ایدئولوژی سکولار، وقتی مثلاً حرف از خدا و وحی و فرشتگان و این‌جور چیزها می‌شنوید، واضح است که با یک اسطوره سروکار دارید. بنابراین کسانی که دیدگاه سکولار دارند، اجباراً به‌نوعی این نگاه را می‌پذیرند که به این داستان‌ها و این روایت‌های دینی به‌عنوان اسطوره نگاه کنند. اما نکتهٔ مهم‌تر، یعنی شاهدی که اسطوره بودن این‌ها را تأیید می‌کند و غیرایدئولوژیک است، این است که در نگاه سکولار به شما نشان می‌دهند که همهٔ این اسطوره‌ها به‌نوعی سوابقی در دوران قدیم دارند. در حالی که روایت دینی به‌نوعی ادعا می‌کند که اتفاق خاصی است که مثلاً برای حضرت موسی یا برای حضرت عیسی افتاده، تحقیقات اسطوره‌شناسی، که همین‌طور ادامه دارد، به‌طور مداوم نشان می‌دهد که موضوع تقریباً همهٔ این داستان‌ها به‌نوعی در اسطوره‌های قدیمی‌تر وجود دارد؛ از طوفان نوح گرفته تا مثلاً ماجرای مسیح.

من می‌خواهم، به‌عنوان روایت سکولار، به سوابق اسطورهٔ مسیح در دوران پیش از مسیحیت اشاره کنم. فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی شواهد وجود دارد که دربارهٔ مستقل بودن این اسطوره تردیدهایی ایجاد کند؛ یعنی در اینکه این نوع نگاه مسیحیان به مسیح و مسیحیت اسطوره‌ای مستقل بوده است. بیایید با خدای خورشید در مصر باستان آغاز کنیم. ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح، مصری‌ها تمدن نسبتاً پیشرفته‌ای، شاید پیشرفته‌ترین تمدن دوران خودشان، را داشتند و اسطوره‌های مصری امروز کاملاً اسطوره‌های شناخته‌شده‌ای‌اند. مهم‌ترین خدای مصر باستان هوروس است، خدای خورشید. هوروس خصوصیاتی دارد. نمی‌خواهم خصوصیاتش را فهرست کنم؛ راستش همین حالا که داشتم می‌آمدم، می‌توانستم مثلاً به منابعی رجوع کنم و فهرستی تهیه کنم. آن‌هایی را می‌گویم که در ذهنم هست و به آن‌ها مطمئنم. هوروس در ۲۵ دسامبر به دنیا آمده است، مثل حضرت مسیح. مادرش باکره بوده است. هنگام تولدش سه پادشاه آنجا حاضر شدند و عبادتش کردند. فکر می‌کنم، اگر اشتباه نکنم، ۱۲ معاون داشته است، مثل حضرت مسیح. خلاصه مصلوب شده و بعد از سه روز هم رستاخیز کرده است. به این‌ها مطمئنم؛ این ۶ مورد را دربارهٔ هوروس مطمئنم، و شباهتش بیش از این است. خب، این داستان ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح قطعاً وجود داشته است. حتی امروز تصاویری از تولد هوروس و عبادت شدنش به دست مثلاً سه پادشاه روی آثار مصری، روی دیوارهای این معابد مصر، وجود دارد.

موجودات دیگری هم هستند که خصوصیات مشابه دارند. فکر می‌کنم هوروس بیشترین شباهت را دارد، ولی موجودات دیگری هم هستند؛ مثلاً میترا، همین خدای ایرانی خودمان: ۲۵ دسامبر متولد شده، مادرش باکره بوده، فکر می‌کنم مصلوب شده و سه روز بعد رستاخیز کرده است، و ۱۲ امشاسپندان، یعنی ۱۲ فرشته، اطراف میترا هستند. کریشنا در هند از مادری باکره، در ۲۵ دسامبر، متولد شده است؛ همه‌شان ۲۵ دسامبر متولد شده‌اند. بعد مثلاً ۱۲ یار داشته است. حالا بعضی‌شان مصلوب شده‌اند و بعضی نه، ولی فکر کنم همه‌شان رستاخیز کرده‌اند؛ تقریباً همه رستاخیز کرده‌اند. این نکته مشترک است.

خب، حالا خود شما، به‌عنوان آدمی عادل و عاقل، وقتی این داستان‌ها را می‌شنوید، که مثلاً در قرن بیستم کم‌کم رفتند و این کتیبه‌ها را خواندند، چه احساسی به شما دست می‌دهد؟ اینکه این یک اسطورهٔ باستانی است که همه‌جای دنیا وجود دارد؛ و البته کمی هم عجیب است که چرا همه‌جای دنیا وجود دارد. شاید بشود به‌نوعی توجیه کرد که این‌ها با هم در ارتباط بوده‌اند، ولی توجیه بهتر این است که آدم توضیح دهد این ۲۵ دسامبر چیست؛ و طبعاً مسیحیان هم به‌نوعی این را به هم ربط داده‌اند، و می‌شود فرض کرد که اسطوره‌ای به این شکل پدید آمده است.

ما قوم یهود را داریم که اسطوره‌های خودش را دارد. در دورانی که یهودیان تحت سلطهٔ رومیان قرار گرفتند، اصولاً وارد دورانی شده‌ایم که فرهنگ‌ها دارند با هم آمیخته می‌شوند. حکومت روم، هر خوبی یا بدی‌ای که داشته، دست‌کم این فرصت را ایجاد کرده است که در فضایی آرام، ملت‌های زیادی را زیر سلطهٔ خودش برده و این آدم‌ها را با هم مرتبط کرده است.

اگر بخواهید روم را در زمان تولد مسیح و قرن اول مسیحی در نظر بیاورید، خیلی ساده می‌توانید: دریای مدیترانه را به ذهنتان بیاورید و مثلاً چند هزار کیلومتر از این طرف و آن طرفش را، به عمق، در نظر بگیرید که همه‌اش تحت اشغال روم است؛ انگار رومی‌ها اصلاً دریای مدیترانه را می‌خواستند و همهٔ اطرافش را گرفتند: تمام شمال آفریقا، این طرف خاورمیانه، اسرائیل و مثلاً سوریه و ترکیه، و از آن طرف هم یونان و تمام شمال دریای مدیترانه؛ همه‌اش در اشغال حکومت روم است. فرهنگ هلنیستی بالاست، فرهنگ کارتاژ و فرهنگ مصری پایین است، فرهنگ یهودی این طرف است، و فرهنگ‌های مشرکانهٔ فوق‌العاده زیادی وجود دارد که همه‌جا پخش‌اند. خود روم کاملاً فرهنگی مشرکانه دارد و امپراتور را می‌پرستند. فرهنگ‌های میترایی وجود دارد؛ ما ایرانی‌ها امروز نمی‌دانیم فرهنگ میترایی چیست، ولی در آن زمان در واقع فرهنگ قدرتمندی بوده است. از نظر تاریخی، جریان فرقه‌های گنوسی مسیحیت را به همین فرهنگ‌هایی منتسب می‌کنند که از ایران آمده بود و اساسشان ثنویت بود؛ یعنی اینکه خدای خیر و شر وجود داشت. بعدها هم مانی، چند قرن پس از مسیح، به‌عنوان فرقه‌ای برآمده از مسیحیت، مانویت را ایجاد کرد که در واقع نوعی مسیحیت آمیخته با فرهنگ ایرانی است.

مثلاً ببینید، در این دوران کتاب مقدس، یعنی کتاب عهد عتیق و تورات، با دقت خیلی زیاد به یونانی ترجمه می‌شود. اصولاً نوعی نهضت است: زبانی مشترک در امپراتوری روم، یعنی زبان یونانی، که تقریباً همهٔ آدم‌های باسواد بلدند و بنابراین می‌توانند کتاب‌های همدیگر را بخوانند، و به این ترتیب این فرهنگ‌ها به هم منتقل می‌شوند. بنابراین هیچ شکی نیست که مسیحیان قرن اول و دوم با اسطوره‌های قدیمی، مثل اسطوره‌های مصری، آشنا هستند. حتی در کتاب‌های آبای کلیسا در قرن دوم به این شباهت‌ها اشاره شده است؛ یعنی دانسته بوده که اعتقادی که دربارهٔ مسیح دارند شبیه اعتقادات مصری است. این‌طور نیست که سند و مدرکی بر این نداشته باشیم: از آبای کلیسا، دست‌کم ژوستین به‌طور واضح اشاره کرده است که در مصر چنین فرهنگی هست و میان مسیحیت و فرهنگ مصری شباهت و مطابقت خیلی خیلی جالبی وجود دارد.

خب، بنابراین می‌توانیم در نظر بگیریم که در فرهنگ‌های اسطوره‌ای، بدون دلایل منطقی خاصی، مثلاً دربارهٔ موجودی افسانه‌ای مثل خدای خورشید اعتقاداتی وجود داشته است. ببینید، اسطوره‌ها همیشه دلنشین‌اند. ممکن است برای شما دلنشین نباشند، ولی برای آدم‌هایی که این اسطوره‌ها را می‌ساختند به‌نوعی قانع‌کننده و جذاب بودند. در این داستان جذابیتی وجود دارد که می‌بینید همه‌جای دنیا به‌نوعی پدید آمده و مردم پذیرفته‌اندش: وجود موجودی مقدس که از باکره متولد می‌شود و مثلاً در بدو تولدش به‌عنوان موجودی مقدس ستایش می‌شود، و همین‌طور ماجرای مرگ و مثلاً رستاخیزش؛ این‌ها جذابیت‌هایی دارد. طبعاً فرهنگ مسیحی هم پس از آنکه یهودیت فرهنگ‌های دیگر را شناخت پدید آمد: می‌توانید به مسیحیت به‌عنوان زایشی از پیوند فرهنگ یهودی، که فرهنگی بسیار بسته بود، با فرهنگ‌های اطرافش نگاه کنید. این نگاه خیلی طبیعی است. هیچ لازم نیست فرض کنید که مسیح وجود داشته است؛ هیچ لازم نیست فرض کنید که مسیحیت مثلاً منشأ الهی دارد؛ بلکه این فرهنگی است که در اثر تقاطع فرهنگ‌های دیگر با فرهنگ یهودی پدید آمده است، و جذابیت‌هایی که در نوع نگاه یهودی بوده با این‌ها تلفیق شده و چیز قدرتمندتری ساخته که خیلی هم کارش گرفته است. می‌توانیم این‌طور بگوییم: یک سری عناصر مشرکانه در آن وجود دارد. مثلاً رومی‌ها همیشه امپراتور را به‌عنوان پسر خدا می‌شناختند و عبادت می‌کردند، و می‌بینید که در مسیحیت هم این عنصرِ پسر خدا بودن وارد شده است، و الی آخر.

در واقع در نگاه سکولار، آنچه می‌بینید این است که با مسیحیت هم همان شد که با سایر فرهنگ‌ها: هر وقت فرهنگ‌ها به هم می‌رسند، نوعی زایش‌های جدید پدید می‌آید و ممکن است اسطوره‌ها با هم مخلوط شوند. در مسیحیت چیزی جز نوعی پیوست به کتاب عهد عتیق نمی‌بینید؛ پیوستی که فرهنگ‌های دیگری در آن دخالت کرده‌اند، و این دخالت فرهنگ‌های دیگر دست‌کم در قسمت اول کتاب مقدس به این شدت وجود ندارد.

از طرف دیگر، به‌راحتی می‌توانید جنبش مسیحیت را بفهمید، اگر یک لحظه این بحث‌های تاریخی را که در آن‌ها شکی نداریم تصور کنید: اورشلیم مرکز قداست مذهب یهود است، مثل مکه برای مسلمانان، و معبد سلیمان در اورشلیم قرار داشت؛ و اورشلیم چند سال است که تحت اشغال روم است. این اصلاً برای یهودیان قابل قبول نیست که سرزمین الهی‌شان به اشغال کشوری مشرک درآمده و خودشان کاملاً منکوب شده‌اند. هیچ شکی وجود ندارد که پس از آنکه رومی‌ها اینجا را اشغال کردند، هزاران یهودی مصلوب شدند. طبعاً یهودیان، با این روحیه‌ای که دارند و خودشان را قوم برگزیدهٔ خدا می‌دانند، هر لحظه انتظار دارند که به هر حال کمکی از طرف خداوند برسد؛ در کتاب عهد عتیق هم به آن‌ها نوید داده شده است که به هر حال مسیحایی می‌آید، شما را نجات می‌دهد و آن دوران باشکوه حکومت داوود و سلیمان دوباره برایتان تجدید می‌شود. بنابراین واضح است که این آدم‌ها در این منطقه منتظرند مسیحی بیاید، آن‌ها را رهبری کند و چیز جدیدی پدید آید. بنابراین مثلاً از نظر تاریخی تقریباً مسلم است که در حوالی ظهور مسیح، چندین مسیح دیگر هم ظهور کردند.

پس شرایط اجتماعی هم برای پدید آمدن چنین جنبشی مهیاست؛ از نظر فرهنگی هم مسیحیت برای خودش زمینهٔ خوبی دارد. این دوران از نخستین جاهایی است که به‌نوعی دوران به‌اصطلاح پلورالیسم پدید آمده است؛ فرهنگ‌ها دارند با هم مخلوط می‌شوند و یهودیان هم تحت تأثیر فرهنگ‌های بیرون از خودشان قرار گرفته‌اند. همیشه یادتان باشد که یهودیان بی‌نهایت قومی بسته بودند و بسته زندگی می‌کردند: نه با کسی ازدواج می‌کردند، نه رفت‌وآمد داشتند، و اصلاً احساس می‌کردند وظیفه‌شان این است که به‌نوعی خودشان را در قالب‌هایی، در سرزمینی محدود و با شیوهٔ خاصی، زندگی کنند. همهٔ مشکلات یهودیان در طول تاریخ هم این بوده است که به هر حال این‌طور زندگی کردن سخت است. در تمام دنیا پراکنده شدند و همیشه برای زندگی کردن مجبور بودند محله‌های خاص خودشان را داشته باشند؛ برای گوشت باید قصابی خودشان را داشته باشند، و باید هزار جور کار برای رعایت آداب شریعت خودشان انجام دهند. نمی‌دانم قبلاً پیش آمده است که در این مورد هم حرف بزنم یا نه.

مثلاً یک خاصیت عمومی در تمام تاریخ قوم یهود، پس از آنکه مهاجرت کردند و در دنیا پخش شدند، این بود که همیشه قدرت مالی داشتند و با استفاده از قدرت مالی خودشان، و با رشوه دادن و مثلاً به‌نوعی پول خرج کردن، همیشه امتیاز اینکه بتوانند آداب شهر خودشان را رعایت کنند از فرمانروایان می‌گرفتند. همیشه هم به دلیل این حساسیتی که داشتند که حتماً باید این کارها را همیشه این‌طور انجام دهند، تا جایی که ممکن بود این کار را می‌کردند. مثلاً فرض کنید طبق قانون‌های مدنی نمی‌شد کسی را سنگسار کنند، ولی آن‌ها می‌خواستند قوانین شریعت خودشان را رعایت کنند؛ بنابراین باید به‌نوعی با قاضی و به هر حال با فرمانروای منطقهٔ خودشان کنار می‌آمدند تا به آن‌ها اجازه دهند که در آن محیط بستهٔ خودشان، مثل جزیره‌ای مستقل، حکومت قضایی مستقل داشته باشند.

یعنی کلاً نوعی شریعت عجیب‌وغریب بود که با هیچ جای دنیا شباهت نداشت. حالا ما در اسلام شاید آن عجیب‌وغریب بودنش را آن‌قدر که دیگران در طول تاریخ احساس می‌کردند احساس نکنیم، چون آن آداب را ما هم به‌نوعی انجام می‌دهیم و احساس می‌کنیم آن‌ها کمی، نه، خیلی از ما سخت‌گیرترند. ولی به نظر کسانی که اصلاً این کارها را نمی‌کردند، این‌ها قومی عجیب‌وغریب بودند، و از دنگ‌وفنگشان و این‌ها می‌نوشتند: قومی که هیچ مشابهی به این شکل در دنیا نداشت و برای آداب اجتماعی و زندگی خانوادگی و همه‌چیزشان هزاران هزار حکم و جزئیات داشتند که باید رعایت می‌کردند.

خب، بنابراین توجیه خوبی داریم برای اینکه اصولاً مسیحیت چرا پدید آمده است. وقتی داستان می‌سازیم، قرار است چه چیزی به ما بگوید؟ روایت خوب روایتی است که برای من روایت معقولی باشد؛ یعنی از مبنایی منطقی ناشی شود و سازگار باشد، به‌اضافهٔ اینکه به من بگوید مثلاً مسیحیت چرا پدید آمده، چگونه پیشرفت کرده، چرا این عقاید به شکل عقاید رسمی درآمده‌اند، و الی آخر. خب، این یک روایت سکولار است.

بدون اینکه بخواهم خیلی وارد جزئیات شوم، می‌خواهم کمی برایتان توضیح دهم که این شباهت میان این داستان‌ها از کجا آمده است. فکر می‌کنم به‌عنوان زمینه‌ای در اسطوره‌شناسی بد نیست این را بدانید که ماجرای ۲۵ سپتامبر، تولد، حضور پادشاه و این‌ها چیست. ماجرایش این است که همهٔ این داستان‌ها در واقع منشعب از عقاید اسطوره‌ای‌ای هستند که دربارهٔ خورشید وجود دارد، چون مهرپرستی یکی از متداول‌ترین ادیان به‌اصطلاح غیرتوحیدی است. خورشید به‌عنوان موجودی قابل ستایش همیشه و در خیلی جاها مورد احترام بوده است؛ در واقع هوراس خدای خورشید است در مصر باستان. همهٔ این خدایانی که ۲۵ سپتامبر به دنیا می‌آیند و این‌ها، به‌نوعی با خورشید در ارتباط‌اند؛ این‌ها صورت تغییر و تحول‌یافتهٔ خدای خورشیدند.

حالا ماجرای ۲۵ سپتامبر چیست؟ ماجرای ۲۵ سپتامبر این است که در زمستان، در دسامبر؛ برمی‌گردم: ماجرای ۲۵ دسامبر این است که همین‌طور که به انتهای پاییز نزدیک می‌شوید، تا ۲۲ دسامبر در واقع روز مدام کوتاه و شب بلند می‌شود و موضع خورشید در آسمان به‌نوعی به حضیض نزدیک می‌شود. دلیل سرما هم همین است؛ مثل اینکه خورشید در دورترین فاصلهٔ ممکن با زمین است. بین ۲۲ دسامبر تا ۲۴ دسامبر خورشید تقریباً توقف می‌کند؛ پیش از آنکه برگردد و روزها دوباره بلند شوند، سه روز داریم که انگار خورشید متوقف شده است؛ دست‌کم به این دلیل که از نظر ریاضی، وقتی به کمینه می‌رسد، به‌نوعی ثباتی ایجاد می‌شود. در ۲۵ دسامبر مشاهده می‌شود که خورشید به وضع قبلی خودش برگشته است. واقعاً اگر شب یلدا را با یک شب قبل و بعد خودش مقایسه کنید، چندان تفاوتی احساس نمی‌کنید؛ البته کاری به ساعت و این‌ها ندارم که این را می‌گویم. واقعاً مکان خورشید در آسمان در ۲۵ دسامبر نوید این را می‌دهد که خورشید دوباره زنده شد و از این حالت حضیض درآمد.

وقتی این اتفاق می‌افتد، اگر صورت‌های فلکی آسمان را بشناسید، که قطعاً نمی‌شناسید، مگر اینکه این برنامهٔ آسمان شب را به‌طور مرتب خودتان نگاه کرده باشید، چون آن‌ها در نجومشان هنوز هم به این چیزها دقت می‌کنند، سه ستاره در صورت فلکی اوریون وجود دارد که در ۲۵ دسامبر، شب، در امتداد آن مکان خورشید قرار می‌گیرند. اسم این سه ستاره کینگ است؛ این‌ها سه پادشاه‌اند که در واقع به مکان خورشید در همان نقطهٔ حضیضش اشاره می‌کنند. این افسانهٔ متولد شدن خداوند و حضور سه پادشاه و سه روز مردن و دوباره زنده شدن، در واقع به دیدگاه مردم در توجیه این ماجرا، یعنی به حضیض رفتن خورشید و دوباره به اوج برگشتنش، بستگی دارد. از اطلاعات ستاره‌شناسی‌ای که اینجا به درد می‌خورد، این هم هست که مکان خورشید، آن موقعی که در حضیض است، زیر صورت فلکی‌ای است که به آن می‌گویند کراس.

بنابراین اینکه چرا همهٔ این خدایانی که به خورشید ربط دارند مصلوب می‌شوند و سه روز بعد زنده می‌شوند، برای این است که این اتفاق زیر صورت فلکی کراکس می‌افتد؛ وگرنه مثلاً مصلوب کردن در روم باستان مجازاتی عادی بود، و بنابراین اصلاً خیلی طبیعی نیست که در میان مصریان و ایرانیان و مانند آن‌ها چنین اعتقادی وجود داشته باشد. خب، پس این‌ها یک سری عقاید هستند که در واقع لزومی هم ندارد که با هم مبادله‌های سنگینی انجام داده باشند. به دلیل توجه فوق‌العاده زیاد مردم به ستاره‌شناسی، و اینکه اسطوره‌ها خیلی وقت‌ها به همین صورت‌های فلکی و مانند آن برمی‌گردند، می‌بینید که این اسطوره‌ها به‌نوعی در سراسر دنیا با زمینه‌های تکراری وجود دارند؛ و اسطورهٔ مسیح هم چیزی نیست جز تکرار دوبارهٔ همین ماجرا، منتها در متن یهودی.

فقط می‌خواهم توصیه‌ای به شما بکنم. اگر می‌خواهید چیزی در زمینهٔ اسطوره‌شناسیِ مربوط به مسیح مطالعه کنید، دربارهٔ تحلیل‌هایی که یونگ دربارهٔ دوران ظهور مسیح و ارتباط مسیح و ماهی دارد، مثلاً جست‌وجویی بکنید و مطالعه‌ای انجام دهید: اینکه از لحاظ اسطوره‌شناسی، دلیل تکرار نماد ماهی در مسیحیت چیست. روان‌شناسیِ این موضوع اصلاً وارد این بحث‌ها نمی‌شود.

خب، من از روایتی سکولار شروع کردم و حالا دوباره به حالت خودم برگشته‌ام. اینکه این روایت‌ها، یعنی حرف‌هایی که زدم، واقعاً چقدر صحت تاریخی دارند، به نظر می‌آید قابل تحلیل است. فکر می‌کنم منابعی که از آن‌ها استفاده می‌کنم منابع معتبری‌اند. مثلاً نرفته‌ام اسطورهٔ میترا را مستقیماً بخوانم، ولی در متونی که دربارهٔ مسیحیت هست، چنین اشاره‌ای به شباهت میان مثلاً مسیح و میترا وجود دارد. به هر حال به نظر می‌آید این حرف‌ها حرف‌های درستی باشند. دست‌کم نقاشی‌های مصری مربوط به ستایش هوراس را دیده‌ام، و دربارهٔ خود هوراس خیلی مشهور است که این شباهت میان مسیحیت و اعیاد مصری هست.

همان‌طور که گفتم، ژوستین اصلاً به‌طور مستقیم به این شباهت اشاره کرده است. حدس می‌زنید ژوستین و افراد ارتدوکس چه توجیهی برای این شباهت‌ها می‌توانند داشته باشند؟ ژوستین در قرن دوم، در متنی، واقعاً سعی کرده است توجیه کند که چطور شده عین داستان هوراس را ما دربارهٔ مسیح معتقدیم، در حالی که از نظر مسیحیان آن‌ها مشرک‌اند و هیچ منشأ الهی ندارند، چون این اسطوره‌ها بیرون از محدودهٔ ادیان ابراهیمی پدید آمده‌اند. توجیه ژوستین این است که چون شیطان از ظهور مسیح و از این داستان که چه اتفاقی می‌افتد خبر داشته، از قبل آمده و این ویژگی‌های مسیح را در این طرف و آن طرف دنیا، برای اینکه مردم را به شک بیندازد، مثلاً به‌صورت داستان‌هایی القا کرده است؛ و به همین دلیل این داستان‌ها در این طرف و آن طرف دنیا وجود دارند. این توطئه‌ای شیطانی است که باعث این شباهت شده است.

خب، بگذارید از این حالت کفرآمیز خودم بیرون بیایم؛ کمی آب بخورم و دوباره به حالت طبیعی برگردم. دربارهٔ این داستان، یعنی روایت سکولار، فعلاً هیچ اظهارنظری نمی‌کنم تا به وقتش کمی درباره‌اش صحبت کنیم. فقط این را گفتم چون احساسم این بود که نوع بحث‌هایی که وجود دارد کمی از ذهن شما دور است؛ اینکه روایتِ نگاه تاریخی سکولار در واقع چقدر می‌تواند بیرون از محدودهٔ ایدئولوژیک باشد. به نظر شما، یا حتی به نظر خودم، نمی‌آید که من به دلایل ایدئولوژیک نگاه سکولار داشته باشم؛ ولی دارم داستانی می‌گویم که از نظر تاریخی خوب است و پدید آمدن مسیحیت را توضیح می‌دهد: اینکه بتوانم از نظر تاریخی اثبات کنم که این عقاید سابقه دارند، و در عین حال بدانم که در دوره‌ای که این عقاید پدید آمدند، ارتباط به‌طور قطع وجود داشته است؛ حتی متنی از آبای کلیسا ارائه کنم که در قرن دوم نوشته شده و نویسنده‌اش می‌داند این داستان‌ها وجود دارند.

بنابراین، اگر مثلاً فرض کنید در کار اسطوره‌شناسی اسطوره‌ای آزتکی پیدا می‌کردم که شبیه اسطورهٔ مسیح بود، این نمی‌توانست خیلی موجه باشد، هرچند شک‌برانگیز بود که این اسطوره مثلاً چند هزار سال پیش چگونه وجود داشته است. ولی می‌دانم که در تمام دور و اطراف، هند و ایران و مصر، همین اسطوره را دارند و یونان هم دارد. حالا همهٔ اسم‌ها یادم نیست، ولی دست‌کم مثلاً ۱۰ شخصیت اسطوره‌ای هستند که مثلاً ۲۵ دسامبر و این حرف‌ها را دارند؛ دربارهٔ همهٔ خدایانی که به‌نوعی به خورشید ربط دارند و نمایندهٔ خورشیدند، معمولاً چنین داستانی ذکر شده است. بنابراین، عقاید سکولار داشته باشید یا نداشته باشید، قدرت این توجیه به هر حال سر جای خودش هست. لازم نیست سکولار باشید تا به‌نوعی احساس کنید که این توجیهِ پدید آمدن مسیحیت، توجیه قدرتمندی است.

اصلاً دارم به شما نشان می‌دهم: شما می‌خواهید کلی تلاش کنید که بگویید این مسیحیت تریم حالا چگونه پدید آمده است؛ من به شما می‌گویم اصلاً لازم نیست مسیحیتی وجود داشته باشد که این از آن طریق پدید آمده باشد. من از نقطهٔ صفر می‌توانم بگویم این چگونه ممکن است پدید آمده باشد، چون تقریباً همه‌اش وجود دارد. منبعی دارم که به شما نشان می‌دهم عین این عقاید آنجا حضور دارد؛ بخشی از عقاید مسیحیت را هم می‌توانم به شما نشان دهم که در قوم یهود هست. بنابراین می‌توانم بگویم که خب، خیلی ساده است: این مسیحیت تریم چگونه پدید آمده است؟ اصلاً لازم نیست مسیحی وجود داشته باشد. یک سری شرایط اجتماعی وجود داشته، عقاید یهودی وجود داشته، و یک سری اسطوره‌های دور و اطراف، و این‌ها با هم ترکیب شده‌اند. «سان آف گاد» بودنش را از رومی‌ها گرفتند، داستان رستاخیز مسیحی را هم مثلاً از همین اسطوره‌ها گرفتند، و خلاصه چیزی پدید آمد که انگار همه را هم راضی کرد.

خب، شما را همین‌طور در حالت سکولار رها می‌کنم و به سراغ بحثی می‌روم که فکر می‌کردم بیشترِ وقت را به آن اختصاص دهم: صحبت دربارهٔ چیزهای تاریخی‌ای که به آن‌ها مطمئنیم. غیر از اینکه بخواهم مثلاً داستانی تعریف کنم که صرفاً بگوید عقاید مسیحی چگونه پدید آمده‌اند، در واقع می‌توانم بگویم که میل دارم روایتی کمی پیچیده‌تر داشته باشیم که حوادثی را که از نظر تاریخی به نظر می‌آید اتفاق افتاده‌اند، به‌نوعی توجیه کند: کدامشان واقعی‌اند، کدامشان تخیلی‌اند، و اگر واقعی‌اند چگونه به هم مربوط می‌شوند.

پیش از آنکه بحث را از اینجا پی بگیریم، باید بگویم که خوشبختانه اطلاعات خیلی خوبی دربارهٔ محیط پیدایش مسیحیت داریم؛ می‌توانم بگویم به مراتب خیلی بیشتر از محیط پیدایش اسلام. دلیلش هم حضور رومی‌ها در آن منطقه و حضور یهودیان و فرهنگ هلنیستی است؛ این‌ها پیشرفته‌ترین فرهنگ‌های دوران خودشان‌اند. یهودیان در همان زمان تاریخ‌نگار دارند، رومی‌ها تاریخ می‌نویسند و در فرهنگ یونانی علاقه به ثبت کردن وجود دارد؛ بنابراین کلاً اطلاعات سیاسی‌اجتماعی خیلی خوبی از محیطی که آنجا وجود داشته دارید. به‌اضافهٔ اینکه دربارهٔ فرهنگ یهود اطلاعات فرهنگی خیلی خوبی دارید، چون یهودیان یکی از قدیمی‌ترین اقوامی‌اند که به‌شدت تاریخ‌نگاری کرده و تاریخ خودشان را نوشته‌اند. اصلاً مهم نیست نگاهتان چه باشد و اعتقاد داشته باشید که تاریخ یهود همه‌اش ساختگی و اسطوره‌ای است یا نه؛ مهم این است که می‌دانیم آدم‌هایی که آنجا وجود دارند باورهایشان چیست، چه قبول کنید که آن باورها واقعاً درست‌اند یا نه؛ مثلاً اینکه نوحی وجود داشته، حضرت آدم و مانند آن. قوم یهود تنها قوم دنیاست که به‌نوعی از روز اول تاریخ، تاریخ‌نگاری دارد. یعنی تورات، یعنی عهد عتیق را که باز کنید و بخوانید، از آفرینش نخستین آدم شروع می‌کند و همین‌طور، حالا شاید خیلی سریع، تاریخ قوم خودش را به ابراهیم می‌رساند و بعد به شاخه‌هایی که از ابراهیم درآمده‌اند، و اینکه این‌ها چگونه به مصر رفتند و از آنجا درآمدند، و الی آخر.

بنابراین قومی‌اند با نوعی خودآگاهی تاریخی خیلی خیلی روشن. تأکیدم این است که اصلاً مهم نیست دیدگاه شما چیست؛ می‌دانیم که آنجا قومی با چنین باورهایی وجود دارد، به‌اضافهٔ اینکه می‌دانیم وضعیت سیاسی‌اجتماعی‌شان چیست. گزارش‌های خیلی مستند و خوبی از منطقه و همین‌طور از جغرافیای آنجا داریم. در این مستندی که دادم تا نگاه کنید، نتایج باستان‌شناسی خیلی خیلی جدید دربارهٔ اطراف و مثلاً محل زندگی مسیح هست و می‌توانیم ببینیم چه چیزهایی پیدا کرده‌اند. به نظر می‌آید باستان‌شناسی مدرن آن فضایی را که معمولاً در ذهن مسیحیان هست، یعنی فضایی کاملاً روستایی که مسیح مثلاً میان این روستا و آن روستا حرکت می‌کند، کمی می‌شکند. در همین مستند می‌بینید که جاهایی را نشان می‌دهد که به نظر می‌آید شهری‌تر است: در نزدیکی مثلاً جلیل و ناصر و این‌جاها، ویلاهای خیلی مجلل رومی وجود دارد، و شهر نسبتاً بزرگی وجود دارد که به هر حال صرفاً چند روستای دورافتاده و دور از هم نیست.

می‌خواهم کمی دربارهٔ عقاید یهودی صحبت کنم، چون بعداً این نوع عقایدی که دارند به‌نوعی اهمیت پیدا می‌کند. فقط تأکید می‌کنم که اصلاً مهم نیست نظرتان دربارهٔ عقاید یهودیان چه باشد، سکولار باشید، مسلمان باشید یا یهودی؛ جامعه‌ای که آنجا وجود دارد و مسیح در آن ظهور می‌کند، این‌طور به خودش نگاه می‌کند.

یهودیان داستان خودشان را، حالا از حضرت آدم و این‌ها بگیریم، در واقع به اینجا می‌رسانند که قومی‌اند که طبق عهدی که خداوند با حضرت ابراهیم بست، مالک بخشی از کرهٔ زمین‌اند. خداوند با ابراهیم عهدی بست که اگر مثلاً بندهٔ من باشی، این سرزمین را، یعنی مثلاً همین سرزمین اسرائیل را، در اختیار تو و فرزندانتان می‌گذارم؛ این‌ها ملک شماست. بعداً کسانی که پس از حضرت ابراهیم آمدند، پیامبرانی بودند؛ پس از دو سه نسل، پس از ماجرای حضرت یوسف، افتادنش در چاه و منتقل شدنش به مصر، بنی‌اسرائیل به مصر منتقل شدند. این جدا از آن شعبهٔ اسماعیلی است که از نظر یهودیان اصلاً هیچ ارتباطی ندارد و ربطی به معاهدهٔ خداوند با حضرت ابراهیم ندارد. آن شاخهٔ به‌اصطلاح اسحاقی، که بنی‌اسرائیل از آن منشعب می‌شوند، فرزندان یعقوب‌اند، و معاهداتی که میان خداوند و حضرت ابراهیم بسته شده مربوط به آن‌هاست. از نظر یهودیان، ابراهیم اسماعیل را در واقع مثلاً به دستور خداوند به جای دورافتاده‌ای تبعید کرده است و آن‌ها دیگر وارد این ماجراها نیستند. البته مسلمانان اینجا اختلاف نظر دارند و به زندگی حضرت اسماعیل جور دیگری نگاه می‌کنند.

به هر حال یهودیان این اعتقاد را دارند که مطابق عهدی که خداوند با ابراهیم بسته بود، جریانی در دنیا شروع شد: پیامبرانی آمدند و خداوند با فرزندان و خاندان ابراهیم ارتباط خاصی داشت؛ و پس از آنکه در دوره‌ای، سال‌ها پس از خود حضرت یوسف، در مصر به بردگی گرفته شدند، سرانجام مهم‌ترین ماجرای تاریخ یهود اتفاق افتاد. خداوند پیامبر بسیار بزرگی مثل حضرت موسی را مبعوث کرد، و حضرت موسی، طی روندی که همهٔ شما می‌دانید چون در قرآن بارها به این داستان اشاره می‌شود، بنی‌اسرائیل را از چنگال فرعون و فرعونیان و آن رنج بردگی رها کرد؛ با آن ماجرای معروف شکافته شدن دریا و عبور دادن آن‌ها از دریا به سمت سرزمین موعود. خداوند در واقع به‌نوعی به پیمانی که با ابراهیم بسته بود عمل کرد: در زمان حضرت موسی این آدم‌ها را نجات داد و برد تا وارد سرزمین موعود شوند؛ و ماجرای بعدش هم در قرآن نقل شده است که حاضر نشدند آنجا بجنگند و گفتند موسی با خدایش برود.

بعد هم به دلیل تمردی که کرده بودند، ۴۰ سال در بیابان سرگردان شدند؛ ولی سرانجام موفق شدند فلسطین را اشغال کنند و سرزمین موعود را بگیرند. این ماجرای تحت اوور، یعنی ماجرای گذشتن از دریا و نجات پیدا کردن و رفتن به پای کوه طور، همه‌اش در قرآن هست. اشاره می‌کنم که بخش‌هایی از آن کاملاً در قرآن تأیید می‌شود؛ حتی جاهایی حالت معجزه‌آسا بودن و مثلاً حضور خداوند در قرآن از تورات هم بیشتر است. این ماجرایی است که مسلمانان قطعاً با شدت به آن اعتقاد دارند: اینکه خداوند این قوم را حرکت داد و در پای کوه طور پیمان دوباره‌ای با این آدم‌ها بست؛ دیگر نه با حضرت موسی، بلکه با همهٔ آدم‌هایی که آنجا حضور داشتند. در واقع انگار خداوند به‌نوعی ظاهر شد. در قرآن مثلاً این‌طور آمده است که خداوند کوه طور را برافراشت؛ یعنی به یک معنا اتفاقی معجزه‌آسا، ظهوری غیرعادی از خداوند بر این قوم، رخ داد و خداوند از این‌ها پیمان گرفت که در قبال رعایت کردن قوانین شریعتی که از طریق موسی وضع می‌کند، آن سرزمین در واقع مال این‌ها باشد. این تفسیری است که در قرآن هست؛ ولی یهودیان بر این تأکید دارند که در پیمان و میثاقی که با خداوند بستند، از طرف خداوند وعدهٔ مالکیت سرزمین موعود بوده است.

بنابراین در واقع با قومی طرف هستیم که، و می‌خواهم بر این تأکید کنم، همهٔ اعتقاد دینی‌شان به این برمی‌گردد که این سرزمین مال آن‌ها هست یا نیست. انگار اصلاً به‌نوعی معامله‌ای انجام داده‌اند: به شریعت سختی که برایشان مقرر شده عمل می‌کنند و اعتقادشان این است که در ازایش مثلاً حاصل‌خیزترین و زیباترین سرزمین کرهٔ زمین را در اختیار داشته باشند. اساس آن میثاق در واقع توحید است، یعنی یکتاپرستی؛ و آن‌ها در طول تاریخ خودشان بارها از شریعت، مخصوصاً از توحید، تمرد کرده‌اند. خداوند این قوم را به‌عنوان قومی که به خودش اختصاص دارند و یکتاپرست‌اند، در میان آن همه اقوام مشرک انتخاب کرده است و انتظار اصلی‌اش از این قوم این است که یکتاپرستی را رعایت کنند و خدا را بپرستند؛ کاری که ظاهراً در آن دوران خیلی سخت بوده است. یعنی هر لحظه که مثلاً غفلتی می‌شد، این‌ها بلافاصله بت می‌تراشیدند؛ ماجرایی که در قرآن نقل شده است: غیبت ۴۰روزهٔ حضرت موسی که به کوه طور می‌رود و برمی‌گردد، و همان‌جا بلافاصله گوساله‌ای علم می‌کنند و می‌پرستند. در طول تاریخ قوم یهود دوره‌هایی از بت‌پرستی بوده است که همه‌اش در کتاب عهد عتیق هست؛ یعنی منکر این نیستند که این کارها را کرده‌اند. مدام شریعت را نقض می‌کردند، بت‌پرست می‌شدند، بلاهایی سرشان می‌آمد، بعد توبه می‌کردند، مثلاً دوباره تجدید عهد می‌کردند و مثلاً خداوند به طریقی دوباره نجاتشان می‌داد، و الی آخر.

بنابراین قوم یهود این‌طور به خودش نگاه می‌کند، و همین حالا هم همین‌طور به خودش نگاه می‌کند: قومی خاص در دنیا که پیمانی با خدا دارد و خداوند این پیمان را با قوم دیگری نبسته است. لزومی ندارد که بگوییم این نوعی عقیدهٔ «نجات‌پرستانه» است؛ یعنی این عقیده ذاتاً «نجات‌پرستانه» نیست. یعنی یک آدم یهودی لزوماً نباید این اعتقاد را داشته باشد که من، مثلاً به‌عنوان قوم یهود، بر جهان و جهانیان برتری داشته‌ام که خدا مرا انتخاب کرد. خداوند قومی را در دنیا به‌عنوان قوم خودش انتخاب کرد و میثاقی با آن‌ها بست، چون می‌خواست در میان اقوام مشرک قومی موحد باشد؛ شاید مثلاً اقوام دیگری هم بودند، ولی به دلایلی خداوند این قوم را انتخاب کرد. می‌خواهم تأکید کنم که این تیپ عقاید صهیونیستی، که به معنای واقعی کلمه فقط قوم یهود را آدم می‌دانند و مثلاً بقیهٔ اقوامِ بیرون از قوم یهود را از نطفه اصلاً غیرآدمیزاد می‌دانند، که ما اگر از قوم یهود نباشیم مثلاً فقط شکل آدمیزاد را داریم، اصلاً لازم نیست یک یهودی این‌طور نگاه کند. ولی لازمهٔ ایمان یهودی این است که ما قومی هستیم که خداوند ما را انتخاب کرد، چنین میثاقی با ما بست، شریعت سختی هم مقرر کرد و از ما خواست که یکتاپرست باشیم، و قرار شد خداوند در ازایش چیزی هم به ما بدهد؛ و آن همان سرزمین موعود است که به هر حال جزو دین یهودیان است.

بنابراین، با همهٔ این‌ها، می‌گویم که به اهمیت حضور روم در کنار معبد سلیمان و اشغال آن سرزمین به دست رومی‌ها دقت کنید. یعنی مسیحیت در برههٔ تاریخی خاصی ظهور کرده که عقاید دینی یهود در واقع زیر سؤال است؛ و مسئله فقط اشغال سیاسی نیست. مسئله این است که قوم یهود دوباره مثل آن دوران اسارت بابلی شده است؛ یکی از مهم‌ترین دوران‌های تاریخ یهود، دورانی که بابلی‌ها کل سرزمین یهودیان را اشغال کردند، و بلایی که سرشان آوردند این بود که اصلاً آن‌ها را کندند و به بابل بردند و اسیر کردند. بعد، که احتمالاً بیشترتان می‌دانید، کوروش بود که از دیدگاه یهودیان به فرمان خداوند با بابلی‌ها جنگید، یهودیان را آزاد کرد و دوباره به سرزمین خودشان برگرداند. برای همین است که اسرائیلی‌ها احترام بی‌نهایت زیادی برای کوروش قائل‌اند، به‌عنوان پادشاهی نزدیک به پیغمبر. در کتاب عهد عتیق قطعاً دربارهٔ کوروش آمده است که خداوند می‌گوید بندهٔ خودم را فرستادم تا مثلاً شما را آزاد کند؛ انگار این کار را در جهت فرمان خدا کرده است. حقیقتاً از نظر تاریخی هم این ماجرا ماجرای عجیبی است، چون کوروش وقتی بابل را فتح کرد، یهودیان را برگرداند و اورشلیم و معبدشان را بازسازی کرد. یعنی اصلاً این‌طور نبود که مثلاً بابل را شکست دهند و خود این‌ها بلند شوند و به آنجا بروند؛ کوروش این‌ها را به آنجا برد، دوباره ساکن کرد، و برای معبدشان هم خرج کرد و معبد ساخت؛ مثل اینکه اصلاً برای همین رفت که این کار را بکند. به هر حال حضور قوم یهود در بابل و این ماجرای جنگ کوروش با بابلی‌ها در تاریخ یهود نقطهٔ عطف مهمی است.

در واقع یهودیان دوباره در دورانی مثل دوران اسارت بابلی‌شان هستند: به‌کلی شکست خورده‌اند، سرزمینشان به کوچک‌ترین حد ممکن رسیده و تحت فرمان رومی‌ها هم هستند؛ برایشان فرماندار می‌گذارند. فرماندارهای باهوشی آنجا هستند که خیلی سعی نمی‌کنند با یهودیان درگیر شوند، ولی به هر حال درگیری وجود دارد. می‌خواهم بر این نکته تأکید کنم: فرض کنید تاریخ ملتی، مثلاً شیعیان را؛ اگر قرار باشد یک کشور شیعه تحت اشغال و ظلم باشد، انتظار دارید چه روزی احتمالاً شلوغ شود و مردم مثلاً قیام کنند؟ به احتمال زیاد در تاسوعا و عاشورا. یعنی روزی در تاریخ شیعه وجود دارد که انگار اصلاً برای همین کار است؛ روزی که همه احساسشان این است که باید با ظلم بجنگند. روز عید پسح در تاریخ قوم یهود دقیقاً همین نقش را دارد. یعنی هر سال اورشلیم در پسح شلوغ است، رومی‌ها مثلاً نگهبان‌های بیشتری می‌گذارند و به‌نوعی مواظب‌اند که قیامی صورت نگیرد؛ و سرانجام یهودیان، که این‌ها دیگر تاریخ مدون و خیلی روشنی است، فکر می‌کنم در ۶۶ میلادی، اگر اشتباه نکنم، یا ۶۷، علیه رومی‌ها قیام کردند. مدام قیام‌های کوچکی می‌کردند، ولی این بار قیامی همگانی و بزرگ‌تر کردند، و روم ظرف سه چهار سال با شدت خیلی زیادی با آن‌ها جنگید و دیگر در واقع کلاً فاتحهٔ قوم یهود خوانده شد. یعنی این بار پس از این قیام، وقتی رومی‌ها حمله کردند و این شورش‌ها را سرکوب کردند، معبد سلیمان را با خاک یکسان کردند، که دیگر هم هیچ‌وقت ساخته نشد، و قوم یهود هم به‌کلی آواره شد. این همان اصطلاح «یهودی سرگردان» است. یهودیان پس از این ماجرا، پس از ۷۰ میلادی، کلاً سرزمینشان را ترک کردند و در همه‌جای دنیا پخش شدند.

این ماجرا در تاریخ مسیحیت هم خیلی خیلی اهمیت دارد: ۷۰ میلادی، یعنی تقریباً ۴۰ سال پس از حضرت مسیح، در حالی که مثلاً همین پولس زنده است؛ البته فکر کنم پولس مثلاً همان حوالی مرده است، شاید مثلاً دو سال قبلش؛ مطمئن نیستم. ولی به هر حال این ماجرا در دوران نسل اول پس از مسیح اتفاق می‌افتد. بیشتر حواریون در ۶۰ میلادی هم زنده‌اند و بیشترشان بین همین ۶۰ و ۷۰ می‌میرند. یعنی می‌خواهم بگویم فضا، فضای نسل اول پس از مسیح است و آدم‌هایی‌اند که خیلی‌هایشان مسیح را دیده‌اند؛ و در این فاصلهٔ خیلی کم، قوم یهود دچار اضمحلال کامل شد، و بعد، خلاصه، در سال ۱۹۴۸، که همین دیروز و پریروز سالگرد مصوبهٔ سازمان ملل بود، دوباره به سرزمین موعود خودشان برگشتند؛ چون دیگر آن‌قدر به شریعت خداوند عمل کرده بودند که خداوند دوباره آن‌ها را به آنجا برگرداند، چون عهدشان این بود. یعنی یهود همین ماجرا را این‌طور می‌بیند که ما گناهانی کردیم که این بلا سرمان آمد، و حالا هم حتماً خیلی کار ثواب کرده‌اند که خداوند دوباره آن‌ها را به آنجا برگرداند. همین حالا هم روز تصویب رسمیت کشور اسرائیل برایشان به‌نوعی مثل تیک‌اوور است؛ یک تیک‌اوور مجدد.

مسیحیت دقیقاً در این فاصلهٔ ۴۰ساله به دست پولس از اورشلیم خارج شد؛ یعنی بخشی از مسیحیت در انطاکیه و در مناطق شمالی است. اگر آنجا مانده بودند، فکر می‌کنم ممکن بود منقرض شود، یا به هر حال دچار مشکل اساسی می‌شدند؛ ولی این‌طور نیست. در واقع شاخه‌ای از مسیحیت کاملاً بیرون از اورشلیم است و اصلاً کاری به اورشلیم ندارد؛ و به دلایلی که خواهم گفت، اصلاً نوعی قطع رابطه میان مسیحیان بیرون و مسیحیان داخل اورشلیم هست. اهمیت تاریخی این ماجرا این است که مسیحیت اورشلیمی از بین می‌رود.

واقعاً نمی‌خواهم خیلی وارد جزئیات شوم. باز نسبتاً اطلاعات خوبی داریم دربارهٔ فرقه‌های مثلاً یهودی و جریان‌های سیاسی‌اجتماعی‌ای که آن موقع در اورشلیم و آن ناحیهٔ به‌اصطلاح یهودیه وجود دارد؛ اینکه اصلاً گروهی وجود دارند به اسم مثلاً زیلوت که کاملاً شورشی‌اند، و مدام مثلاً آدم‌هایی که رهبران معبدند باید به‌نوعی حساب خودشان را از آن‌ها جدا کنند. نکتهٔ مهم ماجرای معروف کشف طومارهای بحرالمیت این بود که این طومارها فرقهٔ مهم و جدیدی را که خیلی از آن اطلاع نداشتیم به دنیا معرفی کردند: اینکه این طومارها مربوط به فرقهٔ خاصی‌اند، احتمالاً فرقه‌ای که اسمشان اسنی است؛ و این‌ها اصلاً به‌نوعی مثل یک نظام روحانیت داشتند و بیرون از شهر زندگی می‌کردند، و به نظرم می‌آید آدم‌های خیلی فرهنگی‌ای بودند، چون مکتوبات زیادی از خودشان باقی گذاشته‌اند.

برویم سراغ ظهور مسیح. فکر می‌کنم حالا روشن است که از نظر تاریخی قوم یهود در شرایط خیلی خاصی است و انتظار ظهور مسیح وجود دارد؛ چون ایمان یهود این است که به هر حال اگر مثلاً تا حدودی تقوا را رعایت کنند، خداوند آن‌ها را تنها نمی‌گذارد، و در کتاب عهد عتیق هم بشارت‌هایی برای آمدن مسیحی و تجدید دوران باشکوه مثلاً داوود و سلیمان به آن‌ها داده شده است. فقط اشارهٔ کوتاهی می‌کنم که عده‌ای، از جمله خود یهودیان، سعی می‌کردند این را کمی کم‌رنگ کنند. اگر همین حالا هم با یهودیان صحبت کنید، خیلی قبول ندارند که اصولاً بشارت‌های مسیحایی زیادی وجود داشته و مردم یهود خیلی منتظر ظهور کسی بوده‌اند؛ معتقدند این‌ها را مسیحیان ساخته‌اند؛ یعنی در انجیل و این‌جاهاست که این‌قدر این حرف هست که مسئلهٔ ظهور مسیح‌ها مسئلهٔ اجتماعی مهمی است که یهودیان منتظرش بوده‌اند، و اینکه اثبات کنند این مسیح همان است که در بشارت‌های قبلی به او اشاره شده است.

یهودیان اصولاً، یعنی خیلی از آن‌ها، موضعشان این است که آن بشارت‌ها به آن صورت بشارت‌هایی مثلاً منسجم نیستند و چیزی نیستند که بشود به فرد خاصی تعبیرشان کرد، و اصلاً در قوم یهود هم چنین انتظاری به آن شکل وجود نداشته است. یکی از اتفاق‌هایی که افتاد، کشف طومارهای بحرالمیت بود. این‌ها پس از سال ۷۰ میلادی، که رومی‌ها همین آدم‌ها را نابود کردند، در غار پنهان شدند؛ نسخه‌هایی از آخرین دست‌نوشته‌های قوم یهود در اورشلیم‌اند و مال همان زمان‌اند. این‌طور نیست که مثلاً مال قرن دوم و سوم باشند؛ نوشته‌های دست اولِ قرن اول‌اند و به نظر می‌آید نگارش خیلی از آن‌ها حتی به پیش از ظهور مسیح مربوط می‌شود؛ و این نوشته‌ها به‌شدت انتظار ظهور مسیح را دارند و اصلاً مدام در آن‌ها به این اشاره شده است. دیگر محال است کسی بتواند انکار کند که در جامعه‌ای که مسیح در آن ظهور کرد، اصولاً آمادگی‌ای برای چنین قیامی وجود داشته است؛ قیامی که البته از دیدگاه یهودیان بیشتر به شکل قیامی اجتماعی بوده، نه مسئله‌ای فرهنگی.

همان‌طور که همه قبول دارند و مسیحیان رویش خیلی تأکید می‌کنند، ظهور یحیی اصولاً در واقع بشارت دادن ظهور مسیح بود: مردم را با این عنوان به توبه فرا می‌خواند که ملکوت خداوند نزدیک است، مثلاً اتفاق خاصی دارد می‌افتد، بیایید توبه کنید. ببینید، از دید اعتقادات یهودی، توبه کردن وجه سیاسی هم دارد: اگر مردم یهود توبه کنند، حتماً خداوند دوباره پادشاهی‌ای برایشان پدید می‌آورد. بنابراین گناهکار بودن و نبودن فقط چیزی شخصی نیست. یهودیان به‌شدت دینی‌اند؛ دینی که تاریخ خودشان و مسائل سیاسی، مثل اینکه کجای دنیا زندگی می‌کنند، جزو آن می‌شده است. من فکر می‌کنم اگر شما مسلمانان قرآن را بخوانید، این میزان تأکیدی را که یهودیان بر مالکیت سرزمینی خاص به‌عنوان شرط رعایت شریعت قائل‌اند، در قرآن نمی‌بینید. دست‌کم در زمان موسی این‌طور است که این‌ها دارند به سرزمینی می‌روند، ولی اشارهٔ روشنی به اینکه در میثاقی که بسته شده، مثلاً خداوند در قبال شریعت پیمان گرفته و در عوض زمین به آن‌ها داده است، به این شکل پررنگی که یهودیان معتقدند، در قرآن نیست. ولی یهودیان به هر حال همین‌قدر اعتقاد دارند.

خب، بگذارید بحث را با ظهور خود مسیح و آن چیزهایی آغاز کنیم که می‌توانیم به‌عنوان فکت حسابشان کنیم. از اینکه ممکن است مسیح وجود نداشته باشد و مانند آن صرف‌نظر کنیم و آن نگاه را کمی کنار بگذاریم. اگر کسی تعصبی نداشته باشد، به نظر می‌آید مسیح از نظر تاریخی وجود داشته است؛ یعنی هم در اسناد رومی نوعی اشاره به او هست، هم در اسناد یهودی و هم در اسناد مسیحی. عده‌ای می‌گویند چون اصل استنادها به انجیل‌هاست و این‌ها عقیدتی و ایدئولوژیک‌اند، ممکن است مسیح اصلاً وجود نداشته باشد؛ مثل اینکه مثلاً فرقهٔ خاصی باشند و فقط همین‌ها بگویند که اتفاق معجزه‌آسایی در زندگی ما افتاده است. این فرقی نمی‌کند با اینکه من الان ادعا کنم که مثلاً چیز معجزه‌آسایی دیده‌ام؛ من یک فرقه‌ام و فرقه چیز بسته‌ای است و این‌ها ممکن است به دلایلی به چیزی معتقد باشند. به هر حال خیلی خیلی عجیب‌وغریب است که کسی واقعاً ممکن است کارش به اینجا برسد که آیا اصلاً شخصیتی به اسم مسیح وجود داشته باشد. آدم سکولار طبعاً نمی‌پذیرد که مسیح با این ویژگی‌هایی که در انجیل از او یاد می‌شود وجود داشته است؛ ولی در برابرِ اینکه اصلاً هیچ چیزی نبوده و مثلاً همه را همین‌طور ساخته‌اند، با توجه به آن شرایط سیاسی‌اجتماعیِ آن دوران، خیلی طبیعی است که مسیحی اصلاً ظهور کرده باشد. حالا ممکن است شما این‌طور بگویید که خب، آدمی آمده، ادعاهایی کرده و کارهایی کرده، و بزرگش کرده‌اند تا به‌نوعی با ویژگی‌های مسیح، بنا بر انتظاراتی که آن قوم داشتند، تطبیق داده شود. به هر حال این فرض را می‌کنیم که همهٔ شواهد به‌نوعی در این جهت است که مسیح وجود داشته است.

استدلالی هست، و واقعاً کلمهٔ بدی به کار می‌برم، استدلالی پوچ، دربارهٔ اینکه مسیح وجود نداشته است: اینکه مثلاً ۳۰ تاریخ‌نگار مهم در آن دوران وجود داشته‌اند که هیچ‌کدامشان به مسیح اشاره نکرده‌اند. خب، مسیح به‌عنوان یک شخصیت، آدمی که در روستای جلیله بوده و تا اورشلیم هم آمده و مثلاً کاری کرده است؛ آیا انتظار می‌رود تاریخ‌نگاری رومی دربارهٔ واقعه‌ای که در روستایی در یهودیه اتفاق افتاده چیزی بنویسد؟ اصلاً این حرف معنی دارد؟ تاریخ‌نگارها تاریخ پادشاهان را می‌نویسند؛ در سرزمینی که مثلاً تحت اشغال روم است، نه نزدیک شهر روم، چه کار دارند؟ ممکن است دربارهٔ اعدامی در تئاتری که خیلی پرتماشاچی بوده، در شهر روم، چیزی بنویسند؛ ولی اینکه در یهودیه آدمی آمده و چه کرده است؟

فقط این را به شما بگویم: همهٔ گزارش‌های تاریخی بیرون از مسیحیت را، یعنی جز انجیل‌ها، یعنی نوشته‌هایی را که مسیحیان ننوشته‌اند، کنار هم بگذارید: همهٔ گزارش‌های دیگر دربارهٔ مسیح دربارهٔ این است که مصلوب شده است. یعنی گزارشی تاریخی از تاریخ‌نگاری یهودی وجود دارد که به مسیح و به اینکه مصلوب شده اشاره می‌کند، و نامه‌ای هم مربوط به همین ماجرای مصلوب کردن میان فرماندار یهودیه و روم رد و بدل شده است. بنابراین بر این تأکید می‌کنم، چون از نظر شواهد تاریخی به نظر می‌آید که مصلوب شدن نقطهٔ روشن تاریخ مسیح است. دربارهٔ تولدش چیزی نداریم؛ فقط می‌دانیم که از نظر تاریخی شاهد وجود دارد که مصلوب شده است. شواهد نشان می‌دهد که در آن کتاب یوسیفوس، که تاریخ‌نگاری به‌اصطلاح یهودی است و دست‌کم چند پاراگراف دربارهٔ مسیح نوشته، به مصلوب شدن اشاره شده است. می‌گویم نامه‌ای هم هست؛ و از صراحت و ویژگی‌هایی که یوسیفوس می‌گوید، تقریباً واضح است که دربارهٔ مسیح صحبت می‌کند؛ نزدیک به بعضی از چیزهایی که در انجیل‌ها آمده است.

این مقدمات را گفتم برای اینکه خیلی سخت نگیریم و واقعاً دست‌کم وقتی انجیل‌های خیلی متعددی نوشته شده‌اند که با هم اختلاف‌هایی هم دارند، به‌نوعی قبول کنیم که نقاط پررنگ مشترکشان باید واقعیت تاریخی داشته باشد. حتی امروز آدم‌های سکولاری وجود دارند که به‌نوعی فکر می‌کنند شواهد به اندازهٔ کافی هست تا قبول کنند این شخصی که به او عیسی مسیح می‌گوییم نوعی خاصیت شفابخشی هم داشته است، مثل همین شفابخشی‌هایی که این‌جاها دیده می‌شود؛ یعنی کلاً لازم نیست منکر این هم باشند. با وجود سکولار بودن، قبول دارند که مسیح خودش کارهای عجیبی هم انجام داده که به هر حال دورش جمع شدند و چیزی شروع شد. مسئله فقط این نبوده که کسی همین‌طوری بیاید و بگوید من مثلاً مسیحم؛ که تازه به نظر می‌آید عیسی چندان هم این را نمی‌گفته، یعنی دربارهٔ مسیح بودن خودش بیشتر سکوت می‌کرده تا اینکه بخواهد ادعایش کند. به هر حال حتماً ویژگی‌ای داشته که تحولی اجتماعی به دنبالش پدید آمده است.

این مقدمات را گفتم چون می‌خواهم بر نکته‌ای تأکید کنم؛ اینکه تقریباً توافق وجود دارد، به‌عنوان یک فکت تاریخی، که مسیح مصلوب شد، و ماجرای مصلوب شدنش این بود که در روزهای پیش از پسح وارد اورشلیم شد. چیزی که در انجیل‌ها می‌بینید این است که عیسی، که در جلیله و این طرف و آن طرف و دور از اورشلیم زندگی می‌کرد، همراه با حواریونش برای نخستین بار با قصدی راه افتاد و وارد اورشلیم شد؛ در حالی که چند روز به عید پسح مانده بود. بنابراین فضای اورشلیم ناآرام بود، و دقیقاً وقتی وارد شد، به‌نوعی مردم از او به‌عنوان کسی که شاید مسیح باشد استقبال کردند؛ حالا ممکن است این گزارش‌ها در انجیل‌ها اغراق شده باشد. چون انجیل‌ها نقل می‌کنند که نحوهٔ ورود مسیح به اورشلیم همان شیوه‌ای بود که در کتاب عهد عتیق یاد شده بود که مسیح این‌طور وارد اورشلیم می‌شود: در حالی که مثلاً بر الاغی سوار است، از در شرقی‌اش وارد می‌شود. مسیح در همین روزها وارد می‌شود که قطعاً نیروهای رومی و محافظان معبد سلیمان، که یهودی بوده‌اند، حاضرند. ببینید، فضای سیاسی‌اجتماعی آنجا این‌طور است که روحانیون بزرگ یهودی، برای حفظ مثلاً معبد و کیان اسرائیل، و برای اینکه رومی‌ها به‌نوعی با آن‌ها مدارا کنند و بتوانند مسائل دینی خودشان را داشته باشند، در حال سازش با فرماندهان رومی‌اند؛ یعنی هم محدودیت‌های آن‌ها را رعایت می‌کنند و هم خودشان با نیروی انتظامی‌ای که دارند، مثلاً برای محافظت از معبد، سعی می‌کنند جلوی اغتشاش‌ها را بگیرند.

بحث این است که می‌خواهم بگویم از نظر تاریخی تا حدودی می‌شود این را به‌عنوان فکت قبول کرد که وقتی وارد اورشلیم می‌شود، آنجا اصلاً فضای غیرعادی‌ای دارد. و چه می‌کند؟ طبق روایت تقریباً مشترک همهٔ انجیل‌ها، می‌رود و معبد را کمی به هم می‌ریزد. پیش‌تر هم با سران برخوردهایی داشته است؛ بیرون از اورشلیم با روحانیون یهودی بر سر رعایت نکردن بعضی از مسائل شرعی تماس‌هایی داشته است. اگر مثلاً انجیل‌ها را نگاه کنید، شکستن قانون سبت در آن‌ها هست، یا مثلاً غذا خوردن با افراد گناهکار و چیزهایی از این شکل، یا اعتراضی که چون اجازه می‌دهد زنی به سرش روغن بزند. این‌ها مواردی است که در انجیل مرتب می‌بینید که به مسیح اعتراض می‌کنند که تو داری شریعت را نقض می‌کنی، و مسیح هم جواب‌های خیلی سنگینی می‌دهد؛ مثلاً اینکه من صاحب سبتم؛ یعنی من صاحب شریعتم؛ واقعاً چه می‌گویی که من شریعت را رعایت می‌کنم یا نمی‌کنم؟ در حالی که چنین جوّی بیرون اورشلیم وجود دارد، حضور حضرت عیسی در اورشلیم و برخوردش با صراف‌های اطراف معبد که آنجا تجارت‌خانه راه انداخته بودند، طبیعی به نظر می‌آید که به هر حال اقدامی در پی داشته باشد.

دارم شما را، با علایق اسلامی‌تان، کمی خطاب قرار می‌دهم: بعید به نظر می‌رسد که حضرت مسیح نداند و قصدی نداشته باشد؛ همان‌طور که مسیحیان معتقدند، مسیح آمده است که مصلوب شود؛ کسی که می‌توانست روز دیگری بیاید. مسیح را شب دستگیر می‌کنند. آن موقع دوران به‌اصطلاح شلوغی اورشلیم است و ممکن است خیلی‌ها را به‌عنوان عامل آشوب بگیرند؛ مسیح در همین دوران وارد شده و کارهایی کرده است که طبیعی است به‌نوعی تحریک‌کننده باشد؛ یا باید بگویید همهٔ این‌ها دروغ است، که گفتنش کمی سخت است. به‌خصوص که فکر می‌کنم زمانی که مثلاً برای مصلوب شدن مسیح در تاریخ ثبت شده، به‌نوعی با این می‌خواند که در همین روزها بوده باشد؛ از نظر مسیحیان هم که بدیهی است در همین دوران بوده است. بعید است مسیح متوجه نباشد که کاری که دارد می‌کند، از نظر قانون روم و کسانی که در معبدند، در واقع به‌نوعی اغتشاش است؛ باید انتظار این را داشته باشد که دستگیر شود؛ مثل اینکه دارد بهانه دست آدم‌هایی می‌دهد که بگیرندش. مسیحیان این‌طور نگاه می‌کنند که اصلاً مسیح آمده، انگار در دوره‌ای آمده و کاملاً برایش روشن است که این اقدامی که می‌کند به کجا ختم می‌شود؛ و سرانجام، در داستانی که در انجیل هست، همان داستان مصلوب شدن و سه روز مردن و دوباره برخاستن از مرگ پیش می‌آید.

می‌خواهم تأکید کنم که اگر بخواهیم کمی ایدئولوژیک برخورد نکنیم، به هر حال تا حدودی اینجا فکت‌هایی وجود دارد. هیچ‌وقت نمی‌شود دربارهٔ فکتی ۲۰۰۰ساله از نظر تاریخی، یا حتی دربارهٔ همین ۲۰ سال اخیر، گفت که چیزی است که من نمی‌توانم بگویم این اتفاق نیفتاد. واقعیتش این است که، خب، نهایتش این است که مسلمانان می‌توانند بگویند همهٔ این اتفاقات نیفتاده است. سندیت تاریخی به آن معنای قوی که مثلاً بگویم ۱۰۰٪ این چیزها درست است، نه؛ ولی با درصدی از اطمینان احساس می‌کنیم که این روایت‌ها نزدیک به حقیقت‌اند. شام آخر اصلاً همان شام مخصوص آن شب است؛ مثلاً نان فطیر می‌خورند، و یهودیان برای هر ماجرایی خلاصه کلی قوانین و مقررات دارند. فکر می‌کنم اگر متنی بخوانید که تمام جزئیات این شام را برایتان بگوید، اینکه چیست، چه کسی اول باید نان را بردارد و مثلاً چه چیزهایی را چگونه بخورند، مدتی طول می‌کشد.

دربارهٔ ماجرای قرن اول، که دیگر خیلی راحت می‌توانیم بگوییم این‌ها فکت‌اند، به دلایل روشنی منکرم که بشود بعضی از واقعیت‌هایی را که اتفاق افتاده اصلاً و کلاً زیر سؤال برد. فکر می‌کنم ممکن است کسی به دلایلی بگوید اساسِ خودِ جریان مسیح اسطوره‌سازی بوده است؛ ولی مثلاً من اصلاً نمی‌توانم بفهمم چگونه ممکن است کسی انکار کند که میان پولس و پطرس اختلافی وجود داشته که در انجیل مطرح شده است. چه انگیزه‌ای ممکن است باعث جعل این شده باشد که میان پولس و پطرس اختلاف بوده، در حالی که از هر نظر بدیهی است که این اختلاف باید وجود داشته باشد؟

شخصیت اصلی و کلیدی، که در واقع مسئولِ پدید آمدن مسیحیت است، سمپل است؛ و امروز در واقع میان همهٔ سکولارها و غیرسکولارها توافقی جمعی وجود دارد که مسیحیت، با این عنوانی که ما می‌شناسیم، محصول کار سمپل است و نه انجیل‌ها. در واقع اگر همین حالا چهار انجیل را کنار هم بگذارید، هرچقدر هم آن‌ها را بخوانید، مسیحیت به این معنایی که ما امروز می‌شناسیم از هیچ‌کدامشان درنمی‌آید. برای همین است که کتاب عهد جدید پر از نامه‌های پولس است، چون اعتقادات ارتدوکس مسیحی در واقع در نامه‌های پولس منعکس شده است، نه در انجیل‌های چهارگانه که بیشتر زندگی مسیح را مطرح می‌کنند.

دربارهٔ پولس: اتفاق‌هایی که میان پول و پیتر و جیمز و این‌ها افتاده، انگیزه‌های مختلفی دارد. ما معمولاً صورت یونانی این نام‌ها را به شکل سنتی تلفظ می‌کنیم؛ ولی به هر حال مثلاً اسم یهودیِ پول سائول است و بعد که مسیحی شد، خودش اسمش را پول کرد. نمی‌دانم چرا؛ این تغییر نام سابقه هم داشته است: مثلاً اسم پطرس شمعون است و مسیح اسمش را پطرس می‌گذارد.

فکر می‌کنم بحث شرایط ظهور مسیح مهم است، چون به هر حال باید دربارهٔ ماجرای مصلوب شدن بحث کنیم؛ ولی قسمت عمدهٔ پدید آمدن مسیحیت، به این معنایی که می‌شناسیم، به قرن اول و دوم برمی‌گردد. باید روشن شود که در آن دوره چه اتفاق‌هایی افتاده است، یعنی همان چیزهای مشترکی که همه دربارهٔ اتفاق‌های آن دوره می‌گویند؛ و بعد داستان خودمان را می‌سازیم: اینکه داستان چه بوده است و چگونه می‌توانیم بگوییم این اتفاق‌ها افتاده‌اند، و اینکه آن داستان سکولار واقعاً چقدر قوی است و صرف وجود چنین اسطوره‌هایی تا چه اندازه همهٔ ماجراهای پیرامون این جریان را توجیه می‌کند.