این جلسه ابتدا توضیح میدهد که روایت تاریخی از جهانبینی جدا نیست و چرا اضافه کردن آیات قرآن به فکتهای تاریخی کاری مشروع است. سپس به پرسشهایی دربارهٔ مسیح در قرآن، آیهٔ مصلوبشدن مسیح و آیهٔ مکر میپردازد و در پایان با رجوع به ابراهیم، اسماعیل و میثاق بنیاسرائیل میکوشد نقش مسیح در تاریخ نبوت را توضیح دهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در مطالعات تاریخی نهفقط اجتنابناپذیر است که از جهانبینی خودتان استفاده کنید، بلکه فکر میکنم صریحتر از این هم میشود گفت: اصلاً بیمعناست که از جهانبینی خودتان استفاده نکنید. هدفم از کلیاتی که دربارهٔ اینکه هنگام مطالعهٔ تاریخ عملاً چه میکنیم گفتم، نشاندادن همین بود.
وقتی میخواهم بگویم در تاریخ چه اتفاقی افتاده، اساسش این است که تصوری از جهان دارم: اتفاقها در جهان چگونه میافتند و انسانها بر اساس چه انگیزههایی کارهایشان را انجام میدهند؛ یعنی یک جهانشناسی و یک انسانشناسی. اینکه ماوراءطبیعت وجود دارد یا ندارد، در تاریخ دخالت میکند یا نمیکند — همهٔ اینها را بهنوعی پیش از آنکه مطالعات تاریخی بکنم، تصمیم گرفتهام. احتمالاً خیلی بعید است که بر اثر واردشدن در مسائل تاریخی به این نتیجه برسم که ماوراءطبیعت در تاریخ دخالت میکند. البته آدمهایی که چنین ایدهای دارند کماند.
اتفاقاً آدم معروفی هست که همین ایده را دارد. در ایران همیشه چیزهایی برایم شگفتانگیز است: کتابهایی وجود دارد که از نظر تاریخی بینهایت مهماند و به فارسی ترجمه نشدهاند، و متفکرانی هستند که از نظر تاریخی موجودات خیلی مهمیاند ولی ما در ایران خیلی نمیشناسیمشان؛ فقط گاهی ممکن است کسی به آدمهای خاصی علاقهمند شود، آثارشان را ترجمه کند و اینها اینجا خیلی شناخته شوند. مثلاً فکر میکنم از کارل بارت، که بهطور قطع بزرگترین الهیدان مسیحی قرن بیستم است، تا حالا یک کتاب هم ترجمه نشده است. ولی آدمی مثل پاننبرگ ایدهای دارد به نام الهیات تاریخی و معتقد است که اصولاً الهیات را بر اساس مطالعهٔ تاریخ بنا میکنیم؛ یعنی میخواهد بگوید این واقعهٔ تاریخی که مسیح به دنیا آمده و مصلوب شده، اساس الهیات است؛ نه اینکه مثلاً از دیدگاهی فلسفی الهیات بسازم، بلکه خود تاریخ مبنای الهیات است. به نظر من ایدهٔ خیلی عجیبی است که آدم بخواهد مبنای الهیات را تاریخ بگذارد؛ با توجه به اینکه درک تاریخ خیلی انعطافپذیر است، کمی عجیب است.
به هر حال تأکیدم بر این بود که ما جهانبینیای داریم و بعداً بر اساس آن روایت تاریخی خودمان را میسازیم، و در روایت تاریخی فکتها را تأیید یا تکذیب میکنیم؛ مثلاً میگوییم مسیح مصلوب شده یا نشده. ابهامهایی را که دربارهٔ اتفاقهای افتاده وجود دارد، بر اساس جهانبینی خودمان حل میکنیم؛ البته با توجه به اینکه چقدر سندیت تاریخی دربارهٔ آنها وجود دارد — نمیخواهم بگویم دربارهٔ «فکتها». به هر حال دربارهٔ بعضی از وقایع تا حدی سندیت وجود دارد؛ مثلاً اینکه مسیح وجود داشته یا نداشته. ولی مثلاً این پرسش که آیا مسیح، یعنی این «شباهت مریم»، همان مسیح موعودی بوده که به یهودیها وعده داده شده بود، پرسشی است که اگر اصلاً سکولار نگاه کنید معنا ندارد، و اگر دینی نگاه کنید بستگی دارد به اینکه تصمیمتان را چگونه گرفتهاید: اگر یهودی باشید، قطعاً نه؛ اگر مسیحی یا مسلمان باشید، قطعاً آری. و این به دلایل تاریخی نیست؛ اصلاً چه معنایی دارد که فکتی تاریخی بیاورم که این همان مسیح موعود است؟
پس بعضی بحثها پیش میآید که بهشدت به جهانبینی وابسته است، و در بعضی بحثها به اندازهٔ کافی فکت تاریخی و سند وجود دارد که ما را به این نتیجه میرساند که مثلاً تأیید کنیم چنین اتفاقی افتاده است. جهانبینی در رد و قبول فکتها دخالت میکند، نه اینکه همهٔ کار را انجام دهد؛ اما تعبیر اتفاقهایی که افتاده بهشدت به دیدگاه شما دربارهٔ انسان و جهان بستگی پیدا میکند. انسانی کاری انجام داده و من میخواهم در داستان خودم بگویم چرا این کار را کرد؛ این برمیگردد به اینکه اصولاً چه تصوری دارم از اینکه انسانها چرا کارهایی میکنند.
تأکیدم این بود که فراموش نکنیم کسی که سکولار نگاه میکند و کسی که دینی نگاه میکند، هر دو به هر حال از ایدههایی استفاده میکنند که از قبل دارند. در ضمن اگر آدمهای منصفی باشند، همین برخورد با وقایع تاریخی میتواند برایشان پرسشهایی ایجاد کند که مجبور شوند احتمالاً در اساس ایدههای جهانبینی و انسانشناسی خودشان هم دست ببرند. هرچند این خیلی مثل دانش فیزیک نیست؛ فکتها در تاریخ تا حدود زیادی ردشدنی یا تعبیرپذیر و تفسیرپذیرند و آنقدر محکم نیستند که آدم بخواهد ایدههای کلی خودش را بهراحتی کنار بگذارد. ولی به هر حال چنین اتفاقی هم ممکن است بیفتد.
فکر میکنم در جلسهٔ قبل این پرسش مطرح شد و جوابش را دادم که این حرفها گویی معنایش این است که مطالعات تاریخی ما تقریباً بیارزش میشود، چون طبق تصمیمهایی که از قبل گرفتهایم برای خودمان داستان درست میکنیم. سعی کردم بگویم اینطور نیست، چون معنای این حرفها این نیست که دیگر در انتخاب جهانبینیمان هیچ بحثی نداریم. حرف من فقط این است که بخش عمدهای از بحثهایی که دربارهٔ تاریخ میکنیم، مستقیماً باید برگردد به بحث دربارهٔ جهانبینیمان. مثلاً کسی که با دیدگاه دینی به جهان نگاه میکند یا با دیدگاه سکولار، بهجای اینکه بیاید سر تعبیر و تفسیرهای تاریخی از ماجرای مسیح دعوا کند، عاقلانهتر است که برود اختلافهای خودش را در همان سطح کلان جهانبینی حل کند. و طبیعی است که اگر اختلاف آنجا حل نشود، در تفسیر تاریخی وقایعی که دربارهٔ مسیح اتفاق افتاده، یا حتی وقایعی که هر روز اتفاق میافتد، مشکلاتشان حل نمیشود.
آدمی که سکولار نگاه میکند نمیتواند به معنایی که آدمِ دارای دیدگاه دینی معتقد است، به معجزه معتقد باشد و اصلاً حتی اهمیت بدهد که اسناد تاریخی درستاند یا غلط. مثل اینکه حرفهای خیلی شاخداری بزنید و بعد سندهای عجیب و غریب تاریخی هم بیاورید؛ مثلاً اسطورههای یونانی. شما چقدر اسطورههای یونانی را بهعنوان سند نگاه میکنید که آری، خدایان بودند، آمدند، انسانها را بردند یا با انسانها ازدواج کردند و چیزهایی از این شکل؟ چقدر مثلاً اسطورهٔ پرومته را، که آتش را از خدایان گرفت و به بشر داد و بعد محکومش کردند؟ فرض کنید صدها آدم دیوانه پیدا شوند و بیایند از کل فرهنگ یونان دفاع کنند و بگویند اینها واقعیت بوده است؛ یک عالمه سند به شما نشان دهند که ببینید در تمام یونان، مستقل از هم، چنین حرفهایی زده شده و پیش از آن هم مثلاً در مصر این حرفها را گفتهاند، پس چنین واقعیتهایی وجود داشته است. جهانبینی شما اصلاً به شما اجازه نمیدهد که حتی چنین اسنادی را بهعنوان فکت بررسی کنید.
فکر میکنم آدمهای سکولار هم دربارهٔ معجزات همینطور نگاه میکنند؛ یعنی معجزه، مثلاً زندهکردن مرده، برای آنها به همان اندازه میتواند پذیرفتنی باشد که خدایان یونان برای شما. بنابراین همانطور که شما اسناد یونانی را بررسی نمیکنید، پیشفرضتان این است که اینها یک سری داستانهای اسطورهایاند؛ آنها هم به همین ترتیب. وگرنه اگر به نوشتههای قرن اول رجوع کنیم، باید از نظر تاریخی تأیید کنیم که بله، چنین مسیحی بوده و خیلی هم معجزه کرده است؛ ولی آنها اینطور نگاه نمیکنند، همانطور که ما هم به اسناد یونانی اینطور نگاه نمیکنیم.
پس اولاً بحث این نیست که جهانبینیها همینطور تصادفی تعیین میشوند؛ اینطور نیست. نتیجهٔ بحث من این است که بخش عمدهای از اختلافهای تاریخی برمیگردد به اختلاف میان جهانبینیها، و بهتر است بهجای اینکه دربارهٔ اسناد تاریخی توی سر و کلهٔ هم بزنیم و بخواهیم چیزهایی را که نمیشود ثابت کرد ثابت یا رد کنیم یا تعبیرهای عجیب و غریب بکنیم، برگردیم و دربارهٔ جهانبینی خودمان بحث کنیم. تا وقتی دربارهٔ جهانبینی بحث نمیکنیم، همهٔ آدمها مجازند بر اساس جهانبینی و دیدگاههای خودشان روایتهای تاریخی خودشان را بسازند.
این باز به این معنا نیست که کل ماجرا به جهانبینی برمیگردد. حرفی که میخواهم الان بزنم و دوباره بر آن تأکید کنم این است که شما بر اساس جهانبینی خودتان و فکتهای تاریخی روایت میسازید، تاریخ را بهنوعی تعبیر میکنید و داستانهای تاریخی خودتان را تعریف میکنید. اولاً جدا از بحثهای جهانبینی، مستقیماً میشود به این روایتها ایراد گرفت و دربارهٔ اعتبارشان بحث کرد؛ چون به هر حال از نظر تاریخی یک سری فکتهای پذیرفتنی برای همهٔ آدمها وجود دارد. ممکن است روایت شما، یعنی داستانی که ساختهاید، داستان خوبی نباشد؛ به این معنا که سازگاری درونی نداشته باشد و داستانی پراکنده باشد.
چند بار گفتهام که آدمهایی که کتابهای ضداسلامی مینویسند، دربارهٔ شخصیت پیغمبر اسلام یا دربارهٔ مسیح بحث میکنند؛ شروع میکنند و جاهایی که لازم دارند، میگویند این آدم نابغه است. مثلاً دربارهٔ پیغمبر ما کتابهایی هست؛ کتاب معروفی هست که آقای علی دشتی نوشته و میبینید که در آغاز کتاب، پیغمبر نابغهای است که ظرف ۲۳ سال موفق شده جامعهٔ عقبمانده و سنتیِ دربوداغانی مثل عربستان را به جامعهای منسجم و در زمان خودش مدرن تبدیل کند و تحول بزرگی در تاریخ ایجاد کرده است.
بد نیست به این اشاره کنم که کتابی در آمریکا منتشر شده — یادم نیست نویسندهاش که بود — که مردان مهم تاریخ را رتبهبندی کرده است. نفر اول پیغمبر ماست. نفر دوم کیست؟ پولس، جلوتر از مسیح؛ مسیح سوم یا چهارم، یا چهارم و پنجم شده است. پولس را مهمتر از مسیح دانسته، چون رسماً ادعایشان این است که مسیحیت مال مسیح نیست، مال پولس است. مسیحیت به نظر میآید بزرگترین واقعهٔ تاریخ بشر باشد، از نظر گسترش و از نظر نفوذی که در تاریخ داشته؛ ولی چون مسیح و پولس هر کدام درصدی از مسیحیت را ساختهاند و از نظر این آدم سهم پولس بیشتر بوده، امتیازشان شکسته شده است؛ حالا شاید پولس، مثلاً، سوم باشد. مهم این است که پیغمبر این کار را بهتنهایی کرده، ولی مسیحیت را مثلاً دو سه نفر ساختهاند که پولس از همه مهمتر است. بامزه است؛ حالا کاری به آن نداریم.
در همان کتابها پیغمبر یک جا نابغه است، بعد جاهایی به آدمی خشن تبدیل میشود، جاهایی مهربان است و جاهایی مثلاً آدمی است که دچار چیزی مثل اسکیزوفرنی است و مشکلات روانی دارد؛ هرجا لازم شود که فکتی را توجیه کنند. اصلاً این تئوری، یعنی این داستانی که دارد ساخته میشود، سازگاری درونی ندارد.
من همیشه یاد این ماجرا میافتم: دوران کودکی کتابی مصور به من هدیه کردند. سن بچگی چیز دیگری است؛ آدم هرچه در آن سن میخواند، گویی تا ابد در ذهنش حک میشود. کتاب خیلی خوبی بود، از این کتابهای روسی که مفت و مجانی به کشورهای جهان سوم میدادند؛ فکر میکنم انتشارات میر و پروگرس یا چیزی شبیه این بود. به زبان فارسی چاپ شده بود، ولی فکر میکنم چاپ شوروی بود. داستانی داشت که احتمالاً همهتان شنیدهاید: پرندهای — یادم نیست اولش چه بود — از هر پرندهای که میدید، چیزیاش خوشش میآمد؛ مثلاً از پای بلند درنا، از منقار بزرگ پلیکان و همینطور الی آخر. در نقاشیها کمکم از هر کدام چیزی را میگرفت و چیز عجیب و غریبی میشد. بعد چون دیگر نه میتوانست پرواز کند و نه راه برود، حیوانی آمد و او را گرفت؛ و داستان بهنوعی با پشیمانی تمام میشد.
این چیزهایی که گاهی در داستانهای تاریخی میسازند، مثلاً همین چیزهایی که دربارهٔ پیغمبر میگویند، موجودی که در نهایت از پیغمبر ساخته میشود شبیه همان پرندهٔ آخر است؛ یعنی جاهایی منقار خیلی بزرگی دارد و جاهایی که لازم است، از پایش میگویند. چنین آدمی وجود ندارد که هم اسکیزوفرنی داشته باشد، هم رهبر سیاسی خیلی موفقی باشد، هم مثلاً شاعر بزرگی باشد، هم جاهایی که لازم باشد مردی شهوتران باشد و هم جاهایی مردی مقدس و خیلی مهربان، و در عین حال بهراحتی آدم بکشد، و همینطور الی آخر. آقا، کجا چنین آدمی دیدهاید که همهٔ این ویژگیها را داشته باشد؟
پس به هر حال میشود دربارهٔ یک روایت تاریخی گفت که روایتی منسجم نیست؛ یعنی میگویید: آقا، اصلاً فکتها را کنار بگذارید؛ خود این روایت اصلاً با عقل آدم جور درنمیآید که چنین اتفاقی در دنیا افتاده باشد. میشود بحث کرد که با جهانبینی خودت صدق نمیکند، یا خودش به هر حال بهنوعی عدم انسجام درونی دارد. میشود بحث کرد که روایت تاریخی شما با فکتهایی که خودت قبول داری سازگار نیست؛ یعنی اسناد تاریخیای ارائه کردهای و داری چیزهایی را نادیده میگیری، با اینکه گویی پذیرفتهای که اینها وجود دارد. بنابراین بحث دربارهٔ روایت تاریخی و تعبیری خاص از ماجرایی تاریخی هم صرفاً به بحث دربارهٔ جهانبینی برنمیگردد. مستقیماً میشود خود روایت را بررسی کرد و به سازگاری درونیاش و سازگاریاش با فکتها توجه کرد.
به اضافه اینکه وقتی روایتی تاریخی میسازید، عین یک تئوری علمی است — ولی نه با آن قدرت و صراحتی که یک تئوری علمی دارد — که با فکتهایی که ممکن است در آینده به آنها برسیم، سازگار است. در واقع هر روایت تاریخی بهنوعی میتواند پیشگوییهایی بکند؛ یعنی این داستانی که دارم میسازم، که مثلاً مسیح چنین موجودی است و چنین اتفاقی برایش افتاده، اقتضا میکند که انتظار داشته باشم روزی اسناد و مدارکی به دست بیاید که با آنچه میگویم سازگار باشد. میتوانم اینطور بحث کنم؛ و کمکم در اثر مطالعات عمیقتری که انجام میشود، بعضی چیزها تضعیف و بعضی تقویت شوند. دقت میکنید؟
به هر حال جریان بررسی فکتهای تاریخی، تا حدود زیادی مستقل از اینکه کدامیک از تعبیرهایمان از این فکتها درست است، بهنوعی ادامه دارد. یعنی اسناد و مدارکی کشف میکنیم و سندیت بعضی از نوشتهها زیر سؤال میرود. مثلاً الان فکر میکنیم فلان چیزی که کشف کردهایم مربوط به نوشتهای از قرن سوم است، و کسی میآید و ثابت میکند که این نمیتواند پیش از قرن پنجم نوشته شده باشد؛ بنابراین سندیتش و اهمیتش کم میشود، و الی آخر. یک مسئله این است: من روایت خودم را میسازم و امیدوارم تحولات بعدی در جهت تأیید روایت من باشد.
بهعنوان مثال میگویم: فرض کنید انجیلی هست به اسم انجیل برنابا که مسلمانها خیلی به آن علاقهمندند، چون شاید فکر میکنند به روایت قرآن از ماجرای مسیح نزدیک است. مثلاً ماجرای مصلوبشدن به شکلی که مسیحیها به آن معتقدند در آن نیست، بلکه اتفاقی که آنجا ذکر شده خیلی نزدیک به عبارتی است که در قرآن آمده؛ و خیلی چیزهای دیگر. به همین دلیل مسیحیها معتقدند این انجیلی جعلی است که مسلمانها جعل کردهاند تا بهنوعی حرفهای خودشان را به کرسی بنشانند. و تا حال حاضر قدیمیترین نسخهای که از انجیل برنابا وجود دارد، مربوط به قرن پانزدهم میلادی است؛ یعنی هیچ. انجیلی از قرن پانزدهم میلادی از نظر تاریخی گویی اصلاً وجود ندارد.
ولی واقعاً اگر آدمی معتقد باشد که این انجیل اصیل است — کما اینکه ما اینجا به هر حال یک نفر داریم که چنین اعتقادی دارد — مثلاً بهعنوان کسی که خیلی به انجیل برنابا معتقد است، میتواند امیدوار باشد که روزی نسخهای قدیمی از انجیل برنابا به دست بیاید. واقعاً اگر نسخهای قدیمی از انجیل برنابا به دست بیاید که دیگر نشود انکار کرد مربوط به پیش از ظهور اسلام است، آنوقت این مسئله خیلی جالب میشود؛ یعنی اگر انجیل برنابا روایت اسلامی از ماجرای مسیح را تأیید کند، این روایت تا حدود زیادی تأیید میشود. بنابراین اینطور نیست که برای روایتهای تاریخی آزمون تجربی وجود نداشته باشد. روایتهای تاریخی بهنوعی فکتهایی را تقویت یا تضعیف میکنند، و ما انتظار داریم اسنادی به دست بیاید یا اسناد موجود در جهت روایت ما تقویت یا تضعیف شوند. اینها واقعیتهایی است که اتفاق میافتد.
به هر حال در محیطهای آکادمیک، چه ایدئولوژی سکولار باشد و چه ایدئولوژی مذهبی، مطالعات تاریخی انجام میشود. مسلمانها هم دانشگاههایی دارند که مطالعات تاریخی میکنند؛ گاهی حرفهای عجیب و غریب میزنند و گاهی حرفهای جالب. سکولارها هم که اکثر مطالعات تاریخی در دانشگاههای دنیا را با دیدگاه سکولار انجام میدهند، و مسیحیها هم طبیعی است که کلی مطالعات تاریخی و مطالعات دینی دارند که به این چیزها مربوط میشود.
همهٔ اینها، با وجود اینکه ایدئولوژیهای مختلفی دارند، واقعاً اسناد و مدارک تاریخی را با شیوههای تقریباً یکسانی بررسی میکنند. مثلاً اصل یا جعلیبودن یک کتاب، یا بعضی چیزهای دیگر که بهعنوان فکت به آنها توجه میشود، همه را کموبیش با روالهای مشابهی انجام میدهند. بنابراین حرفهایی که زدم به هیچوجه معنایش این نبود که ما جهانبینیای تصادفی داریم و با استفاده از آن جهانبینی تصادفی داستانی میسازیم که اصلاً نمیشود دربارهٔ آن با ما بحث کرد. نه، جهانبینی تصادفی نیست؛ یعنی میتوانند از خود جهانبینی شروع کنند و با ما بحث کنند: تو اصلاً جهانبینیات غلط است؛ بیخود سکولاری یا بیخود دینی هستی؛ بیخود قرآن را بهعنوان فکت پذیرفتهای. همهٔ اینها را میتوانند زیر سؤال ببرند. میتوانند سازگاری درونی خود روایت را زیر سؤال ببرند، یا سازگاریاش را با فکتهای موجود؛ یا ممکن است در آینده، با فکتهایی که پیدا میشود، روایت بهنوعی مثل یک آزمون تجربی زیر سؤال برود یا تأیید شود.
میان مطالعهٔ تاریخی و ساختن مثلاً یک تئوری فیزیکی شباهتی وجود دارد؛ تفاوت اینجاست که شما اینجا زبان ریاضی ندارید و زبانتان بیشتر زبان ادبیات داستانی است. واقعاً این اصطلاحی که به کار میبرم از خودم نیست؛ الان خیلیها اینطور نگاه میکنند که تاریخ نوعی داستانساختن و روایتساختن است. فکتهای تاریخی داستان نمیگویند، ولی شما میتوانید داستانی بسازید که این فکتهای تاریخی در آن باشد. بنابراین ما بهنوعی روایتهایی میسازیم و شیوهٔ بیانمان بیشتر شبیه ادبیات است تا ریاضیات.
نکتهٔ اساسی این است که فکتهای فیزیکی، به اصطلاح، «تئوریلیدن» (نظریهبار) هستند؛ یعنی تئوریها در اینکه فکت چگونه است، و اصلاً اینکه چه آزمایشی انجام دهیم و چگونه انجام دهیم، تأثیر میگذارند. ولی این تئوریلیدنبودن، یا جهانبینیلیدنبودن، در تاریخ خیلی خیلی نقش بیشتری بازی میکند؛ در اینکه اصلاً چه واقعهای رخ داده است. دربارهٔ یک آزمایش نمیتوانید بگویید که اصلاً این آزمایش نیست؛ به شما میگویند دوباره برایتان انجام میدهم. ولی دربارهٔ تاریخ میتوانید بیایید بگویید که مثلاً این اصلاً به حساب نیاید؛ این فکت غلط است، این را ساختهاند. نمیتوانید بگویید که مثلاً آزمایش مایکلسون-مورلی اصلاً وجود ندارد و من قبولش ندارم؛ اینطوری الکی نمیشود. جلوی چشمت کار را انجام میدهند و تو باید آن آزمایش را تعبیر کنی که یعنی چه. تئوریها در تعبیرها و در نحوهٔ آزمایش دخالت میکنند، ولی نه آنقدر. فکتهای تاریخی خیلی انعطافپذیرتر از فکتهای فیزیکیاند، ولی معنایش این هم نیست که هیچ نیستند؛ انعطافپذیرترند، ولی به هر حال فکتها هستهٔ مشترکی دارند.
مثلاً فکتهای تاریخی تا این حد انعطافپذیرند که عدهای میآیند و میگویند عیسی وجود نداشته است. یک محقق مثلاً اسلامی هم وجود دارد؛ البته کلاً از نقل حرفهای خیلی پرت هم بهنوعی ابا دارند. نمیدانم شنیدهاید یا نه: یک محقق مسلمان مثلاً شاید ۱۰، ۱۵ سال پیش کتاب معروفی نوشته که ادعایش این است که این عیسیای که در قرآن هست، هیچ ربطی به آن «جیسس» که در آغاز میلاد متولد شده ندارد؛ آدمی بوده که ۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در ناحیهٔ شمال عربستان زندگی میکرده و پیغمبر خدا بوده، و اصلاً کاری به آن یکی نداشته باشید. به این شکل اصلاً داستانی ساخت. به هر حال فکت هم در این کتاب زیاد است. همین که چنین کتابی منتشر میشود یا عدهای میآیند و میگویند عیسی وجود نداشته است، در فیزیک اتفاق نمیافتد؛ در فیزیک اینطور نیست که همزمان ۱۰، ۱۵ تئوری وجود داشته باشد که سر و ته با هم اختلاف داشته باشند. به هر حال میان تئوریهای فیزیکی همگرایی هست، ولی در تاریخ آدم بیشتر واگرایی میبیند تا همگرایی.
یکی از حاضران: پرسشم این است که وقتی میگوییم جهانبینی موجه است یا نیست، جهانبینی باید چه چیزهایی را توجیه کند تا ما را متقاعد کند که موجه است؟
دربارهٔ جهانبینی میتوانید بحثهای فلسفی بکنید، یا انتظار داشته باشید که جهانبینیتان به هر حال دیدگاه منسجمی از وقایع جهان به شما بدهد. جهانبینی بیشتر بحث فلسفی میطلبد تا بحثهای تجربی؛ فکر کنم معمولاً ایده همین است که بحثهای عقلی لازم میشود. اصلاً در آن بخشی هم که به وقایع جهان مربوط میشود، ناچار نیستیم پای تاریخ را وسط بکشیم؛ گاهی ممکن است لازم شود. منکر این نیستم که مطالعات تاریخی میتواند بر جهانبینی آدم تأثیر بگذارد، ولی فکر میکنم سوی دیگرش قویتر است؛ یعنی تأثیری که جهانبینی بر مطالعات تاریخی دارد.
شما جهانبینیتان را بیشتر در زمان حال میسازید: همین الان به درون خودتان نگاه میکنید و احساس میکنید کدام انسانشناسی بیشتر با خودتان، یا با آدمهایی که اطرافتان میبینید، منطبق است. برای انسانشناسیتان نمیروید تاریخ ۲۰۰۰ سال پیش را مطالعه کنید و بعد به نتیجهای در انسانشناسی برسید؛ چون آنجا خیلی مبهم است و اینجا چیزهای روشنی را میبینید. فکر میکنم جهانبینی را بیشتر با بحثهای فلسفی و با تجربیات زمان حال میسازیم و خیلی کمتر تحت تأثیر مطالعات تاریخی قرار میگیرد؛ این مطالعات تاریخیاند که بیشتر تحت تأثیر جهانبینی قرار میگیرند.
همهٔ این حرفها را میزنم و زدهام تا کارمان موجه باشد و بیرون از دیدگاههای معقول آکادمیک حساب نشود. کاری که میخواهم بکنم این است که آیههای قرآن را بهعنوان فکت به یک سری فکتهای تاریخی اضافه کنم و روایتی بسازم که با اینها سازگار باشد. میخواهم بگویم همه دارند همین کار را میکنند؛ خجالت نکشید از اینکه دارید این کار را میکنید. سکولارها هم دارند «آیات» خودشان را به فکتهای تاریخی اضافه میکنند، و ما هیچ کار نامشروع و غیرمجازی انجام نمیدهیم، به خدا.
حالا این عمل، یعنی ساختن، چقدر کار خوبی است؟ تاریخگفتن همین است. شما در تاریخ فقط نمیآیید یک خط زمانی درست کنید: در این زمان این اتفاق افتاد، در این زمان آن اتفاق افتاد. فکتها را فقط بر اساس تاریخشان مرتب نمیکنید. کسی که تاریخ مینویسد، میآید تحلیل میکند که واقعهٔ ظهور مسیح چه بود؟ چرا مسیحیت در جهان پیشرفت کرد؟ چطور شد که امپراتوری روم مسیحی شد؟ آیا واقعاً این داستان مسیحیها درست است که امپراتور روم در خواب صلیب دید و بعد در جنگ از صلیب استفاده کرد، پیروز شد و بعد گفتند مسیحی میشوند؟ یا نه، داستان چیز دیگری است؛ مثلاً به دلایل سیاسی این کار را کرد و میخواست از نیروی مسیحیت برای تقویت امپراتوری خودش استفاده کند، و الی آخر. وقتی این کار را میکنید، مثل این است که دارید داستان درست میکنید.
فرق داستان با فکتهای تاریخی چیست؟ داستاننویس معمولاً به خودش اجازه میدهد که افکار درونی آدمها را هم در داستانش بیاورد: «با خودش فکر کرد که بهتر است این کار را بکند.» در تاریخ هم معمولاً دربارهٔ انگیزههای آدمها چیزهایی گفته میشود که جزو فکتهای تاریخی نیست. چرا مردم ایران در مقابل اعراب مقاومت نکردند؟ فکت تاریخی این است که ظاهراً نکردند. کتاب تاریخ را اینطور نمینویسند که تاریخنویس فقط بیاید بگوید: بله، در این ناحیهٔ جغرافیایی این جنگ اتفاق افتاد، اینقدر از اینها بودند و اینقدر از آنها، و اینها آنها را کشتند؛ مثلاً فرض کنید اعراب ۵۰۰۰ نفر بودند و ایرانیها ۵۰۰۰۰ نفر، و اعراب پیروز شدند؛ و بعد بگوید: خب، اینطور شد دیگر؛ من بهعنوان تاریخنویس میگویم که اینطور شد. نه؛ انتظار این است که بگویید چطور شد که اینها ۵۰۰۰ نفر بودند و آنها ۵۰۰۰۰ نفر، اینها مثلاً لباس معمولی پوشیده بودند و شمشیر معمولی داشتند و آنها آدمهای آزمودهای در جنگ بودند، لشکری که روم را شکست داده بود، و بعد نتوانستند مقابل عدهای عرب بایستند؟
اینجا مثلاً سخن از شرایط اجتماعی میرود؛ یعنی تاریخ فقط خط زمانی نیست. تاریخنگار به خودش تعهد دارد که مقداری از فکتهای تاریخی را با تحلیلهای اجتماعی، سیاسی و حتی روانشناختی تحلیل کند. اینجاست که چیزی شبیه داستان درست میکند، چون از انگیزهها صحبت میکند. وقوع بعضی از وقایع را که ممکن است فکت چندانی دربارهشان نباشد، حدس میزند و اضافه میکند؛ یعنی مثل این است که پازلی را کامل میکند و چیزهایی را که دیده نمیشود، بنا به تحلیل خودش میگوید: خب، اگر اینطور شده، لابد این لشکری که بزرگتر بوده خوب نجنگیده و انگیزه نداشتهاند. اگر ایدهاش این باشد که مهمترین انگیزهٔ آدمها انگیزههای مالی است، لابد حقوقشان را نگرفته بودند، یا مثلاً در جنگهای قبل به اندازهٔ کافی پاداش نگرفته بودند.
اگر نه، میگوید اینها انگیزههای مهم بشری و آرمانی است: اینها آرمانهای خودشان را از دست داده بودند، چون مثلاً موبدان زرتشتی دیگر آنقدر رانتخواری کرده بودند که از حد گذشته بود؛ مثلاً دین ساسانی تبدیل شده بود به یک جور «دوک»، و الی آخر. این قسمتهای داستان، چیزهایی که اضافه میکنید و چیزهایی که بهعنوان تحلیل میآورید، به جهانبینی شما برمیگردد، نه صرفاً به فکتها.
الان ماجرای مسیحیت مثال خوبی است. شما کاملاً بر اساس اینکه به دنیا چگونه نگاه میکنید، داستانهای متفاوتی دارید دربارهٔ اینکه چرا اتفاقهایی افتاد: آیا اتفاقهایی افتاده یا نه؟ و اگر افتاده، چرا افتاده؟ چرا اینطور نشده و آنطور شده؟ و الی آخر.
یکی از حاضران: مثل برازش منحنی بر چند نقطه است؛ میخواهید منحنیای را فیت کنید.
آری، دقیقاً. تئوریهایتان دربارهٔ اینکه این منحنی چهجور چیزی باید باشد — مثلاً فرض کنید حتماً چندجملهای است — تعیین میکند که با چه ردهای از منحنیها میخواهید فیت کنید. وگرنه اینها چند نقطه است دیگر؛ بین هر دو نقطه هزار اتفاق ممکن است افتاده باشد. فرض میکنم که مثلاً تا حد ممکن اسموت باشد، یا تا حد ممکن چندجملهای باشد؛ فرضهایی میکنم و بعد فیت میکنم. اگر چهار نقطه است و مثلاً میخواهم با کوچکترین درجه چیزی به آن فیت کنم، سراغ یک چندجملهای درجهٔ سه میروم تا اینجا فیت شود. این مفروضات مثل همان جهانبینی ماست؛ چیزهایی که از قبل دربارهشان تصمیم گرفتهایم.
یکی از حاضران: یک زمان میگویم میخواهم تاریخ را کشف کنم، حقیقت را کشف کنم؛ ولی یک زمان میگویم میخواهم تئوریای به شما بدهم، یعنی بهنوعی تخمینی به شما بدهم. به نظرم این دیدگاه خیلی موفقتر است.
نه؛ چیزی که به آن توجه نمیکنید این است که جهانبینی شما وقتی میخواهید فکتها را بررسی کنید و بگویید این فکتها اصلاً هستند یا نیستند، دخالت میکند؛ از همینجا دخالت میکند. آیا معجزه اتفاق افتاده یا نیفتاده؟ شما این را بر اساس سندهای تاریخی تصمیم نمیگیرید، بلکه بر اساس اینکه اصلاً پیامبران وجود دارند یا ندارند و معجزه میتواند اتفاق بیفتد یا نه. این جهانبینی شماست که میگوید معجزه نمیتواند اتفاق بیفتد، یا حتماً اتفاق افتاده، یا میتواند اتفاق بیفتد؛ یعنی مثلاً امکان دارد، بوده، مطمئن نیست که بوده، یا اصلاً غیرممکن است. چون یک آدم سکولار میگوید غیرممکن است، هرچقدر هم اسناد بیاورید، برایش مثل همان اسناد اسطورههای یونانی میشود؛ اعتبار ندارد. جهانبینی شما، از بررسی اعتبار اسناد و اینکه چه چیزی را ثابت میکنند تا ساختن آن داستان، بهشدت دخالت میکند؛ در همهٔ مراحل، جهانبینیتان بهنوعی دخالت میکند.
حرف من در این جهت است که مشروعیت بدهم به اینکه کاری که ما اینجا میکنیم، هم ضروری است، هم مجاز است، هم آکادمیک است و هیچ مشکلی ندارد. اتفاقاً خیلی خوب است که آدمها پیش از آنکه تاریخ را بررسی کنند، اول فهرستی بگویند: آقا، من این چیزها را فرض کردهام و این حرفها را میزنم؛ من سکولارم، به دلایل جهانبینی خودم معجزه را قبول ندارم، این را قبول ندارم، وحی را قبول ندارم، فلان وقایع تاریخی را قبول ندارم. مثلاً اریک فروم بیاید رسماً اعلام کند: من مارکسیستم و تمام تحلیلهای تاریخی من مارکسیستی است؛ بیا، این هم تحلیل من از ماجرای مسیحیت. نه اینکه بیاید بهنوعی ادعا کند که دارم بنا به فکتهای تاریخی ثابت میکنم که اینطور بوده است. واقعیت این نیست؛ واقعیت این نیست که مثلاً روایت اریک فروم از تاریخ مسیحیت بر اساس فکت است. ۹۰ درصدش بر اساس این است که او چگونه به تاریخ نگاه میکند؛ دارد قالب ذهنی خودش، مثلاً ماتریالیسم تاریخی، را بر دورهٔ تاریخیای که این اتفاق در آن افتاده منطبق میکند.
کتاب معروفی هست به اسم «اسلام در ایران» از آدم معروفی به اسم پتروشفسکی، که جزو آکادمیسینهای علوم شوروی بوده است. موضوع کتاب اسلام در ایران است: اینکه چگونه مستقر شد، چگونه پیشرفت کرد، فرقههای مختلفی که به وجود آمدند و چرا به وجود آمدند؛ تحلیلهایی از این شکل دارد و طبعاً مارکسیستی است. مقدمه و اوایل کتاب تحلیلی مارکسیستی از ظهور اسلام و دلیل موفقیت اسلام دارد. آنجا که میخوانید، میبینید که کاملاً از دید مارکسیستی است: اول میآید مسائل اقتصادی و اقتصادی-اجتماعی شبهجزیرهٔ عرب را تا حد ممکن بیان میکند، و بعد سعی میکند نشان دهد که اسلام با مسیر تکامل طبیعی تاریخ و مسائل اقتصادی و اینها سازگار بوده که توانسته پیشرفت کند. این دیدگاهی کاملاً مارکسیستی است. طرف اصلاً فکر نمیکند که ممکن است اینجا وحی شده باشد؛ آدم سکولار فکر نمیکند که مسیحیت به این دلیل اینقدر خوب پیشرفت کرده که روحالقدس دخالت کرده است. ولی من اینطور فکر میکنم؛ فکر میکنم روحالقدس نقش داشته است. دربارهٔ این چیزها نمیشود زیاد بر اساس فکت تصمیم تاریخی گرفت.
حالا بگذریم؛ بگذارید این بحث را کنار بگذاریم. همهٔ حرفهایم در این جهت بود که اولاً روایتی که داریم و کاری که انجام میدهیم مشروعیت دارد. ثانیاً به نظر من خیلی مهم است بفهمیم که اینطور هم نیست که این حرفها را زدیم، کار تمام شد و دیگر بررسیپذیر نیست؛ همهٔ مراحلش بررسیپذیر است. حتی میتوانید روایتهای اسلامی مختلفی بسازید و مسلمانها میتوانند با همدیگر بحث کنند که کدام روایت با قرآن و با فکتهای تاریخی سازگارتر است.
به نظر من خیلی مهم است که اینجور روایتساختن با نوعی پیشگویی، یا دستکم شبهپیشگویی، همراه است؛ یعنی برایم این انتظار به وجود میآید که اگر در آینده اسنادی کشف شود، چهجور چیزهایی در آنها باشد و چهجور چیزهایی نباشد. ممکن است بعداً حرفهایی که زدهام با یک سری کشفیات تاریخی کاملاً زیر سؤال برود. نمونهاش را گفتم: اگر نسخهای خیلی قدیمی از انجیل برنابا، مثلاً مربوط به «قرن ازل»، کشف شود و ثابت شود که اصلاً دستخط خود برناباست، بعد دیگر دنیا جور دیگری به ماجرا نگاه میکند؛ و ما میتوانیم منتظر باشیم که چنین اتفاقهایی بیفتد. کما اینکه معجزهٔ پیدا شدن دو مجموعهٔ مهم از اسناد تاریخی — که واقعاً به نظر من عجیبترین واقعهٔ کل تاریخ مطالعات تاریخی بوده — این بود که یکدفعه به کتابخانههایی از قرن اول و دوم میلادی دسترسی پیدا کردیم: هم طومارهای بحرالمیت و هم کتابخانهٔ نجع حمادی؛ و آدم کمتر احتمال میدهد که چنین اتفاقی بیفتد. چنین وقایعی در آینده هم ممکن است اتفاق بیفتد و بعضی از روایتها باطل و بعضی تأیید شوند.
به نظر من، طبق معمول، این بحثها لازم است. فکر کنم همهتان متوجه هستید که من دربارهٔ مسائل تاریخی آدم خیلی محتاطی هستم؛ تا حالا هیچوقت در این جلسات بحث تاریخی نکردهام و همیشه از آن فرار کردهام. الان هم که دارم میکنم، مدام کلیات میگویم، چون به نظر من بحث تاریخی است. فکر کنم شاید به این دلیل که ریاضی خواندهام، استانداردهایی از دقت دارم که آدم در مطالعات تاریخی اصلاً به آنها نمیرسد. فکر میکنم وقتی دربارهٔ متن قرآن بحث میکنم، آدم دربارهٔ متن همیشه به هر حال تردیدهایی دارد که آیا درست میفهمد یا نه؛ ولی نه آنقدر که دربارهٔ فکتهایی که معلوم نیست فکت هستند یا نیستند و از جاهای مختلف میآیند. آخرش اینطور نیست که روایتی درست کنید و احساس کنید واقعاً چیزی را حل کردهاید؛ شما هم روایتی درست کردهاید دیگر، که هیچوقت هم بهطور کامل تأیید یا رد نمیشود. بنابراین بهنوعی در هالهای از ابهام قرار دارد، آن هم تاریخ ۲۰۰۰ سال پیش. واقعاً فکر میکنم طبیعی است که من خیلی اهل این کار نیستم؛ منتها الان ضرورت دارد و دارم این کار را میکنم. میدانم که این بحثها در کلیات درست است، ولی مدام به تأخیر میافتد که وارد جزئیات شویم.
این حالت عدم تعیّنی که من نسبت به تاریخ احساس میکنم، واقعاً همینطور هست؛ بخش عمدهای از تاریخ — تاریخ نزدیک و معاصر ما — ابهام دارد. بعضیها خیلی از مطالعات تاریخی خوششان میآید؛ وقتی اولین کتاب تاریخی را دربارهٔ یک واقعه میخوانند، واقعاً احساس میکنند فهمیدهاند آنجا چه اتفاقی افتاده است، در حالی که همیشه روایتهای دیگری هم وجود دارد. این برمیگردد به اختلاف عقیدهها و تحریفهای عمدی که در تاریخ انجام میشود.
بگذارید مختصری بگویم: کاری که تا حالا در آن دورهٔ اول انجام دادیم این بود — آنجا خیلی لازم نبود بگویم — که از آیات قرآن بهعنوان فکت استفاده میکنیم. در واقع سعی کردیم الهیات مسیحی را با اضافهکردن اطلاعاتی از قرآن بازسازی کنیم تا ببینیم میتوانیم مثلاً نوعی مسیحشناسی اسلامی بر اساس قرآن داشته باشیم. اساس بحثم این بود که از قرآن هم اینطور برمیآید که مثلاً ظهور مسیح بهنوعی به آن ماجرای گناه ازلی و اینها مربوط است، و دربارهٔ مسیح در قرآن هم میتوانیم همان تعبیر مسیحی را به کار ببریم که معصومیت مطلق دارد و حتی از گناه اولیه هم پاک است. در حرفهایی که آنجا زدم، سعی کردم شواهدی از قرآن بیاورم و بهنوعی از نظر الهیاتی هم بگویم که این ایده، ایدهٔ معقولی است.
خوبیاش تا حدودی این است که به یک معنا بخشی از الهیات مسیحی را حفظ میکند. از این جهت میگویم خوبی، که الهیات مسیحی به نظر من جذابیتهایی دارد که سعی کردم در سه چهار جلسه آنها را بیان کنم؛ و اینجور نگاهکردن آن بخش جذاب الهیات مسیحی را حفظ میکند و بخشهای نچسب و نامعقولش را کنار میگذارد. وقتی تئوری جدیدی میدهید، علاوه بر اینکه سعی میکنید نشان دهید منسجم است و چیزهایی را توجیه میکند، میتوانید آن را با رقیبان هم مقایسه کنید و بگویید تئوری من از آن تئوری بهتر است؛ ضعفهایی را که آن دارد، تئوری من ندارد، و الی آخر.
میل داشتم دستکم چند دقیقهای دربارهٔ پرسشهایی صحبت کنم؛ خیلی مختصر اشاره میکنم. پرسشهایی مطرح بود از این قبیل که به نظر میآید حرفهایی که من اینجا دربارهٔ مسیحشناسی میزنم، در قرآن با صراحت به آنها اشاره نشده است، و مثلاً در قرآن به نظر میآید تأکید بر این است که مسیح هم پیامبری بوده مثل بقیهٔ پیامبران؛ در حالی که ما برای مسیح شأن خاصی قائل میشویم که شاید دستکم در قرآن خیلی با صراحت گفته نشده است.
من کلاً به اینجور نگاهکردن خیلی اعتراض دارم. فکر میکنم اول باید این را یادآوری کنم که یک بار در این جلسات ۱۴ جلسه دربارهٔ داستان یوسف بحث کردیم؛ داستانی که میان چند آدم اتفاق افتاده است. فکر میکنم اکثریت قریببهاتفاق همه قانع شدند که آنجا ماجراهایی پشت پرده هست؛ یوسف کارهایی میکند و کلاً این ماجرا به چیزهایی اشاره میکند. آنجا بحث دربارهٔ تعابیر عرفانی و حقایق الهیاتی و اینها نیست؛ دربارهٔ آدمهایی است که دستکم در این ماجرا مثل خودمان رفتار میکنند، و باز انگیزههایشان در قرآن گفته نمیشود. یعنی دربارهٔ یک داستان ساده هم باید در قرآن بنشینید، فکر کنید و خیلی چیزها را کشف کنید و از جزئیاتی که گفته میشود، کمکم داستان را بسازید. بنابراین نباید انتظار داشته باشید که ایدههای کمی دور از ذهن، مثل حقیقت مسیح، یا وقایعی که در زمان مسیح اتفاق افتاده و وقایع خیلی معنویای هستند، خیلی با صراحت در قرآن گفته شده باشند. باید انتظار داشته باشید که در قرآن به آنها اشاره شده باشد و بهنوعی کلیدهایی داده شده باشد تا این معماها را حل کنید.
میخواهم بگویم قرآن در سادهترین جاها هم همینطور است؛ حتی دربارهٔ عقاید. الان بروید دربارهٔ توحید در قرآن مطالعه کنید؛ چیزی پیدا نمیکنید که آنچه را میخواهید با صراحت بیان کرده باشد؛ یعنی اینطور نیست که همهچیز در قرآن با صراحت بیان شده باشد. دربارهٔ مختاربودن یا مجبوربودن انسان در قرآن مطالعه کنید؛ به نظر میآید هر دو جور آیه هست که هر دو طرف را تأیید میکند. ماجرا این است که مثلاً جبر و اختیار یا توحید پیچیدهاند و اصلاً نمیشود اینها را بیان کرد. مثلاً عرفا سعی کردند بگویند توحید به معنای وحدت وجود یعنی چه؛ چقدر موفق بودند که به مردم بگویند وحدت وجود یعنی چه؟ آخرش میگویند باید بروید و چیزی را حس کنید تا بفهمید این یعنی چه.
حقایقی اصلاً وجود دارد؛ به نظر من فهمیدن اینکه مسیح کیست و چیست از همین دست است. همین الان هم که سعی کردم این چیزها را بگویم، آیا فهمیدید خلاصه مسیح چیست؟ آیا چیستی و ماهیت مسیح جواب روشنی دارد؟ آیا آن حالتی را که مسیح دارد، واقعاً درک میکنید؟ در قرآن اشارههایی هست به اینکه مسیح حالتهای غیرعادی دارد و کمی انسان به آن معنایی که ما هستیم نیست — نه اینکه انسان نیست — و حتی رسولی شبیه بقیهٔ پیامبران نیست و تفاوتهایی دارد؛ اینها را در قرآن میبینید.
حتی میخواهم به این اشاره کنم که داستان یوسف یکی از سادهترین داستانهای قرآن است؛ دربارهٔ روابط انسانی است و در یک سوره بهطور منسجم از اول تا آخر تعریف شده است، و باز به نظر نمیآید فهمیدنش راحت باشد؛ منظورم فهمیدن خود داستانهاست، نمیخواهم از آن حقایق پشت پرده بگویم. بعد، مثلاً داستان موسی یا داستان عیسی در قرآن پخش شده است؛ اصلاً داستان منسجمی نیست و در هر جای قرآن به چیزهایی اشاره میشود. این حالتش از خود متن معلوم است: قطعاتی از این داستان در جاهای مختلف هست و باید اینها را کنار هم بگذارید. تازه، داستان خاصی دربارهٔ روابط برادرها و پدر و این حرفها نیست؛ داستان پیامبری است که فکر میکنم درک ماهیتش، ماهیت حضرت عیسی، یکی از بزرگترین مشکلات الهیات، هم در مسیحیت و هم در اسلام، است و چیز چندان بیانپذیری نیست که بخواهید در یک جمله بیانش کنید.
فقط اشاراتی هست: جایی خلقت عیسی در کنار آدم قرار میگیرد؛ جایی بر اینکه مثلاً از مادر بدون پدر متولد شده تأکید میشود، و الی آخر؛ ماجرای تولد خود مریم جایی میآید؛ ماجرای پایان کار عیسی، که مصلوب شده یا نشده، جایی هست؛ اینها در سورههای مختلف است؛ جایی میبینید که سفرهای از آسمان نازل میکند. شما باید از این قطعات کمکم داستانی بسازید تا درکی پیدا کنید از اینکه ماهیت مسیح چه بوده، چرا ظهور کرده، چه کاری میخواسته بکند و کار را چگونه انجام داده است.
دفعهٔ قبل این پرسش را مطرح کردم که وقتی قرآن را میخوانید، اصلاً مسیح آمده اینجا در دنیا چه کار میکند؟ چند سال معجزاتی انجام داده، شریعت نیاورده، و بعد هم — حالا بگویید مصلوب شده یا نشده — به هر حال در تاریخی خیلی زود به آسمان رفته است؛ حالا مرده و به آسمان رفته یا نمرده و به آسمان رفته. اصلاً کلاً محتوای رسالت عیسی چیست؟ مسیحیها جوابی دارند، جواب مفصلی: به وجود آمدن چیزی بهعنوان مسیحیت نتیجهٔ کار حضرت عیساست؛ هدیهای بوده مثلاً برای خداوند و گناه بشر بخشیده شده است. به هر حال باید چیزی گفت؛ ما مسلمانها هم باید چیزی بگوییم. این به نظر میآید بزرگترین پیامبر است؛ دستکم بزرگترین پیامبر پیش از پیامبر اسلام.
فکر میکنم یک بار این حرف را زدم: یک بار چیزهایی دربارهٔ مسیح گفتم و کسی گفت: آقا، اینطور که شما میگویید، پس از حضرت محمد هم بیشتر است یا شأنش بالاتر است. جوابم این است که اگر بخواهید میان پیامبران مقایسه کنید، یک نقطهٔ قطعی این است که پیامبر ما و حضرت عیسی به فینال میرسند. دربارهٔ اول و دومبودنشان ممکن است آدمی بیاید و از دیدگاهی نگاه کند و بگوید مسیح این برتریها را دارد، و از دیدگاهی پیامبر ما؛ ولی فکر میکنم در قرآن اینطور است که این دو، بزرگترین پیامبران این تاریخاند.
یکی از حاضران: در قرآن نه؛ مثلاً باید بگویید اوج کار ابراهیم است. این تصور کاملاً اشتباهی است.
یعنی میگویید حضرت ابراهیم بهجای حضرت مسیح یا بهجای پیامبر در فینال است؟ ابراهیم؟ یعنی اصلاً کلاً عوض میشود؟ این دیگر خیلی عوض میشود. خب، دستکم این مرحلهٔ نهایی را میان حضرت عیسی، حضرت موسی، ابراهیم و پیامبر ما قبول دارد، این چهار نفر را؛ حضرت نوح در چهارچوبهایی حذف میشود.
علت اینکه اینطور میگویم این است که به نظر من کلاً این مقایسه حالت شوخی دارد؛ یعنی اینکه این بالاتر است یا آن بالاتر. در قرآن میبینید که از این سخن میگوید و میگوید بعضی از این پیامبران را بر بعضی فضیلت دادیم؛ یعنی بعضی از جهاتی برتریهایی نسبت به بقیه دارند. اما فینال برگزارکردن و اینکه کلاً چه کسی از همه بالاتر است، بهنوعی حالت شیطنتآمیزی دارد.
واقعاً برای همین میگویم «یکچهارم نهایی»، و گویی دوست دارم یکی اول شود و ببینیم خلاصه این اول است. همین آیه را ببینید: پس از سخن از «فضل»، میگوید که به حضرت عیسی بینات دادیم و «ایدناه به روحالقدس». گویی آدم به ذهنش میآید که این از همه سرتر است؛ وقتی حرف از فضیلت است، از فضایلی که حضرت عیسی دارد و نوع معجزاتی که میکند. از نظر معجزات، معجزات تکوینی، یعنی آنچه ما معجزه مینامیم و آدمها میتوانند بهراحتی ببینند، حضرت عیسی اول است دیگر؛ این واضح است، با اختلاف زیاد. اصلاً کارهایی که کرده فرق میکند؛ کار حضرت عیسی همینطور هر روز معجزهکردن بوده، به خلاف بقیهٔ پیامبران که در لحظهٔ خاصی به دلیلی معجزه میکنند.
اما جملهٔ مهمی که در فینال میشود از آن استفاده کرد این است که اگر قرآن را ملاک قرار دهید، حضرت عیسی میگوید پس از من رسولی میآید که اسمش احمد است. احمد اسم ملکوتی پیامبر است، یعنی از همه ستایششدهتر. بنابراین حضرت عیسی گویی به دلیل آسیبدیدگی در فینال شرکت نکرد — استغفرالله. اینجور نگاهها، اینکه این اول است و آن دوم، کمی حالت شوخی دارد و کلاً توصیهام این است که واقعاً اینطور نگاه نکنید.
قرآن میگوید پیامبران از جهاتی نسبت به هم برتری دارند. به نظر میآید هیچ پیامبر دیگری آن ارتباط مستقیم کلامی را که خداوند با موسی برقرار کرده، نداشته است؛ بنابراین موسی از این جهت برتر است. مثل رشتههای مختلف المپیک است که در هر کدام کسی مدال طلا گرفته است؛ اینکه آخرش مدالهای طلا را بشماریم و ببینیم چه کسی قهرمان شده، اینطور نگاهکردن کمی جالب نیست دیگر. به ما چه ربطی دارد؟
مثلاً همین آیه، آیهٔ جالبی است که در آن دربارهٔ پیامبر ما حرف مهمی زده میشود. این گیردادنهایی که در قرآن به پیامبر ما هست، ربطی به این ماجرا ندارد. شما رفتار خداوند با عیسی و موسی و دیگران را از درون نمیبینید؛ متوجه هستید؟ روایتی که در قرآن از حضرت موسی یا حضرت عیسی میبینیم، این است که خداوند تعریف میکند که اینها چه کردند و ما چه کردیم و این حرفها. رابطهٔ میان یک پیامبر و خدا را در قرآن میان پیامبر ما و خداوند میبینید؛ آن نوع محافظتی را که وجود دارد.
یک بار این آیه را گفتم، شاید دو بار، دوباره میگویم: جایی در قرآن هست که میگوید نزدیک بود اندکی میلی در تو پدید آید. اتفاقاً خود این عتابها شأن پیامبر را بالا میبرد. چیزی در اعماق وجود پیامبر جنبیده است و خدا میگوید آنجا، در اعماق وجودت، چیزی داشت به وجود میآمد؛ حتی به وجود هم نیامد، و خود آیه هم میگوید چیز کوچکی بود؛ تمایلی داشت به وجود میآمد. حالا حتی میلم نمیکشد واژهای را که به کار برده بود، بر زبان بیاورم. شما این نوع مراقبت خداوند از پیامبر را میبینید و باید حدس بزنید که این نوع مراقبت و این سختگیریها میان خدا و همهٔ پیامبران وجود دارد. یعنی آن را میان خدا و موسی نمیبینید؛ مراودهٔ پیامبر اسلام با خدا را میبینید، چون اینجا دارید قرآن را میخوانید. بعد ممکن است این شبهه پیش بیاید که پیامبر ما چقدر مورد عتاب و خطاب است: به او میگویند نزدیک بود این کار را بکنی، چرا آنطور نکردی؟ یا بدتر از همه، «عبس و تولی»؛ اینکه اصلاً پیامبر کاری هم کرده که خداوند بر آن ایراد میگیرد.
به هر حال تا حدی مطمئن باشید که پیامبران دیگر بیشتر از این هم مورد عتاب و خطاب قرار میگرفتند؛ برای اینکه نوع تربیت خداوند برای آدمهایی که خیلی در سطح بالا هستند اینطور است. مثلاً دربارهٔ حضرت موسی، با این شأنی که من برایش قائلم — که دیگر اصلاً معصومیت مطلق است و با همهٔ آدمها فرق دارد — جایی میبینید که عتابی نسبت به او هست و خدا میپرسد: تو به اینها گفتی که تو و مادرت را بپرستند؟ گویی حتی نسبت به آن «مسی» هم بهنوعی سختگیری وجود دارد: اینها پیروان تو هستند و دارند کار زشتی انجام میدهند؛ بنابراین تو بهنوعی مورد عتاب خدا هستی، چون لابد کاری کردهای که اینطور شده است.
دربارهٔ داستان زینب و اینها قبلاً صحبت کردهام؛ اول گفتم دو سه جلسه، ولی به تصحیح حاضران دو نیمجلسه بود، و دو نیمجلسه با دو سه جلسه خیلی فرق دارد.
اگر شک دارید که واقعاً این را میگویم: مسلمانها مدام میگویند که نه، از دیدگاه قرآن مسیح هم پیامبری است در میان بقیهٔ پیامبران. در انجیل عبارتی هست که البته حضرت عیسی آن را دربارهٔ یحیی به کار برده، ولی از دید مسیحیت قطعاً بیش از این دربارهٔ خود حضرت عیسی صادق است. مسیح میگوید اگر به آن صحرا بروید، آنجا که یحیی هست، آدمی را میبینید که «more than a prophet»، بیش از یک پیامبر است؛ یعنی فقط این نیست که یحیی پیامبر است، چیزی بیش از یک پیامبر است. قطعاً در قرآن هم مسیح بیش از یک پیامبر است. اینکه میگوید این رسول ماست، معنایش این نیست که بیش از رسول نیست.
میبینید؟ مثلاً در قرآن به پیامبر میگوید بگو «انما انا بشر مثلکم». شما نتیجه میگیرید که یعنی پیامبر آدمی مثل ماست؟ خدای نکرده. اینکه بشر است، یعنی دارد میگوید من بشرم، فرشته نیستم، موجود دیگری نیستم، «بشر مثلکم» هستم؛ به هر حال بشر حساب میشوم دیگر؛ پیامبر بشر است. ولی نه اینکه آدم عادی است، مثل ماها که همینطور انگیزههای عجیب و غریب داریم و به سطحی بالاتر، یعنی به کمالی فوقالعاده، نرسیدهایم؛ مثلاً انسان کامل نیستیم؛ بشریم، ولی نه بشر کامل.
به هر حال حضرت عیسی رسول است، چون مثل بقیه است؛ همهٔ آدمهایی که به آنها رسول گفته میشود در این مشترکاند. اینها آدمهاییاند که به آن درجه از کمال رسیدهاند؛ حالا میخواهید از نظر عرفانی اسمش را فنا در خدا بگذارید یا اسم دیگری؛ به مرحلهای رسیدهاند. اصطلاح قشنگی از قول حضرت لوط در قرآن هست: میگوید حضرت لوط به ابراهیم ایمان آورد و «قال انی مهاجر الی ربی»؛ گفت من به سوی پروردگارم مهاجرت میکنم. همهٔ کسانی که رسول میشوند آدمهاییاند که این مهاجرت را کردهاند؛ اصلاً رفتهاند و به جایی رسیدهاند که ما نرفتهایم. ما هم بشریم، ولی نرفتهایم. آنها به آنجا میرسند و بعد ارسال میشوند؛ معنای رسول این است. پس از اینکه به آنجا رسیدند، خداوند آنها را برمیگرداند و گویی به آنها میگوید: برو، دوباره در زمین. فکر کنید به آسمان رفتهاند — حالا جسمشان نه، ولی کلاً روحشان به جایی رفته — و خداوند آنها را با رسالتی برمیگرداند: حالا برگرد؛ این رنجها را هم میکشی و باید این حرف را به مردم بزنی.
مسیح به همین معنا رسول است؛ منتها تعبیر من این است که فرق مسیح با بقیه این است که مسیح هیچوقت از آنجا پایین نیامده است. هبوط دربارهٔ مسیح اتفاق نیفتاده است؛ مهاجرت به این معنا که از این پایین به آن بالا برود و دوباره برگردد، در کار نیست. گویی به تعبیر عرفانیشان آن سفر اول دربارهٔ مسیح وجود ندارد. مسیح از اول هم آن بالا بود و هیچ تنزل نکرد، ولی خداوند به او رسالت داده است؛ بنابراین رسول است. در ماهیت رسالتداشتن فرقی با بقیهٔ رسولان ندارد، ولی انسانی استثنایی است. بنابراین اینکه در آیات قرآن صراحتی وجود ندارد و مثلاً میگوید مسیح رسول است، به این معنا نیست که بنا به این آیات بخواهیم چیزی بیش از رسولبودن را دربارهٔ مسیح انکار کنیم. من میخواستم بحث سفر را کنار بگذارم، ولی کلی دربارهاش بحث کردم.
میخواهم به ویژگیهایی از حضرت مسیح اشاره کنم که «more than a prophet» است؛ یعنی ویژگیهای عجیب و غریبی که در قرآن دربارهٔ مسیح هست. وقتی مسیح ظهور میکند و غایب میشود، ۶۰۰ سال دیگر پیامبری نمیآید. این واقعهای استثنایی است دیگر؛ بقیهٔ پیامبران اینطور نبودند و پیامبران بنیاسرائیل همینطور پشت هم میآمدند. دربارهٔ مسیح واقعهای اتفاق افتاده و چیز خاصی اینجا هست. میخواهم ویژگیهایی را دربارهٔ حضرت مسیح بگویم که به آنها توجه کنید؛ بگذارید دیگر خیلی جزئیات را نگویم.
دربارهٔ حضرت مسیح این آیه در قرآن هست که میگوید «ما من اهل الکتاب»: کسی از اهل کتاب نیست مگر اینکه پیش از مرگش به مسیح ایمان میآورد. من فقط از شما پرسیدم این آیه یعنی چه: هیچکس از اهل کتاب نیست مگر اینکه پیش از مرگش به مسیح ایمان بیاورد. در کدام سوره است؟ فکر کنم آل عمران؛ یادم نیست. به هر حال محتوایش را گفتم.
از این آیه دو تعبیر وجود دارد، چون اصلاً این آیه عجیب است: تمام اهل کتاب پیش از مرگش به مسیح ایمان میآورند. مرگ مسیح یا مرگ آن آدمِ اهل کتاب؟ هیچ فرق نمیکند کدام را بگویید؛ این آیه ادعای عجیبی دربارهٔ شأن حضرت مسیح است. اگر بگویید پیش از مرگ حضرت مسیح، یعنی ضمیر «مرگ» به حضرت مسیح برمیگردد، باید بگویید مسیح تا ابد زنده است؛ وگرنه اهل کتابی که الان ایمان نیاوردهاند و از دنیا هم رفتهاند، باید مثلاً در روز قیامت، وقتی دوباره برانگیخته میشوند، آنجا چیزی ببینند که به مسیح ایمان بیاورند. به نظر من این تعبیر کمی عجیب است. تعبیر دوم این است که همهٔ اهل کتاب پیش از اینکه بمیرند به مسیح ایمان میآورند؛ یعنی پیش از اینکه واقعاً بمیرند، مثلاً مسیح را در شأنی میبینند؛ مثل اتفاقهایی که مثلاً شیعیان میگویند که پیش از مرگ، حضرت علی را میبینند. مسیح شأنی دارد که اهل کتاب پیش از آنکه از این دنیا بروند و واقعاً بمیرند، به مسیح ایمان میآورند. حالا نمیخواهم الان دربارهٔ این آیه بحث کنم، ولی چیز عجیبی است دیگر: یهودیها و مسیحیها، هرکه از اهل کتاب است، پیش از مرگ مسیح یا پیش از مرگ خودشان به مسیح ایمان میآورند.
مهم نیست کدام تعبیر درست است؛ میخواهم بگویم این آیه عجیب است. این شأن دربارهٔ بقیهٔ پیامبران وجود ندارد که مثلاً همهٔ مردم به او ایمان بیاورند، یا آنقدر عمر کند که تا آخرالزمان زنده مانده باشد — این که دیگر هیچ — یا اینکه همهٔ پیامبران به آسمان نمیروند. میخواهم دربارهٔ این حرف که مسیح مثل بقیهٔ پیامبران است و بنابراین شأن خاصی برایش قائل نشویم، بگویم: مسیح، آن به دنیا آمدنش، آن زندگیاش؛ بعد به آسمان رفته است؛ بعد قرار است همه، همهٔ اهل کتاب، به او ایمان بیاورند.
یا آیهای کمی عجیبتر در سورهٔ زخرف. سورهٔ زخرف سورهای است که بهطور عجیبی — حالا نمیدانم چگونه — یکدفعه بحثهای مربوط به حضرت مسیح و صفتش در آن ظاهر میشود؛ شروعش خیلی به نظر نمیآید که کار به اینجا برسد. آیهٔ عجیبی در آن هست که مفسران خیلی دربارهاش بحث کردهاند و دیدگاههای مختلفی دربارهٔ معنای آن دارند؛ نمیخواهم باز وارد بحثش شوم. میگوید آنها گفتند که این بتهای ما بهترند یا مثلاً حضرت مسیح؟ این حرفی است که آنها میزنند. میگوید «این هو الا عبد انعمنا علیه»؛ این مسیح جز بندهای نبود که به او نعمت دادیم؛ «و جعلناه مثلاً لبنی اسرائیل»، و او را مثلی برای بنیاسرائیل قرار دادیم؛ «و لو نشاء لجعلنا منکم ملائکه فی الارض یخلفون»؛ و بعد «و انه» — قطعاً شکی نیست که این «انه» به حضرت مسیح برمیگردد — «و انه لعلم للساعه»: و مسیح «علم» ساعت است.
یعنی چه؟ همهاش در قرآن هست. یعنی مسیح ساعت را، زمان قیامت را، میداند؟ نمیگوید «انه عالم للساعه»، میگوید «انه علم للساعه». اکثراً تعبیرشان همان است که اکثر مسلمانها به آن معتقدند: یکی از نشانههای قیامت مثلاً ظهور مجدد مسیح است؛ میگوید نشانهای است، چیزی که باعث میشود ساعت را بفهمیم که کی واقع میشود. خب، این آیه عجیب است دیگر. همهٔ پیامبران اینطور نیستند که ربطی به قیامت داشته باشند؛ در قرآن میان مسیح و قیامت رابطهای برقرار است. حالا میتوانید تعبیرتان این باشد یا نباشد؛ نمیخواهم وارد جزئیات شوم. شما نمیتوانید این آیههای عجیب را نادیده بگیرید که دربارهٔ مسیح شأنی قائلاند و چیزهایی میگویند که دربارهٔ بقیهٔ پیامبران چیزهای مشابهش گفته نشده است. اینها ویژگیهایی در مسیح است که در واقع تفاوتهایی با بقیهٔ پیامبران دارد.
این حرفها را در جواب چند پرسشی گفتم که از من شد و محتوای کلیشان این بود که گویی من حرف عجیبی دربارهٔ مسیح میزنم و در قرآن مسیح بهنوعی مثل بقیهٔ پیامبران است. مسیح در قرآن اصلاً مثل بقیهٔ پیامبران نیست؛ چیزی بیش از پیامبر است. دربارهٔ حضرت یحیی کمی اینطور است؛ ولی حضرت مسیح بارها، در انجیل، نه در قرآن، فضیلت خودش را بر بقیهٔ پیامبران با صراحت بیان میکند: من بزرگتر از سلیمانم، من بزرگتر از داوودم، من بزرگتر از ابراهیمم. عبارت معروفی در انجیل هست که ابراهیم دوست داشت ظهور مرا ببیند؛ بعد این علما عصبانی میشوند که تو چه میگویی، اصلاً ابراهیم چه کاری به تو داشته؟ و او میگوید: من پیش از ابراهیم بودم. از این ادعاها که بعدها ما در متون عرفانیمان داریم، یا روایتی داریم که پیغمبر میگوید من بودم پیش از آنکه مثلاً گِل آدم سرشته شود؛ حضرت مسیح هم به روایت انجیل از این حرفها دربارهٔ خودش زده است.
میخواستم امروز — و هنوز هم میخواهم — بهجای اینکه مجموعهای از فکتها بگویم، مستقیماً به آیههایی در قرآن اشاره کنم که فکتهای تاریخی ما هستند؛ ولی خیلی طول کشید. فکر میکنم یک نقطهٔ اصلی، مسئلهٔ مصلوبشدن مسیح است. میخواهم مستقیم سراغ آیهای بروم که دربارهٔ مصلوبشدن حضرت مسیح صحبت میکند و سعی کنم دستکم آن بخشی از ماجرا را که به مصلوبشدن حضرت مسیح مربوط میشود، بهنوعی بازسازی کنیم.
این آیه را با دقت از روی سورهٔ نساء میخوانم. این آیه یکی از معروفترین آیات قرآن است، به دلیل بحثهای زیادی که با مسیحیها پیرامون آن هست و تعبیرهای مختلفی که حتی میان خود مسلمانها وجود دارد. شمارهاش آیهٔ ۱۵۷ است. میگوید «و قولهم انا قتلنا المسیح عیسی بن مریم»؛ و گفتارشان که ما مسیح، عیسی بن مریم، رسولالله را کشتیم. «و ما قتلوه و ما صلبوه»؛ و نکشتندش و مصلوبش نکردند. «و لکن شبه لهم»؛ اما «شبه لهم» — نمیخواهم خیلی وارد جزئیات شوم — یعنی اشتباه کردند، اشتباهی برایشان پیش آمد؛ مثل اینکه چیزی شبیه این انجام دادند و فکر میکنند؛ مثلاً امری برایشان مشتبه شد. «و ان الذین اختلفوا فیه لفی شک منه»؛ میگوید کسانی که در این مورد اختلاف دارند که آیا مصلوب شد یا نشد، دربارهٔ حرفی که میزنند شک دارند و قاطعانه سخن نمیگویند. «ما لهم به من علم»؛ میگوید نسبت به آن دانش ندارند و از گمان پیروی میکنند. «و ما قتلوه یقیناً»؛ یقیناً نکشتندش.
تأکید آخرش خیلی زیاد است. شروعش این است که «و قولهم انا قتلنا المسیح»، وسطش میگوید «و ما قتلوه و ما صلبوه»، و آخرش میگوید «و ما قتلوا یقیناً»: یقین ندارند که کشتندش — ببخشید، یقیناً نکشتندش. در نگاه اول به نظر میآید این آیه هیچ تعبیری ندارد جز اینکه انکار میکند که یهودیها، بهرغم ادعایی که دارند که مسیح را کشتهاند، او را کشته باشند یا به صلیب کشیده باشند. این خیلی مهم است که هر دو فعل میآید: نکشتندش و به صلیب نکشیدندش. اگر یکیشان میماند، میتوانستید ادعا کنید که به صلیب کشیدند ولی بالای صلیب نمرد؛ یا اگر فقط «ما صلبوه» بود، میتوانستید بگویید مصلوبش نکردند، ولی مثلاً پیش از اینکه بالای صلیب برود، آنقدر زده بودندش که مرد. تأکید بر این است که نه کشتندش و نه به صلیب کشیدندش.
مسیح به صلیب کشیده نشده است، ولی از همین آیه میفهمید که کسی را به صلیب کشیدند دیگر؛ آری، کس دیگری را به صلیب کشیدند؛ عمل به صلیب کشیدهشدن اینجا انجام شده است. چرا؟ چون چگونه ممکن است «شبه لهم»، اگر هیچکس را به صلیب نکشیده باشند؟ اگر برای یک آدم شبهه پیش بیاید که کاری را انجام داده، مثلاً در خواب چیزی دیده و فکر میکند این کار را کرده، بعد پیش خودش فکر میکند: کردم، یا خواب دیدم؟ ولی جمع، یهودیها با همدیگر، همه خوابنما نشدند که چنین کاری کردهاند. اتفاقی افتاده که اینها فکر میکنند. این آیه نهتنها منکر این نیست که آنجا صلیبی برپا شده و تلاشی برای قتل مسیح انجام شده و کسی به صلیب کشیده شده، نهتنها تکذیب نمیکند، بلکه تأیید هم میکند؛ و مسئله این است که مسیح به صلیب کشیده نشده و کشته نشده است. نیست؟ اینطور باید فهمید دیگر.
وقتی نگاه میکنید، معمولاً تئوری معروف مسلمانها این است که کس دیگری بهجای مسیح مصلوب شده است. معروفترین روایت در واقع این است که خود یهودا، که مسیح را لو داده و خیانت کرده بود، به شکل مسیح درآمد و او را اشتباهاً مصلوب کردند. یعنی خداوند بهطور معجزهآسایی یهودا را به شکل مسیح درآورد و یهودیها هم اشتباهاً یهودا را کشتند. او هم بهطور معجزهآسایی زبانش بند آمده بود؛ یا مثلاً بهطور معجزهآسایی وقتی از او میپرسیدند تو مسیح هستی یا نیستی، تو پادشاه یهود هستی یا نیستی، جوابهایی را میداد که باید میداد. میشود برای این داستان دیگری ساخت. فکر کنم سادهترین داستانی که میشود ساخت همین است: به الهام، کسی شبیه مسیح شد و اینها به اشتباه افتادند. همهاش هم از این واژهٔ «شبهه» که در آیه وجود دارد: شبیه شد، خداوند او را شبیهش کرد، آنها هم شبیه میبینند، اشتباهاً او را گرفتند و بعد هم برایشان شبهه پیش آمد. خیلی خیلی به آیه میخورد.
با عرض معذرت؛ در قرآن «شبهه» نیست؛ تشبیه وجود دارد، تشابه وجود دارد، شبهه وجود ندارد. «شُبِّه» از باب تفعیل است؛ یعنی مجهولِ فعلِ تشبیه. فکر کنم هنوز توافق دارند که چیزی که فهمیده میشود این است که اینجا اشتباهی پیش آمده؛ ولی نه اینکه لزوماً کسی شبیه مسیح شد؛ خیلی هم این واژهٔ شبهه را اینطور به کار نبریم. به هر حال این از روایتهایی است که از روی همین آیه ساختهاند تا بگویند چگونه ممکن است چنین اتفاقی افتاده باشد.
پس یهودا مصلوب شد؟ خب آری دیگر؛ یهودا، برای خاطر اینکه عدالت خداوند هم برقرار شود دیگر؛ آدم بیگناه را نباید به صلیب بکشند؛ کسی که در این ماجرا گناه کرده، خودش را به صلیب بکشند. خیلی بامزه و جالب است. البته کاندیدای دیگری هم برای این ماجرا وجود دارد: فکر میکنم آدمی به اسم شمعون هست، همان کسی که صلیب مسیح را حمل کرد، که بهجای او مصلوب شده است، و الی آخر. حالا ممکن است روایتهای دیگری هم بشود ساخت. به هر حال یک داستان این است که این آیه به این اشاره دارد. تأکید من بر این است که صلیبی برپا شده، آدمی آنجا مصلوب شده، و آن آدم بنا به این آیه مسیح نبوده است؛ حالا اینکه بگوییم کس دیگری بوده.
بگذارید روایت جدیدتری بگویم. احتمالاً شاید شنیده باشید که فرقهای از مسلمانها هست به اسم احمدیه. اینها پیروان سر احمد خان هندی هستند. احمدیه از جهاتی شبیه بهائیت است؛ برای اینکه همان حالتی را که در بهائیت هست، یعنی نوعی حس سازش با جهان مدرن، بهوضوح در احمدیه هم میبینید. فکر میکنم هر کسی بهنوعی با آرای احمدیه آشنا شود، هم سازش با مسیحیت را میبیند و هم سازش با جهان مدرن را؛ یعنی تعبیرهای جدیدی ارائه کردهاند. مثلاً وقتی بهائیت را بررسی میکنید، دربارهٔ حقوق زن و سازمانهای بینالمللی و فلان و اینها بحث میکند و آدم احساس میکند فضای ذهنی بهنوعی فضای مدرن است، و برای همین هم شاید انتظار میرفت که در جهان مدرن طرفدار پیدا کند. ولی مسائل دینی کلاً اینطور نیستند که مدرنشان کنید و طرفدار پیدا کنند، چون منشأشان، یعنی دلیل اعتقادات مردم، دلایل خیلی مدرنی نیست. یعنی این ایدهٔ خوبی نیست که آدم بیاید دین را مدرن کند و فکر کند که خیلی هم طرفدار پیدا میکند.
احمدیه این آیه را اینطور تعبیر میکنند که فعل به صلیب کشیدن، یعنی وقتی میگویید کسی را مصلوب کردند، یعنی مصلوبش کردند و مرد دیگر. مثلاً فرض کنید بگویم بردههای شورشی را در روم مصلوب کردند — حکم دادند که مصلوب کنید و مصلوب کردند — این به این معناست؛ مثل اینکه بگویم فلانی را تیرباران کردند، یعنی با تیر کشتندش؛ یا به دار آویختند، یعنی به دار آویختند و کشتندش. یعنی مصلوبکردن فعلی است که به نوعی قتل اشاره میکند. بنابراین اگر کسی را به دار بزنند و نمیرد، نمیتوانید دربارهاش بگویید که او را به دار آویختند؛ و دربارهٔ آدمی که مصلوب شده ولی نمرده، نمیتوانید ادعا کنید که مصلوب شده است. مثل وقتی که میگویند کسی خودکشی کرد.
به هر حال این حرف قابلاعتنایی نیست. آیه صراحتاً میگوید مصلوبش نکردند و به قتل هم نرسید. اگر میخواست بگوید مصلوب شد ولی به قتل نرسید، میتوانست بگوید نکشتندش، یا بگوید مصلوب کردند و نکشتندش. اصلاً فکر کنم هر کسی این را بخواند، اگر دلیل دیگری نداشته باشد و نخواهد بهنوعی با ایدههایی سازش کند، چیزی که از آن میفهمد این است که مصلوبش نکردند دیگر؛ یعنی به صلیب نکشیدند و نمرد.
احمدیه مفصلاً از این بحثها کردهاند؛ کتابی هست از یکی از کسانی که پس از سر احمدخان رهبرشان بوده است. کلمهٔ «لیدر» هم کلمهٔ خوبی است که به کار بردهاند؛ اصلاً کلاً این ماجرا خودش انگلیسی است؛ خود «سر احمدخان» است دیگر: همان «خان» بوده و بعد «سر» هم شده؛ حالا توهین نکنم. سر احمدخان از آدمهایی بود که قرآن را خیلی تعبیر علمی میکرد و دربارهٔ معجزات قرآن و اینجور چیزها بحث میکرد. خلاصه روایت اینها این است که حضرت مسیح را به صلیب کشیدند، چند ساعتی آن بالا ماند، و با حالتی از معجزهٔ الهی — همان «شبه لهم» — حالتی شبیه مرگ به او دست داد؛ پایینش آوردند ولی زنده بود؛ یک حالت بیهوشی خاص. بعد همانطور که مسیحیها میگویند، او را در آن مقبره گذاشتند و از او محافظت و مراقبت شد، حواریون یا حالا فرشتهها، و پس از سه روز دوباره به هوش آمد و به آسمان رفت.
بنابراین تقریباً به نظر میآید که مسیحیها اینطور تا حدودی میتوانند بگویند روایتشان تأیید شده است؛ فقط مسئله این است که مرگ جایش را به چیزی شبیه مرگ، یا بیهوشی، داده است، که تحملپذیر است دیگر، نیست؟ به هر حال دیگر بیشتر از این نمیشد کاری کرد؛ «صلبوه» را تا این حد میشود بهنوعی پیچاند، ولی فعل قتل را که سه بار هم تکرار میشد، دیگر نمیشد پیچاند؛ بگذریم. آیه را برای این خواندم که تأکید کنم به نظر میآید دیگر صراحتی بیش از این نمیشود داشت که این مصلوبشدن انجام نشده و قتلی هم انجام نشده است. البته ممکن است بعداً موضع کمی پیچیدهتر از این باشد؛ فعلاً فکر میکنم دربارهٔ آیه به توافقی رسیدیم.
میخواهم سراغ آیهٔ دیگری بروم که قبلاً هم به آن اشاره کردهام، و بعد برگردیم به مقدماتی که لازم است دربارهشان صحبت کنیم. در آل عمران آیهای هست که دفعهٔ قبل هم دربارهاش بحث کردم. میخواهم بگویم مسلمانها هم وقتی قرآن را میخوانند، پرسشهایی هست که باید جواب بدهند؛ این فصلهایی که در قرآن آمده و لازم است به آنها فکر شود، چیست. در آل عمران، پس از ماجرای اینکه حضرت عیسی حواریون را دعوت میکند، این آیه هست: «و مکروا و مکر الله و الله خیر الماکرین. اذ قال الله یا عیسی انی متوفیک و رافعک الی و مطهرک».
اینکه مکر کردند و خداوند مکر کرد و خداوند «خیر الماکرین» است، یعنی به این مکر خیلی معنای منفی ندهید؛ مثل سیاستبازیکردن. اصلاً ممکن است کسی با نیت خیلی خوب سیاستبازی کند. مثل «کید» است، که به یوسف و به خداوند برمیگردد: «و کذالک کیدنا یوسف». در عین حال که مثلاً زلیخا کید میکرد، به یوسف هم جایی نسبت داده میشود که کید کرد. کید نه به این معنا که کار بدی باشد؛ شما با نیت خوب میتوانید کاری انجام دهید که مثلاً آدمی به دام بیفتد؛ به دام حقیقت بیفتد. آری، مثل زیرکی به خرج دادن و سیاستبازیکردن؛ حالا این واژهٔ «بازی» هم باز منفی است؛ سیاست به خرج دادن.
این سیاستبهخرجدادن قطعاً به یهودیها برمیگردد؛ بسیار بعید است که به حواریون برگردد. نشانهای که ممکن است آدم را به شک بیندازد که این به حواریون برمیگردد، این است که آیات قبل دربارهٔ حواریون است و طبعاً آدم انتظار دارد ضمیر به نخستین چیزِ پیش از خودش برگردد. ولی در برگرداندن ضمیر به یک مرجع، محتوا بیشتر از این مسئلهٔ مکانی اهمیت دارد: در آیات قبل از حواریون، بهعنوان نمونهٔ آدمهایی که مسیح را تأیید کردند، مدح میشود. اینطور است دیگر، نیست؟ یعنی آن آیات قبل نسبت به حواریون حالت مثبت دارد.
اولاً پیش از اینکه حرف از حواریون شود، از کفر یهود، یعنی کفر بنیاسرائیل نسبت به مسیح، یاد شده است. میگوید «فلما احس عیسی منهم الکفر»؛ اینجا ضمیری هم هست که به آدمهایی اشاره میکند که دچار همان حالت کفر شدند. و میگوید: قال «من انصاری الی الله»؛ گفت: چه کسی یاور من به سوی خداست؟ بعد «قال الحواریون نحن انصار الله»؛ بعد «آمنّا بالله و اشهد باننا مسلمون». بعد دعایی از آنها میآید: «ربنا آمنّا بما انزل»؛ دعای بسیار زیبا و پرمحتوایی است. اگر بخواهید بگویید این آدمها مکر کردند، پیش از آن چنین حرفی نمیآورید. اینها میگویند «ربنا آمنّا بما انزل و تبعنا فاکتبنا مع الشاهدین». اصلاً اینکه عدهای درک کنند که «فاکتبنا مع الشاهدین» یعنی چه، نشان میدهد که از نظر معنوی هم به هر حال در سطحی هستند که چیزهایی میفهمند. بعد «و مکروا و مکر الله». پس آن مکر به «منهم الکفر» برمیگردد؛ به آنهایی که کافر شدند؛ یعنی در واقع آن یهودیهایی که به مسیح ایمان نیاورده بودند مکر میکردند و خداوند هم مکر میکرد. فکر کنم واضح است؛ من شخصاً احساس نمیکنم خیلی جای بحث باشد.
یکی از حاضران: نه، لزوماً اینطور نیست که دعایی را که حواریون کردند، همهشان کرده باشند؛ نمیشود اینطور تعبیر کرد.
ولی من میخواهم بگویم اصلاً کلاً این را میشود نتیجه گرفت که در این فضا، ادعای اینکه بلافاصله پس از این حرفها چیز بدی به حواریون نسبت داده میشود، کمی عجیب است. توجیه خیلی سنگینی میخواهد؛ اینکه حواریون به ضمیرِ مکر نزدیکترند و آنها دورترند، خیلی چیزی نیست و خیلی جور درنمیآید. از نظر تاریخی هم فکر میکنم مکرِ یهودیها خیلی آشکارتر است. به تاریخ که نگاه میکنید، مکر حواریون مثلاً چه بوده است؟ به نظر من این موضوعیت ندارد؛ ولی اگر کسی میخواهد بگوید این به حواریون برمیگردد، باید بگوید اینها چه مکری کردند دیگر؛ اصلاً مکرشان این بود که یکیشان رفت و مسیح را لو داد.
در سورهٔ مائده هم جایی هست که خدا اشاره میکند که ما تورات و انجیل را نازل کردیم. فکر میکنم لازم است بعداً خودِ این را بحث کنم که در قرآن دربارهٔ حواریون حالتهای دوگانهای وجود دارد: حالتهای مدح وجود دارد و حالتهایی کمی مشکوک هم وجود دارد؛ مثل سورهٔ مائده. پایان سورهٔ مائده بهشدت داستانی است که به نظر میآید دستکم این محتوا در آن هست که بعضی از این حواریون در آینده کافر میشوند. این تهدیدی که هست، که میگوید اگر کسی پس از این کافر شود، او را چنان عذاب میکنم که هیچکس را در میان بشر نکردهام، طبعاً انتظار دارید که این اتفاق بیفتد دیگر؛ این تهدید اینطور نیست. از نظر محتوایی خیلی خیلی بعید است که آدم بگوید حالا همینطوری موردی وجود نداشت، ولی چنین عبارتی گفته شد و در قرآن ثبت شده است. پس به هر حال بعضی از این حواریون، دستکم بعضیشان، نه همهشان، گمراه میشوند.
ولی بگذارید بحث را به حواریون نکشانیم؛ همهاش عجله دارم که کمی دربارهٔ مسئلهٔ مصلوبشدن بحث کنم. پس آیهای اینطور هست، و آیهای که مربوط به مکرِ احتمالاً سران یهود است.
نه، نه؛ من گفتم که یوحنا و جان و یحیی، اینها همه اسمهای مشترکاند، یعنی تلفظهای مختلف یک اسماند؛ ولی یوحنا که یحیی نیست؛ یوحنا پسر زبدی است و یحیی پسر زکریا.
این «اوحی الی الحواریین» مثلاً حتی خیلی شبیه این است که به زنبور عسل هم خداوند وحی کرد. میخواهم بگویم وحی را در قرآن به معنای پیامبری نگیرید و آن را زیاد تعبیر نکنید؛ خیلی وقتها یعنی به دلشان انداختیم. «بشر امثالکم»، «یوحی الی». وحی دربارهٔ زنبور عسل هست؛ اتفاقاً فکر میکنم دربارهٔ یک انسان هم گفته میشود: دربارهٔ مادر موسی. ولی معنایش این نیست که مثلاً فرشتهای بیاید و مادر موسی پیامبر باشد، یا مثلاً شأن فوقالعادهای داشته باشد؛ خداوند به دل مادر موسی میاندازد و او کاری را میکند. یا خداوند میگوید ما وحی میکنیم؛ به مادر موسی وحی میشود؛ ولی آگاهی خاصی است، وحی خاصی است. به هر حال میخواهم بگویم در عین حال که «و اوحی الی الحواریین» به معنای شأن پیامبری حواریون نیست، نکتهٔ خیلی مثبتی است دیگر. یک بار خودم به این اشاره کردم که شاید یکی از چیزهایی که دربارهٔ حواریون وجود دارد این است که این آیه دربارهٔ حواریون در قرآن هست. به هر معنایی بگیرید، خلاصه اینها آدمهایی هستند که گویی خداوند برای منظوری آنها را به کار میگیرد.
یکی از حاضران: کلاً کوبیدن حواریون خیلی سخت است، در مجموع.
کسی نمیخواهد حواریون را بکوبد، نه؟ کسی چنین قصدی ندارد؛ ولی من میگویم دربارهٔ حواریون حالتهای دوگانهای وجود دارد. دربارهٔ آن درخواستشان در سورهٔ مائده بگذارید بعداً بحث کنیم.
یکی از حاضران: ابراهیم هم دقیقاً چنین چیزی خواست، و اتفاقاً آیهٔ بعد از آن درخواستشان این است که «لتطمئن قلوبنا».
آری؛ ولی دربارهٔ حواریون حالت دوگانهای وجود دارد؛ از جمله اینکه در روایت تاریخی هم یک چیز قطعی که همه قبول دارند این است که یکی از حواریون خیانت کرد.
یکی از حاضران: حالا میشود این را هم زیر سؤال برد. نگاه کنید، من میگویم از قرآن برنمیآید؛ از قرآن برنمیآید که دربارهٔ حواریون دیدگاهی دوگانه وجود دارد.
بگذارید دربارهٔ این بعداً بحث کنیم. پس آیهای وجود دارد که مسیح مصلوب نشده، و آیهای که میگوید مکری وجود دارد؛ و خوب است از فکتهای تاریخی استفاده کنیم و ببینیم این مکر اصلاً چیست. نکتهٔ دیگری که باید با دیدگاه خودمان توضیح دهیم این است که اصولاً رسالت مسیح به چه دلیلی انجام شده و به کجا رسیده است؛ فکر کنم این نکته اصلاً از همه مهمتر است. میخواهم بگویم به هر طریق — چه مسیح مصلوب شده باشد، چه کشته باشندش یا نکشته باشند، یا همینطور با بدن جسمانی به آسمان رفته باشد — ابهامی وجود دارد در اینکه مسیح چه کرده است. به نظر نمیآید شریعتی آورده باشد، و به نظر نمیآید جز یک سری معجزات که افرادِ نزدیکش دیدند، کاری انجام داده باشد.
مسیح در قرآن در واقع چه نقش اساسیای دارد؟ فکر میکنم به بخشی از آن، یعنی به جنبهٔ به اصطلاح تکوینیِ نقش مسیح، اشاره کردهام؛ الان نمیخواهم دربارهاش بحث کنم. ولی از نظر تاریخی مسیح نقش خاصی ایفا میکند که با صراحت در قرآن ذکر میشود: اینکه واقعاً در ۶ سالِ میان مسیح و پیامبر اسلام پیامبر دیگری نیامد. مسیح گویی پایان دورهای است که پس از آن فترتی میبینیم؛ پایان پیامبری در خاندان بنیاسرائیل.
میخواهم از اینجا توضیح را شروع کنم، بهگونهای که با نقدی بر خود قرآن هم سازگار باشد: اول به این فکر کنیم که اصلاً ماجرای ظهور مسیح و فترتی که پس از آن آمد، پیشینه و اتمام نبوت در بنیاسرائیل چیست و چطور این اتفاق افتاد. برای اینکه بفهمید مسیح چرا ظهور کرده، چه اتفاقی افتاده و چرا این فترت پیش آمده، از نظر روایت قرآنی، یعنی نگاهی که در قرآن وجود دارد، باید برگردید و ببینید اصلاً این ماجرای بنیاسرائیل چیست. این همه پیامبر؛ پرسشهایی وجود دارد که باید جوابشان را از قبل بدانید. نمیخواهم همهٔ این پرسشها را جواب دهم، ولی میخواهم سعی کنم مقداری پرسش ایجاد کنم، و بعد خطی را که دستکم چیزهایی از آن را میشود راحت توضیح داد بگیریم و برسیم به اینکه مسیح در این انتهای کار چه میکند.
ببینید، در قرآن اولاً کل این ماجرا به حضرت ابراهیم برمیگردد، درست است؟ تاریخ این پیامبرانی که در بنیاسرائیل نهایتاً انتهایش به مسیح میرسد، به ماجرایی دربارهٔ حضرت ابراهیم برمیگردد که بارها در قرآن به آن اشاره میشود: اینکه خداوند ابراهیم را امام قرار داد. فکر کنم قبلاً هم این تعبیر را به کار بردهام — این شاید کمی شوخی دارد، ولی اینجا نمیخواهم بگویم که این نوع نگاه، نگاهی شیطنتآمیز است — ابراهیم در همهٔ امتحاناتش با نمرهٔ کامل قبول شد. این عین عبارتی است که در قرآن هست؛ میگوید «و اذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات فاتمهن»؛ همهٔ نمرههایش ۲۰ شد. و خداوند گفت «انی جاعلک للناس اماما». گفت «و من ذریتی». خدا نگفت نه؛ گفت «لا ینال عهدی الظالمین»؛ یعنی از میان ذریهٔ تو عدهای ظالماند و اینطور نیست که همهشان این مقام را داشته باشند. ولی از همینجا در قرآن میبینید که پیامبری در ذریهٔ ابراهیم قرار گرفت؛ آیهای هم در قرآن هست از این قبیل: «جعلها کلمه باقیتاً فی ذریتی».
این پرسش، پرسش خیلی مهمی است دیگر: اصلاً این یعنی چه؟ این واقعیت در قرآن وجود دارد و شکی در آن نیست؛ چرا اینطور است؟ به گمانم خیلی به الهیات احتیاج دارد دیگر. وقتی دربارهٔ نبوت بحث میکنید که نبوت چیست، فکر کنم یک پرسش مهم قرآنی این است که چرا نبوت در کرهٔ زمین اینطور پیش رفته است؛ یعنی فردی بوده به اسم ابراهیم و همهٔ پیامبران در نسل ابراهیم قرار گرفتند. روایت قرآنی این است که در دو شاخه: یک شاخهٔ اسماعیلی، که شاخهٔ کوچکتری است، و یک شاخهٔ اسحاقی و بنیاسرائیل؛ آنهایی که فرزندان یعقوباند و به آن ۱۲ سبط بنیاسرائیل میرسند، و تقریباً همهٔ پیامبران در آن شاخه قرار دارند؛ هزاران پیامبر، تا حضرت مسیح. بنابراین وقتی تاریخ انبیا را در قرآن میخوانید، شاید نقش حضرت مسیح این است که آخرین پیامبر در شاخهٔ اسحاقی، به اصطلاح در شاخهٔ اسرائیلی، است؛ جزو بنیاسرائیل. بعد نبوت به شاخهای منتقل میشود که اصلاً جای دیگری است؛ فرزندان اسماعیلاند. پیامبری آنجا ظهور میکند و نبوت تمام میشود.
معمولاً بحثهای کلامی دربارهٔ ضرورت نبوت از این حرفهاست، ولی فکر میکنم قرآن پرسشهای دیگری را هم مطرح میکند که باید به آنها فکر شود: اصلاً چرا این شکل نبوت در کرهٔ زمین؟ چرا خداوند همه را در ذریهٔ ابراهیم قرار داده و تقریباً همهشان تا مسیح در بنیاسرائیل هستند؟ میخواهم از اینجا، بدون اینکه پرسشها را جواب دهم، فقط پرسش بیشتری ایجاد کنم، و بعد برسیم به اینکه دستکم بعضی از این پرسشها را چگونه میشود جواب داد. بنابراین در کل این داستانی که قرآن، در این چهار تکه از انبیا، میگوید، این نکتهٔ خیلی خیلی مهم هست که میبینید حضرت عیسی نقشی تاریخی دارد: پایان نبوت، یعنی پایان سلسلهٔ انبیا در خاندان بنیاسرائیل. دیگر نبیای نمیآید؛ تا ۶۰۰ سال اصلاً نبیای نمیآید. نبی دیگری هم که ظهور میکند، در خاندان اسماعیل است، نه در خاندان یعقوب یا اسحاق.
و باز قرآن صراحت دارد که ظهور پیامبری بزرگ در خاندان اسماعیل از اول جزو برنامه است؛ برای اینکه وقتی ابراهیم و اسماعیل دارند خانهٔ کعبه را میسازند، دعا میکنند که خدایا اینجا پیامبری بیاور که مثلاً کتاب دارد و «یزکیهم» و اینها. بنابراین روایت قرآن این است: ابراهیم دو پسر دارد؛ پسر بزرگ، اسماعیل، و پسر کوچک، اسحاق. طبق چیزی که خداوند میخواهد — و به نظر میآید ابراهیم این کار را خیلی راحت هم انجام داد — ابراهیم اسماعیل را به بیابانهای عربستان میآورد و با مادرش رها میکند، و بعداً اینجا خانهٔ کعبه را همراه با اسماعیل میسازد. اینجا کارهایی برای آینده انجام میشود؛ آیندهای که به نظر میآید هم کمی آیندهٔ نزدیک است و هم آیندهٔ دور؛ تمهیداتی اینجا هست. خداوند خانهٔ کعبه را اینجا میسازد؛ بعداً سلیمان و داوود هم خانهٔ دیگری برای خدا در جای دیگری میسازند. این عین روایت قرآن است دیگر. ابهامها و چراهای زیادی اینجا وجود دارد که آدم باید دربارهشان بحث کند؛ فقط میخواهم بگویم ساختار کلی داستان پیامبران در قرآن اینطور است.
حضرت اسماعیل همراه ابراهیم خانهٔ کعبه را میسازند. اسماعیل بهنوعی اینجا همراه مادرش رها میشود؛ به نظر میآید از نظر تاریخی ابراهیم گاهی میآید و به آنها سر میزند، ولی کلاً اینطور است که اینها اینجا هستند. اسماعیل مقام نبوت هم دارد، ولی بعد از او دیگر پیامبری نمیآید؛ یعنی در خاندان اسماعیل، از زمان خود ابراهیم تا زمان پیامبر، فترتی بسیار بزرگ هست. روایتی هست که مثلاً گاهی پیامبری هم ظهور کرده، ولی به نظر نمیآید خیلی محکم باشد؛ در قرآن به چنین چیزی اشاره نشده است. بعد، پسر کوچکتر ابراهیم، اسحاق، که معجزهآسا به دنیا آمده است؛ و گویی ابراهیم بیشتر عمرش را آنجا صرف میکند. فرزند اسحاق یعقوب است و ۱۲ فرزند دارد که در واقع پدران و اجداد بنیاسرائیلاند، و همهٔ اتفاقهای نبوی آنجا میافتد؛ و دیگر در قرآن حتی اشارهای به این خاندان اسماعیل نیست، جز اینکه این اتفاق اینجا افتاده است.
فقط یک ماجرای خیلی مهم در ابتدا، جز ساختن کعبه، اینجا اتفاق افتاده که شاید عجیبترین چیزی است که باید به آن اعتقاد داشته باشیم، چون در قرآن آمده است: خداوند از ابراهیم خواست که فرزندش را ذبح کند. به نظر میآید پس از اتمام ساختن کعبه، گویی بهعنوان قربانی پای خانهٔ کعبه، خداوند در رؤیا از ابراهیم خواست که فرزندش را ذبح کند؛ و ماجرای معروفی که میدانید: ابراهیم و اسماعیل هم رضایت دادند که این کار را انجام دهند، ولی این کار انجام نشد؛ به این صورت که، آنطور که در قرآن ذکر شده، «ذبح عظیمی» به ابراهیم تقدیم شد تا بهجای اسماعیل قربانی کند. اما این نکتهٔ خیلی مهمی است که سنت قربانیکردن، دستکم از اینجا که این اتفاق افتاد، هم در دین اسلام و هم در همهٔ نبوت به اصطلاح بنیاسرائیل وجود دارد.
بر این تأکید میکنم، برای اینکه اولاً میخواهم چیزی را دربارهٔ این قربانیشدن اسماعیل روشن کنم، و بعد هم اینکه اصولاً مسلمانها باید به این فکر کنند که این ماجرا یعنی چه؛ این درخواستِ قربانیکردن چیست. مسیحیها توضیحی برایش دارند؛ اصلاً قربانیشدن و مصلوبشدن حضرت مسیح را بهعنوان نمونه به این ماجرا ارجاع میدهند. وقتی با یهود بحث میکنند، یکی از دلیلهایی که مسیحیها میآورند — حتی به مسلمانها هم میگویند — این است که شما هم قبول دارید که خداوند خواست کسی را قربانی کند؛ اینکه قربانیشدن یک انسان، انسانی که کاملاً پاک و بیگناه است، مثلاً مثل اسماعیل، را ما هم به آن اعتقاد داریم. مسلمانها معمولاً تعبیرشان این است که این گویی آزمونی برای ابراهیم است، تا مثلاً خداوند ببیند او اطاعت میکند یا نه؛ تعبیر معمول این است دیگر. یعنی میخواهم بگویم مسلمانها وقتی میخواهند این داستان را در قرآن تعبیر کنند، قهرمان داستان ابراهیم است، نه اسماعیل. من میخواهم بگویم اگر قرآن را بخوانی، خیلی اینطور نیست؛ بیشتر به نظر میآید قهرمان اسماعیل است.
بگذارید آیههایی را بخوانم که در جایی از قرآن به این ماجرا اشاره کرده است. اینجا فرقی وجود دارد دیگر: آن کسی که ذبح میکند، یا آن کسی که قبول میکند ذبح شود، کدامیک دارد آزمون پس میدهد؟ مسیحیها اعتقاد دارند وقتی مثلاً مسیح بدون اینکه گناهی مرتکب شده باشد خودش را فدا میکند و قبول میکند که بمیرد، اصلاً عالم تغییر میکند. یعنی وقتی انسانی به چنین درجهای میرسد — اصلاً عمق آن الهیات مسیحی همین است دیگر — انسانی با فداکردن خودش، با ایثار، بدون اینکه گناهی مرتکب شده باشد، اصلاً عالم را میشوید؛ گویی شأن انسان را بالا میبرد؛ به کل نوع بشر شأنی میدهد که قابلیت اینکه خدا ببخشدش ایجاد میشود. فکر میکنم این ایدهٔ خوبی است دیگر؛ ما هم کموبیش اینطور نگاه میکنیم، نیست؟ یعنی وقتی انسانی کار بزرگی انجام میدهد، بشریت شأنی پیدا میکند.
میخواهم ببینم این آیاتی که دربارهٔ حضرت اسماعیل هست — اگر باز کردهاید، سورهٔ صافات. بله، قضیه را فهمیدم. کاری که میکنند، مثلاً کلاً گناهکردن، و کارهایی که انجام دادهاند، و اصلاً فداشدن، به هر حال در انسان اثر میگذارد؛ گویی در شأن بشر تأثیر میگذارد. مسیحیها معتقدند که با آن حالت عصمتی که مسیح دارد و آن زجری که مثلاً قبول میکند، چیزی اینجا وجود دارد؛ واقعهٔ بزرگی، مثلاً جهانی، وجود دارد که انسان اصلاً وارد مرحلهٔ جدیدی میشود که حتی آن گناه اولیهاش هم پاک میشود.
مسیحیها بنا به متن خودشان، ماجرای مصلوبشدن مسیح را به ماجرای قربانیکردن فرزند به دست ابراهیم ربط میدهند؛ البته مسیحیها و یهودیها معتقدند که اسحاق بوده که قربانی شده، نه اسماعیل، و حتی بعضی از مسلمانها هم معتقدند اسحاق بوده، در حالی که به نظر میآید در قرآن صراحتی وجود دارد که اسماعیل بوده است.
یکی از حاضران: به نظر میآید ابنعربی میگوید اسحاق بوده است.
خیلی عجیب است؛ من دیدهام؛ اینجا صحبت از اسماعیل است. آیه را پیدا کنید: آیهٔ ۱۰۰. میگوید «فلما بلغ معه السعی»؛ وقتی تلاش را به اتمام رساندند، گفت: ای پسرم، «انی اری فی المنام انی اذبحک. فانظر ماذا تری». این حرفی است که ابراهیم میزند. میخواهم ببینم قهرمان کیست؟ نمیخواهم بگویم ابراهیم قهرمان نیست. در این ماجرا، آنطور که قرآن روایت میکند، ابراهیم میآید به پسرش میگوید که من چنین چیزی در رؤیا دیدم؛ چه فکر میکنی؟ اصلاً پیش از آن اجازه هم میگیرد؛ میگوید «فانظر ماذا تری». و او میگوید «یا ابت افعل ما تؤمر. ستجدنی انشاءالله من الصابرین».
هر کس این آیات را بخواند، به نظر میآید تأکید بر این است که اسماعیل چه راحت قبول کرد و پدرش را دلداری هم داد که اصلاً نگران نباش، من آدمی هستم که صبر میکنم؛ یعنی اینطور نیست که الان این حرف را بزنم و بعداً، وقتی به آنجا رسید، بهنوعی پشیمان شوم؛ دارد به پدرش قول میدهد که صبر میکنم. نمیخواهم بگویم در ابراهیم تزلزلی هست؛ ولی در آیاتی که میخوانید، اسماعیل از پدرش میشنود که رؤیا را دیده، چون فرمان به پدر رسیده است؛ ولی ببینید با چه تصمیمی و چقدر راحت میپذیرد، و تازه بهنوعی پدرش را هم تشویق میکند.
یک بار، آنجا که بحث دربارهٔ زیباییشناسی و فن ادبی در قرآن بود، به این آیه اشاره کردم، به این دلیل که با سرعت و ریتم تند مفهومی را میرساند. دو مثال زدم که یادم هست. یکی آنجا که حضرت موسی بهطور تصادفی کسی را میکشد و بعد میگوید «قال هذا من عمل الشیطان»، و گفت اگر خدا مرا نبخشد، از ظالمان خواهم بود؛ «قال رب اغفر لی فغفر له». بزرگترین گناه را مرتکب شده است؛ ریتمی از این سریعتر و تندتر؟ گویی دارد به آدم میگوید: خب دیگر، گفت مرا ببخش، خدا هم میبخشد دیگر؛ کسی که واقعاً پشیمان شده و استغفار میکند، خدا به همین راحتی میبخشد.
اینجا هم همینطور است. ابراهیم گویی کمی بیشتر با احتیاط صحبت میکند؛ مثلاً یکراست نمیگوید؛ توضیح میدهد که من در خواب دیدم که تو را میکشم؛ میدانی، غیرمستقیم حرفش را میزند. بعد میگوید «فنزور مازاترا» و بلافاصله اسماعیل میگوید «قال یا ابته فعل ما»؛ در ریتم این جمله، میان گفتن و «بکن» هیچ سردرگمیای نیست. این حرکتی قهرمانانه است. میخواهم بگویم درست است که این ابتلایی برای ابراهیم است و ابراهیم هم سربلند بیرون میآید، ولی من نمیبینم که مسلمانها گویی زیاد بر این حالت قهرمانی اسماعیل تأکید کنند؛ اینکه او دارد قبول میکند که فدا شود، بدون اینکه هیچ جرمی مرتکب شده باشد؛ به هر دلیلی خداوند اینطور اراده کرده و اسماعیل میپذیرد. مثل این است که نهفقط تعلق خاطر ابراهیم به فرزندش بهنوعی مورد آزمون قرار میگیرد، بلکه در واقع تعلق خاطر اسماعیل به خودش هم مورد آزمون قرار میگیرد، و او به این راحتی میپذیرد؛ و این تقدسی دارد.
نمیخواهم وارد این بحث شوم که این یعنی چه، چرا این خواسته میشود و چرا این کار قرار است انجام شود؛ بشر تقدس پیدا میکند، آن سرزمین با این کار مقدس میشود. ولی کلاً حس این است که اینجا این قربانیشدن اسماعیل گویی اثری از خود باقی میگذارد. کل کار، یعنی ساختهشدن بنای کعبه و اینها، تکمیل میشود: «فلما بلغ مع السعی»؛ مثل اینکه وقتی به اوج تلاششان در این کار رسیدند، این دیگر آخرش است و کار تمام میشود. اینکه اسماعیل میپذیرد و ابراهیم هم میخواهد این کار را انجام دهد، یعنی بهنوعی شأن اسماعیل اینجا باید در نظر گرفته شود؛ پذیرفتنِ فداشدن بدون جرم قداستی در خود دارد.
یکی از حاضران: من آیات قرآن را که میخوانم، چنین فکر نمیکنم.
حرف من این است که این روایت میتواند تأکیدش بر ابراهیم باشد و میتواند تأکیدش بر اسماعیل باشد. احساس من این است که نوع روایت بیشتر بر اسماعیل تأکید دارد تا بر ابراهیم؛ در عین حال دربارهٔ ابراهیم واضح است که سخت است و شکی در آن نیست. ولی دستکم میخواهم بگویم این شأن اسماعیل را که در این آیه به آن اشاره میشود، فراموش نکنید. اسماعیل در این آیه بهشدت «محو» میشود؛ نوع روایتی که وجود دارد این است که حتی به نظر میآید او از پدرش راحتتر میپذیرد. حالا ممکن است بگویید برای ابراهیم سختتر است تا برای اسماعیل. یک نکته به نفع اسماعیل این است که اسماعیل از پدرش میشنود که او خواب دیده، در حالی که خودِ ابراهیم واقعاً خواب دیده است؛ امر به ابراهیم شده است. از اسماعیل نهفقط ایمانش به خدا مورد آزمون است، بلکه ایمانش به پدرش هم مورد آزمون است؛ و قبول کنید که این حالت دلداری هم در لحن اسماعیل وجود دارد.
باشد؛ احساس شما را خیلی تقدیس میکنم. من میگویم وقتی به این آیه نگاه میکنید، اسماعیل را فراموش نکنید؛ از اینطور که روایت میشود، گویی اسماعیل حتی نقش مهمتری دارد و حتی ثبات بیشتری از خودش نشان میدهد. اصلاً نمیخواهم بگویم ابراهیم اینجا ۱۹ و نیم یا ۱۹ و ۹ دهم گرفته است؛ ۲۰ گرفته است، یعنی از این بهتر نمیتوانسته رفتار کند. خب، دارد به پسرش میگوید و کمی با احتیاط میگوید؛ نمیآید مثلاً با شادی بگوید: اوه، من قرار است تو را بکشم. ولی میخواهم بگویم معمولاً همهٔ تأکید ما بر این است که ابراهیم مثلاً در قربانیکردن پسرش از تعلقات دنیوی خودش چه گذشتی کرد. خود پسرش چه؟ این آیات بر پسرش تأکید دارند. بله، میگوید «و فلما اسلما»؛ وقتی هر دوشان تسلیم شدند، نه فقط ابراهیم، «و تله للجبین» «و نادیناهو»؛ و بعد میدانید که این کار انجام نشد.
میخواهم به آیهای اشاره کنم که در سورهٔ مریم است؛ یادی هم از سورهٔ مریم بکنیم. آنجا این عبارت هست که از اسماعیل اسم میبرد و میگوید «و اسماعیل صادق الوعد».
اسماعیل در قرآن هیچ وعدهای نداده است؛ اصلاً اسماعیل در قرآن چیزی نمیگوید جز همین یک جملهای که به پدرش میگوید؛ و آنجا دارد تأیید میکند که تا آخر به این حرفی که زده بود وفا کرد، یعنی صبر کرد؛ اینطور نبود که دستوپایی زده باشد. یعنی تجلیل بزرگی هم از اسماعیل وجود دارد؛ نه در اینجا که به آن اشاره شد، ولی آنجا وقتی میگوید «صادقالوعد»، همین وعده است، چون وعدهٔ دیگری وجود ندارد: اسماعیل به وعدهٔ خودش به پدرش وفا کرد و تا آخرین لحظه هم هیچ چیزی از خودش نشان نداد؛ و این در واقع بزرگی اسماعیل را میرساند.
ما مسلمانها باید معتقد باشیم که در فداشدن و قربانیشدن، در اینکه انسانی بپذیرد قربانی شود، خاصیتی وجود دارد؛ خاصیتی معنوی برای تقدیس بشر، برای تقدیس مکان، هرچه میخواهید بگویید؛ میدانید منظورم چیست؟ این چیزی است که مسیحیها خیلی بر آن تأکید دارند و مسلمانها اصلاً بر آن تأکید ندارند و اصلاً به آن توجه نمیکنند: اینکه یک وجه این داستان این است که به دلیل معنوی خیلی خیلی سطحبالایی انسانی قرار است قربانی شود، بدون اینکه جرمی مرتکب شده باشد. مسیحیها در استدلالشان برای اینکه سابقه دارد که انسانی بیگناه خودش را فدا کند، به این آیات اشاره میکنند، که هم در قرآن هست و هم در کتاب یهودیها؛ و همهٔ ما — به هر حال اسحاق یا اسماعیل فرق نمیکند — قبول داریم که سابقه داشته که خداوند به دلیلی معنوی فداشدن انسانی را بخواهد.
اگر قبول نداریم که مسیح قربانی شده، و اصلاً ماجرایی را که مسیحیها میگویند — که مثلاً قربانی مسیح برای این بوده که گناه بشر شسته شود و این حرفها — قبول نداریم، دستکم باید به این پرسش جواب بدهیم که اسماعیل چرا دارد قربانی میشود دیگر، نه؟ این پرسش مشترک است. مسیحیها برای خودشان تئوریای درست کردهاند تا توجیه کنند که چرا مسیح مصلوب شد و زجر کشید، در حالی که موجود بیگناهی بود؛ تئوریای که بر این اساس است که مسیح قربانی شده است. من میگویم اگر آن را قبول ندارید که مسیح آنجا قربانی شده و اصلاً کل آن ماجرا دروغ است، باید اینجا جواب آن پرسش را بدهیم: چرا خداوند از ابراهیم میخواهد که اسماعیل را به اصطلاح قربانی کند؟ اگر فقط یک آزمایش است که اینان تسلیم میشوند یا نمیشوند، واقعاً چه تأثیری دارد یا ندارد؟
فکر میکنم خود مسلمانها با این ماجرا ساده برخورد میکنند. به نظر میآید در پایان ساختن کعبه است، مثل اتمام این ماجرا. به هر حال فکر میکنم اگر بیانصافی نکنیم، یکی از عجیبترین چیزهایی است که در تاریخ انبیا هست: خداوند از ابراهیم میخواهد که پسر خودش را سر ببرد. اصلاً ما این چیزها را نداریم دیگر؛ شریعتی هست و خلاص. به هر حال بگذریم. همانطور که به حضرت موسی بهنوعی حق میدهیم که بپرسد چرا خضر پسری را سر میبرد به این دلیل که آن پسر، پسر خوبی نیست، باید یک عالمه بپرسیم که این چه وضعی است که خداوند از ابراهیم میخواهد پسر خودش را قربانی کند. میدانید که این قربانیکردن انسان هم عمل مشرکانهٔ منفوری بوده که در تمام تاریخ بشر سابقه داشته است؛ پای بتها و معابد خودشان قربانی میکردند، و گویی خداوند هم در این قربانیشدن، پای معبدی، انسانی را قربانی میکند. خب خیلی عجیب است دیگر، نه؟ عجیب نیست که به همین سادگی بگوییم این آزمونی بوده، ابراهیم و اسماعیل تسلیم شدند و مثلاً نمرهٔ خوبی گرفتند؟ به نظر میآید این ماجرا خیلی پس از آن است که اسماعیل و ابراهیم درجات زیادی را طی کردهاند. حالا اگر این جزو امتحانهایی است که ابراهیم باید میداد تا امام شود، دربارهٔ اسماعیل جزو چه امتحاناتی است؟ اسماعیل دارد چه میشود؟
دستکم این طرح مسئله را کردم. گفتم که برای اینکه بفهمیم عیسی چه میکند و ماجرایش در قرآن چیست، اساس بحث قرآن این است که این ماجرا به ابراهیم و این دو شعبهٔ ذریهٔ ابراهیم برمیگردد: یکیشان در کنار کعبه است، و یکی دیگر. یهودیها و مسیحیها اصلاً این شعبه را به رسمیت نمیشناسند. دیدگاه مشترک مسیحیها و یهودیها این است که اسماعیل بردهزاده بود، کنیززاده بود، و همسر اصلی ابراهیم، که سارا بود، بهنوعی از دست هاجر ناراحت بود و مثلاً از ابراهیم خواست، و ابراهیم هم این دو را در گوشهای انداخت و دیگر سراغشان نرفت؛ به هر حال رفتار خیلی جالبی از حضرت ابراهیم است. همه میدانند که هاجری وجود داشته و سارهای وجود داشته، و نمیشود انکار کرد که پسر اول ابراهیم اسماعیل بود؛ ولی آنها میگویند ابراهیم اسماعیل و هاجر را بهنوعی جایی رها کرد و برگشت، و هرچه نبوت هست در خاندان اسحاق است.
مسلمانها میگویند نه؛ این ماجرا اینطور بوده که ابراهیم اینها را به فرمان خدا جایی برده و آنجا ماجراهایی پیش آمده، قراردادهایی گذاشته شده و خانهای ساخته شده؛ و گویی از اول بهنوعی این فضا وجود دارد که نهایتاً این دین نهایی قرار است اینجا ظهور کند. درست در آن سو، معبدی مثل کعبه به دست داوود و سلیمان ساخته میشود؛ یا حتی موسی: همیشه اول چیزی مثل کعبه وجود داشته است؛ موسی مثلاً در کوهی، تا زمان داوود؛ و داوود و سلیمان این معبد، هیکل سلیمان، را در اورشلیم ساختند و قبلهٔ اکثریت یهودیها به سمت این معبد برگشت. جلسهٔ قبل، یا دو جلسهٔ قبل، اشاره کردم که بخشی از یهودیها که سامریها بودند، هیکل سلیمان را قبول نداشتند و به اصطلاح یهودیانِ مرتدی شده بودند، و هنوز همان قبلهٔ اول را که به موسی مربوط میشد قبول داشتند. همهٔ اینها در قرآن مورد تأیید قرار گرفته است؛ مسجدالاقصی همان جایی است که در واقع مکان مبارکی است که اول حتی خود پیغمبر هم به سمت آن نماز میخوانده؛ در واقع همان اورشلیم است که برای یهودیها چیزی شبیه کعبه بوده و هنوز هم هست. برای همین اینقدر ور میروند و میخواهند این قدس و اینها را مدام جابهجا کنند؛ چون آنجا معبد اصلی یهودیهاست. حالا بگذریم.
به هر حال روایت قرآنی این است که اینجا اتفاقی از این شکل افتاده است؛ گویی اینها اینجا مثل ذخیرهاند. بعد نبوت وارد شاخهٔ اسحاقی شده، در بنیاسرائیل ظهور کرده و با عیسی ختم شده است. بگذارید کمی دربارهٔ کلیات وقایعی که برای بنیاسرائیل اتفاق افتاده و در قرآن هم بهنوعی به آنها اشاره میشود، اشارهای بکنم. میخواهم سعی کنم بگویم این ماجرا چگونه ختم میشود، عیسی در واقع چه نقشی دارد که ماجرا به پایان برسد، و نبوت چگونه پس از فترتی به شاخهٔ اسماعیل میرسد.
در تاریخ بنیاسرائیل، مهمترین لحظهای که میبینید احتمالاً ظهور حضرت موسی است: پس از یک سری نبوتها که در خاندان بنیاسرائیل بوده، نهایتاً نوبت به بزرگترین پیغمبر بنیاسرائیل پیش از حضرت مسیح میرسد؛ اصلاً شخصیتی تاریخی در قرآن. بنیاسرائیل را از بردگی در مصر آزاد میکند و از دریا عبور میدهد؛ فرعون در واقع غرق میشود؛ ماجرایی در سطحی جهانی اتفاق میافتد دیگر. فرعون و اینها از نظر نیروی نظامی و اینها بزرگترین قدرت جهاناند، و این آدمها به چنین طریقی از آن دریا عبور داده میشوند و اتفاق مهمی در تاریخ میافتد؛ در واقع اصل ایمان یهودی همین است.
پیش از جلسه گفتم که ای کاش میشد جلساتی دربارهٔ یهودیت هم داشته باشیم؛ فکر میکنم کمتر از مسیحیت میدانیم که یهودیها چگونه به دین خودشان نگاه میکنند. ولی فکر کنم اگر بخواهم دربارهٔ یهودیت صحبت کنم، باید بهنوعی از این دیدگاه خاخامی صحبت کنم، و بعد اصلاً معلوم نیست کارم به کجا میرسد؛ برای اینکه — بهنوعی دفاع از اسرائیل و «۶۰ تا مسئولیتش» — متأسفانه حساسیتهایی نسبت به دین یهود وجود دارد و صحبتکردن دربارهٔ یهودیت احتمالاً کمی سیاسی است. بگذریم.
واقعهٔ مهم تاریخ، که در قرآن هم بر آن تأکید میشود و از نظر یهودیها هم واقعهٔ تاریخی است، این است که به هر حال خداوند قوم بنیاسرائیل را که از مصر نجات میدهد، با جمعشان پیمانی میبندد که در طول تاریخ چنین اتفاقی نیفتاده بود و دیگر هم نیفتاد: این قوم رسماً بهعنوان قوم برگزیدهٔ خدا — برای اینکه مثلاً شریعت به آنها داده شود، در زمین یکتاپرست باشند و از خدا تبعیت کنند — گویی رسماً معاهدهای میان خداوند و این قوم بسته میشود. آنچه در تاریخ هیچوقت اتفاق نیفتاده بود و دیگر هم نیفتاد این است که خداوند هیچوقت بر یک قوم ظاهر نمیشد؛ بر پیامبران و مردم عادی ظاهر نمیشد؛ ولی اینجا تا حد ممکن بر قوم ظاهر شده است؛ مثلاً «و رفعنا فوقهم الطور». اتفاقی افتاده، نه فقط معجزات سادهای مثل عبور از دریای نیل؛ اصلاً در حدی که اینها میتوانستند تحمل کنند، خداوند پای کوه طور ظهور و حضور پیدا کرده است. گویی از طریق موسی با این قوم میثاقی بسته که اینها شریعتی را که به آنها داده میشود رعایت کنند، یکتاپرست باشند و مثلاً ده فرمان را رعایت کنند؛ و بعداً این شریعت جزئیاتی هم پیدا کرده است.
اینکه یهودیها معتقدند بهنوعی بهعنوان قوم خداوند برگزیده شدهاند، فکر میکنم در قرآن هم با صراحت هست دیگر. اینکه سرزمینی به آنها وعده داده شده که بروند و در آن مستقر شوند، باز در قرآن آدم این را میبیند؛ حالا نه با آن شدتی که یهودیها بهنوعی به آن معتقدند. ولی در کنار این میثاق، اصلاً حضرت موسی چه میکند؟ اینها را در واقع از پیش فرعون بیرون میآورد و به جایی میآورد، پای جایی که با خداوند وعده گذاشته است. خداوند به موسی میگوید اینها را بردار و بیاورشان اینجا. بعد اتفاقهایی اینجا میافتد: فرمانهایی نازل میشود، میثاقی بسته میشود، عهدی میان این قوم و خداوند بسته میشود که اینها یکتاپرست باشند و شریعت را رعایت کنند. بعد کمکم ده فرمان و کلیات احکام و جزئیاتش در تورات نازل میشود، و بنیاسرائیل آدمهایی میشوند که همیشه هم میبینید موسی آنها را در کرهٔ زمین حرکت میدهد و به جایی میبرد. اینها تخلف میکنند، ۴۰ سال در بیابانها سرگردان میشوند، و دوباره میروند و آنجا را فتح میکنند و آنجا مستقر میشوند.
به هر حال این ماجرا، که سرزمینی هست که اینها قرار است در آن مستقر شوند، به صراحت در قرآن آمده است، و همینجاست که سیاسی است دیگر. آدم این حرفها را که بزند، به نظر میآید نتیجهاش این است که مثلاً واقعاً فلسطین مال بنیاسرائیل است. منتها ماجرایی که آنها قبول نمیکنند این است که اینها در قبال عهدی قرار شد به آنجا بروند، نه اینکه حالا هر کاری بکنند، آنجا مثلاً ملک آبا و اجدادیشان باشد؛ و تمام ماجرا این است که با ظهور مسیح آن عهد دیگر تمام شد. چیزی که یهودیها قبول نمیکنند این است که آن ماجرا تمام شد. اینها در یک دورهٔ تاریخی نقش مثلاً امت خداوند را در زمین بازی کردند.
اولاً اینجا پرسشهای مهمی وجود دارد. چرا خداوند اینطور رفتار میکند؟ خدا چه احتیاجی به امت دارد؟ خب؟ حالا اسمش را قوم برگزیده بگذاریم یا نگذاریم — آنها خیلی دوست دارند این اصطلاح را دربارهٔ خودشان به کار ببرند — به هر حال میان خداوند و این قوم ارتباطی وجود دارد دیگر؛ این همه هم برایشان پیامبر فرستاده است، خب؟ کلاً این ماجرا چیست؟ اگر قرار است پیامبران یک سری شریعت بیاورند، چرا به همهٔ دنیا گفته نمیشود؟ چرا این قوم؟ اینطور به نظر نمیآید که دروغ باشد که قرار نبوده بنیاسرائیل بقیهٔ اقوام را یکتاپرست کنند. همهٔ این اتفاقها در فضای بستهای میافتد: پیامبران میآیند و برای بنیاسرائیل، دربارهٔ انحرافهای خود اینها، تبلیغ میکنند و جاهای دیگر را نمیبینید؛ حالا ممکن است خداوند بگوید هدایتگرانی در همهجا هستند، ولی در این ماجرای ادیان ابراهیمی به نظر نمیآید که مثلاً قوم یهود در طول تاریخشان جایی میسیونر فرستاده باشند تا مثلاً شریعت یهود را تبلیغ کنند؛ و در قرآن هم جایی نمیبینید که به آنها ایراد گرفته شده باشد، یا پیامبرانی که این همه میآمدند به آنها گفته باشند: آقا، شما چرا میسیونر نمیفرستید؟ اصلاً این خواسته نشده است، و بهنوعی قومی تا حدودی خیلی بسته بودند.
بعید به نظر میرسد که این شریعت وجود نداشته یا مثلاً بهگونهای قلابی بوده باشد؛ شریعتی که طبق آن قرار نبوده حتی با افراد غیرقوم بنشینند و غذا بخورند؛ یعنی این بستهبودن. بله، قبول دارم که آن ماجرا بهنوعی شباهتی به تبلیغ دین دارد، ولی اینطور نیست که سلیمان با همهٔ اقوام این کار را کرده باشد. سلیمان بهعنوان پادشاه، پادشاهیای را که نزد خودش هست فتح میکند؛ در عین حال، آری، مثلاً اینها مشکل بتپرستی دارند. ولی به هر حال، با قدرتی که سلیمان دارد، حتی در قرآن هم نمیبینید که برود و اطراف و اکناف جهان و مردم را مثلاً به دین یهود دعوت کند. به نظر نمیآید این دین، یعنی شریعتی که اینجا نازل شده، این شکل را داشته که مثلاً پیامبران یا پادشاهان مدام در حال گسترشش باشند؛ نه، اصلاً واقعیت تاریخی این است. البته تمایل به اینکه یکتاپرستی نشر پیدا کند وجود داشته، ولی احساس من این است که از نظر تاریخی چنین چیزی وجود ندارد؛ استمراری وجود ندارد. برعکسِ مسلمانها و مسیحیها، که بهنوعی تمام تاریخشان نشر دین خودشان بوده، یهودیها این کار را نکردند. اگر این وظیفه را داشتند و انجام نمیدادند، این بزرگترین ایرادی بود که کارشان داشت، و باید مدام میدیدید که در قرآن بر آن تأکید شود که شما این یکتاپرستی را بهنوعی میان خودتان محبوس کردهاید؛ این خیلی عجیب است دیگر.
میتوانید همان استدلال قبلی را که کردید، در این مورد هم بکنید دیگر؛ یعنی اینکه مثلاً برای اینکه این کار را بکنند، باید به سطحی برسند که بتوانند این کار را بکنند، و به آن سطح نمیرسند. این مشکل خیلی اساسیای است. به هر حال تاریخ قوم یهود اینطور است؛ تاریخی بسته است؛ و حالا به نظر میآید، به قول شما، شاید آن صلاحیتها را پیدا نمیکنند که بخواهند نشردهنده باشند. مهم این است که این دستور به هر حال به آنها نمیرسد و جزو شریعتشان نیست؛ اینطور که به نظر میرسد. من واقعاً باز نمیخواهم با اطمینان صددرصد بگویم؛ اگر قرآن و واقعیتهای تاریخی را ملاک قرار دهیم، خیلی سخت میشود بهنوعی غیر از این حرف زد.
استدلال دیگر مثلاً این است که امر به معروف و نهی از منکر؛ لزوماً اینطور نیست که همهٔ اقوام امر به معروف و نهی از منکر میکردند. اتفاقاً این با این آیه تأیید میشود که میگوید «کنتم خیر امة اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون»؛ مثل اینکه اصلاً شما امتی هستید که «اخرجت للناس»، یعنی گویی به سوی مردم خروج کردهاید و امر به معروف و نهی از منکر میکنید؛ گویی تأییدی است بر اینکه پیشتر اینها اینطور نبودند. لقمان چه ربطی دارد؟ لقمان که جزو یهودیها نیست؛ دارد خودش پسرش را نصیحت میکند و میسیونر مذهبی نیست. لقمان و پسرش، امر یعنی چه؟ مثلاً حضرت ابراهیم هم لابد با اصحابش سخن میگفت؛ اینطور نبود که با هم حرف نزنند؛ در قوم خودشان، بله؛ ولی «اخرجت للناس» نبودند و این حالت را در خودشان نداشتند. خب بله، اگر کسی شریعت را رعایت نمیکرد، لابد به او میگفتند. فکر میکنم در آن آیهای که دربارهٔ مسلمانهاست، بهنوعی این حس هست، و این واژهٔ «اخرجت للناس» در آن خیلی مهم است: حالت دعوت پیغمبر، «رحمت للعالمین»؛ بهنوعی رسول همه است و فقط برای اعراب مبعوث نشده است. ولی در قرآن مدام میبینید که اینها رسولاند، مثلاً پیامبران بنیاسرائیلاند؛ یعنی چه؟ این پیامبران نمیآمدند که مثلاً دنیا را دعوت کنند؛ همهاش میآمدند بنیاسرائیل را دعوت میکردند، و در محدودههای جغرافیایی خاصی بودند.
نکتهٔ اصلی که میخواستم بگویم این است که وقتی تاریخ قوم یهود را نگاه میکنید، یک چیز خیلی مهم در این تاریخ، در واقع عهدی است که با خدا بستند؛ میثاقی وجود دارد و تمام تاریخشان تحت تأثیر این میثاق است. هر وقت آن را نقض میکنند، بلاهایی سرشان میآید؛ مثلاً اسارت مصری دارند، اسارت بابلی دارند؛ بعد دوباره توبه میکنند و کمی بهتر میشوند؛ مشرک میشوند و این بلاها سرشان میآید؛ دوباره توبه میکنند و خداوند آنها را سر جای خودشان برمیگرداند؛ همیشه هم این حالتِ بازگشت به اورشلیم در آنها هست. بعد نکتهٔ خیلی مهم این است که خداوند یک طرف این عهد است: «والله لا یخلف المیعاد». از طرف خدا این میثاق و عهد شکسته نمیشود، هرچقدر هم که اینها شیطنت کنند؛ گویی خدا به عهد خودش، به میثاقی که پای کوه طور بسته شده، وفا میکند. یعنی اصلاً تمام تاریخ بنیاسرائیل همهاش شیطنتکردن است و خدا کوتاه نمیآید؛ مدام مجازاتهایی میکند تا شاید دوباره به میثاق خودشان برگردند، و اینها مدام بدتر و بدتر میکنند. خداوند پیامبرانی میفرستد؛ اینها پیامبر را میکشند و به حرف پیامبر گوش نمیدهند؛ و باز خداوند به این راحتی دستبردار نیست که بگوید حالا من این ماجرا را ختم میکنم.
جرم مهم بنیاسرائیل در سراسر قرآن، هر وقت دربارهٔ بنیاسرائیل صحبت میکند، ببینید چگونه تکرار میشود: اینکه عهد میشکستند و «قتلهم الانبیاء بغیر حق». این مسئلهای است که اصلاً مدام در قرآن تکرار میشود و تواتر این عبارت در قرآن زیاد است. اینکه تحریف کردند، مثلاً علمای بنیاسرائیل تحریف میکردند، هم هست؛ ولی کلاً دربارهٔ بنیاسرائیل، بهعنوان جرم، میشنوید که اینها عهد و میثاق را زیر پا میگذاشتند.
قرار بود بت نپرستند؛ و خودمان وقتی تورات، کتاب عهد قدیم، را میخوانیم، میبینیم که اینها در دوران تاریخی خودشان چقدر مدام بتپرست بودند؛ با صراحت، یعنی مجسمه درست میکردند و بتپرستی میکردند. قرار بود مثلاً با والدینشان بهگونهای رفتار کنند و نمیکردند؛ قرار بود کسی را «تبیید» نکنند. مدام در قرآن میگوید که میثاق را شکستند؛ اصلش بتپرستی است، ولی جز اینکه یکتاپرستی را نقض میکردند، احکام را هم مدام نقض میکردند. و همهجا هم که از اینها سخن میآید، این هست که انبیا را میکشتند. اصلاً عادت کرده بودند. انبیا زیاد مبعوث میشدند و اینها پس از اینکه انبیا مبعوث میشدند — میگوید اگر آنچه را هوا و هوسشان بود نمیگفتند — آنها را میکشتند.
ببینید، کارهایی برای بشر عادی میشود؛ بشر همهچیز برایش عادی میشود. پیامبرانی بعداً میآمدند و میگفتند: بابا، آن پیامبرانی که کشتید، اینها واقعاً پیامبر بودند. مثلاً آدمهای جدیدی که میآمدند و بعضیها آنها را بهعنوان پیامبر میپذیرفتند، به آنها میگفتند شما این کار را کردید، و اینها همینطور میپذیرفتند؛ ولی خب دیگر، کاری بود که کرده بودند. با اینکه چنین کارهای فاجعهباری میکردند، خداوند همینطور رحمش را ادامه داده، برایشان پیامبر فرستاده و سعی کرده اینها را جمعوجور کند؛ و بهنوعی به عهدی که با آنها بسته بود وفا میکرد و سرزمین را، آنجا که مستقر بودند، بهراحتی از آنها نمیگرفت؛ که به نظر میآید شاید بخشی از میثاق، مستقرشدنشان در آن سرزمین بوده است.
همهٔ اینها را میگویم برای اینکه این اشارهٔ قرآن را درک کنید: مهم نیست بپذیرید که مسیح مصلوب شده، کشتندش یا نکشتندش؛ مهم این است که قرآن در واقع اینطور روایت میکند که اینها خواستند مسیح را بکشند و هنوز هم با کمال پررویی لافش را میزنند که ما این کار را کردیم. و مسیح آن پیامبری است که وقتی دست به کشتنش زدند، دیگر کار را تمام کرد.
در قرآن این سنت را میبینید: وقتی خدا میخواهد قومی را عذاب کند، اولاً به صراحت گفته میشود که سنت الهی است که وقتی اینها گناهی میکنند، گویی خدا کاری میکند که اینها در آن لحظههای آخرِ پیش از نزول عذاب، بدترین کارهای خودشان را انجام دهند؛ میگوید «حقّت علیهم الکلمه العذاب»؛ تا دیگر ردخور نداشته باشد، یعنی هر کس بشنود و ببیند، بفهمد که اینها واقعاً مستحق این بودند که عذاب شوند. مثلاً نمونهٔ خیلی واضحش: فرشتههایی که برای عذاب قوم لوط فرستاده میشوند، به شکل پسرهای خوشسیمایی ظاهر میشوند؛ میروند و مهمان عزیز لوط میشوند، و بعد آن صحنه را میبینید که اینها اصلاً دستافشان و پایکوبان آمدند که اینها را به ما بده؛ گویی جنس خوبی آنجا هست. میگویند مگر به تو نگفتیم که کسی را اینجا پناه نده؟ مثلاً تو پیش ما اعتباری نداری؛ میگویند ما تو را از «عالمین» نهی کردیم؛ یعنی هر کس اینجا بیاید و ما بخواهیم فلان کار را با او بکنیم، میکنیم؛ تو حق نداری مهمان داشته باشی، مثلاً این پسرهای جوان را. این چیزی است دیگر.
این در واقع مثل همان تعبیری است که خداوند این کار را میکند. خداوند میتوانست این فرشتهها را به صورت زن بفرستد؛ خدا میخواهد این صحنه پیش بیاید، پیش از اینکه اینها عذاب شوند، تا «حقّت علیهم الکلمه العذاب». و فرشتهها چه میگویند؟ میگویند نگران نباش، دستشان به ما نمیرسد. اینها این کار را شبِ پیش از عذاب کردند.
ماجرای مسیح در قرآن این است. آن عهدی که خداوند با بنیاسرائیل بسته، به این راحتی از طرف خداوند نقض نمیشود. اینها پیامبران کوچک و بزرگ زیادی را کشتند. یک عمل مسیح، یعنی چیزی که ظهور مسیح آن را قطعی میکند، این است که ارتباط میثاق میان خدا و بنیاسرائیل قطع میشود؛ برای اینکه اینها به بزرگترین جرمی مبادرت کردند که در دنیا ممکن بود آدمی بخواهد به آن دست بزند: اینکه بخواهد پیامبری را در شأن و اندازهٔ مسیح بکشد؛ پیامبری که واقعاً به نظر میآید از همهٔ پیامبران پیش از خودش بالاتر است و انسانی خاص و استثنایی است. احساس من این است که مسیح بهگونهای بوده که هر جانوری مسیح را میدید، بهنوعی میفهمید که این موجودی مثلاً خاص و معنوی است. به نظر من در خود انجیل اینطور است: آن فرماندهٔ رومی اکراه دارد که او را بکشد. در آن صحنهای که پیش میآید و کس دیگری را میگوید، حالا رأی بدهید این را بکن، زن فرماندهٔ رومی، میگویند، در رؤیا دید که این آدم بیگناه است و شوهرش را نهی کرد که مثلاً این را نکش. خب؟ خیلی عجیب است این اتفاق، با این شأنی که مسیح دارد. میدانید که پیامبر کلاً نشانههای ظاهری هم دارد؛ نوعی آرامش، مثلاً نگاهش، رفتارش، حرکاتش؛ معجزاتی که عیسی میکند؛ آخر اینها سابقه ندارد.
اینها اینقدر در آن حالت به اصطلاح کفر و تعصبات احمقانهٔ خودشان غرق شدهاند که این چیزها را نمیبینند؛ و در واقع پایان ماجرای بنیاسرائیل این است که مسیح ظهور میکند و عمداً در ایام عید به اورشلیم میرود؛ به جایی که نوعی تحریکات وجود دارد. مکری که یهودیها میکنند چیست؟ مکری که خداوند از یهودیها میگوید این است که اینها به حساب خودشان دو دشمن دارند. فکر میکنم این خیلی واضح است دیگر؛ مکر آنها خیلی واضح است که چیست. چیزی که پیچیدهتر است این است که خداوند میداند بهواسطهٔ حضرت مسیح و حالا حواریون چه میکند. یک دشمن روم است که آنجا را اشغال کرده، و مطمئناً یهودیها یک دشمن بزرگ دیگر هم دارند: مسیح، که میشنوند مردم مدام دورش جمع میشوند و این معجزات عجیب را میکند. احتمالاً از نظر رهبران یهود، این جادوگر خیلی بزرگی است که باید کاری برایش کرد.
مکر اینها این است که کاری کنند که رومیها مسیح را بکشند. بعد، اگر شورشی شد، خب، خوب است دیگر: آنهایی که طرفدار مسیحاند و بنابراین علمای یهود از آنها میترسند، با چه کسی درگیر میشوند؟ با رومیها، که باز دشمن یهودیها هستند. بنابراین مکری خیلی ساده است؛ حرکتی سیاسی، سیاستبازی: اینها دو دشمن دارند؛ اینها را به جان هم بیندازید. اگر شورش نشد، خب دستکم از دست این راحت شدهاند، و لکهٔ ننگی هم به آن پیلاطوس، یعنی به فرماندار رومی، چسبیده است. درست است؟ این واضح است که یهودیها چه میکنند. چرا در انجیل آن یهودیها اینطور روایت میشوند؟ آنجا که پیلاطوس میگوید خودتان چرا نمیکشید؟ حتی کار را به اینجا کشاندند که تهدید کردند: اگر این کار را نکنی — این ادعای پادشاهی کرده، در واقع بر ضد حکومت روم؛ وظیفهٔ توست که اینجا از حکومت روم حمایت کنی — اگر این کار را نکنی، اصلاً به امپراتور اطلاع میدهیم که تو فرمانداری هستی که اینجا چنین حرکت سیاسیای انجام میشود و کاری نمیکنی. بنابراین واضح است که یهودیها به حساب خودشان توطئهای میچینند تا در واقع دشمنهای خودشان را به جان هم بیندازند.
فکر میکنم اینطور خیلی واضح هم میشود که پیلاطوس چرا آن کار را میکند. کاری که میکند برای این است که از خودش سلب مسئولیت کند. اصلاً در تاریخ یک مورد هم جایی ثبت نشده که سنتی وجود داشته که این کار انجام شود؛ فقط به نظر میآید یک بار در اورشلیم فرماندار بهعنوان هدیه به مردم گفته است: بگویید از این دو نفر کدامشان را اعدام کنند. اگر مردم میگفتند این یکی را اعدام کن، مسیح را اعدام کن، خب، مردم گفتهاند دیگر؛ مردم یهود به جان هم بیفتند: آنهایی که طرفدار مسیح بودند با آنهایی که طرفدار مسیح نیستند؛ این کار به درخواست مردم انجام شد. اگر هم گفتند آن یکی، خب، به نظر میآید او میل ندارد مسیح را بکشد؛ چون فکر میکنم پیلاطوس هم آنقدر شعور و فهم سیاسی دارد که این اختلافی که میان یهودیها میافتد به نفع روم است. فکر میکنم حرکت و مکر سران یهود از نظر سیاسی خیلی واضح است، و آن آدم هم آنقدر باشعور هست که بفهمد دارند او را گرفتار میکنند.
بنابراین آن صحنه از دیدگاه سیاسی این آدمها این شکل را دارد که پیلاطوس در واقع میکوشد مسئولیت این کار را بهنوعی از دوش خودش بردارد و به سمت طرفداران بیندازد. به این ترتیب اگر اختلافی میان طرفداران مسیح و آدمهایی که طرفدار سران معبدند ایجاد شود، دولت روم اینجا فقط مجری کاری است که سران معبد و مردم خواستهاند، نه اینکه خودش کاری کرده باشد. خب، اینها حسابهای ابلهانهٔ سیاسی است. کاری که خداوند میکند این است که فقط سران قوم یهود در آن شرکت نداشته باشند؛ اگر فقط سران قوم یهود در قتل مسیح شرکت میکردند، شاید حجت برای مردم یهود تمام نمیشد؛ آنها هم بهنوعی رأی دادند. این صحنهای که پیش میآید — که فکر میکنم واقعیت تاریخی است و دلیلی وجود ندارد بگوییم جعل شده — اینکه مردم میان دو نفر رأی دادند، یعنی دست قوم بنیاسرائیل در واقع به خون مسیح آلوده شده است، نه فقط دست چهار آدمی که در این معبد جزو مثلاً علمای بنیاسرائیلاند. این واقعه در واقع اینطور پیش میرود که قوم بنیاسرائیل، آدمهایی که در اورشلیم هستند و خودشان را در آن روز مقدس برای عید آماده میکنند، همهشان بهنوعی، یا دستکم اکثریتشان، در قتل مسیح شرکت میکنند.
ببینید، از نظر قرآنی قتل مسیح پایان کار بنیاسرائیل است، و خداوند اینها را درجا عذاب نمیکند؛ مثل بقیهٔ موارد نیست که بلافاصله، مثلاً شب کاری میکردند و صبح عذاب نازل میشد؛ برای اینکه به هر حال از زمان نزول شریعت به بعد، بنیاسرائیل کمتر دچار آنجور عذابها، یعنی محوشدن از روی زمین، میشوند. ولی میبینید که بلا با فاصلهٔ چند سال میآید و معبد با خاک یکسان میشود. در این دوران، اتفاقهایی که برای بنیاسرائیل میافتد، یعنی کلاً مجازاتهایی که بنیاسرائیل میشوند، به دست اقوام دیگر است، نه مثلاً با بلایای طبیعی؛ و این اتفاقی است که واقعاً در قرآن تأیید میشود دیگر. خداوند دربارهٔ حرکت بابلیها میگوید ما اینها را فرستادیم تا آنها را اسیر کنند؛ کوروش را میفرستد تا آزادشان کند. یعنی گویی این مسائل از سطح طبیعت به سطح بشر، یعنی به رابطهٔ بشر با بشر، منتقل میشود؛ تا حالا هم همینطور است دیگر: اقوام کمتر با بلاهای آسمانی محو میشوند، ولی مثلاً جنگهای جهانی اتفاق میافتد؛ اتفاقهای جهانی از این شکل در کرهٔ زمین رخ میدهد.
به هر حال کل ماجرا در دید قرآن این است که گویی خدا بهراحتی عهد را نمیشکند، تا جایی که میشد؛ تا اینکه دیگر نهایتاً قوم بنیاسرائیل، نه فقط علما بلکه مردمش، قصد کشتن مسیح را کردند، و بنابراین مستحق ایناند که دیگر توجهی که قبلاً به آنها میشد، نشود. نتیجهاش فترتی است که پیش آمده، و پیامبری به خاندان اسماعیل منتقل شده است؛ که به نظر میآید با توجه به روحیهٔ بنیاسرائیل نهایتاً اینطور میشد.
کلاً من میگویم تکلیف اینکه یهودیها اینجا چه مکری کردند خیلی روشن است و همه میفهمند؛ ولی چیزی که مسیحیها خیلی بر آن تأکید ندارند این است که این واقعه بهنوعی پایان کار یهودیهاست، دستکم آنهایی که به مسیح ایمان نیاوردند. و میبینید که بعداً، پس از چند سال، رومیها پوست از سر یهودیها میکنند و پیش از آنکه اسلام ظهور کند، معبد سلیمان با خاک یکسان میشود و دیگر هم ساخته نشد. الان آقای آریل شارون میخواست آن را بسازد؛ این اولمرت و اینها میخواهند دوباره معبد را بهنوعی احیا کنند. ولی به نظر میآید، همانطور که مسیحیها معتقدند، اینها مجازاتی است در اثرِ — از نظر مسیحیها — قتل مسیح، و از نظر مسلمانها، اقدام به قتل مسیح.
مهم این است که ما معتقدیم این آدمهایی که در اورشلیم بودند اقدام کردند که مسیح را بکشند، و همین برای مجازاتشدنشان کافی است؛ عملی را که نباید انجام میدادند، انجام دادند. مثل اینکه ابراهیم را در آتش انداختند: آنها کار خودشان را کردند و ابراهیم را در آتش انداختند؛ حالا اینکه خداوند به آتش گفت این را نسوزان، دیگر نمیتوانی بگویی: آقا، کاری که رفتیم بکنیم که نشد. مهم این است که آن عمل را انجام دادند. همانطور که حرف خداوند دربارهٔ ابراهیم و اسماعیل این است که شما آن کار را انجام دادید و آنچه را خواسته شده بود تحقق بخشیدید؛ یعنی قرار بود بکشیاش، رفتی که بکشی؛ یعنی تا آن حد انجام دادی که حساب میشود و قبول داریم که کار را تمام کردی دیگر. حالا مثلاً میگویند کارد نبُرید؛ مثلاً خدا دستِ کارد را بشکند، یا خداوند بیاید و اسماعیل بهنوعی غیب شود؛ آنوقت ابراهیم بگوید: آقا، نتوانستی کارت را انجام دهی؟ در عالم معنا ابراهیم واقعاً سر اسماعیل را برید، و اسماعیل هم به این کار تن داد.
اگر این حرفهایی که میزنم درست باشد، تا آنجا که پیلاطوس مسیح و باراباس، یا حالا هر کس دیگر، را میآورد، مسیح باید خودش باشد، نیست؟ اگر کسی جانشینش شده باشد، مردم را خیلی نمیشود مقصر دانست. میشود این نتیجه را گرفت؛ همینطوری دارم میگویم. ولی وقتی داستان درست میکنیم، داستان باید خودش به بعضی چیزها جواب دهد. یعنی اگر قرار است کسی جانشین مسیح شود، تا جاهایی نمیتواند آنطور باشد که بعضیها میگویند، یعنی اینکه همانجا که یهودا خواست مسیح را لو بدهد، معجزهای اتفاق افتاد و یهودا را گرفتند و بنابراین اینجا مردم بهنوعی به اعدام یهودا رأی میدادند.