→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۲۴ · مسیحیت

جمع‌بندی مسیح‌شناسی قرآنی و تاریخ مسیحیت

۱۶,۵۵۶ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او جلسه را با ایدهٔ کلی بحث دربارهٔ مسیحیت آغاز می‌کند: آنچه در قرآن آمده به‌عنوان فکت پذیرفته شود. سپس مسیح، آفرینش و گناه اولیه را مرور می‌کند، به شورای نیقیه می‌رسد و دربارهٔ انجیل و شریعت و بنی‌اسرائیل می‌گوید.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

به‌طور کلی می‌شود گفت ایدهٔ کلیِ همهٔ بحثی که اینجا دربارهٔ مسیحیت کردم این بود که آنچه را در قرآن آمده به‌عنوان فکت بپذیریم. این هم دربارهٔ بخش مسیحیت‌شناسی، مسیح‌شناسی و الهیات مسیحی صادق است و هم دربارهٔ بخش‌هایی که به خودِ مسیحیت و تاریخ آن و رخدادهای تاریخی‌اش، مثلاً مسئلهٔ مصلوب‌شدن عیسی، می‌پرداخت. فکت‌های تاریخی را هم تا جایی که ممکن است کنار آن بگذاریم، مثلاً نوشته‌هایی را که از خودِ مسیحیان باقی مانده، تا جایی که فکر می‌کنیم اعتبار دارد؛ و بکوشیم در واقع به نوعی مسیح‌شناسی و مسیحیت‌شناسیِ قرآنی و اسلامی برسیم.

احساسم این است که مسلمانان خیلی به این موضوع نپرداخته‌اند. همیشه این شکایت را داشته‌ام و فکر کنم در این جلسات هم چندین بار گفته‌ام. مسلمانان اصلاً چنین احساسی دارند که خدا مثلاً پیامبرانی فرستاده، این‌ها کم‌کم چیزهایی گفته‌اند که خیلی هم خوب ضبط و ثبت نشده، و سرانجام خداوند پیامبر اسلام را فرستاده و کار تمام شده است؛ هرچه هست همین است و دیگر لازم نیست زمینه‌هایی را که از نظر تاریخی پیش آمده خیلی بدانید. پیامبر ما همان پیامبر آخر، پیامبر آخرالزمان، است و خیلی با صراحت هم می‌گویند که با آمدن پیامبر آخرالزمان همهٔ ادیان گذشته نسخ شدند و تمام شد و رفت. یعنی کار و وظیفهٔ ما این است که همین احکام و شریعت و همین دینی را که دین آخرالزمان است بشناسیم و پیامبران دیگر پیامبران اقوام دیگر بودند. احساسی از این دست وجود دارد که مسیح انگار مال جای دیگری است، موسی مال قوم یهود بوده و پیامبر ما هم این است.

قرآن خیلی با صراحت جز این برخورد می‌کند: همه‌اش مسئلهٔ سلسلهٔ انبیاست و اینکه ما موظفیم به همه ایمان داشته باشیم و به همهٔ آنچه نازل شده ایمان داشته باشیم. باز برای چندمین بار تعجب می‌کنم که چرا مسلمانان این‌قدر نسبت به کتب مقدس دیگر بی‌اعتنا هستند. نه‌تنها وظیفهٔ خود نمی‌دانند که یک بار در طول عمرشان آن‌ها را بخوانند و نگاهی بیندازند؛ لااقل باید در تعلیمات دینی خودمان بخشی را به این اختصاص بدهیم که در آن کتاب‌ها چه نوشته شده است. در قرآن مرتباً گفته می‌شود که در انجیل و تورات هدایت و نور بوده است؛ و کسی ممکن است احتمال بدهد که به هر حال درصدی از آن هدایت باقی مانده باشد.

این‌طور نیست که کتاب‌هایی که امروز مسیحیان و یهودیان نوشته‌اند کلاً صددرصد تحریف شده باشد؛ بگویید چند درصدش باقی مانده است. به نظرم فعالیتی که مسلمانان می‌بایست می‌کردند این بود که اگر فکر می‌کنند این تورات و انجیل تحریف‌شده است، به‌نوعی همت کنند و تحریف‌هایش را بیرون بیاورند؛ مثلاً تورات و انجیلی داشته باشیم که عقاید خرافی یا مشرکانه در آن نباشد و اگر لازم شد چیزی را از آن حذف کنیم. بارها اشاره کرده‌ام که واقعاً دلم می‌خواست اصلاً بخشی از یک جلسه را به این موضوع اختصاص بدهم.

در اوایل دههٔ ۶۰ روحانی‌ای به نام حجت‌الاسلام خوئینی — که ربطی به آن آقای خوئینیِ اهل مسائل سیاسی ندارد — کتابی دربارهٔ مسیحیت نوشته است. به هر حال کتاب خوانده و تحقیق کرده و مراجع تحقیقاتش هم بیشتر منابع عربی بوده است. ولی کار جالبی کرده: در یک فصل، انجیلی نوشته است. وقتی این کتاب را دیدم واقعاً احساس کردم که به هر حال کسی انجیلی نوشته که هیچ ربطی به انجیل مسیحیان ندارد. بارها پیامبر و ائمه اشاره می‌کنند که مسیح چه حرف‌هایی زده است و در روایات ما خیلی به تعلیمات حضرت مسیح اشاره شده است. او کوشیده بیشتر با رجوع به همین منابع اسلامی و روایات، مجموعه‌ای از حرف‌هایی را که به نقل روایات اسلامی خداوند با مسیح زده و حرف‌هایی را که مسیح با مردم زده، زیر عنوانی مثل «انجیل اسلام» گرد آورد. فکر می‌کنم اگر آن متن را بخوانید، شاید به نظرتان بیاید که بیش از اندازه بر منابع اسلامی تأکید دارد، منابع مسیحی را کاملاً در حد صفر گرفته و هیچ ارزشی به آن‌ها نداده است؛ و این کار باز هم جای نقد دارد.

مهم این احساس است که در قرآن به دو کتاب، یعنی تورات و انجیل، اشاره می‌شود؛ قرآن در ادامهٔ آن‌ها آمده، مصدِّق چیزهایی است که در آن‌هاست و آن‌ها را تصدیق می‌کند؛ در آن‌ها هدایت و نور بوده و قرآن این‌قدر از تورات و انجیل تجلیل می‌کند. پس باید وظیفهٔ خود بدانیم که دنبالش برویم و ببینیم تورات و انجیل چه دارند. مثلاً همین کاری که یک جلسه نقل کردم که در آمریکا انجام شده است: عده‌ای آکادمیسین نشستند و از پنج انجیل، یعنی این چهار انجیل رسمی و انجیل توماس، آنچه را مطمئناً حرف‌های مسیح است به‌صورت یک کتاب درآوردند. مسلمانان هم می‌توانند چنین فعالیتی داشته باشند: مدام منابع تاریخی را بخوانند، منابع خود ما و قرآن را هم بخوانند و بکوشند متنی داشته باشند از حرف‌هایی که مطمئنیم حضرت مسیح زده است.

من مواردی را با صراحت می‌گویم؛ مثلاً اینکه در انجیل متی آمده که مسیح گفت اگر یک کلمه از احکام تورات پس و پیش شود، کسی به ملکوت راه پیدا نمی‌کند، دروغ است؛ چون با قرآن تناقض دارد. ولی در انجیل‌ها خیلی حرف‌ها می‌بینید که اگر عیسایی را که در قرآن معرفی شده حس کرده و خودتان درک کرده باشید، به احتمال خیلی بالا احساس می‌کنید که حرف‌های مسیح است. فکر می‌کنم خطبهٔ بالای کوه حرف‌های حضرت مسیح است. ممکن است بعضی واژه‌هایش کمی پس و پیش شده باشد، ولی اصولاً روح حضرت مسیح در آن نوع سخن‌گفتنی که آنجا ارائه شده و در خیلی جاهای انجیل هست، و در تمثیل‌هایش، دیده می‌شود. خیلی چیزها هم در انجیل توماس هست که آدم می‌خواند و احساس می‌کند هم با این جور درمی‌آید که مسیح این حرف‌ها را زده باشد و هم واقعاً حرف‌های جالب و قشنگی است.

کاری که من اینجا کردم در واقع همین‌گونه تلاشی بود: جدا از اینکه انجیل و تورات را بشناسیم، بکوشیم مسیح و مسیحیت را همچون کسانی بشناسیم که به ما مربوط‌اند؛ این موضوعِ ما هم هست. این نیست که داریم دربارهٔ دینی که مال دیگران است قضاوت می‌کنیم و حرف می‌زنیم؛ داریم دربارهٔ دین خودمان صحبت می‌کنیم. در واقع مسلمانان تا وقتی به مسیح ایمان پیدا نکنند، به یک معنا مسلمان حساب نمی‌شوند. و ایمان پیدا کردن این نیست که همین‌طوری اسمی شنیده باشید و بگویند در قرآن آمده که پیامبری به اسم مسیح بود. همان‌طور که وظیفهٔ شماست بکوشید تا جایی که ممکن است قرآن را بفهمید، پیامبر را درک کنید و مثلاً حقیقت نبوت را بفهمید، لازم است بکوشید پیامبرانی را که در گذشته بوده‌اند بشناسید.

نکتهٔ مهم این است که بخش واقعاً قابل توجهی از قرآن به همین کار اختصاص دارد. قرآن همان پیامبرانی را که پیامبران ما هم حساب می‌شوند به ما معرفی می‌کند و می‌کوشد جزئیاتی دربارهٔ آن‌ها بگوید تا بفهمیم چه بودند و هر کدام چه ویژگی‌هایی داشتند، و کل این ماجرا را درک کنیم؛ مثلاً برپا شدن سلسلهٔ انبیا در بنی‌اسرائیل، انتقالش به شاخهٔ اسماعیلی و ظهور قرآن را. این ماجرای مهمی از دخالت مستقیم خداوند در تاریخ بشر است که چنین کاری کرده است: این انبیا آمدند، هر کدام قدم‌هایی در این کار برداشتند و آثاری داشتند تا سرانجام سلسلهٔ انبیا به پایان رسید. اعتقاد ما مسلمانان این است که کل این سلسلهٔ انبیا را پیامبران خودمان می‌دانیم، نه فقط پیامبر آخر را، و لازم است آن‌ها را بشناسیم. یک فعالیت مداوم در قرآن همین است که می‌کوشد پیامبران را به ما معرفی کند.

بنابراین فکر می‌کنم فعالیت مشروعی انجام دادم در اینکه کوشیدم با جزئیات، از روی آنچه در قرآن آمده، نوعی الهیات مسیحی عرضه کنم. وقتی می‌گوییم الهیات مسیحی یا مسیح‌شناسی، این‌طور نیست که انگار داریم در کار دیگران دخالت می‌کنیم. احساسم این است که مسلمانان باید الهیاتی داشته باشند که در آن مسیح‌شناسی و مسیحیت‌شناسی هم وجود داشته باشد. به هر حال ما باید بتوانیم قضاوت کنیم که آیا مسیحیت واقعاً دینی جدید بود، یا نه، نوعی استقلال‌طلبی بود که بعد از مسیح پیش آمد و انحرافی در دین الهی بود. بحث‌هایی که همین الان در آکادمیا مطرح است، اصولاً به نظر می‌آید بیشتر به این سمت می‌چرخد که حالت انحرافی داشته است؛ در حالی که به نظرم از قرآن چنین برمی‌آید که مسیح واقعاً دین جدیدی تأسیس کرده و شریعت را تغییر داده است، و این‌طور نیست که آدم بتواند به او همچون یک پیامبر بنی‌اسرائیل، مانند سایر پیامبرانی که میان حضرت موسی و مسیح بودند، نگاه کند. ظهور حضرت مسیح تحولی خیلی خیلی بزرگ در تاریخ بنی‌اسرائیل بود و بعد هم دیگر ماجرا ختم شد.

پس کلاً کاری که کوشیدم انجام دهم این بود که مهم‌ترین فکت‌ها، یعنی چیزهایی را که در قرآن آمده، چه در الهیات و چه در مسائل تاریخی، به‌عنوان چیزهایی در نظر بگیریم که صددرصد به آن‌ها مطمئنیم؛ بعد بکوشیم فکت‌های تاریخی را هم در نظر بگیریم، کاری که به نظر می‌آید مسلمانان معمولاً نمی‌کنند. مسلمانان اگر چیزی دربارهٔ مسیح و مسیحیت می‌گویند، فقط با اشاره به قرآن یا روایات می‌گویند. به هر حال متونی که از نظر تاریخی باقی مانده‌اند این‌طور هم نیست که اصلاً هیچ سندیتی نداشته باشند.

فکر می‌کنم اگر در این جلسات حرف‌هایی زدم، مخصوصاً حرف‌هایی که در جلسات آخر زدم، که با فضای کلیِ مسیح‌شناسی یا مسیحیت‌شناسی آن‌طور که مسلمانان عموماً به آن معتقدند شباهت ندارد، تفاوت در این است که من متون تاریخیِ باقی‌مانده را تا حدود زیادی جدی می‌گیرم. دلیلی نمی‌بینم که به‌راحتی بگویم همهٔ این‌ها دروغ است. اگر در همهٔ انجیل‌ها، چه رسمی و چه غیررسمی، به چیزهایی اشاره شده، به‌راحتی نمی‌شود گفت که همهٔ این متونِ قرن اول یا قرن اول و دوم در اشتباهی بدیهی هستند که خیلی هم معنا ندارد چرا رخ داده است. مثلاً دلیلی نمی‌بینم که همهٔ چیزهایی را که دربارهٔ شبِ پیش از دستگیری هست و زیاد نقل می‌شود دروغ بدانم، با توجه به اینکه در تمام متون هم کم‌وبیش به آن اشاره می‌شود. بنابراین علاوه بر تکیه بر قرآن، کوشیدم متون تاریخی را هم تا جایی که سندیت دارند در نظر بگیرم؛ البته هیچ‌کس مطمئناً نمی‌تواند بگوید متون تاریخی سندیت صددرصد دارند. یعنی وزنی که من به چیزی می‌دهم که در قرآن آمده، نسبت به چیزی که در تاریخ ثبت شده یا مثلاً در کتاب‌های مسیحی آمده، مطمئناً بیشتر است.

یک مقایسه بکنید، خودتان در ذهنتان: وزنی که به قرآن می‌دهید در مقابل روایات اسلامی چقدر فرق می‌کند. کتب مقدس مسیحی در واقع کتاب‌های روایتِ مسیحیان است؛ یعنی شما اینجا چیزی معادل قرآن ندارید و همه‌اش در واقع روایت و کتب روایت است. مثلاً در ظرف یکی دو قرن بعد از مسیح، حرف‌های حضرت مسیح و کارهایی که کرده به‌صورت یک نقل تاریخی جمع‌آوری شده است. نامه‌های پولس هم هست که حالت تحلیل وقایع دارد و تا حدودی الهیاتی در آن بنا می‌شود. با توجه به اینکه ما به راویانی که آن روایات را نقل کرده‌اند اعتماد کمتری داریم، و اینکه این روایات ۶۰۰، ۷۰۰ سال هم از روایات اسلامی کهن‌ترند، طبیعی است که وزنی که آدم به‌عنوان یک مسلمان به آن روایات می‌دهد کمتر باشد. ولی فکر می‌کنم اصلاً توجه نکردن هم توجیه معقولی ندارد.

بنابراین کل کاری که کردم این بود که با وزن بیشتری که به قرآن دادم و با وزن دادن به روایات تاریخی، به‌نوعی مسیح‌شناسیِ معقولی بیان کنم که با قرآن سازگار باشد. به‌علاوه، به‌طور مداوم کوشیدم دربارهٔ جاهایی که مسیحیان از واقعیت انحراف پیدا کرده‌اند توضیح دهم که این انحراف‌ها چگونه به وجود آمده است. یک فعالیت خوب این است که اگر مثلاً نظریه‌ای در مقابل نظریه‌های دیگر مطرح می‌کنید، علاوه بر اینکه نظریهٔ خودتان را سازگار نشان می‌دهید و می‌کوشید به نظریه‌ای معقول برسید، اگر بتوانید نظریه‌های دیگر را نقد کنید و حتی دربیاورید که چگونه شده که آن‌ها اشتباه‌هایی کرده‌اند، این کلاً در بحث کردن می‌تواند مفید باشد.

حالا می‌خواهم خیلی مختصر مروری کنم بر چیزهایی که در دورهٔ اول گفتم و بعد در دورهٔ دوم که بحث‌های تاریخی بود، با تأکید بر اینکه همهٔ چیزهایی را که در جلسات دورهٔ اول گفتم تا حدود زیادی با قاطعیت گفتم و همهٔ چیزهایی را که در دورهٔ دوم گفتم، چون بحث‌های تاریخی‌اند، با عدم قاطعیت گفتم. فکر می‌کنم دو سه جلسه وقت گذاشتم تا همین احساس را ایجاد کنم که اصولاً از یک بحث تاریخی انتظار چیز خیلی قاطعانه‌ای ندارید و نباید داشته باشید؛ نه فقط دربارهٔ مسیحیت. دربارهٔ کودتای ۲۸ مرداد هم که چند سال پیش، ۵۰، ۵۵ سال پیش، اتفاق افتاده، آخرش نمی‌توانید قضاوت خیلی خیلی قطعی کنید که وقایع دقیقاً چگونه اتفاق افتاده است؛ حالا چه رسد به چیزی که ۲۰۰۰ سال پیش اتفاق افتاده و کلی حساسیت رویش هست که می‌تواند عامل روایات انحرافی باشد. وقتی چنین واقعهٔ مهمی اتفاق می‌افتد، میان یهودیان و مسیحیان اختلاف هست و خودِ مسیحیان ۱۰۰۰ فرقه می‌شوند، طبیعی است که هر کسی برای اثبات عقیدهٔ خودش دست به این کار بزند که شاید تعریف‌هایی ایجاد کند، روایاتی نقل کند و داستان‌هایی بسازد که واقعیت نداشته باشد.

به هر حال در قسمت دوم حرف‌هایم، یعنی آنچه به نحوهٔ رخ‌دادن وقایع تاریخی مربوط است، خیلی چیزها قاطعانه نیست. همیشه احساسم این است که آدم‌هایی که دربارهٔ تاریخ خیلی قاطعانه صحبت می‌کنند و این‌قدر واضح و قاطع می‌گویند که چنین شده و چنان شده، به نوعی مشکلی دارند. مثلاً من حرف‌هایی دربارهٔ مصلوب‌شدن یا زندگیِ مسیحیان و اتفاق‌هایی که بعد از مسیح افتاده زدم؛ همین فردا اگر کوزهٔ دیگری از زیر خاک دربیاورند که قدیمی‌ترین متون کشف‌شدهٔ مسیحی در آن باشد، خب همه‌چیز فرق می‌کند. یعنی با این فکت‌ها و متونی که الان داریم، چیزهایی می‌توانیم بگوییم. هرجا قرآن صراحتاً چیزی گفته، احساس می‌کنم می‌توانم قاطعانه بگویم که چنین شده است؛ آن هم با توجه به ایمان به قرآن، نه به‌عنوان استناد تاریخی. استنادی که ما به قرآن می‌کنیم استناد به یک فکت تاریخی نیست؛ استناد به چیزی است که معتقدیم عیناً کلام خداست. و فکر می‌کنم دربارهٔ هیچ چیز تاریخی نمی‌شود خیلی قاطعانه صحبت کرد.

یکی از حاضران: شما دربارهٔ قرآن این مطلب را می‌گویید، ولی در کتب گذشته یک مسئله، مسئلهٔ تاریخی بود؛ دربارهٔ قرآن هم می‌توانید چنین بگویید؟

آری، دربارهٔ قرآن مسئلهٔ تاریخیِ خیلی مهمی وجود ندارد. تا وقتی دربارهٔ اختلاف میان نسخه‌های قرآن مسئلهٔ خاصی پیش نیامده و مثلاً نسخه‌های متفاوتی پیدا نشده، طبیعی است که شک نکنید، همان‌طور که دربارهٔ متون دیگر هم این کار را نمی‌کنید. اگر مثلاً نگاهی آکادمیک داشته باشید، متنی مشکوک است که از نظر اسناد نسخه‌های خیلی متفاوتی داشته باشد. واقعیت این است که قرآن نسخه‌های متفاوت به آن معنا ندارد. اخیراً نسخه‌هایی تازه مطرح شده که با متن چاپی متفاوت است، ولی نسخه‌های قبلی در حد اختلاف قرائت‌اند که چیزهای قابل تحملی‌اند و واقعاً خیلی مهم نیستند. این‌طور نیست؛ شما حتی یک آیه ندارید که بگویید در متن‌هایی هست و در متن‌هایی نیست، چه رسد به سوره.

اینکه بعضی از فرقه‌های دینی در طول تاریخ اسلام ادعای تحریف قرآن داشتند، به دلایل فرقه‌ای بود، نه به این دلیل که متونی در اختیار داشتند که مثلاً قرآنِ اصل باشد. مثلاً یک بار اشاره کردم که خوارج معتقد بودند سورهٔ یوسف جعلی است. فکر کنم متوجه هستید که فضای ذهنی‌شان اصولاً این بود که می‌گفتند چطور ممکن است چنین چیزی جزو قرآن باشد. نمی‌گفتند دلایل قاطع، اسناد و مدارک، یا نسخه‌ای از قرآن دارند که سورهٔ یوسف در آن نیست؛ حسشان این بود که این سوره نباید در قرآن باشد و قباحتی دارد. یا مثلاً بعضی از آدم‌های تندرو در فرقه‌های شیعه معتقد بودند که بخشی از قرآن که در آن دربارهٔ حضرت علی صحبت شده بود حذف شده است. خوشبختانه الان علمای شیعه همه قاطعانه منکر این هستند، ولی به هر حال زمانی چنین حرف‌هایی زده شده است. باز مبنایش این نبوده که چیزی در اختیار دارند؛ احساسشان این بوده که چطور ممکن است مسئله‌ای به این مهمی در قرآن نیامده باشد، و مثلاً معتقد بودند که نسخه‌ای نزد حضرت علی یا حضرت فاطمه بوده که آن را به‌نوعی از بین برده‌اند. به هر حال این‌جور ادعاها ادعاهایی نیست که بخواهید رویش حساب کنید. تا وقتی نسخه‌های قدیمیِ مختلفی از یک کتاب پیدا نشود، طبیعی است که در سندیتش شک نکنیم.

نه، واقعاً چنین نبوده است. قبلاً به دلایل خیلی قاطعی که نشان می‌دهد قرآن خوب جمع‌آوری شده اشاره کرده‌ام. اولاً اگر قرآن مثلاً به طرز خاصی جمع‌آوری می‌شد و قسمت‌هایی از آن از بین می‌رفت، به‌طور قطع نمی‌توانید بگویید که تمام آدم‌های بعد از پیامبر آدم‌های خائنی بودند که با خلیفهٔ سوم همکاری کردند تا چنین فاجعه‌ای اتفاق بیفتد. در آن صورت باید نقل تاریخی داشته باشید که کسی آمده و گفته باشد: آقا، چرا مثلاً فلان آیه را از بین بردید؟ اصلاً چنین حرف‌هایی نیست. بی‌نهایت به نظر می‌آید که این کار با امانت و با مشارکت همهٔ آدم‌هایی که آنجا بودند انجام شده است، و به هر حال قطعاً آدم‌های صالح هم میانشان بودند. مسئله هم این نبوده که نسخه‌های متفاوتی از قرآن به وجود آمده باشد. ترس از این وجود داشت که چون قرآن این‌همه شفاهاً پخش می‌شد، مثلاً عده‌ای حفظ کرده بودند و یاد می‌دادند، کشور اسلامی بزرگ می‌شد و آدم‌هایی در اقصی نقاط کشورهای اسلامی قرآن می‌خواندند، وقتش شده بود که به‌نوعی جلوی انحراف را بگیرند و نگذارند مشکلی پیش بیاید؛ نه اینکه مثلاً ظرف مدت ۲۰ سال نسخه‌های مختلفی به وجود آمده باشد.

ببینید، بگذارید چیزی بگویم. اولاً من یک بار بحثی کردم دربارهٔ شواهد خوبی که داریم که قرآن، حتی یک کلمه‌اش، با حساسیت بسیار زیاد جمع شده است؛ نمی‌خواهم تکرار کنم. نکتهٔ خیلی مهم این است که واقعاً مسیحیان، به‌ویژه مسیحیان، مشکل بزرگی دارند در اینکه کتاب درست‌وحسابی ندارند؛ و مسلمانان در تمام طول تاریخ این را به اصطلاح توی سر مسیحیان زده‌اند. مسیحیان عاشق این‌اند که بکوشند بگویند کتاب شما چیزی نیست و مشکل دارد؛ هزار جور داستان درست می‌کنند. ببینید، دربارهٔ مسیح واقعیت این است که مسیحیان مشکلاتی دارند. یکی اینکه پیامبر در حجاز، در مکه، چگونه این داستان‌های تورات و انجیل را به این قشنگی اینجا آورد؟ می‌گویند دو سفر تجاری داشته، آنجا آدم‌هایی را دیده و با آن‌ها صحبت کرده و آن‌ها این‌ها را به او گفته‌اند. اصولاً فضای مکه فضایی نیست که آدمی در آن وجود داشته باشد که بشود استناد کرد که پیامبر مثلاً داستان‌ها را از او یاد گرفته است.

و واقعاً اگر منصف باشید، داستان‌ها در قرآن خیلی بهتر از داستان‌های تورات و انجیل‌اند؛ یعنی حالت این هم نیست که از آنجا نقل شده باشند. مسلمانان احساسشان این است که این نسخهٔ اصلی است و در آن‌ها دستکاری‌هایی شده است. مثلاً داستان یوسف را در قرآن با تورات مقایسه کنید: آن اصلاً نیمه‌کاره است؛ ماجرا آن‌طور که در قرآن هست پیش نمی‌رود و هیچ معلوم نیست یوسف دارد چه‌کار می‌کند. اینجا داستان بی‌نهایت قوی است، همه‌چیزش مشخص است و خیلی مختصر و خوب روایت شده است. به هر حال قرآن ویژگی‌هایی دارد که آدمی را که معتقد است این کتاب خدا نیست و کتابی شیطانی است، دچار مشکلاتی می‌کند. هم محتوای قرآن و هم سندیت قویِ آن مشکلی است برای مسیح.

در تمام طول تاریخ کتاب نوشته‌اند و تلاش کرده‌اند چیزی پیدا کنند که بگویند شما مثلاً از نظر سندیت قرآن مشکلاتی دارید. می‌خواهم این را فراموش نکنید که به هر حال قرن‌ها از طرفین، هم از طرف مسلمانان و مخصوصاً از طرف مسیحیان، نوعی اسلام‌شناسی به قصد رد کردن و پیدا کردن ایراد وجود داشته است؛ این یک واقعیت است. بخش عمده‌ای از مشکلی هم که آن‌ها دارند همین است که به‌نوعی بکوشند بگویند: همین چیزی که شما می‌گویید نیست؛ آقا، قرآن این‌طور نبوده؛ آمدند جمع کردند و بقیهٔ قرآن‌ها را هم سوزاندند؛ اصلاً شما از کجا می‌گویید قرآنتان اصل است؟ این حرف‌ها به هر حال این احساس را ایجاد می‌کند که انگار احتمال دارد تغییرات فاحشی در قرآن صورت گرفته باشد. واقعاً این حرف‌ها هیچ محلی از اعراب ندارد. هیچ مدعی‌ای برای قرآن پیدا نشد؛ حالا می‌گویند آن مدعی‌ها را هم مسیحیان به‌نوعی سوزاندند یا نگذاشتند حرف‌هایشان بماند. این حرف‌ها به هر حال حالت سورئالیستی دارد.

واقعیت تاریخی این است که قرآن در زمان پیامبر نوشته می‌شد. اصلاً حرفی را که می‌خواستم آخر بزنم همین الان می‌زنم: شما شاید در طول تاریخ کتابی با این مشخصات پیدا نکنید. در زمانی که این کتاب همین‌طور دارد به پیامبر وحی می‌شود — حالا پیامبر را به‌عنوان مؤلف کتاب در نظر بگیرید که دارد کتاب را القا می‌کند — هم در همان دوران دارد املا می‌شود و هم تعداد بسیار زیادی آدم دارند آن را حفظ می‌کنند؛ انگار فعالیت مشترکی که همهٔ مسلمانان می‌کردند حفظ قرآن بوده است. همه، با توجه به اینکه سواد نداشتند و مقید بودند قرآن بخوانند، باید بخش‌هایی را حفظ می‌کردند و می‌کوشیدند بخوانند، و هرچه بیشتر حفظ بودند بهتر. در زمان پیامبر حافظان قرآن وجود داشتند، کسانی که همهٔ قرآن را حفظ بودند. خودِ پیامبر از حافظان قرآن می‌خواست که بیایند در حضورش بنشینند و قرآن را از حفظ بخوانند و مدام بررسی می‌کرد که اگر کسی جایی را اشتباه خواند، مشکلی پیش نیاید. و با همان امکاناتی که آن زمان بود مرتب نوشته می‌شد؛ به هر حال پیامبر کاتب وحی داشت. چنین اهتمامی وجود داشت. بعد هم اینکه قرآن چقدر با سرعت و تقریباً در اولین فرصت‌ها جمع‌آوری شد. این‌طور نیست که قرآن را مثلاً دو قرن بعد جمع‌آوری کرده باشند، مثل آن‌طور که مثلاً کتاب مقدس مسیحیان جمع‌آوری شده است. با فاصلهٔ بسیار کمی از پیامبر، ۲۰ سال پس از وفات پیامبر، قرآن را با توافق همه جمع‌آوری کردند. بنابراین اینکه احتیاط‌های لازم برای اینکه مشکلی پیش نیاید در نظر گرفته شده، اصولاً قطعی است؛ و دربارهٔ اینکه نسخهٔ دیگری وجود داشته باشد یا نه، آنچه در دست دارم به نظر می‌آید همین را تأیید می‌کند.

اگر خدای‌نکرده کسی، مثلاً فرض کنید خلیفهٔ سوم، می‌خواست تحریفی در قرآن ایجاد کند، به هر حال کسی قرآن خودش را نگه می‌داشت. فکر کنم اگر چنین اتفاقی می‌خواست بیفتد، هزاران نفر حاضر بودند بمیرند ولی جلویش را بگیرند. به هر حال می‌خواهم بگویم اولاً وقتی هیچ شاهد تاریخی وجود ندارد که نسخه‌های غیراصلِ یک کتاب را ببینید، اصلاً چنین ادعایی ادعای بیهوده‌ای است و منشأش واقعاً نوعی آرزوست که در کتاب مقدس مسلمانان هم این مشکل باشد. قدرت مسلمانان در سندیت کتابشان و محتوای کتابشان است، و طبعاً کسانی که با قرآن و اسلام مخالف‌اند، هم مستشرقان یهودی و هم مستشرقان مسیحی، در تمام طول قرن‌های اخیر کوشیده‌اند این دو مسئله را تا جای ممکن مخدوش کنند.

هیچ‌وقت این را فراموش نکنید؛ همین الان هم به شما بگویم که مطالعات آکادمیک به هر حال چنین جهت‌گیری‌هایی دارد. همین الان هم مستشرق اسلام‌شناس یهودی یا اسلام‌شناس مسیحی، با توجه به اینکه اسلام را چیزی شیطانی می‌داند، طبعاً نگاهش نگاهی نیست که مثلاً بیاید و مطالعات کاملاً بی‌طرفانه کند؛ به‌نوعی احساسش این است که دارد دربارهٔ چیزی جعلی مطالعه می‌کند.

خلاصه، اینکه قرآن نسخه‌های مختلف داشته باشد، تا دلیل و مدرکی پیدا نشده، همین‌طوری حرفی است. نکتهٔ بیشتر این است که ما دچار این دور نیستیم که ایمان به کتاب، خودش مبتنی بر این‌جور تاریخ باشد. دقت می‌کنید؟ شما این تاریخ‌ها را دارید، ولی من فکر می‌کنم دوری ایجاد نمی‌شود. این را قبلاً، خیلی خیلی اوایل، بحث کرده‌ام: من کتابی در دست دارم و ادعا می‌کنم که آن را می‌خوانم و از روی همین محتوایی که الان دارد می‌فهمم که وحی است. فرض کنید ادعا این است: من کتابی به نام قرآن می‌شناسم که معجزه است. اگر کسی این را از خودِ قرآن نفهمد و احساس نکند، خب چیزی از ایمانش در واقع کم است؛ برای اینکه راه طبیعیِ ایمان به پیامبر و ایمان به نبوت اصولاً این است که از طریق قرآن بفهمید که پیامبر واقعاً پیامبر است، نه اینکه در زمان خودش معجزه‌ای کرده باشد. همیشه حرف این است که معجزهٔ پیامبر ما قرآن است؛ یعنی این کتاب باید آن‌قدر برای شما جذابیت داشته باشد که مطمئن شوید کسی که آن را آورده انسان نیست و مثلاً وحی است.

خب، فرض کنید ادعای من این است که این کتابی که الان در اختیار دارم این ویژگی را دارد: این کتاب را می‌خوانم و مطمئن می‌شوم که الهی است. بنابراین از نظر من اصلاً مهم نیست اگر چیزهایی هم از این کتاب کم و زیاد شده باشد. مهم همین چیزی است که الان در دست من است؛ در واقع اگر کسی بگوید این تحریف شده، به‌نوعی موضع قرآن را تقویت می‌کند: تحریف‌شده‌اش هم معجزه است، چه رسد به اینکه اصلش چه بوده است. مهم این است که همین چیزی که الان در اختیار من است نشان می‌دهد که به‌نوعی از ناحیهٔ بشر نبوده و الهی است. اگر به این نتیجه رسیده باشید، آن‌وقت مسئلهٔ تحریف — نمی‌خواهم بگویم منتفی است — مسئله‌ای تاریخی است. من نمی‌توانم از روی قرآن استناد کنم که این کتاب مثلاً حتی یک کلمه‌اش هم زیاد و کم نشده است، مگر اینکه راهی در اختیار داشته باشم که بتوانم مثلاً از نظر واژه‌ها به‌نوعی بگویم نظم و ترتیبی در آن هست که نشان می‌دهد ساختارش دست‌نخورده است؛ بعضی‌ها چنین ادعاهایی می‌کنند. یا مثلاً ثابت کنم آیه‌ای که می‌گوید تحریف نشده، خودش تحریف نشده است. به هر حال مسئله ممکن است جنبه‌های تاریخی داشته باشد.

می‌خواهم حرف‌هایی را که از دور اول در این جلسات زدیم خیلی مختصر بگویم و بر جاهایی از آن تأکید کنم، چون بعضی از حرف‌ها مستقل از بقیه‌اند. من کلاً کمی ابا دارم از اینکه مجموعه‌عقایدی بگویم که مثل یک پکیج به نظر برسد، که معمولاً مردم اصلاً همین را دوست دارند: پکیجی در اختیارشان بگذارید و بگویید این مثلاً مسیح‌شناسی اسلامی است. قسمت‌هایی از حرف‌هایی که من زدم کاملاً مستقل از بقیه‌اند؛ ممکن است تکه‌ای را قبول کنید و تکه‌ای را قبول نکنید. مهم است که تفکیک کنم و بگویم مثلاً جایی به نظر من خیلی خوب و بدیهی درمی‌آید که چنین است، ولی جایی ممکن است شک و شبهه در آن باشد. اینکه بکوشیم این‌ها را تفکیک کنیم خوب است.

دربارهٔ دورهٔ اول بگویم که اساس آنچه می‌گویم و به نظر می‌آید از قرآن برمی‌آید این است که حقیقت حضرت مسیح اصولاً با داستان آفرینش، آن‌طور که قرآن بیان می‌کند، ارتباطی دارد. داستان آفرینش در قرآن، و تا حدود زیادی به‌طور مشابه در تورات، چنین است؛ اساسش در قرآن این است که خداوند می‌خواهد خلیفه‌ای در زمین قرار دهد و آدم را خلق می‌کند، او را در جنت جا می‌دهد و از او می‌خواهد که به درختی نزدیک نشود؛ و آدم در اثر گناهی که می‌کند و به آن درخت نزدیک می‌شود، در اثر اغوای شیطان، هبوط می‌کند. اینکه این داستان تمثیلی است و معنایش چیست را در جلساتی مستقیماً بحث کرده‌ام، ولی اینجا خیلی برایم مهم نیست که الان از این داستان چه می‌فهمیم. آنچه مهم است این است که ما داستان آمدن انسان به زمین را چنین تعبیر می‌کنیم: خداوند می‌خواهد خلیفه‌ای در زمین بگذارد و آدم را خلق می‌کند، ولی آدم به اثر گناه وارد زمین می‌شود. ببینید، وقتی خداوند امر می‌کند که به آن درخت نزدیک نشو، معنایش اولاً این است که امکان داشت که به آن درخت نزدیک نشود؛ این‌طور نیست که این داستان مثلاً برای حضرت آدم به‌طور جبری اتفاق بیفتد. بنابراین خطایی که آنجا صورت می‌گیرد واقعاً باعث هبوط انسان می‌شود.

دربارهٔ حضرت مسیح، کوشیدم استدلال کنم، و فکر می‌کنم از قرآن چنین برمی‌آید، که گناه اولیه، آن‌طور که بعضی از مسیحیان درباره‌اش بحث می‌کنند، ارثی نیست. همهٔ انسان‌ها در معرض این آزمون قرار می‌گیرند و بعد هبوط می‌کنند؛ یعنی این واقعه‌ای است که برای همهٔ انسان‌ها اتفاق می‌افتد. اگر چنین باشد، این احتمال و امکان پیش می‌آید که این واقعه برای یک انسان اتفاق نیفتد و او مرتکب گناه نشود؛ و ادعای من این است که اساس مسیح‌شناسی قرآنی این است که مسیح آن انسانی است که فاقد این گناه اولیه است. یعنی مراحل رسیدن به خلافت الهی را به‌طور طبیعی طی کرده است: سکونت در آن جنت، هر تعبیری که می‌خواهید از آن بکنید، و بعد، بی‌آنکه مرتکب گناه شود، انگار به‌عنوان خلیفهٔ خداوند در زمین وارد زمین شده است.

هدفی که از این تکرار دارم این است که بعضی از حرف‌ها را که نمی‌توانم از نظر استدلال خیلی خوب بیان کنم، معمولاً نمی‌گویم؛ حالا می‌خواهم کمی به خودم آزادی عمل بدهم و به بعضی از حرف‌ها که فکر می‌کنم مقدمه‌چینی برایشان ممکن است خیلی طولانی شود، یا نتوانم به‌راحتی این کار را بکنم، دست‌کم اشاره‌ای کنم. یک نکته این است که فکر می‌کنم می‌شود بیان منطقیِ خوبی از این داشت که اگر خداوند به چیزی امر کند، اصولاً این امر باید لااقل توسط عده‌ای اطاعت شود. اینکه امری خطاب به انسان وجود داشته باشد که هیچ‌کدام از انسان‌ها اطاعتش نکنند، به نظر می‌آید مشکلی دارد؛ البته بیان اینکه چرا مشکل دارد کمی سخت است. خداوند به آدم امر می‌کند، و در جای دیگر به انسان‌ها امر می‌کند که شیطان شما را آن‌طور که پدرتان را فریب داد فریب ندهد و مثلاً از جنت اخراج نکند؛ وقتی این امر وجود دارد، لااقل کسی وجود دارد که این امر را اطاعت می‌کند، وگرنه خداوند امری دارد که اصولاً مطاع نیست و به نظر می‌آید این مشکلاتی به وجود می‌آورد. نمی‌توانم این را خوب بیان کنم، ولی فکر می‌کنم چنین استدلالی می‌شود کرد؛ و مسیح آن انسانی است که باید به وجود بیاید، برای اینکه طرحی که خداوند برای به وجود آوردن انسان و خلافت انسان در زمین داشته، به معنای واقعی کلمه توسط مسیح تحقق پیدا می‌کند.

در یک کلام می‌خواهم بگویم که اصلاً وقتی خداوند می‌گوید «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً»، منظور مسیح است. بقیه به‌نوعی به تبع، مثلاً به‌صورت درجه‌دوم، خلافت الهی را دارند. هدف خداوند از اینکه آدم را خلق کند و بعد به او امر کند که این کار را بکن و آن کار را نکن، این است که این روند به جانشینی منجر شود؛ یعنی به کسی که خلافت الهی در کرهٔ زمین را دارد، که در واقع مسیح نمایندهٔ اصلی آن است و بقیهٔ پیامبران هم آن را دارند.

کلاً چیز جالبی که هست این است که ما عرفان اسلامی داریم. همهٔ چیزهایی که در قرآن هست، خیلی چیزها، در این عرفان اسلامی هم به‌خوبی تبیین شده و وجود دارد، ولی واژه‌ها فرق می‌کند. مثلاً آنجا چیزی اسمش ولایت است و اینجا امامت، آنجا خلافت است و اینجا ولایت؛ آدم باید انگار برای همه‌چیز دیکشنری‌ای درست کند که این واژه‌ها در آنچه در قرآن آمده و آنچه عرفا می‌گویند چگونه بر هم منطبق می‌شوند. عرفا اصولاً به این ولایت تکوینی می‌گویند، یا از آن با ولایت یاد می‌کنند. کلمهٔ خلافت اصلاً در متون عرفانی وجود ندارد، شاید برای اینکه با خلافت بنی‌عباس و این‌ها قاطی نشود. خلافت واژه‌ای شده بود که معنای سیاسی داشت؛ بنابراین این‌ها ترجیح دادند از واژهٔ ولایت استفاده کنند، که در قرآن کمتر از این واژه استفاده شده است.

ببینید، مفهوم جانشینی در کرهٔ زمین یعنی انگار کسی که همهٔ کارهایی را که خداوند در زمین انجام می‌دهد به نیابت از خداوند می‌تواند انجام دهد؛ و می‌بینید که مسیح این کار را می‌تواند انجام دهد. مسیح واقعاً آن شأن خلافت الهی را دارد: مرده زنده می‌کند، موجودات زنده به وجود می‌آورد، مثلاً به باد می‌گوید نیا، طوفان بیا، دریاها چنان شوند؛ به نظر می‌آید همه‌کار می‌تواند بکند. یعنی به‌نوعی در کرهٔ زمین، نه در آسمان‌ها، قدرت مطلقی دارد؛ و معنای ولایت همین است. این چیزی است که فکر می‌کنم ابن‌عربی به آن ولایت مطلق می‌گوید. ابن‌عربی دربارهٔ حضرت مسیح ادعایی می‌کند که خیلی بحث‌برانگیز بوده، چون در حرف‌های ابن‌عربی ابهامی هست که یعنی چه. ابن‌عربی حضرت عیسی را خاتم ولایت می‌داند؛ بارها این را می‌گوید که ختم ولایت مطلقه در حضرت عیسی است. و فکر می‌کنم معنایش به‌نوعی همین است: در حضرت عیسی نوعی ولایت وجود دارد که انگار بقیهٔ انسان‌ها هم که ولایت یا خلافت پیدا می‌کنند، در واقع به تبع این ولایت و خلافتی است که حضرت عیسی دارد.

به هر حال آنچه می‌خواهم بگویم این است که اگر خداوند قصد کرد موجودی را در زمین به‌عنوان خلیفه قرار دهد و راهش این بود که این انسان مثلاً در جنتی باشد و امری را اطاعت کند و بعداً به خلافت برسد — آن‌طور که به نظر می‌آید آدم داستان قرآن را چنین می‌فهمد — این امر باید توسط یک نفر اطاعت شده باشد و آن یک نفر حضرت مسیح است. فقط نکته این است که ببینید، وقتی شأن حضرت مسیح را بالا می‌بریم و به‌نوعی دربارهٔ حضرت مسیح حرف می‌زنیم — ابن‌عربی هم همین کار را می‌کند — به نظر می‌آید انگار مثلاً او برتری مطلقی نسبت به همهٔ انسان‌ها دارد. فکر می‌کنم مشکل از اینجاست که مردم معمولاً شأن انبیا را آن‌طور که باید نمی‌شناسند. ببینید، این مفهوم که در قرآن هست که انسان می‌تواند توبه کند، مطلق است؛ یعنی انسانی که گناه اولیه یا هر گناهی مرتکب شده و بعد توبه کرده، این ویژگی را دارد که می‌تواند راهی را که اشتباه رفته مطلقاً برگردد و مثل اول خودش شود. بنابراین چنین نیست که انبیای دیگر شأنی غیر از این داشته باشند. فرق میان انسانی که اصولاً گناه نکرده با انسانی که خطاهایی مرتکب شده ولی توبه کرده، تقریباً هیچ است. حضرت ابراهیم هم به ولایت، به نوعی خلافت، می‌رسد؛ انبیای دیگر هم همین‌طورند و پیامبر ما هم قطعاً همین‌طور است.

بنابراین این شأن خلافت، یا ولایت، ولایت تکوینی، همان چیزی است که معجزات و حالات ویژهٔ انبیا از آن برمی‌آید. فرق شیعه با سنی این است که شیعه این چیزها را می‌گوید و می‌فهمد، و اهل سنت اصولاً به نظر می‌آید خیلی اهل این حرف‌ها نیستند. آن‌ها به‌نوعی انبیا را بیشتر مثل مدیوم نگاه می‌کنند: خداوند می‌خواست حرف‌هایی بزند و این حرف‌ها را مثلاً به یکی دو نفر گفت که بیایند بزنند؛ در حالی که خودِ این انبیا موجودات خاصی هستند. مخصوصاً وهابی‌ها؛ فکر می‌کنم وهابی‌ها کلاً شرک و کفر می‌دانند اگر بیایید چنین حرف‌هایی بزنید و بگویید انبیا انسان‌های ویژه‌ای هستند، شأن خاصی دارند و به جایی رسیده‌اند که به آن‌ها وحی شده است. احساسشان همین‌طور این است که خداوند کسی را انتخاب می‌کند؛ مثلاً پیامبر ما نه، ممکن بود کس دیگری باشد.

یکی از حاضران: یعنی کسی را تصادفی انتخاب می‌کند؟

آری، تقریباً تصادفی؛ حالا ممکن است ویژگی‌هایی، مثلاً وجودی، هم لحاظ شود، ولی این خیلی مهم نیست. به هر حال آنچه می‌خواهم بگویم این است که آنچه شاید اغراق در شأن حضرت مسیح به نظر برسد، از نظر من اغراق نیست؛ این واقعیت است. ابن‌عربی هم همین‌طور است: هم در فصوص‌الحکم و هم در همهٔ کتاب‌هایش، هرجا دربارهٔ حضرت عیسی صحبت می‌کند، به نظر می‌آید در واقع همین اغراق هست؛ یعنی شأنی برای حضرت عیسی قائل است که برای دیگران قائل نیست. نکته این است که بقیه هم از مسیر دیگری به هر حال به همین‌جا رسیده‌اند؛ یعنی همهٔ پیامبران این شأن را دارند که نوعی ولایت و در واقع نوعی خلافت دارند. همهٔ انسان‌ها تا حدی خلافت دارند؛ ولی دربارهٔ حضرت مسیح به نظر می‌آید او آن انسان خاصی است که بدون هیچ انحرافی و بی‌آنکه هیچ مشکلی پیش بیاید، عیناً امر خداوند را اطاعت کرده و رسم خداوند را عیناً پیاده کرده است.

اگر جز این باشد، مشکلی پیش می‌آید که نمی‌توانم خیلی درباره‌اش حرف بزنم؛ فکر می‌کنم هم مقدمات زیادی می‌خواهد و هم خودم فکر می‌کنم خیلی امکان ورود به چنین بحثی را ندارم. آن مشکل این است که مفهوم گناه به‌نوعی مشکل‌زاست. اینکه خداوند می‌خواست کاری بکند ولی نشد، چون شیطان دخالت کرد و مثلاً انسان از جنت اخراج شد، اساساً مشکل دارد: اینکه خداوند می‌خواست خلیفه‌ای در زمین بگذارد ولی نشد و شیطان نگذاشت خدا این کار را بکند. نمی‌توانید چنین فکر کنید. گناه وجود دارد، ولی بگذارید این‌طور بگویم؛ مفهوم گناه را باید چنین بفهمید، و این را در جلسات بحث دربارهٔ آفرینش، در یک جلسه، گفته‌ام. ببینید، معصیت این نیست که بتوانید کاری انجام دهید که خداوند اصلاً نمی‌خواهد آن کار انجام شود. این کلاً عقیدهٔ عجیب و غریبی است که احساس کنم مثلاً خدا اصلاً نمی‌خواست چنین شود و اگر می‌توانست اصلاً جلویش را می‌گرفت، ولی نشد، چون آدم‌ها کارهایی کردند. گناه‌هایی واقع می‌شود و چیزی به اسم گناه وجود دارد. ولی دربارهٔ اینکه خداوند می‌خواهد این‌ها واقع شوند یا واقع نشوند، قطعاً خداوند به‌نوعی می‌خواهد که گناه هم وجود داشته باشد؛ اگر نخواهد، خب وجود ندارد. حالا اسمش را آزادی و اختیار بگذارید؛ این‌ها به وجود آمده که انسان‌ها بتوانند گناه کنند. ولی به هر حال این جبرگرایی نیست.

اگر بخواهم با یک تمثیل بگویم، باید دنیا را چنین بفهمید: چیزهایی که در دنیا واقع می‌شود همه‌اش معنا دارد و همه‌اش به‌نوعی در واقع تجلی خداوند است، چه افعال با قصد گناه صورت بگیرند و اتفاق‌ها به وجود بیایند و چه بدون قصد گناه. نیت‌ها و این‌ها را کنار بگذارید؛ آنچه در عالم واقع می‌شود در واقع همه همان چیزهایی است که خداوند می‌خواهد. مثل نمایش‌نامه‌ای است که به هر حال به این شکل دارد بازی می‌شود؛ آنچه مهم است این است که شما اختیار دارید نقش چه کسی را بازی کنید. می‌دانید منظورم چیست؟ اختیار یعنی اینکه مثلاً فرض کنید قرار است جنگ جهانی دومی به وجود بیاید و عده‌ای کشته شوند. کسی این شخص خاص را که اسمش هیتلر است مجبور نکرده که مثلاً رهبر ملت آلمان در این جنگ باشد؛ ولی اگر این نبود، کس دیگری این کار را می‌کرد، حتی اگر لازم بود یکی از اولیای خدا، مثل حضرت خضر.

داستان خضر را بارها به این معنا به کار برده‌ام: اگر آدم جنایت‌کاری وجود نداشته باشد که به دلایل شیطانی بچه‌ای را بکشد، خداوند یکی از اولیای خودش را مأمور می‌کند که آن فعل را به‌عنوان عبادت انجام دهد. این چیزی است که ما از داستان خضر می‌گیریم. شما می‌توانید نقش موجودات گناهکار، یعنی آن بخش معصیت‌آمیز جهان، را به عهده نگیرید. مثل اینکه اختیار ما در این حد است که اسامی چگونه به این کارهایی که هست تخصیص داده شوند. این یک آزادی عمل است: هیتلر جنگ جهانی دوم را به وجود آورده، یا مثلاً آدمی به اسم گوبلز؛ گوبلز هم کاملاً آمادگی داشت و اگر هیتلر نبود، او آن کار را می‌کرد. اسامی را انگار ما به‌نوعی تعیین می‌کنیم، ولی این چیزهایی که در عالم واقع می‌شود چیزهایی است که به هر حال از فیلترهایی از آن بالا گذشته است. این‌طور نیست که بتوانید جلوی کارهایی را به‌طور مطلق بگیرید یا نگیرید.

به هر حال آنچه می‌کوشم بگویم و فقط به آن اشاره کردم — می‌توانم الان ادعا کنم که وقت نیست و نمی‌توانم زیاد توضیح بدهم، ولی واقعیتش این است که اصولاً نمی‌توانم توضیح بدهم — این است که اگر کسی را نداشته باشید که فاقد گناه اولیه باشد، مشکلی پیش می‌آید: اصولاً قصد اولیهٔ الهی تحقق پیدا نمی‌کند، و این به‌نوعی محال است. پس این یک بخش است: مسیح‌شناسی‌تان مبتنی بر این باشد که، همان‌طور که مسیحیان معتقدند، حضرت مسیح را فاقد گناه اولیه بدانید و به‌نوعی داستان مسیح را به داستان حضرت آدم وصل کنید. ابن‌عربی چند جا به این آیه اشاره می‌کند: «ان مثل عیسی کمثل آدم». ابن‌عربی می‌گوید اینکه خداوند عیسی و آدم را اصلاً کنار هم آورده، برای این است که شما به‌نوعی بفهمید، به قول او، خلقتی که در حضرت آدم شروع شد، این دایره در حضرت عیسی بسته می‌شود. یعنی مثل اینکه اتفاقی که باید می‌افتاد اینجا می‌افتد و به‌نوعی عمل خلقت و آنچه به اصطلاح قرار بود انجام شود، در حضرت عیسی به پایان می‌رسد.

یکی از حاضران: می‌گویم مثلاً خدا خودش «چت‌شو زده» که بعداً به چیزی نرسیده است؛ و بعد اینکه عیسی هم مجددی است.

آری. نکته این است که انسان‌ها نمی‌توانند ادعا کنند که گناه اولیه اصولاً گناه حساب نمی‌شود، چون همه آن را انجام داده‌اند و چیزی که همه انجام داده‌اند مثل این است که جبر بوده است. حالا اینکه حضرت عیسی حجت هست یا نیست، نمی‌دانم. من از قرآن به آیه‌ای استناد کردم که دعای مادر مریم در حق دخترش و ذریهٔ اوست، و ذریه‌اش منحصر در حضرت عیسی است؛ اگر منحصر در حضرت عیسی نبود، اگر این دعا می‌خواست مستجاب شود، ما تعداد زیادی موجود معصوم پیدا می‌کردیم. و فکر می‌کنم دعا وقتی در قرآن نقل می‌شود، به‌طور قطع یعنی مستجاب شده است؛ و معنایش این است که حضرت مریم بعد از تولد و حضرت عیسی اصولاً فاقد گناه اولیه‌اند.

ببینید، این‌ها مجموعه اعتقاداتی است که از این نظر که مسیح را فاقد گناه اولیه می‌داند، شباهت‌هایی به الهیات مسیحی دارد. فکر می‌کنم در قرآن به اندازهٔ کافی شواهدی هست که چنین فکر کنیم. نکتهٔ دیگر این است که من در جلسه‌ای توضیحاتی دادم که اصولاً این ماجرای آفرینش و سکونت در جنت به نظر می‌آید تمثیلی از مراحل رشد و حضور انسان در مرحلهٔ پیش از تولد، در جنین، است. آنچه الان می‌خواهم بر آن تأکید کنم این است که اعتقاد به اینکه حضرت عیسی فاقد گناه اولیه است، اعتقاد به اینکه حضرت عیسی مثلاً خاتم نوعی ولایت مطلقه است و اینکه اتمام خلقت حضرت آدم در حضرت عیسی صورت می‌گیرد، مستقل از این است که این تحقق را به این شکل بپذیرید یا نه. متوجه هستید؟ ممکن است کسی حرف مرا دربارهٔ اینکه تمثیلِ حضور در جنت در واقع وجود در جنین است قبول نکند؛ این دو واژه هم هر دو از یک ریشه، ریشهٔ پنهان‌بودن، می‌آیند، حالا به هر ترتیبی. ممکن است این را نپذیرید، ولی اصل استدلال را بپذیرید، یعنی نوعی خلیفهٔ مطلق خداوند در زمین، به همان معنایی که خداوند می‌خواست خلیفه را خلق کند و در زمین قرار دهد.

خب، من دیگر آن حرف‌ها را خیلی تکرار نمی‌کنم. اولاً استناد کردم به اینکه به نظر می‌آید قرآن آن آزمون گناه اولیه را برای تک‌تک انسان‌ها می‌داند، نه چیزی ارثی. ثانیاً اگر داستان آفرینش را در سورهٔ بقره و اعراف کنار هم بگذارید، آن بخشی که به این آزمون مربوط است، در جایی که به تعلیم اسماء و مقدمات آفرینش مربوط می‌شود، در بیان سورهٔ اعراف فقط به‌صورت فشرده به این تبدیل شده که انسان را مثلاً در بطن مادرش تصویر کرده است. یعنی اگر دو داستان را کنار هم بگذارید، بخشی از این با بخشی از آن داستان منطبق می‌شود که آنجا نقل می‌شود و به رشد انسان در جنین و به وجود آمدن دست‌کم وضعیت جسمانی‌اش مربوط است. دلایل دیگری هم از قرآن آورده‌ام که نمی‌خواهم تکرار کنم.

و انطباقش با ماجرای حضرت مسیح این است که اگر قبول کنید مسیح قرار است بدون گناه اولیه به دنیا بیاید و این مفهومِ انطباق آن آزمون با مراحل رشد جنین را بپذیرید، کاملاً معقول می‌شود که چرا حضرت مسیح به شکل خاصی حمایت می‌شود: مثلاً حضرت مریم برای این کار انتخاب می‌شود، تغذیه می‌شود، روح‌القدس سراغش می‌آید و در واقع دوران باروری‌اش دوران باروری خاصی است، چون ظاهراً اتفاق خاصی دارد می‌افتد. و در واقع می‌توانید به این پاسخ دهید که چرا حضرت مسیح در بدو تولد ویژگی‌هایی دارد که سایر انسان‌ها ندارند.

تعبیر من از هبوط در واقع این است که انگار دربارهٔ انسان‌ها روند رشد طبیعی خاصی در جنین می‌توانیم داشته باشیم که رسیدن به همهٔ آن مراحل مثلاً خیلی دشوار است، و انگار آدم در دوران جنینی‌اش به‌نوعی دچار اختلالی می‌شود. اگر بخواهید مفهوم گناه اولیه و هبوط را با این انطباق دهید، معنایش این می‌شود که قبول داشته باشید در دوران جنینی انگار اختلالی در رشد به وجود می‌آید که نتیجه‌اش این است که انسان انگار به‌صورت نارس متولد می‌شود. این با فکت‌های زیست‌شناسی هم خیلی سازگار است: وقتی به نوزاد انسان در میان سایر حیوانات و موجودات زنده نگاه می‌کنید، به‌وضوح و به‌طور شگفت‌انگیزی نارس است؛ در حالی که همهٔ موجودات بعد از مدتی، خلاصه، روی چهار دست و پا می‌ایستند و این مقدار به حمایت احتیاج ندارند. انسان در بدو تولد در واقع چنین موجودی است، ولی حضرت عیسی حرف می‌زند و به نظر می‌آید در قدرت از جای خاصی برخوردار است؛ و این‌ها به‌نوعی می‌تواند این دیدگاه را تأیید کند.

منتها حالا می‌گویم که این حرف‌ها را چقدر می‌شود قاطعانه زد. به نظرم بخش‌هایی از استدلال‌ها را خوب می‌شود با قاطعیت گفت. بخش‌هایی هم که خیلی مهم نیست، مثلاً این نوع نگاه کردن به تحقق این واقعیت‌ها، می‌توانید بپذیرید یا نپذیرید. اگر این توضیحات را بپذیرید، آن‌وقت القابی که حضرت عیسی دارد و چه در اسلام و چه در میان مسیحیان شایع است، همه به‌نوعی معنای خوبی پیدا می‌کنند. اولاً حضرت عیسی لقب روح‌الله دارد. در قرآن واژهٔ روح‌الله نیامده، ولی دربارهٔ حضرت عیسی اشاره می‌شود و می‌گوید «و روح منه»؛ در واقع انگار همان واژهٔ روح‌الله را به یک معنا این‌گونه بیان می‌کند. انگار روحی که در بدو خلقت در همهٔ انسان‌ها دمیده می‌شود، در اثر دست‌کم همان گناه اولیه به‌نوعی حجاب می‌پذیرد، و حضرت عیسی انگار تحقق کامل و بی‌هیچ خدشهٔ آن روح الهی در قالب یک انسان است؛ تحقق کامل روح الهی.

در همهٔ ما آن روح الهی هست، ولی نه این‌طور که در او هست؛ در ایشان جلوه دارد. اینجا در واقع معصیت و گناه به‌نوعی انحرافی در وجود انسان به وجود می‌آورد که آن شأنِ به اصطلاح صاحب روح الهی بودن، یعنی آن روح، به‌نوعی در حجاب قرار می‌گیرد. حضرت عیسی آن انسانی است که آن روح الهی را به‌طور کامل جلوه‌گر می‌کند و در حجاب قرار نمی‌دهد. «پسر انسان» لقب زیبایی است که حضرت عیسی میان مسیحیان دارد: انگار اصلاً حضرت عیسی آن انسان به معنای مطلق کلمه، به معنای واقعی کلمه، است؛ حضرت انسان، حضرت مسیح است. پسر انسان واژهٔ خوبی است برای اشاره به این موضوع که انگار اصلِ انسان و انسان‌بودن همین است. ما حالت‌های فرعی‌اش هستیم، حالت‌هایی که انگار حالا کمی این‌ور و آن‌ور شده‌ایم. آنچه به اصطلاح اصل ماجراست، یعنی آن‌طور که انسان باید باشد، حضرت مسیح است.

بنابراین اینکه حضرت مسیح عیناً تجلی روح خداست، اینکه حضرت مسیح انسان به معنای کلی، انسان به معنای واقعی کلمه، است و اینکه تجلی لوگوس است، همه به‌نوعی درست درمی‌آید. لوگوس را به‌نوعی با روح‌القدس یا با روح الهی یکی می‌دانند. واژهٔ لوگوس به همان عقل اول، عقل مجرد، اشاره می‌کند و به اصطلاح استفاده از واژه‌ای یونانی برای اشاره به یک حقیقت است. متون یونانی حالا فرق‌هایی دارند، ولی مسیحیت تقریباً به همین معنا به کارش می‌برد. یعنی ما به‌عنوان مسلمان هم می‌توانیم اعتقاد داشته باشیم که مسیح تجلی ویژه‌ای از حقیقتی است که در همهٔ انسان‌ها وجود دارد، ولی اینجا در واقع به‌طور تام تجلی کرده است.

مشکلی که پیش می‌آید، و می‌خواهم بر این تأکید کنم، این است که اگر به بحث‌هایی که در ماجرای آفرینش کردم رجوع کنید، اصولاً نتیجهٔ گناه این است که انسان در کثرت واقع می‌شود، و کثرت در واقع چیزی توهمی است: انگار انسان به‌نوعی خودش را از خداوند جدا احساس می‌کند و این حرف‌ها؛ فکر کنم آنجا بیش از یک جلسه در این مورد حرف زدم. حضرت مسیح انسانی است که اصولاً فاقد این تجربه است؛ فاقد نگاه شرک‌آمیز به جهان است، حتی برای یک لحظه. نتیجهٔ در کثرت واقع نشدن این است که حضرت مسیح آدمی است که همین الان هم که در این دنیا زندگی می‌کند و دنیا را می‌بیند، چیز غیرالهی در آن نمی‌بیند؛ معصیت نمی‌بیند؛ کسی است که معصیت نکرده است. ما به دلیل اینکه نوعی سابقهٔ معصیت داریم، دست‌کم گناه اولیه را داریم — بعداً که البته خیلی گناه نکرده‌ایم، ولی فوق‌العاده است — به‌نوعی احساس می‌کنیم که در دنیا مثلاً همه‌چیز گناه‌آلود و معصیت است، انگار چیزهایی دارند مخالفت می‌کنند. حضرت مسیح دنیا را نگاه می‌کند ولی واقعاً چیزی جز خدا نمی‌بیند. حالا انواع مختلف تجلی اسمای الهی را در دنیا می‌بیند و چیزی جز این نمی‌بیند و ندیده است؛ و موضوع این است که نمی‌داند دیگران چیز دیگری دارند می‌بینند.

می‌خواهم تأکید کنم که بنا به همان نقلی که در قرآن هست، حضرت مسیح در نتیجهٔ این واقعیت، نوع حرف زدن و رفتار کردنش گاه‌گداری ممکن است انسان‌ها را به اشتباه بیندازد. حضرت مسیح از طرف خدا حرف می‌زند؛ در قرآن چنین است دیگر: حرفی را که انگار شأن خداوند است که بزند، حضرت مسیح خودش می‌زند، چون آن جدایی را اصلاً احساس نمی‌کند. واقعاً آن حالت اتصال، که خودش در واقع چیزی جز خدا نیست، به‌وضوح در حضرت مسیح وجود داشته و نتیجه‌اش این است که حرف‌هایی از حضرت مسیح صادر شده که ممکن است به اشتباه تعبیر شوند؛ این چیزی است که ما بنا به قرآن هم می‌دانیم. فقط می‌خواهم اشاره‌ای کنم؛ این‌ها را در واقع به‌عنوان زمینه‌ای برای بحث‌هایی که بعداً می‌کنم فراهم می‌کنم.

همان‌طور که تأکید سورهٔ بقره به‌نوعی در واقع بر بنی‌اسرائیل به معنای یهود است، سورهٔ آل‌عمران در واقع بیشتر دربارهٔ اهل کتاب با تأکید بر نصرانیت است. همان‌طور که داستان بنی‌اسرائیل در سورهٔ بقره بعد از آن مقدمات می‌آید و بعد درس‌هایی مطرح می‌شود، داستان آل‌عمران، یعنی تولد حضرت مریم، یحیی و حضرت مسیح، در سورهٔ آل‌عمران هم مقدماتی دارد و بعداً حرف‌هایی در نتیجه گفته می‌شود. تقریباً از این دو سوره یکی به یهود و یکی به مسیحیت اختصاص دارد: اینجا بیشتر به ایمان و تاریخ یهود اشاره می‌شود و آنجا به تاریخ مسیحیت. این را بعداً می‌کوشم بیشتر توضیح بدهم.

اتفاقی نیست که سورهٔ آل‌عمران با این آیه شروع می‌شود. سورهٔ آل‌عمران حقیقت مسیح و مسیحیت را بیان می‌کند و بعد می‌گوید عده‌ای دچار انحراف شدند؛ این را بیان می‌کند که میان حرف‌هایی که مسیحیان می‌زنند، حرف‌های کفرآمیز هم هست. سورهٔ آل‌عمران با این موضوع شروع می‌شود که خداوند قرآن و انجیل و تورات و این‌ها را نازل کرده است؛ بعد دربارهٔ کتاب، مخصوصاً کتاب قرآن، اشاره می‌شود و کلاً انگار این بحث دری باز می‌کند که متشابهات وجود دارد و محکمات وجود دارد. این مطلب دقیقاً در ابتدای سورهٔ آل‌عمران به کار این می‌آید که اتفاقی که بعد از حضرت مسیح افتاد این بود که متشابهاتی وجود داشت که از آن پیروی کردند؛ همان‌طور که در قرآن می‌گوید «افتغاء الفتنه».

همین الان انجیل‌ها را بخوانید؛ واضح است که حضرت مسیح دارد خداوند را می‌پرستد. حضرت مسیح دربارهٔ خداوند به‌عنوان موجود دیگری صحبت می‌کند که «مرا فرستاده است». بعد مسیح حرف‌هایی هم می‌زد که می‌شد به اشتباه فکر کرد حضرت مسیح خودِ خداوند است. در میان هزاران حرفی که حضرت مسیح زده بود و کارهایی که کرده بود و در آن‌ها به‌وضوح خودش را به‌عنوان بندهٔ خدا معرفی می‌کرد — و در همین انجیلی که حالا بعد از ۲۰۰ سال با تحریفاتی جمع شده، این را به‌وضوح می‌بینید — مسیحیان دنبال آن چند چیزی رفتند که حضرت مسیح گفته بود یا به نظر می‌آمد به اشتباه ادعای خدایی است.

دو نکته را می‌خواهم بگویم و واقعاً بر آن‌ها تأکید دارم. یکی اینکه بخشی از ادعاهای مسیحیان دربارهٔ حضرت مسیح درست است: تا آنجا که حرف از این می‌زنند که تجلی لوگوس است، تا آنجا که حرف از این می‌زنند که فاقد گناه است، و اصلاً خیلی چیزها؛ یعنی به‌عنوان انسان برجسته‌ای که مثلاً حتی هدف خلقت بوده است. به نظر می‌آید خیلی از حرف‌هایی که می‌زنند، تا جایی که از مسیح به‌عنوان انسانی که تجلی خاصی از خداوند است حرف می‌زنند، به‌نوعی درست است. و بخشی از اشتباه‌هایی که در مسیحیت به وجود آمده این است که درک انسانی در این حد سطح‌بالا و تمایز قائل‌شدن میان او و خداوند برایشان مشکل ایجاد کرده است. مثل اینکه وقتی کسی می‌خواهد به خداوند اشاره کند، می‌گوید باید بالا نگاه کنید؛ حضرت مسیح هم تقریباً در همان جهت است، و به‌نوعی تشخیص دادنِ این اختلاف ارتفاع مشکلاتی برای مسیحیان به وجود آورده است.

حضرت مسیح ویژگی‌هایی داشته که ویژگی‌های الهی بودند و بقیهٔ انسان‌ها نداشتند: مرده زنده کردن و خیلی چیزها. درک اینکه حقیقت مسیح چیست و چطور در حالی که خدا نیست این کارها را می‌کند، و مفهوم خلافت و ولایت و این‌ها، دشواری‌هایی داشته که دست‌کم از حواریون و بعد پیروان حضرت مسیح خیلی برنمی‌آمده است. بنابراین بخشی از اینکه چرا مسیحیان به سمت انحرافی رفتند که سرانجام به‌نوعی به کفر منجر شد — وقتی می‌گویند حضرت مسیح خودِ خداست، حرف کفرآمیز می‌زنند — از این حقیقت والایی که حضرت مسیح دارد و از دشواری درک حقیقت مسیح برمی‌آید، و بخشی هم از کلام خودِ حضرت مسیح و اینکه متشابهاتی وجود داشته است. هیچ‌کدام از این‌ها در واقع توجیه‌کنندهٔ این انحراف نیست؛ بدیهی است که حضرت مسیح خدا نیست و این حرف در واقع کاملاً بی‌معناست. چنین انحرافی را به هر حال نمی‌شود توجیه کرد، ولی من در واقع دارم می‌کوشم بگویم چه چیزهایی منشأ این انحراف بود: متشابهاتی در کلام حضرت مسیح و در رفتار حضرت مسیح وجود داشت که سرانجام به این چیزها منجر شد. همان‌طور که مسلمانانی هستند که یک آیه، یا آیهٔ متشابهی، را از قرآن برمی‌دارند و مثلاً با آن فرقه‌ای درست می‌کنند؛ بعد ممکن است هزار حرف بزنند که با تمام آیات قرآن متناقض است، ولی استنادشان همه‌اش به همان یک آیه است. به هر حال مردم مرض‌هایی دارند که به‌نوعی جلوه می‌کند.

ویژگی‌های رفتاری حضرت مسیح با این حرف‌هایی که می‌زنم سازگار است. تأکیدم بر این است که حضرت مسیح دور از آداب شریعتِ خود زندگی می‌کند، با گناهکاران نشست و برخاست می‌کند و در واقع هیچ پیامبری این کارها را نمی‌کند. این آیهٔ قرآن را که می‌گوید «فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ»، به این معنا می‌گیرم که انگار مسیح تا مدتی خیلی طولانی اصلاً نفهمید که با چه‌جور جانورانی سروکار دارد، و وقتی فهمید، انگار به‌نوعی کدورتی برایش پیش آمد. حواریون را انتخاب کرد؛ و تازه، می‌دانید که حواریونی هم که خوب بودند — دو جلسه درباره‌اش صحبت کردم — آدم‌های خیلی سطح‌بالایی نبودند. آنجا دیگر کسی پیدا نمی‌شد؛ در حد امکانات، همین‌ها بودند که می‌توانستند.

آری، اصلاً آیه واقعاً این‌قدر ناراحت‌کننده است که من نمی‌دانم چه‌کار کرده بودند. من هم احساسم این است که اصلاً کلاً بودن در آنجا برای مسیح به‌نوعی مایهٔ کدورت شده بود؛ در واقع خاطرش مکدر شده بود. یعنی جانورانی را دیده که با خودش مسلماً کاری نکرده است. می‌گوید تو را از این‌ها تطهیر می‌کنم؛ به‌نوعی خودش که اصلاً مشکلی نداشته، کلاً با این موجودات بوده است. و فهمید که این‌ها چه‌جور جانورانی‌اند؛ خلاصه، فکر کنم مسیح همه‌چیز را فهمید. آبروی ما را بردند. همهٔ مردم نگاه می‌کردند و فکر می‌کردند این‌ها همه دارند فرامین الهی را اجرا می‌کنند؛ خب، این‌ها همه‌شان جانورند.

فکر می‌کنم قبلاً هم به این اشاره‌ای کرده‌ام: در ادبیات عرفانی ما حضرت عیسی اصلاً به‌نوعی معادل روح است. بیشترین تمثیلی که از حضرت عیسی استفاده می‌کنند این است که اصلاً عیسی را به معنای روح می‌گیرند؛ کلاً روح به معنای مطلق. این خیلی نزدیک است به برداشتی که مسیحیان دارند: انگار آن روحی که در کالبد ما هست، آن روح الهی. مسیحیان اصلاً چنین می‌گویند که مسیح در ما زندگی می‌کند و ما در مسیح زندگی می‌کنیم. آنچه مسیحیان از حقیقت مسیح می‌فهمند، همان روح الهی است که در همهٔ ما هست و به‌نوعی جدا از خودِ خداوند هم نیست؛ حقیقت الهی‌ای که در همهٔ ما هست.

مثلاً مولانا این شعر را می‌گوید: «همین می‌رود از عیسی از لاغری، شاید از بند آن که خر پروری». عیسایی که سوار بر الاغ است، از نظر مولانا اصلاً تمثیلی برای روحی است که در کالبد ما وجود دارد. این جسم، خرِ ماست که سوارش هستیم؛ ما در واقع آن روحیم. اینکه می‌گوید «همین می‌رود از عیسی از لاغری»، یعنی روحمان دارد از لاغری می‌میرد و ما همه‌اش داریم به این خر می‌رسیم؛ مثلاً خر را داریم می‌بینیم. این تمثیل جالبی است از رابطهٔ روح و جسم، رابطهٔ عیسی و خرش: ما ظاهراً خودمان را بیشتر با آن خر متحد می‌بینیم تا با آن قسمتِ روح. به هر حال توجه ما به آن خر ظاهراً خیلی بیشتر از آن قسمت است.

می‌خواهم بگویم که این حرف‌ها، آن‌طور که نقل می‌کنم، باید این احساس را در شما به وجود بیاورد که مسیحیان وقتی دربارهٔ زندگی با عیسی، و اینکه عیسی در درون من است، صحبت می‌کنند و احساسی دارند، دربارهٔ چیزی واقعی صحبت می‌کنند. اگر حقیقت عیسی را به‌نوعی با روح الهی منطبق بدانید، اگر عیسی تجلی کامل و بی‌خدشهٔ روح الهی است، خب آن روح الهی در من هم دمیده شده است. بنابراین اگر من هم به‌نوعی بکوشم از گناه‌ها فاصله بگیرم و همان روح را در خودم متجلی کنم، مثل این است که دارم با حضرت مسیح به اتحادی می‌رسم. به هر حال این از عقاید و چیزهایی که ما می‌فهمیم دور نیست.

خب، این بخشی از بحث‌های اولیهٔ من بود. چیزهایی را که آن موقع، چون وقت کم بود، نمی‌توانستم بگویم، الان گفتم و به آن اضافه کردم؛ و چون وقت کم است، دیگر توضیح نمی‌دهم. واقعاً فکر می‌کنم بعضی از این چیزها را، دست‌کم من، حتی اگر وقت هم داشته باشم، نمی‌توانم توضیح بدهم؛ احتیاج به مقدمات خیلی زیادی دارد که گفتنش برای خودِ من هم خیلی مقدور نیست.

فکر می‌کنم آن روایتی هم که بارها نقل کردم، یعنی روایتی از خودِ پیامبر که فقط مسیح و مریم فاقد گناه‌اند، روایت معروفی از پیامبر است که همین را می‌گوید. فکر می‌کنم جایی دربارهٔ این بحث خواهیم کرد؛ نه، اینکه این ویژگی‌ها باعث شده باشد او از سطح نفس بالاتر و از پیامبر بالاتر باشد، کلاً حرف‌های جالبی نیست. و اینکه حضرت عیسی آن شخصیتی است که فاقد گناه اولیه است، چنین ادعایی دربارهٔ حضرت رسول به هیچ وجه وجود ندارد. شما تا حالا شنیده‌اید؟ مسلمانان دربارهٔ گناه اولیه حرف نمی‌زنند؛ فکر کنم آن قسمتِ داستان قرآن را اصلاً نخوانده‌اند. به نظر نمی‌آید، و من جایی نمی‌بینم، که مسلمانان الهیاتشان، یا مثلاً انسان‌شناسی یا پیامبرشناسی‌شان، را خیلی مبتنی بر آن داستانی کنند که مسیحیان این‌قدر زیاد درباره‌اش صحبت می‌کنند. مشکل مسیحیان این است که خداشناسی‌شان را هم می‌خواهند بر آن داستان، مثلاً خلقت آدم، مبتنی کنند؛ آدم و خدا و همه را با هم در همان داستان می‌خواهند بفهمند. ولی فکر می‌کنم انسان‌شناسی قرآن مبتنی بر آن داستان است و مخصوصاً درک نبوت و شریعت و این‌ها به‌نوعی به آن داستان برمی‌گردد، و خیلی مهم است که آن داستان را بفهمیم؛ فکر می‌کنم مسیح‌شناسی هم در قرآن به آن داستان برمی‌گردد.

به هر حال فقدان گناه اولیه اصولاً دربارهٔ پیامبر ما ادعا نشده است. واقعاً می‌گویم: من ندیده‌ام جایی کسی دربارهٔ پیامبر ما چنین ادعایی کند؛ چون اصولاً به این مفهوم گناه اولیه و این‌ها، در عرفان ما کمی توجه شده است. به هر حال فکر می‌کنم ویژگی‌های خاص حضرت مسیح، از نظر آن خلافت تکوینی‌ای که دارد، مطمئناً با پیامبران دیگر فرق دارد. مسیح در قرآن ویژگی‌هایی دارد که بقیهٔ پیامبران ندارند. اینکه آیا مرتکب شدنِ آن گناه اولیه و بعد توبه کردن، ویژگی‌های مثبتی هم به وجود می‌آورد یا نه، فکر می‌کنم لازم است بعداً درباره‌اش صحبت کنیم. یعنی فکر می‌کنم دربارهٔ حضرت رسول و بقیهٔ پیامبران این واقعیت وجود دارد که چیزی کم می‌شود و چیزهایی هم اضافه می‌شود.

مثلاً فرض کنید پیامبر ما اول کثرت و وقوع مردم در کثرت را می‌بیند، ولی حضرت عیسی نمی‌بیند. می‌بینید که در داستان تورات حرف از این است که وقتی آدم از آن درخت خورد، به آگاهی‌ای رسید: فرق میان نیک و بد را، اصلاً مفهوم بد و نیک را، فهمید. به نظر می‌آید حضرت عیسی آنچه را آنجا از آن حرف زده می‌شود، دست‌کم تا اواخر، آن‌طور که مثلاً ما می‌فهمیم، خیلی نمی‌فهمیده است. انسانی که وارد این مقولهٔ نیک و بد نمی‌شود ویژگی‌های تکوینیِ فوق‌العاده برتری پیدا می‌کند، ولی در قسمت‌هایی که به شریعت و ولایت تشریعی مربوط است چیزی کم می‌شود. پیامبر ما قرار است جمع میان حضرت عیسی و حضرت موسی باشد. حضرت موسی شریعت مطلق است و حضرت عیسی به‌نوعی ولایت و خلافت تکوینی مطلق؛ پیامبر ما انگار هر دو را به‌نوعی با هم دارد. فکر می‌کنم برای ولایت تشریعی، به این معنایی که پیامبران دارند، آن ماجرا به‌نوعی ضرورت دارد.

همین چیزهایی که مسیحیان می‌گویند به‌نوعی درست است و همه‌اش هم به‌نوعی غلط است. پولس رابطه‌ای میان گناه اولیه و اصلاً وضع شریعت می‌بیند، و طبق آن عقیدهٔ عجیب و غریبش، چون حضرت عیسی مصلوب شده و دیگر گناه اولیه بخشیده شده، پس شریعت لازم نیست. همیشه در این حرف‌ها حقایقی هست و اینجا هم حقیقتی وجود دارد: اگر انسان هبوط نکرده بود، شریعتی هم نبود. شریعت مال این هبوط است، مال طی کردن دوران نقاهت ما در کرهٔ زمین؛ و قرآن هم همین را می‌گوید: بروید به کرهٔ زمین، بعد من هدایت می‌فرستم، که منظور ارسال پیامبران است؛ و کسانی که پیروی کنند، «لا خوف علیهم و لا هم یحزنون». اصلاً اگر هبوط نبود، شریعتی هم نبود.

عیسی که هبوط نکرده، واضع شریعت نیست؛ همه‌اش تخفیف دارد؛ عیسی اصلاً شریعت لازم ندارد. ببینید، پیامبران به‌نوعی می‌فهمند که شریعت به چه درد می‌خورد. بگذارید چیزی از پیامبر نقل کنم که دیگر شیعه و سنی و کسی نیست که این روایت را نقل نکرده باشد. حضرت رسول می‌گوید که در طول یک روز کدورتی، گَردی، بر قلبم می‌نشیند و در طول روز ۷۰ بار استغفار می‌کنم؛ ۷۰ بار توبه می‌کنم و دوباره برمی‌گردم. یعنی ویژگی انسانی که یک بار هبوط کرده این است که در معرض هبوط است و باید احتیاط‌هایی بکند؛ مثل اینکه آن کثرت مدام دوباره به سراغش می‌آید. مثل اینکه شما یک بار به‌نوعی به دنیا نگاه کرده‌اید و آن خاطره در ذهنتان هست و انگار مدام به آن برمی‌گردید، و اینکه در حالت به اصطلاح توحید مطلق باشید، برایتان دشواری ایجاد می‌کند. اصلاً شریعت مال همین است که شما را به اینجا برساند که از آن کثرت دربیایید؛ و پیامبرانی که واضع شریعت بودند، همه در واقع وقوع در کثرت را تجربه کردند و بعد دوباره به وحدت برگشتند و حالا راه را بلدند. حضرت عیسی اصلاً این اتفاق برایش نیفتاده است. بنابراین از لحاظ تشریعی، و اصلاً می‌گویم شریعت مال دوران هبوط است، حضرت عیسی هبوط نکرده است که بخواهد مثلاً خیلی به این دوران بپردازد.

برای همین می‌گویم حضرت عیسی بیشتر موجودی است که با تکوین سروکار دارد تا با تشریع، و آثار وجودش، هم در ظهورش و هم در عروجش، همه در واقع بیشتر آثار تکوینی‌اند. در دوران حیاتش هم، همان‌طور که قرآن نقل می‌کند، بیشتر به امور تکوینی سرگرم است تا امور تشریعی: مرده زنده می‌کند، پرنده می‌سازد و آن را به پرندهٔ واقعی تبدیل می‌کند و الی آخر؛ بیماری‌ها را، یعنی آثار تکوینی گناه را، از بین می‌برد، نه اینکه شریعت بیاورد و بحث‌های شریعتی بکند. نه اینکه بلد نیست؛ در قرآن صراحتاً می‌گوید که این‌ها به او آموزش داده شده است. ولی به هر حال مستقلاً واضع شریعت نیست و شأن حضرت عیسی چنین است. بحث بر سر این برتری و آن برتری و این حرف‌ها نیست. بخشی از این عالم به هر حال شریعت و تشریع است؛ بخشی از به وجود آمدن انسان اصلاً به همین برمی‌گردد که چنین چیزهایی اتفاق می‌افتد. بنابراین پیامبر ما از جهاتی در موضعی قرار دارد که عیسی قرار ندارد: می‌تواند واضع شریعت باشد، و پیامبر خاتم به هر حال باید شریعتی داشته باشد. کار حضرت عیسی در این دنیا چیز دیگری است؛ در واقع بیشتر با عالم تکوین سروکار دارد تا با تشریع.

بدم نمی‌آمد در این جلسه باز بیشتر دربارهٔ آثار تکوینی حضور حضرت عیسی در کرهٔ زمین صحبت کنم، با توجه به اینکه کسی در جلسهٔ قبل پرسید که مثلاً از قرآن چه دلایلی داریم. اولاً تمام توصیف‌های قرآن دربارهٔ حضرت عیسی تکوینی‌اند؛ یعنی معجزه می‌کند، ولی نه برای اینکه مردم را مثلاً به شریعتی دعوت کند. می‌دانید منظورم چیست؟ بقیهٔ پیامبران جلوی مردم معجزه می‌کنند تا مردم ببینند، به آن‌ها ایمان بیاورند، دنبالشان راه بیفتند و به شریعت عمل کنند. حضرت عیسی همین‌طور راه می‌رود و معجزاتی از او سر می‌زند: بیماری‌ها را شفا می‌دهد و مردم را خوب می‌کند. یعنی کلاً توصیفی از حضرت عیسی وجود دارد که با بقیهٔ پیامبران فرق دارد. دعوت به شریعت، به آن معنایی که در بقیه هست، در حضرت عیسی کم است؛ نه اینکه وجود ندارد، ولی به نظر می‌آید به‌طور استقلالی جلوی مردم نمی‌آید.

در انجیل می‌خوانید، و بعید هم نیست که این حرف به همین معنا از عیسی گفته شده باشد و راست باشد، که معجزه می‌کند و می‌گوید به مردم نگویید. یعنی چه؟ پیامبران که این‌طور معجزه نمی‌کردند. معجزهٔ پیامبران این بود که جلوی مردم باشد؛ اصلاً خداوند ابزار و مقدماتی می‌چیند که همهٔ مردم جمع باشند و ببینند که او دارد چه‌کار می‌کند. مثلاً دربارهٔ حضرت موسی، ماجرا این بود که فرعون همه را جمع کرد؛ خیلی جالب است. حضرت موسی جلوی فرعون کاری کرد؛ بعد فرعون به ذهنش رسید که در روزی که همهٔ مردم جمع می‌شوند، مثلاً عیدی که در مصر بود، همه در آن روز یک‌جا بیایند و حضرت موسی را آنجا رسوا کنند. بعد خب خودش گرفتار شد: خودش وسایلی فراهم کرد که حضرت موسی نمی‌توانست این کار را بکند؛ تمام مردم را جمع کرد تا حضرت موسی را در برابر همه نشان دهد. بعد هم ماجرا طوری پیش رفت که آدم‌هایی که جمع کرده بودند تا حضرت موسی را شکست دهند، جلوی همان مردم ایمان آوردند؛ و خب، به هر حال خیلی بد شد. معجزات پیامبران این نیست که بیایند پنهانی مردم را شفا دهند، مرده زنده کنند و به کسی نگویند؛ معجزاتشان این است که جلوی مردم معجزه کنند تا مردم دنبالشان راه بیفتند. ولی به نظر می‌آید حضرت عیسی این کار را نمی‌کند.

برای این مفهوم آثار تکوینی، اصلاً واژه‌ای در فرهنگ قرآنی وجود دارد: برکت. در قرآن مثلاً حضرت عیسی خودش دربارهٔ خودش می‌گوید «و جعلنی مبارکاً اینما کنت»: من هر جا باشم مبارکم و برکت آنجا پیدا می‌شود. نه اینکه لازم باشد حرفی بزند؛ حضور حضرت عیسی همراه با برکت است. یا خداوند دربارهٔ بعضی از مکان‌ها این حرف را می‌زند و این‌ها آثار تکوینی‌اند؛ مثلاً دربارهٔ مسجدالاقصی می‌گوید «مسجدالاقصی الذی بارکنا حوله»: خداوند مسجدالاقصی و دور و اطرافش را مبارک قرار داده است. یعنی بروید همان‌جا بنشینید. مسجدالحرام هم همین‌طور است؛ بروید آنجا برای خودتان بنشینید، آنجا اتفاق‌هایی می‌افتد؛ یعنی آن سرزمین به‌نوعی آثاری پیدا کرده است. یا مثلاً در قرآن دربارهٔ حضرت عیسی و مریم حرف از این است که این‌ها آیه و رحمت‌اند. یعنی چه؟ عیسی حالا حرف‌هایی زده، ولی مریم که حرفی نزده است؛ مریم برای خودش در خلوتی هست. به هر حال دلایل قرآنی هم وجود دارد که اصلاً مبارک بودن از نظر تکوینی و آثار تکوینی حضور انسان چیست، و فکر می‌کنم دلایل غیرقرآنی‌اش خیلی بدیهی‌تر است.

ابن‌عربی، که یک بار از او نقل کردم، حرفی می‌زند دربارهٔ اینکه چرا خداوند چنین قرار داد که پیش از ظهور حضرت موسی فرزندان بنی‌اسرائیل را کشتند. می‌گوید برای اینکه وقتی کسی را که هنوز عمرش به پایان نرسیده، مثلاً در اثر ظلم، می‌کشند، مثل این است که پیمانهٔ عمرش برای بودن در دنیا امتداد داشته و شما آن را جایی قطع کرده‌اید؛ بقیهٔ آن، یعنی انگار انرژی‌ای که به این آدم اختصاص داده شده، به‌نوعی از بین نمی‌رود، بنا به قانون بقای انرژی؛ البته ابن‌عربی این‌ها را نمی‌گوید. می‌گوید وقتی این بچه‌های بنی‌اسرائیل را کشتند، برای این بود که تمام قدرت آن‌ها در حضرت موسی جمع شود. خداوند این را چنین قرار داد تا انسانی مثل حضرت موسی بتواند ظهور کند که ویژگی‌های برتر خاصی داشته باشد؛ انگار بنی‌اسرائیل همه روی هم نمی‌توانستند چنین بچه‌ای به وجود بیاورند. لازم بود که انگار، به قول او، روح آن بچه‌ها به‌نوعی مؤید حضرت موسی شود.

در قرآن دربارهٔ آثار تکوینی شهادت چیزی دارید: کسی که پیش از به پایان رسیدن انرژی‌اش می‌میرد، دیگر نمی‌میرد؛ به‌نوعی حیاتی اختصاصی پس از مرگ را تجربه می‌کند. خداوند رسماً می‌گوید «عند ربهم یرزقون»؛ این‌ها همچنان رزق دارند: خداوند رزقی برای این‌ها تعیین کرده و آن رزق تا آخرش به آن‌ها می‌رسد. برای بقیهٔ مردم این‌طور است. آدمی که به مرگ طبیعی می‌میرد با کسی که در راه خدا شهید می‌شود، از نظر ادامهٔ حیات پس از مرگ تفاوت‌های تکوینی‌ای دارد. همچنین می‌گوید «و لا تحسبن الذین لم یلحقوا بهم». وقتی کسی شهید می‌شود، نه اینکه حرف بزنند، ولی مثل این است که آثاری ظاهر می‌شود و به آدم‌هایی که هنوز زنده‌اند بشارتی می‌رسد. برای همین است که مثلاً وقتی موجباتی پیش می‌آید که کسانی در راه خدا شهید می‌شوند، ناگهان روح خاصی بر یک جامعه حاکم می‌شود. شما آن موقع نبودید، ولی فکر می‌کنم در زمان جنگ ایران و عراق چنین اتفاقی در ایران افتاد. کسی که آن موقع زنده نبود و ندید چه اتفاقی در ایران افتاد، اصلاً باورش نمی‌شود؛ روح آن زمانه روح خاصی بود که آدم‌ها به‌راحتی از جان خودشان می‌گذشتند. به هر حال در راه خدا رفتن و جنگیدن و این‌ها آثار تکوینی‌ای دارد.

حالا اگر این نظریه را بپذیرید که حضرت عیسی از عمر بی‌پایانی که برایش در نظر گرفته شده بود صرف‌نظر کرد، آن‌وقت ناگهان انفجاری در دنیا صورت گرفت. من این‌طور می‌بینم؛ فکر می‌کنم بعد از حضرت عیسی انگار چیزی منفجر شد. اصلاً با این‌همه آمدن و رفتن، آثار چندانی در میان مردم باقی نماند و همه‌اش تمایل به شرک وجود داشت. واقعیت این است که نمی‌توانید بگویید اسلام بساط شرک را در دنیا برچید. خب، این شیوع خداپرستی به این شکل، مثلاً با مسیحیت در دنیا شروع شد، منتها آن‌ها کار را با انحراف‌هایی پیش بردند. اسلام به‌نوعی ویژگی خاصی داشت که خب، انحرافش به سمت شرک و کفر و این‌ها، الحمدلله، چیز قابل‌توجهی نبوده است. ممکن است در تاریخ اسلام خیلی کارهای زشت انجام شده باشد، ولی عقاید توحیدی دست‌نخورده باقی ماند. یعنی آن چیزهایی که حساسیت خیلی رویش وجود دارد، مسائل مربوط به شرک و این‌هاست، و خوشبختانه در اسلام انحراف خیلی به بدنهٔ اصلی عقاید اسلامی وارد نشد.

البته این را که دارم می‌گویم رسماً نمی‌خواهم بگویم. اگر هم نپذیرید که حضرت عیسی مصلوب‌شدن را پذیرفته، یعنی به‌نوعی شهادت را پذیرفته، غیر از این هم باز اگر به هر طریقی بگویید که حضرت عیسی مثل موجودی است که انگار عمر جاودان دارد و اصلاً پیمانه‌اش پر نمی‌شود، به همین می‌رسید. من چیزی از ابن‌عربی دربارهٔ حضرت عیسی نقل کردم که می‌گوید نحوهٔ خلقت خاصش، یعنی تغذیهٔ خاصی که حضرت مریم شده و اینکه او آن‌طور به وجود آمده، سبب شده هیچ‌گونه ناپاکی در جسمش نباشد. ابن‌عربی می‌گوید این جسم ما مشکلاتی دارد که فاسد می‌شود و ما می‌میریم. یعنی خلقت حضرت عیسی آن‌قدر مثلاً بی‌نقص است که خب معلوم است این عمر طولانی را دارد. حضرت عیسی به معنای واقعی کلمه عمر طولانی داشته و مدت اقامتش در زمین کوتاه شده است، حالا ابتکار مردم بوده یا به هر طریقی. اینکه چنین انسانی از بخشی از، انگار، زندگی طبیعی خودش در زمین صرف‌نظر کرده، یا به هر حال این اتفاق افتاده که این عمر کوتاه شده، خب می‌تواند نتیجه‌اش انفجاری خیلی بزرگ باشد.

فقط به این چیزها اشاره می‌کنم و دیگر نمی‌خواهم درباره‌اش بحث کنم، چون همین اخیراً خیلی درباره‌اش صحبت کردیم: دربارهٔ این عقیدهٔ ما که مرگ عیسی حالتی دوگانه دارد؛ یعنی از یک طرف عذاب برای بنی‌اسرائیل به همراه می‌آورد و از طرف دیگر ممکن است آثار و برکاتی داشته باشد، که فکر می‌کنم دارد. این برکات وجود مسیح بعد از مرگش همچنان ادامه پیدا کرده است، و فترت پیامبران هم، یعنی اینکه ارسال انبیا به تأخیر می‌افتد، در واقع به‌نوعی به دلیل حضور همان آثار مسیح است. مسیح زنده است و آثارش هم ادامه دارد؛ هر روز می‌بینید که کارها هم خوب دارد پیش می‌رود. کار مسیحیت در جهان بعد از حضرت مسیح، بهتر از زمان حضور جسمانی مسیح، پیش رفته است.

به هر حال می‌خواهم تأکید و یادآوری کنم که کار بنی‌اسرائیل چگونه تمام شد. در بحث‌هایی که بعداً می‌کنیم، می‌خواهم کمی بیشتر دربارهٔ بنی‌اسرائیل حرف بزنم؛ بنابراین طبیعی است که این را یادآوری کنم که یک ماجرای مهم زندگی مسیح این است که به‌نوعی کار انبیای بنی‌اسرائیل در واقع تمام می‌شود. فقط اشارهٔ کوتاهی می‌کنم. در سال ۷۰ میلادی یهودیان، خلاصه، شیطنت‌هایی کردند. مسیح‌های دروغین ظاهر می‌شدند و چون دنبال این بودند که پادشاهی کنند و این حرف‌ها، خلاصه مردم را به قیام‌هایی تشویق می‌کردند. سال ۷۰ میلادی رومیان دیگر به تنگ آمدند و لشکرکشی عظیمی کردند و کلاً کار قوم بنی‌اسرائیل و معبد اورشلیم و همه‌چیز تمام شد؛ یعنی کلاً معبد سلیمان را با خاک یکسان کردند.

پیش از اینکه این کار را بکنند، شورش‌ها هم مقدار زیادی به همین دلیل بود که یکی از این امپراتورهای معروف روم آمد. حکومت روم در سال‌های بعد از مسیح امپراتورهای خیلی عاقلی داشت و بعضی‌هایشان واقعاً معروف‌اند؛ امپراتورهایی داشتند که فیلسوف بودند، مثل همان که با راسل کرو رابطهٔ خوبی داشت؛ اگر فیلم گلادیاتور را دیده باشید، آن امپراتور خیلی معروف از نظر تاریخی واقعی است و شهرت دارد. ولی در دورهٔ میان حدوداً ۳۰ میلادی تا ۷۰ میلادی چند آدم دیوانه امپراتور روم شدند: کالیگولا هست، نرون هست؛ این‌ها دیگر شهرهٔ آفاق‌اند. کالیگولا کار خیلی بامزه‌ای کرد: دستور داد مجسمهٔ خودش را در هیکل سلیمان نصب کنند. تمام امپراتورهای روم می‌دانستند که این یهودیان روی چیزهایی حساسیت‌های ویژه‌ای دارند، مثلاً اینکه مجسمه را اینجا و در هیکل سلیمان راه بدهید و این حرف‌ها؛ و همه به‌نوعی احساس می‌کردند که خب، این‌ها عقایدی دارند و کاری هم به کار ما ندارند و پولشان را، خراجشان را هم می‌دهند و همه‌چیز. اذیتشان نمی‌کردند، و این‌ها هم، تا حدودی علمایشان و این‌ها، سازش کرده بودند و داشتند زندگی می‌کردند. وقتی این دستور را داد و مجسمه را بردند آنجا، خب به هر حال طبیعی است که اتفاق‌هایی افتاد و شورش‌هایی شد؛ و نتیجه‌اش این شد که نه در زمان کالیگولا، بلکه در زمان جانشین یا جانشینِ جانشینش، خلاصه حمله کردند و اورشلیم و معبد سلیمان و همه‌چیز را با خاک یکسان کردند.

این با عقاید ما جور درمی‌آید: اصلاً کار بنی‌اسرائیل تمام شد. معبد سلیمان کعبه‌شان بود دیگر؛ یعنی همان حالتی که مثلاً کعبه و مکه برای ما دارد، اورشلیم و معبد سلیمان برای یهودیان داشت. معبد سلیمان جایی بود که به دستور خداوند برای همین کار ساخته شده بود: برای اینکه محل عبادت و زیارت و چیزی شبیه حج باشد. و کلاً این معبد سلیمان با خاک یکسان شد. من فقط به این اشاره می‌کنم؛ نمی‌خواهم این را با لذت بگویم، ولی شاید به‌نوعی لذت‌بخش باشد. آنچه در تاریخ نقل شده این است که هزاران یهودی، مخصوصاً یهودیان ساکن اورشلیم و اطرافش، مصلوب شدند؛ فقط کشته نشدند، مصلوب شدند. رومیان تأکید داشتند که ده‌ها هزار یهودی را مصلوب کنند. این‌ها همان آدم‌هایی بودند که آمدند گفتند حضرت عیسی را بکشید، خونش به گردن ما و فرزندانمان.

این واقعیتی تاریخی است که کار بنی‌اسرائیل با مصلوب‌شدن تمام شد، با همین مجازاتی که کوشیدند با مکر و حیله مسیح را به‌نوعی به سمتش سوق دهند. رومیان بعد از چندین سال آمدند و همهٔ این آدم‌ها را تا جای ممکن، یعنی تا جایی که می‌توانستند، مصلوب کردند؛ همین‌طوری نمی‌کشتند و عمد داشتند که این آدم‌ها مصلوب شوند. چون رومیان اصولاً وقتی می‌خواستند شدت عمل به خرج دهند و جلوی شورش‌ها را بگیرند، چنین برخورد می‌کردند: مجازات سخت، و اینکه این‌ها را اصلاً در ملأ عام مجازات می‌کردند؛ تمام جاده‌های اورشلیم و اطرافش پر از صلیب‌هایی شد که این آدم‌ها را به آن‌ها آویزان کرده بودند. به هر حال این‌ها نشانه‌هایی از پایان کار بنی‌اسرائیل و مجازاتی است که به خاطر تلاششان برای به قتل رساندن حضرت عیسی در واقع به آن محکوم شدند؛ و این اتفاق از نظر تاریخی قطعی است که رخ داد.

آنچه قبلاً گفتم و دوباره می‌خواهم بر آن تأکید کنم این است که مسیحیت واقعاً آن‌طور نیست که بعضی‌ها، هم مسلمانان و هم الان در آکادمی‌های دنیا، به‌نوعی احساس می‌کنند: اینکه مسیحیت اورشلیم مسیحیت واقعی بوده و مسیحیت انطاکیه مسیحیت جعلی است. من فکر می‌کنم به‌طور بدیهی و با شواهد قرآنی، تاریخ مسیحیت بعد از حضرت عیسی به‌نوعی میان دو انحراف، اورشلیمی و انطاکیه‌ای، در واقع نوسان می‌کند. ماجرای سال ۷۰ میلادی، یعنی در واقع زیرورو شدن اورشلیم، به پراکنده شدن یهودیان انجامید؛ بعد از ماجرای حملهٔ رومیان، یهودیان دچار این واقعه شدند که کلاً در جهان پراکنده شدند. یک بار یهودیان در زمان حملهٔ بابلیان دچار این اتفاق شدند که آن‌ها را به سمت بابل کوچ دادند و بعداً به ابتکار کوروش، که بابلیان را شکست داد، دوباره به اورشلیم برگشتند؛ ولی همه برنگشتند.

یک ویژگی قوم یهود این است که خیلی وابسته به زمین بودند. در دینشان مفهوم مالکیت سرزمین و اینکه آن سرزمین مال ماست و آنجا برویم و این‌ها وجود داشت؛ میان ۱۲ سبط بنی‌اسرائیل یک عالمه قوانین ارضی وجود داشت. مالکیت زمین، یعنی اینکه اصلاً قومی بودند که جایی مستقر بودند، جزو ویژگی‌های این قوم بود. یک بار در زمان بابلیان از آن سرزمین رانده شدند و رفتند؛ بعد عده‌ای برگشتند و عده‌ای برنگشتند. این یک بار پراکندگی بود و پراکندگی دوم بعد از این اتفاق افتاد: کلاً دیگر یهودیان در سراسر دنیا پراکنده شدند و هیچ چیزی نداشتند، هیچ مرکزیتی نداشتند. اصطلاح «یهودی سرگردان» از همین‌جا آمده است. یهودیان اصولاً صاحب هیچ سرزمینی نبودند؛ می‌بینید که یهودیان به‌صورت اقلیت‌های پراکنده در سرزمین‌های مسیحیان و مسلمانان و هر جای دنیا زندگی می‌کنند. در هر جا با هم جایی داشتند که آنجا زندگی می‌کردند و می‌کوشیدند آداب خودشان را رعایت کنند.

به هر حال این واقعهٔ حملهٔ رومیان و از بین رفتن معبد سلیمان و از بین رفتن تمرکز یهودیان در اورشلیم و آن منطقهٔ یهودیه، کلاً باعث پیروزی آن فرقهٔ انطاکیه شد. یکی از دلایل پیروزی انطاکیه هم حضور شخصیتی به نام پولس بود که قطعاً معادلی در مسیحیت اورشلیمی نداشت: مبلغی که بتواند چنین سازمان‌دهی کند. پولس از نظر فکری ویژگی‌هایی داشت و آدم تحصیل‌کرده‌ای بود. یکی از آکادمیسین‌های معروف که در زمینهٔ انجیل‌شناسی و این‌ها کار می‌کند، یک بار در مصاحبه‌اش تشبیهی کرده بود: دیده‌اید در مسابقات ورزشی یا فوتبال، باشگاهی بازیکنی را از باشگاه دیگر می‌خرد و ناگهان همان یک بازیکن باعث می‌شود قهرمان شوند. پولس چنین بود: وقتی از باشگاه یهودیان وارد باشگاه مسیحیان شد، ناگهان وضع مسیحیت از نظر تبلیغات و این‌ها وارد مرحلهٔ جدیدی شد.

منتها مسیحیتی که همان انحراف‌ها در آن بود: لغو شریعت، به‌طور کامل. در اورشلیم نمی‌خواستند شریعت را رها کنند و نمی‌خواستند تخفیف بدهند؛ در انطاکیه اصولاً شریعت را دیگر کلاً کنار گذاشتند. تمام این انحراف‌ها را بیشتر از همه در انجیل یوحنا می‌بینید، همان چیزی که بعداً حاکم شد. فکر کنم الان مسیحیان انجیل یوحنا را بیشتر از بقیهٔ انجیل‌ها مطابق عقاید خودشان می‌دانند و برایشان عزیز است؛ و انجیل متی در واقع بیشتر به آن گرایشات اورشلیمی، یعنی یهودی، گرایش دارد. به هر حال این انجیل‌ها با هم طیفی از عقایدی را نشان می‌دهند که بعد از مسیح وجود داشته است. اینکه بعداً در اثر حضور مسیحیان در بخش‌هایی که عقاید مشرکانه‌ای مثل میترائیسم و هلنیسم و عقاید هلنی و این‌ها وجود داشته، مسیحیت تغییر شکل‌هایی پیدا کرده و آدابی پیدا کرده که اصیل نیستند، فکر می‌کنم از نظر تاریخی بدیهی است و خیلی هم مهم نیست.

مهم‌ترین چیز این است که بالاخره دربارهٔ آن عقاید اصلی توحیدی که خیلی حساس بودند، سرانجام بعد از چند قرن به‌طور کامل، طبق مصوبه‌ای که در شورای نیقیه به وجود آمد، تصویب شد که عقاید شرک‌آمیز عقاید اصلی مسیحیان است. این اتفاق در قرن چهارم افتاد. به هر حال در این مدت مسیحیان کاملاً متدینی وجود داشتند که همهٔ آداب یهودی را رعایت می‌کردند؛ مسیحیانی وجود داشتند که همهٔ آداب را رعایت می‌کردند و کاملاً یکتاپرستی را رعایت می‌کردند. و بالاخره عقایدی تصویب شد که متأسفانه شاید بدترین گرایش موجود میان این مسیحیان بود. این عقاید در شورای نیقیه به‌نوعی به کرسی نشست و بعداً هم دیگر مصوبه‌اش دستورالعمل کلی عقاید همهٔ کلیساهای مسیحی شد؛ و هنوز که هنوز است این مشکل به هر حال وجود دارد و به‌راحتی نمی‌شود این انحراف را ترمیم کرد.

از روز اولی که این جلسات را شروع کردم، می‌خواستم آخر این جلسات چیزی بگویم؛ دفعهٔ قبل هم کسی سؤالی کرد که به‌نوعی همین حال و هوا را داشت. حالا می‌خواهم خیلی کوتاه فقط به این اشاره کنم که مسیحیت در زمان شورای نیقیه دین خدا در کرهٔ زمین است. قرآن هم همین را می‌گوید: مسیح آمد، بر حق بود و عده‌ای به او ایمان آوردند؛ و یهودیانی که به مسیح ایمان نیاوردند، مثل این است که دورانشان تمام شد. خداوند می‌گوید آن‌هایی را که ایمان آوردند بر آن‌هایی که به مسیح کافر شدند غلبه می‌دهیم. خدا دیگر طرف این‌هاست و این‌ها بندگان مخلص‌اند. البته اینکه خداوند طرف این است و طرف آن، کلاً کمی مسامحه‌آمیز است؛ ولی دین اصلی خداوند در زمین در واقع مسیحیت است، حالا کمی منحرف شده باشد یا نشده باشد. همهٔ ادیان چنین‌اند؛ الان اسلام هم اگر چنین باشد، می‌توانیم بگوییم خب، احکامش کم و زیاد شده است. به هر حال هیچ دینی از انحراف مصون نیست، چه در عقاید و چه در چیزهای دیگر. چنین نیست که خداوند بگوید خب، مثلاً چون این‌ها عقاید انحرافی پیدا کردند، دیگر نظر خاصی به آن‌ها وجود ندارد.

مسیحیان موجوداتی‌اند که نزدیک‌ترین آدم‌ها به عقیدهٔ درست در دنیا هستند؛ هم تورات را قبول دارند و هم به حضرت مسیح به‌عنوان یک پیامبر، یک موجود استثنایی، معتقدند و می‌کوشند با تمام وجودشان آداب و اخلاق مسیحی داشته باشند و این حرف‌ها. میانشان آدم‌های صالح هم زیادند. ببینید، حالا من ادعا می‌کنم که دربارهٔ حضرت مسیح جبری، و جبر خاصی هم، حاکم است و روح‌القدس هم فعالیت می‌کند و این حرف‌ها. روزی شورای نیقیه‌ای تشکیل شده که خیلی هم حساس بوده است. در آن شورای نیقیه می‌توانست عقاید آریوس تصویب شود، و عقاید آریوس عقاید یکتاپرستانه بود؛ خیلی نزدیک بود به همین حرف‌هایی که من دارم می‌زنم. آریوس خیلی چیزها را دربارهٔ مسیح به‌صورت اغراق‌آمیز می‌گفت، ولی ذات مسیح را به هر حال جدا از خدا می‌دانست. آنچه شرک است همین است که خدا را مثلاً همان مسیح بدانید. آنچه خدا در قرآن می‌آید و محکوم می‌کند که شرک‌آمیز است، این است: «ان الله هو المسیح ابن مریم»؛ یعنی آن خدا همان عیسی بن مریم است؛ می‌گوید این‌ها ذاتاً یکی‌اند. اینکه بگویید خداوند به هر طریقی عیسی را خلق کرده، همان است که آریوس می‌گفت: آریوس می‌گفت مسیح مخلوق است، آریوس می‌گفت مسیح حادث است، برخلاف آن عقیده؛ یعنی همیشه با خدا نبوده است و از این حرف‌ها.

آریوس همهٔ نامه‌های پولس را هم خوانده بود و به آن‌ها اعتقاد داشت. تأکیدم بر این است که از نامه‌های پولس لزوماً درنمی‌آمد که هم‌ذات بودن مسیح با خداوند را، مثل شورای نیقیه، تصویب کنند. آریوس با همین انجیل و همین کتاب مقدس و همین اغراق‌هایی که دربارهٔ حضرت مسیح وجود دارد، حتی در انجیل یوحنا، باز معتقد بود که مسیح هم‌ذات با خداوند نیست؛ و واقعاً هم‌ذات بودن مسیح با خداوند، یعنی این عقیدهٔ کاملاً شرک‌آمیز، از کتاب مقدس هم درنمی‌آید، مخصوصاً از انجیل‌ها. حالا انجیل یوحنا اشاره‌هایی دارد که در واقع کمی بیش از اندازه به چنین عقیده‌ای نزدیک می‌شود، ولی لزوماً از کتاب مقدس درنمی‌آید؛ کما اینکه آریوس اسقف بزرگی است و به چنین چیزی معتقد نیست و کلاً پیروانش هم معتقد نیستند.

بعد شورای نیقیه با این حساسیت تشکیل می‌شود و نه روح‌القدس کاری می‌کند که آنجا معجزه‌ای اتفاق بیفتد، نه خداوند دخالتی می‌کند؛ در حالی که الان تمام گیر مسیحیت در دنیا این است که به هر حال آنجا چیزی تصویب شد و مقدس شد و فلان و این حرف‌ها. این همیشه در تاریخ برایم جالب است. این‌طور نگاه نکنید. می‌خواهم بگویم بعضی از آدم‌ها فکر می‌کنند که مثلاً مسلمانان، مثلاً شیعیان، چون شیعه هستیم و عقیدهٔ بر حق داریم، خداوند نمی‌گذارد که علمای ما فتواهای اشتباه بدهند. دقت می‌کنید؟ اگر چیزی مثلاً میان شیعه رایج شده، حتماً درست بوده است؛ وگرنه چطور ممکن است خدا بگذارد که شیعیان مثلاً اشتباه کنند؟ اگر چنین بود، در شورای نیقیه هم که چیزی به این بزرگی داشت تصویب می‌شد، باید چنین می‌شد. این‌همه انحراف را می‌بینیم: الان چند میلیارد نفر، و در طول تاریخ ده‌ها میلیارد نفر آدم، تحت تأثیر همین شورای نیقیه عقیدهٔ اشتباهی را مثلاً به‌زور پذیرفتند. نه روح‌القدس آنجا آمد که از آریوس حمایت کند، نه خداوند فرشته‌ها را فرستاد؛ همین‌طور رفتند و تصویب کردند و آمدند و حرف زدند و به خیر و خوشی تمام شد.

هنوز اسلام ظهور نکرده بود که بگویید مسیحیت دین درجه‌دوم شده است؛ مسیحیت حساس است دیگر، مثل دین برحق دنیاست. بنابراین اگر روح‌القدس حالا به‌نوعی مردم و ایمان مسیحی و این‌ها را حمایت می‌کند، به نظر می‌آید باید اتفاقی بیفتد. اگر این استدلال درست باشد، یعنی کار خداوند این باشد که جلوی انحراف عقاید مردم را بگیرد، باید در این مورد هم این کار را می‌کرد، ولی نمی‌کند. خب چرا نمی‌کند؟ من می‌گویم آخر وقتی جلسه‌ای تشکیل می‌شود که بانی‌اش کنستانتین است، این آدم‌ها اصلاً بی‌خود آنجا نشسته‌اند. دقت می‌کنید؟ اصولاً بعضی از این جلسات نیقیه مستقیماً با ریاست کنستانتین بود؛ یعنی اگر شرکت می‌کرد، ریاست جلسه را داشت. اصلِ اینکه چنین چیزی تشکیل شده کلاً مشکوک است؛ یعنی خیلی‌ها ممکن است بوده باشند و نرفته باشند. یعنی چه که امپراتور روم جلسه تشکیل دهد تا میان اختلافات آریوس با مثلاً بعضی از اسقف‌ها داوری شود و رأی‌گیری شود؟ کلاً آیا این جلسه مشروعیت داشته که در آن بروند یا نه؟

اگر الان کسی مثلاً علمای اسلامی را به جلسه‌ای دعوت کند و عده‌ای بروند تا دربارهٔ تفسیر فلان آیهٔ قرآن تصمیم بگیرند، بعد ما انتظار داشته باشیم که روح‌القدس هم برود آنجا و مثلاً نگذارد که این‌ها کار بدی بکنند؟ می‌کنند دیگر؛ هر کاری دلشان می‌خواهد می‌کنند. خدا که این اسقف‌ها را دعوت نکرد که بروند آنجا و دربارهٔ اینکه مسیح خدا هست یا نه تصمیم بگیرند. نکتهٔ مهم‌ترش این است: بابا، چیزی بدیهی است که عقل همهٔ ما می‌گوید که مثلاً مسیح خدا نیست. حالا شما بروید جایی و بخواهید تصمیم بگیرید، رأی بگیرید که مسیح خدا هست یا نیست؛ روح‌القدس باید بیاید آنجا دخالت کند که مثلاً نتیجهٔ آرا به‌نوعی چنین شود؟ ببینید، یک جا ابهام‌هایی وجود دارد؛ واقعاً مثلاً مشکلی پیش آمده و تشخیص نمی‌دهید که این درست است یا آن. شاید آنجا خداوند کمکی به شما بکند. ولی جایی هست که بدیهی است و خب معلوم است عقیدهٔ درست کدام است. اگر کسی مرضی نداشته باشد، خب معلوم است که مسیح خدا نیست و مخلوق است و فلان؛ این‌ها در واقع محکمات‌اند. اینکه هر کسی با هر مرضی برود مثلاً فتوایی صادر کند یا عقایدی را مطرح کند، بعد خداوند مدام باید دنبال مردم فرشته‌ها را بفرستد که تو را به خدا این حرف را نزن؟

مثلاً بعضی از شیعیان با همین استدلال می‌گویند اینکه شیعه پنج وقت نماز را به سه وقت تبدیل کرده، اگر مثلاً کار بدی بود، حتماً به‌نوعی مثلاً امام زمان می‌آمد و به علمای ما می‌گفت. بابا، مگر اصولاً جایی ابهامی وجود دارد که نماز پنج وقت است و نباید در سه وقت خواند؟ عقل را حالا کنار بگذارید، قرآن را هم؛ در متون شیعه جایی کسی گفته که نماز را سه وقت بخوانید؟ اگر حالا علما جلسه بگذارند تا ببینند سه وقت بخوانند یا پنج وقت، خداوند مثلاً باید فرشته‌ها را بفرستد که آقا، پنج وقت؛ معلوم است که باید پنج وقت بخوانید؟ خب پیامبر پنج وقت می‌خوانده و می‌گفته پنج وقت بخوانید. ائمهٔ ما هم که ۱۲ امام داریم، همه‌شان پنج وقت می‌خواندند؛ اصولاً کسی سه وقت خوانده که حالا علمای شیعه بخواهند فتوا بدهند و ما منتظر باشیم فرشته‌ها دخالت کنند و امام زمان مثلاً بیاید جلوی انحراف علما را بگیرد؟ این اتفاق وقتی می‌افتد که شاید مثلاً نقل‌قول اشتباهی شده باشد که نمی‌شود تشخیص داد اشتباه است یا درست، و بنا به آن دارد اشتباهی صورت می‌گیرد. حالا شاید مثلاً لطف و کرم خداوند شامل حال کسی شود و به‌نوعی به او الهام کند که این اشتباه است. اگر من الان مثلاً معتقد باشم که حضرت علی خداست و جلسه‌ای هم بگذاریم که علی خدا هست یا نه، بعد خب فرشته‌ها باید بیایند جلوی ما را بگیرند که تصویب نکنیم حضرت علی خداست؟ می‌دانید منظورم چیست؟

اصولاً این شورای نیقیه همیشه جلوی چشمتان باشد، در برابر این‌جور اعتقادات که مثلاً خداوند مدام باید از آسمان کسانی را به زمین بفرستد تا چیزهای بدیهی را اشتباه نکنند و تصویب نکنند که مسیح خداست. خب می‌بینید که خداوند این کارها را نمی‌کند؛ دربارهٔ احکام هم این کارها را نمی‌کند. اگر در حکمی ابهامی وجود دارد و بنابراین آدم‌ها به دلایل معقولی ممکن است به اشتباه بیفتند و راهی جز این نیست که خداوند دخالت کند، شاید خداوند دخالت کند؛ اگر حالا آن موضوع خیلی مهم باشد و آدم‌هایی هم که آنجا هستند خیلی صالح باشند. این حس را در خیلی چیزها می‌بینم، ولی اصلاً این حرف‌ها نیست. اگر الان تمام شیعیان، که فکر می‌کنند به هر حال دین اصلی دنیا را دارند و برحق‌اند، اشتباه واضحی در احکام و عقاید و این‌ها بکنند، کرده‌اند دیگر. حالا همیشه هم اقلیتی هست که آن اشتباه را نمی‌کند، و معمولاً خدا هم بیشتر به‌نوعی با همان اقلیت سروکار دارد.

می‌خواهم این روحیه را کنار بگذارید که خدا مسئول این است که مردم مدام مثلاً افکار عجیب و غریب مطرح کنند، هر روز جلسه بگذارند، بخواهند تصویب کنند و کتاب بنویسند، بعد مدام فرشته‌ها بخواهند بیایند که شما این اشتباه را نکنید. جاهایی که عقل چیزی را به‌راحتی می‌گوید، همان عقل کار فرشته‌ها را برای ما می‌کند؛ عقل هم چیزی است که خدا از آسمان فرستاده است. اگر جایی عقلتان کار نکرد، شاید حالا امدادهای الهی برسد، آن هم با شرایطی. به هر حال زیاد امیدوار نباشید به اینکه هر چیزی که شده درست است. می‌بینید کلاً عده‌ای احساسشان این است که هرچه شده به‌نوعی معقول بوده، چون اگر چنین نبود، خدا نمی‌گذاشت چنین شود.

حالا در شورای نیقیه هم اتفاق‌هایی افتاد. اسلام هم نیامده بود و این‌ها هم آدم‌های اصلی بودند؛ خیلی‌هایشان هم ممکن است آدم‌های خوبی بوده باشند. رفتند در جلسه‌ای که کنستانتین تشکیل داده بود نشستند و دربارهٔ اینکه خدا مسیح است یا نیست تصمیم‌گیری کردند. فکر نمی‌کنم در این جلسه کلاً فرشته‌ها رفته باشند؛ شیاطین احتمالاً آنجا خیلی فعالیت کردند که استدلال‌های آن کسی که آریوس را شکست داد به دل همه بنشیند. یک بار به شما گفتم؛ جالب است، استدلال اصلی آتاناسیوس این بود که اگر خدا مسیح نیست، ما که این‌همه مسیح را عبادت کرده‌ایم، پس مشرکیم؛ خب ما که مشرک نیستیم؛ پس لابد مسیح خدا بوده است. این واقعاً چیزی است که نقل می‌کنند که آنجا این استدلال را آورد: ما این‌همه مسیح را به‌عنوان خدا ستایش کرده‌ایم و مثلاً در جلساتمان از این حرف‌ها زده‌ایم. لابد از همین نوع استدلال‌هاست دیگر: اگر من کاری کردم، لابد، چون شده، خوب بوده که شده.

مثل استدلال قشنگی که در قرآن از طرف کسانی هست که نمی‌خواهند انفاق کنند: وقتی به آن‌ها می‌گویند اطعام کنید، می‌گویند ما چطور کسی را اطعام کنیم که اگر خدا می‌خواست به او غذا می‌داد؟ یعنی خب، این که گرسنه است، چیزی است که در جهان واقع شده؛ خدا خواسته این گرسنه باشد؛ من چطور بروم با خواستهٔ خدا مخالفت کنم؟ ولی این استدلال‌ها همه در همان حد خنده‌دار است که ما این کار را کردیم، پس لابد درست بوده است. می‌گوید خدا تا حالا جلوی ما را نگرفته؛ الان هم اگر داریم اشتباه می‌کنیم، خدا جلوی ما را نگرفته است؛ ما نادیده کردیم، رأی آورد؛ پس درست است. بنابراین هر کاری من می‌کنم درست است؛ خدا که جلوی مرا نمی‌گیرد.

کسی پرسید که در قرآن از انجیل سخن گفته می‌شود؛ آیا انجیلِ اصل وجود دارد یا ندارد و این حرف‌ها. در جواب این سؤال، سؤال من این است که آیا تورات اصل وجود دارد؟ وقتی در قرآن می‌گویید کتاب تورات، کتاب انجیل، فکر می‌کنید یعنی کتابی این‌طور نوشته شده و نتیجه‌اش این است که پس باید اصلی وجود داشته باشد؛ اصلاً چنین نیست. تورات در زمان حضرت موسی نوشته نشد و اصولاً وقتی گفته می‌شود تورات، منظور حرف‌ها و تعالیم حضرت موسی است؛ اصلاً واژهٔ تورات هم یعنی همین: تعالیم. وقتی از کتابی یاد می‌شود، کتاب تورات و کتاب انجیل، یعنی حضرت موسی تعالیمی داد و این تعالیم اسمش تورات است. این‌ها مقدس‌اند و هدایت و نور در آن‌ها هست؛ بخشی‌اش را، خلاصه، نوشتند و بخشی‌اش را ننوشتند.

کتاب در اینجا به معنای کلی است، نه به معنای چیزی نوشته‌شده. انجیل هم به همین معنا تعالیمی است که حضرت مسیح داد؛ حالا چیزهایی‌اش را نوشتند و چیزهایی‌اش را ننوشتند. فکر می‌کنم در واقع نباید دنبال انجیل به معنای چیزی بگردیم که جلد گرفته باشد و کلماتی در آن نوشته شده باشد. از قرآن برنمی‌آید که انجیلی که به آن اشاره می‌شود نوشته شده، به این معنا که به کتابی مجلد تبدیل شده باشد؛ به همین دلیل که ما به‌طور بدیهی می‌دانیم تورات چنین نبود. آنچه از نظر تاریخی می‌دانیم این است که ده فرمان را نوشتند و در تابوت عهد گذاشتند، و چیزهایی از احکام هم در زمان خود حضرت موسی و جانشینانش نوشته شده بود؛ و بعداً به این پنج کتاب چیزهایی اضافه شد. در کتاب‌هایی که اضافه شد، زبور داوود هست که در قرآن به آن اشاره می‌شود؛ یعنی این‌طور نیست که همه‌اش هم چرند و پرت و پلا باشد. بخشی‌اش تاریخ قوم یهود و این حرف‌هاست.

به هر حال فکر نمی‌کنم در زمان حضرت مسیح کسی قلم برمی‌داشت و کتابی به اسم انجیل کتابت می‌کرد؛ نه، لزوماً نه. اینکه به حضرت مسیح وحی می‌شد و حضرت مسیح مثلاً تحت وحی الهی در شریعت تخفیف می‌داد و حرف‌هایی می‌زد، این‌ها همه درست است؛ هم دربارهٔ تورات و هم دربارهٔ انجیل درست است. ولی اینکه آیا این‌ها به‌صورت مکتوب درآمدند و حضرت مسیح مثلاً می‌گفت کسی بنویسد یا حفظ کند، لزوماً چنین نیست. ما چیزی دربارهٔ قرآن می‌دانیم و فکر می‌کنیم هر جا در قرآن گفته می‌شود کتاب، یعنی همین: اینکه وحی شود و نوشته شود و به یک کتاب تبدیل شود؛ ولی لزوماً چنین نیست. فکر می‌کنم تورات در قرآن یعنی تعالیم حضرت موسی و جانشینانی که آمدند و آن را تأیید کردند، و انجیل هم یعنی تعالیم حضرت عیسی که بشارت در آن بوده است؛ اصلاً واژهٔ انجیل یعنی بشارت. مسیح با خودش بشارت آورد و حرف‌هایی که می‌زد بیشتر حرف‌های تبشیری بود.

فکر می‌کنم بخشی از آنچه اسمش انجیل است، یعنی انجیل واقعی، در همین چیزهایی که نوشته شده هست: کلام حضرت مسیح. ببینید، این بخش‌هایی از انجیل که داستان زندگی عیسی را روایت می‌کنند ربطی به انجیل به معنای قرآنی‌اش ندارند. انجیل به معنای قرآنی‌اش کلام مسیح و تعالیم مسیح است و چیزهایی که بخشی‌اش واقعاً مستقیماً وحی الهی بوده است؛ یعنی برای من به‌نوعی این حس را دارد که انگار مثلاً چیزهایی را می‌گفته است. ببینید، اینکه این چیزهایی را که الان در اختیار داریم انجیل بنامیم، اسماً درست است دیگر؛ برای اینکه این‌ها در واقع بخشی از همان تعالیم حضرت عیسی است که حالا تا حدودی کوشیده‌اند این‌طور بنویسند، و در هر واقعه‌ای هم که نقل می‌شود، خلاصه سخنی از حضرت عیسی می‌آید. بنابراین با گفتن اینکه این‌ها انجیل‌اند، راه دوری نرفته‌ایم. فقط موضوع این است که همان‌طور که تورات خوب نوشته نشده، این‌ها هم خوب نوشته نشده‌اند.

فکر می‌کنم انجیل مجموعهٔ تعالیم و حرف‌های حضرت مسیح است که بخشی‌اش مطمئناً مستقیماً مستند به وحی الهی بوده، همان‌طور که دربارهٔ حضرت موسی بوده، و بخشی‌اش هم نبوده است. اساس انجیل تبشیر بوده است، مثل همان تخفیف دادن در شریعت و امیدوار کردن؛ و این لحن عیسی، همان‌طور که در انجیل‌های موجود هست، همین‌طور بوده و مردم را به‌نوعی بیشتر امیدوار می‌کرده است. و اینکه باید دنبال این بگردیم که حضرت عیسی مثلاً دستور کتابت انجیلی را به کسی داده و این حرف‌ها، فکر می‌کنم از قرآن برنمی‌آید؛ صرفاً از واژهٔ کتاب نمی‌شود نتیجه گرفت که کتابی به معنای چیزی جلدگرفته وجود دارد. از نظر تاریخی به نظر نمی‌آید که در اطراف حضرت مسیح کسی وجود داشته که کتابت می‌کرده است؛ خیلی بعید است. هیچ‌کس ادعا نمی‌کند که چیزی در زمان حضرت مسیح نوشته شده است؛ همین انجیل‌های موجود هرچه هست، بعد از حضرت عیسی نوشته شده‌اند.

نکته‌ای که در صدد بودم بگویم، نکتهٔ مهمی نیست و فقط محض یادآوری می‌گویم؛ شاید واقعاً بشود این حرف را هم نزنیم. اختلافی میان مسیحیان بعد از حضرت مسیح وجود دارد که فکر می‌کنم به‌نوعی معنادار است و شاید برای ما هم معنا داشته باشد. حضرت مسیح وعدهٔ بازگشت داده است، و به نظر می‌آید احساس عمومی، بیشتر در آن طیف اورشلیمی‌ها، این است که حضرت مسیح به‌زودی برمی‌گردد و پادشاهی را به دست می‌گیرد. این غیبتی طولانی‌مدت است، و احساسی که به نظر می‌آید در قرن اول ایجاد شده و مدام در واقع تشدید می‌شود این است که این انتظار به طول می‌کشد؛ احساس می‌کنند که پس چه شد این ظهور ملکوت خداوند، که مسیح برمی‌گردد و ملکوت خداوند ظهور می‌کند. چنین احساسی در قرن اول به‌شدت وجود دارد؛ در خود انجیل‌ها می‌بینید و در نامه‌های پولس هم می‌بینید.

می‌خواهم تأکید کنم که در آن گرایش انطاکیه، به‌توسط پولس، این عقیده به‌نوعی بیشتر شبیه چیزی می‌شود که ما به آن معتقدیم. پولس رسماً اعلام می‌کند که ملکوت خدا ظهور کرده است: همین الان ما در زمانی زندگی می‌کنیم که ملکوت خدا ظهور کرده است؛ اینکه اصلاً به فکر این باشید که مسیح می‌خواهد برگردد و تازه ملکوت را با خودش بیاورد و پادشاهی و این حرف‌ها، این‌ها را کنار بگذارید؛ همین که می‌بینید دنیا این‌طور شده و مردم این‌طور شده‌اند، نشانهٔ ظهور ملکوت خداست. وقتی مسیح مصلوب شد، یا به قول او، پذیرفت که مصلوب شود، این با خودش ظهور ملکوت خداوند را آورد؛ یعنی خداوند انگار نوعی حکومت را در جهان به عهده گرفت که پیش از آن در واقع نداشت. من نمی‌خواهم از آن مسیحیت انطاکیه دفاع کنم؛ می‌خواهم بگویم گرایشی عمومی هست به اینکه آن‌ها منحرف بودند و آن‌هایی که در اورشلیم بودند راست می‌گفتند، ولی این نمونه‌ای از اختلافی است که فکر می‌کنم آن‌ها در آن حق داشتند. آن‌ها متوجه این بودند که ظهور ملکوت خداوند به این معنا نیست که مسیح همین الان از آسمان بیاید و لشکرکشی کند و دنیا را به معنای پادشاهی‌اش بگیرد؛ بلکه همین الان، با ظهور مسیح و خروجش، ملکوت در جهان حاکم شد.

فکر می‌کنم توجه به مسئلهٔ نبوت و سلسلهٔ انبیا و داستان‌های انبیا، و مخصوصاً بحث‌هایی که در قرآن دربارهٔ اهل کتاب هست، بخش نسبتاً وسیعی از آیات قرآن را در بر می‌گیرد و خیلی مهم است که این چیزها را خوب بفهمیم. هدفی که از اول داشتم این بود که وقتی دربارهٔ مسیحیت و تاریخ مسیحیت بحث کردم، یک دور آیاتی را که در قرآن در مقابله با مسیحیان آمده مرور کنم و مثلاً بگویم بعضی از این بحث‌ها احتمالاً به چه چیزهای تاریخی اشاره می‌کند. از این صرف‌نظر کردم، چون در بحث‌هایی که با اهل کتاب هست معمولاً مستقیماً ذکر نمی‌شود که با چه کسی است و چه کسی مورد خطاب است: یهودیان‌اند، مسیحیان‌اند، هر دوی آن‌ها هستند یا کس دیگری است. دست‌کم تا وقتی یهودیت و بنی‌اسرائیل را خوب نشناسیم، تفکیک اینکه کدام آیات بیشتر به کدام رفتارها و کدام قوم می‌خورد کمی سخت است. نتیجه‌ای که گرفتم این است که فعلاً دربارهٔ آیاتی که در قرآن به مسیحیان مربوط است بحث نکنم. تقریباً همهٔ آیه‌هایی را که به خود حضرت مسیح و زندگی حضرت مسیح مربوط است به‌نوعی مرور کردم، ولی بحث‌هایی دربارهٔ انحرافات مسیحیانِ اهل کتاب هست که مخصوصاً در سوره‌های اول قرآن زیاد است، و این‌ها را می‌خواهم به بعد از بحث دربارهٔ یهودیت موکول کنم تا آن آیه‌ها را با شناختن اینکه کدام‌هایشان به چه کسی مربوط است و به چه اشاره می‌کنند و کدام‌ها به هر دو مربوط است مرور کنم. فکر می‌کنم درک مباحث میان قرآن و اهل کتاب کلاً برای فهمیدن قرآن ضروری است. حجم نسبتاً خوبی از قرآن را گرفته است و فکر می‌کنم لازم است بفهمیم که این‌ها ضروری‌اند و در هر کدامشان در واقع چه نوع استدلالی دارد می‌شود.

کاری که می‌خواهم بکنم در واقع کمی کلی‌تر از بحث کردن صرفاً دربارهٔ یهودیت است. می‌خواهم روی این موضوع متمرکز شویم که اصولاً این شریعت، که مخصوصاً از زمان حضرت موسی تا زمان حضرت عیسی در واقع ادامه پیدا کرد، چیست؛ و این واقعه که به نظر می‌آید قرآن هم تأیید می‌کند که خداوند قومی را در زمین به‌عنوان حاملان این شریعت انتخاب کرد، و این‌ها تاریخی را در واقع گذراندند تا زمان حضرت مسیح که سرانجام به‌نوعی از افتخار حمل شریعت محروم شدند، و بعد این شریعت و نبوت به آن شاخهٔ اسماعیلی منتقل شد. اصلاً کل این ماجرا که شاخه‌ای اسحاقی از ابراهیم وجود دارد و بعد شاخه‌ای اسماعیلی، به نظر من اینجا معمایی وجود دارد. اصولاً خداوند شریعت را برای چه می‌آورد؟ چرا چند جور شریعت داریم؟ چرا در خاندان قرار داده شده است؟ نمی‌خواهم دربارهٔ نبوت، به اصطلاح بحث‌های نبوت عامه، بحث کنم. اینکه اصلاً خداوند ابراهیم را انتخاب کرد و در ذریه‌اش نبوت و شریعت و کتاب قرار داد، بعد قوم یهود به‌عنوان قومی برگزیده که مثلاً در زمین کارهایی می‌کردند و شریعت به آن‌ها اختصاص داده شده بود، و اینکه بنی‌اسرائیل وجود دارند و بنی‌اسماعیل وجود دارند؛ آن‌ها تاریخی را طی کردند، بعد این شریعت از آنجا به اینجا آمد و انگار در چند مرحله این شریعت دارد اصلاح می‌شود. اصلاً کل این ماجرا چیست؟ خودمان داریم به چه می‌رسیم؟

فکر می‌کنم برای فهم اینکه سرانجام کل این ماجرا به پیامبر و قرآن ختم می‌شود و اینکه به‌نوعی شریعتی به دست ما رسیده، و برای فهم خود شریعت و تحولات تاریخی‌اش، مهم است که این چیزها را به‌نوعی بفهمیم. به هر حال نمی‌خواهم دربارهٔ نبوت عامه بحث کنم، ولی می‌خواهم دربارهٔ سؤال‌هایی که اینجا وجود دارد بحث کنم: اینکه کلاً این شریعت برای چه داده شده است؟ چرا به یک قوم داده شده است؟ چرا قومی برگزیده شده است؟ چرا در نسل ابراهیم قرار داده شده است؟ چرا این انتقال؟ چرا اول همهٔ پیامبران آن‌ورند و بعداً به این‌ور منتقل می‌شوند؟ این‌ور کعبه‌ای ساخته شده، رهایش کردند و رفتند آن‌ور و معبد سلیمان را ساختند؛ بعد، خلاصه، مسیح که می‌آید، ماجرا دوباره برمی‌گردد و قبله به سمت کعبه برمی‌گردد. به نظر می‌آید اینجا، خلاصه، بحث زیادی برای مطرح شدن وجود دارد. یعنی نمی‌خواهم صرفاً تاریخ انبیا را بگویم؛ می‌خواهم تاریخ همین شریعت را، به این معنای خاص، یعنی تاریخ کتاب و اهل کتاب را، بگویم که از ابراهیم شروع می‌شود و در این دو شاخه به‌نوعی ادامه پیدا می‌کند؛ و به نظر نمی‌آید که مسائل هم خیلی بدیهی و روشن باشند. کمی جا برای بحث کردن هست.

قطعاً بخش عمده‌ای از موضوع به بنی‌اسرائیل و قوم یهود اختصاص پیدا می‌کند که در قرآن هم خیلی زیاد درباره‌شان حرف می‌شنویم. در عین اینکه اسرائیل و تجاوز اسرائیل مثلاً به فلسطین و این‌ها را محکوم می‌کنیم، انتظار نداشته باشید که بیایم بگویم قوم یهود مثلاً آدم‌های بدی بودند و این حرف‌ها. همان‌طور که کوشیدم عقاید مسیحیت را با لحنی مثبت و در جهت فهم عمیقش خوب بیان کنم، می‌کوشم عقاید یهودیان را هم، که همچنان به آن ایمان دارند، خوب بیان کنم.