او در این جلسه نیمهٔ دوم مقالهای را میگوید که پیشتر برایش سه سخنرانی دربارهٔ معجزه در قرآن گذاشته بود: انتقاد از تعریف جاافتادهٔ میراکل، تعریفی جدید و بررسی برهان هیوم. ابتدا تعریف جاافتاده و واژگان قرآنی را میآورد، بعد تعریف خود را با چند داستان توضیح میدهد و به برهان هیوم و اصلاحهایش میرسد. در پایان به حدیثشناسی و پرسشها میپردازد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
یادآوری جلسات معجزه چیست
نزدیک به یک سال و نیم پیش، در ماه رمضان، در سه سخنرانی با عنوان «معجزه چیست؟» به این پرسش پرداختم که اگر بخواهیم از دیدگاه قرآن تعریفی برای معجزه بیاوریم، تعریف قرآنیِ معجزه چیست. در آن جلسه اشاره کردم که ماجرای آن سخنرانیها این است که از من دعوت شده بود مقالهای با عنوانی مثل «دیدگاه قرآنی نسبت به معجزه» بنویسم، برای کتابی که — اگر اشتباه نکنم — دانشگاه بیرمنگان قرار است چاپ کند و عنوانش «فلسفهٔ تحلیلی اسلامی» است؛ قرار بود بخشی از آن را من دربارهٔ معجزه و دیدگاه اسلامی بنویسم. طبعاً فضای آن مقاله چنین بود که باید حالت بحثهای فلسفهٔ تحلیلی را داشته باشد. آنچه در آن سه سخنرانی گفتم بیشتر بخش مقدمهٔ بحث بود، یعنی اینکه دیدگاه قرآن نسبت به معجزه چیست؛ این بخش در مقالهٔ اصلی هم یک سکشن است. اشاره هم کردم که این بحث ادامهای فلسفی دارد که در آن جلسات مناسبت نداشت بگویم، و سرانجام سخنرانی چهارمی لازم بود تا بگویم آن بخشهای فلسفی چگونه است.
امیدوارم کسانی که برای شنیدن بحثهای پیشین آمدهاند توجه کنند که من به هر حال روزی باید بخشی از این بحثها را در جلسات مربوط به احکام مطرح میکردم. کاری که در این جلسه میخواهم انجام بدهم این است که محتوای بخشی از نیمهٔ دوم آن مقاله را بگویم: انتقاد از تعریف میراکل در سنت فلسفهٔ تحلیلی، ارائهٔ تعریفی جدید، و بررسی برهان هیوم.
در مباحث فلسفهٔ دین دربارهٔ معجزه، من «معجزه» را بهعنوان ترجمهٔ «میراکل» به کار میبرم، در حالی که تعریف معجزه در کلام اسلامی با میراکل در سنت فلسفهٔ تحلیلی کاملاً متفاوت است. این اشکالی ندارد؛ اشکال آنجا پیش میآید که بخواهم معجزه را به معنای اسلامیاش به کار ببرم. بنابراین شاید یک راه این باشد که «میراکل» بگوییم و منظورمان چیزی باشد که در غرب بهعنوان تعریف میراکل جا افتاده است، و «معجزه» را برای تعریف اسلامیاش به کار ببریم.
فرض من این است که آن بحثهای قبلی را تکرار نمیکنیم، جز شاید در حد یکی دو دقیقه یادآوری. میخواهیم از بحثهایی که پیشتر دربارهٔ دیدگاه قرآن در مورد معجزه کردم، تعریف جدیدی برای مفهوم میراکل یا معجزه به دست بیاوریم که جنبهٔ فلسفی داشته باشد، بتوان آن را در کانتکست فلسفهٔ تحلیلی بیان کرد و با زبان فلسفهٔ تحلیلی هماهنگ باشد.
بهعنوان مقدمه، بگذارید اول این تعریفها را جا بیندازیم. طبعاً دربارهٔ تعریف میراکل، مثل هر مفهوم دیگری در فلسفهٔ تحلیلی، اختلافنظرهایی وجود دارد؛ ولی بهطور کلاسیک آنچه جا افتاده این است — از قدیم تعریفهای نسبتاً مشابهی وجود داشته، اما این تعریف بیشتر به نام هیوم شناخته میشود — که میراکل پیشامد یا اتفاقی است که قوانین طبیعی (نچرال لا) را نقض میکند، یا بیرون از روال طبیعی (کورس آو نیچر) است و آن را به هم میریزد، و با دخالت یک ایجنت ماوراءطبیعی صورت میگیرد. لازم نیست بگوییم توسط خداوند صورت میگیرد؛ ممکن است ایجنتی باشد که این کار را انجام میدهد، و کسی بگوید ملائکه فاعل معجزهاند. به هر حال امری طبیعی نیست: قوانین و روالهای طبیعی به وسیلهٔ پدیدهای ماوراءطبیعی نقض میشوند، و به چنین پدیدهای معجزه میگوییم.
مثلاً فرض کنید رود نیل میشکافد و بنیاسرائیل از آن عبور میکنند. رود نیل بهطور طبیعی نمیشکافد؛ این کاملاً نقض است. مولکولهای آب بهطور طبیعی آنجا هستند و حالا باید گویی با نیرویی ماوراءطبیعی کنار بروند، راهی باز شود که بنیاسرائیل از آن عبور کنند، و بعد به موقع بسته شود. اینجا روال طبیعی به هم ریخته است، و دخالت نیروهای ماوراءطبیعی هم روشن است: خداوندِ ربِ موسی این کار را انجام میدهد؛ اینکه با ایجنت باشد یا بدون ایجنت، اهمیتی ندارد.
بر این تعریفِ جاافتادهٔ فلسفهٔ تحلیلی طبعاً انتقادهایی از درون خود فلسفهٔ تحلیلی بوده و هست، و در دو سه دههٔ اخیر انتقادها بیشتر هم شده است. هیوم، بیش از ۲۰۰ سال پیش، فیلسوفی مابعدنیوتونی بود که در قرن هجدهم آغازگر بسیاری از بحثهایی بود که هنوز در فلسفهٔ تحلیلی زندهاند؛ مثلاً بحثهایی که دربارهٔ علیت کرده است. او مقالهٔ بسیار معروفی دارد که شاید از پرارجاعترین مقالههای فلسفی غرب باشد، با عنوان «آب مرکلس»، یعنی «در باب معجزات»؛ همین تعریف در آنجا ارائه شده است، و برهان معروفی هم از هیوم در آنجا هست که در این جلسه میخواهم دربارهٔ آن صحبت کنم.
پیش از آنکه برهان هیوم را بگویم، اشاره کنم که مفهوم معجزه در کلام اسلامی تفاوتهایی دارد که از واژگانش هم پیداست. میراکل از نظر ریشهٔ واژه یعنی چیزی شگفت، چیزی که آدم را به شگفتی وادارد؛ ریشهاش هممعنا با «واندر» است. اما معجزه از عجز و عاجز کردن میآید. در کلام اسلامی، وقتی از معجزه سخن میرود، مقصود کارهایی است که رسولان انجام دادهاند و از بشر برنمیآید، و همین تأیید رسالتشان بوده است: اینکه کسی کاری بکند که دیگران از انجامش عاجز باشند.
تشخیص معجزه و تعریف هیوم
دربارهٔ اینکه چگونه میتوان تشخیص داد چیزی معجزه است، در کلام بحثهای زیادی هست. آنچه من میخواهم بر آن تأکید کنم این است که وقتی دربارهٔ مفهوم معجزه در کلام صحبت میکنیم، این مفهوم تا اندازهای محدود به دایرهٔ نبوت و رسالت است؛ در حالی که در فلسفهٔ تحلیلی، وقتی از میراکل صحبت میشود، همین امروز هم ممکن است مثالهایی از نوع دیگری بیاورند. مثال معروفی از هالند هست که میخواهد همین تعریف را زیر سؤال ببرد: فرض کنید فرزند مادری روی ریل قطار میرود و قطاری که از آنجا عبور میکند ناگهان به دلیلی عجیب و غریب ترمزش کشیده میشود و میایستد و بچه نجات پیدا میکند؛ چنین پدیدهای را مثالی از میراکل میآورد — مثلاً مادرش دعا کرده و چنین اتفاقی افتاده و دخالتی ماوراءطبیعی در کار بوده است.
مثال دیگر را کسی در یکی از مقالات عمومیای که در سالهای اخیر دربارهٔ میراکل نوشته شده، بهعنوان اتفاقی واقعی آورده است: در کلیسایی، نمیدانم کجا، یک روز مثلاً ۱۲ نفر از دختران گروه کر همزمان غیبت کردند؛ دربارهٔ ۱۲ نفر هم مطمئن نیستم درست باشد. همیشه وقتی اینطور صحبت میکنم، یاد ماجرایی میافتم که خدابیامرز ژان کلود کریر، فیلمنامهنویس و هنرمند معروف فرانسوی، وقتی به ایران آمده بود از همکاریاش با ژان لوک گدار تعریف کرد. گفت یک روز گدار هیجانزده پیش من آمد و گفت ایدهٔ فوقالعادهای برای فیلم دارم، بیا با هم کار کنیم. گفتم ایده چیست؟ گفت ببین، مردی — شاید هم زن باشد — یک روز صبح راه میافتد و به سمت سوئیس میرود، شاید هم جای دیگری برود؛ بین راه ماشینش مشکلی پیدا میکند، شاید هم پیدا نکند. همینطور ایدهاش را میگفت و هیچکدام از چیزهایی که میگفت قطعی نبود. حالا من هم نمیدانم این کلیسا کجا بوده و تعداد دخترها چند نفر بوده است.
اتفاقی که افتاده این است که اینها همزمان، روزی که تمرین داشتند، نیامدند و سقف کلیسا فروریخت؛ هر کدامشان هم به دلیلی نیامده بود: یکی بیمار شده بود، ماشین یکی پنچر شده بود، یکی دلیل دیگری داشت. این ماجرا در آن زمان در مطبوعات هم بهعنوان نمونهای از معجزه در دوران معاصر منتشر شد. این به یک معنا میراکل هست، ولی معجزه نیست. میراکل است به این معنا که به نظر میآید اتفاقی بسیار عجیب افتاده که اصلاً طبیعی نیست: احتمال اینکه ۱۲ نفر همزمان روزی غیبت کنند که بعداً چنین اتفاقی میافتد، چنان است که آدم تقریباً حس میکند نمیشود آن را همینطوری توجیه کرد؛ و چون به کلیسا و دختران گروه کر و امور دینی مربوط بوده، حسی هست که در این ماجرا امری ماوراءطبیعی وجود داشته است. بنابراین از نظر محدوده، میان میراکل و معجزه اصولاً تفاوتی وجود دارد.
آنچه در واقع اتفاق افتاده این است که معجزه در کلام و میراکل تمایزهایی با هم دارند. مثلاً در مورد میراکل، اینکه کس دیگری باشد که عاجز شود جزو تعریف نیست؛ چون قانون طبیعی و روال طبیعی نقض میشود، معلوم است که انسان نمیتواند این کار را انجام بدهد. علت اینکه دخالت ماوراءطبیعی در آنجا تثبیت میشود همین است که روشن است از بشر برنمیآید قوانین طبیعت را نقض کند یا خلاف روال طبیعی کاری انجام بدهد. خواستم این روشن باشد.
ادامه تعریف و تثبیت بحث
اگر در طول این صحبتها اشارهٔ خاصی نکردم، هر جا «معجزه» یا «میراکل» میگویم، منظورم همان معنای هیومی است. اصلاً این را تثبیت کنیم که میخواهیم دربارهٔ همان تعریف هیوم بحث کنیم، که تعریفی جاافتاده در فلسفهٔ تحلیلی است، هرچند بعضیها احساس خوبی به آن ندارند. کاری که من انجام دادهام این است که بگویم از تعریف معجزه میتوان تعریفی درآورد، و بکوشم نشان بدهم که این تعریف از تعریف جاافتاده مناسبتر است — چیزی مثل درخواستی برای بازنگری در تعریف میراکل — و نیز بگویم با این تعریف جدید چگونه میتوان با برهان هیوم برخورد کرد و از دیدگاهی که اینجا بحث میشود، چه چیزی از برهان هیوم به دست میآید.
بگذارید خیلی خلاصه یادآوری کنم. تأکید من در آن سخنرانیها بر این بود که ما در قرآن هیچ تکواژهای نداریم که بهعنوان معجزه به کار رفته باشد و بتوانید آن را جای میراکل یا معجزه بگذارید، و این باید از اول کنجکاویبرانگیز باشد، چون خود پدیدهها را در قرآن داریم. مثلاً دریای نیل شکافته میشود، حضرت مسیح بدون پدر متولد میشود، عصای موسی به مار تبدیل میشود؛ اینها همه در قرآن هست، اما با یک کلمهٔ مشخص — مثلاً «معجزه» یا «میراکل» — به آنها اشاره نمیشود. پس اینها چیستند؟ با ارجاع به بحثهایی که در آن جلسات کردم، اینها در قرآن «آیات بیّنات نازلشده»اند؛ این عبارتی است که برای اشاره به چنین پدیدههایی از آن استفاده میشود.
اگر خیلی خلاصه بخواهم بگویم، «آیه» در قرآن مفهومی کاملاً عام است که مشابهش را ما امروز «نشانه» میگوییم. «آیاتالله» یعنی پدیدههایی که میبینید و بر صفتی در خداوند یا بر وجود خداوند دلالت میکنند؛ از نظر قرآن همهٔ جهان آیاتالله است و اینها نشانههایی از خداوندند. بنابراین گویی واژهای در قرآن دارید که جای واژهٔ «نشانه» نشسته است. در همین مقاله مثال هم زدهام که واژهٔ آیه در قرآن لزوماً در کانتکست دینی به کار نمیرود؛ واقعاً مثل همین واژهٔ «نشانه» است که امروز در نشانهشناسی هر چیزی که دلالت کند، نشانه است. مثلاً «آیت ملکه» یعنی نشانهٔ پادشاهیاش این است که تابوت عهد را برایتان میآورد. نشانهٔ پادشاهی هم داریم؛ چنین نیست که آیه لزوماً به معنای چیزی باشد که به خداوند یا به مسائل دینی مربوط است، و میتوان این واژه را در کانتکستی سکولار هم به کار برد.
«آیات نازلشده» یعنی چه؟ همانطور که در آن جلسات توضیح دادم، همهچیز نشانهٔ خداوند است، ولی همهٔ آدمها این نشانهبودن را نمیفهمند. شب و روز جزو آیاتالله است؛ آیا همهٔ مردم وقتی شب میآید و روز میشود، احساس میکنند نشانهای قطعی از ربوبیت خداوند را دیدهاند؟ نه. آیا مردم میفهمند که سخنانی که پیامبران میگویند نشانهٔ این است که از جانب خداست؟ نه. پس برای آدمهایی که از نظر شناختی به اندازهٔ کافی رشد نکردهاند و آنقدر صعود نکردهاند که آیات را ببینند، آیات نازل میشود. نازلشدن آیات یعنی اتفاقهایی میافتد که طبعاً در روال طبیعی نیست.
نازلشدن دقیقاً همین حس را دارد. چیزی که طبیعی است — مثلاً تولد یک بچه — حالت معجزهآسا دارد؛ آیا مردم این را احساس میکنند؟ نه. اما اگر یکدفعه نیل شکافته شود، این چیزی است که مردم احساس میکنند؛ دقیقاً جایی که امری طبیعی نیست و در روال طبیعی نمیگنجد، ممکن است مردم یکدفعه متوجه شوند. به آنچه در روال طبیعی است عادت کردهایم: بچه است، متولد میشود، چیزی نیست؛ خورشید طبق روال طبیعیاش طلوع میکند؛ روز و شب و همهچیز حالت عادت پیدا میکند. باید امری خارقالعاده باشد و این عادت را بشکند، تا مردمی که به آن میزان از رشد شناختی نرسیدهاند که با نگاه به جهانِ طبیعی و روالهای روزمره درک کنند همهچیز نشانهٔ ربوبیت است، وقتی آیه نازل میشود و اتفاقهای خاصی میافتد، بتوانند چنین چیزی را بفهمند. بنابراین «آیات نازلشده» تا اندازهای به مفهوم معجزه نزدیک میشود.
کلمهٔ «بیّنه» را هم باید بیاوریم تا مطلب روشن باشد. ممکن است آیات نازلشدهٔ بسیاری وجود داشته باشد که حالت بیّنه نداشته باشد. مثلاً اتفاقی که برای حضرت صالح افتاد — شتری که احتمالاً از دل کوه بیرون آورد — کسی نمیتواند انکار کند که حالتی معجزهآسا دارد. اما فرض کنید کسی کاری انجام بدهد که در روال طبیعی انجامشدنی نیست و به این معنا آیات نازلشدهای ارائه کند، ولی مردم نفهمند که این آیهای نازلشده است. معجزه این ویژگی را دارد که مردم میفهمند؛ یعنی شواهد کافی (اویدنس) دارند که این آیهای نازلشده و کار یک ایجنت الهی است.
فرض کنید با قومی سروکار دارید و یکی از قوانین فیزیک را طی آزمایشی نقض میکنید. روال طبیعی و قانون طبیعی به هم خورده و احتمالاً ایجنتی ماوراءطبیعی کاری انجام داده است، اما آن بیچارهها نمیفهمند؛ اصلاً قانون طبیعیاش را نمیدانستند. فرض کنید روزی که آن کسوف معروف رخ داد — که ادینگتون رصد کرد و نشان داد نور تحت تأثیر جاذبه انحنا پیدا میکند و بنابراین نظریهٔ نسبیت عام در برابر نظریهٔ نیوتون تأیید شد — پیامبری بیاید و بگوید من امروز نمیگذارم این نور انحراف پیدا کند؛ طبق همان قوانین قبلی رفتار خواهد کرد. مردم چه میدانند نسبیت چیست! این پیامبر کمی ناشی است؛ باید کاری کند که مردم بیّنه داشته باشند و بفهمند که این کاری معجزهآساست.
ماجرای موسی نمونهٔ این است. ممکن است مردم نفهمند که وقتی موسی عصا را میاندازد و مار میشود، آیهای نازل شده، خداوند دخالت دارد و این شخص پیامبر خداوند است. اما وقتی آن نمایش ترتیب داده میشود و جادوگران میآیند و میکوشند همان کار را انجام بدهند، و بعد مار حضرت موسی ریسمانهای آنها را میخورد و آنها به سجده میافتند، بیّنه کامل میشود؛ یعنی همهٔ آدمهایی که آنجا شاهدند میفهمند که این دیگر جادوگری نیست، چیز دیگری است. آن نمایش، یعنی حواشیای که وجود دارد، بیّنهبودن معجزه را ثابت میکند. این نمونهٔ داستانی قرآنی است که در آن اویدنس در خود عملی که انجام شده نیست؛ کانتکستی که پدید میآید، برای آدمهایی که آنجا حاضرند اویدنس ایجاد میکند.
از این شهودی که از مفهوم نسبتاً پیچیدهٔ معجزه در قرآن داریم، فکر میکنم میتوان تعریفی دستکم سهجزئی، یا چهارجزئی، درآورد. آنچه در این مقاله نوشتهام این است: پدیدهٔ «ام» را میراکل مینامیم اگر مشاهدهگری (آبزرور) به نام «او» وجود داشته باشد بهطوری که، اولاً، «ام» دلالت دینی (سیگنیفیکنس) داشته باشد، یعنی بر مفهومی یا حقیقتی دلالت کند؛ شرط دوم این است که خارج از روال طبیعی باشد؛ و شرط سوم این است که مشاهدهگر «او» اویدنس کافی داشته باشد که این دو بند اول برقرارند.
این تعریف از جهاتی پیچیدهتر از تعریف جاافتادهای است که هیوم میگوید و معمولاً مطرح میشود. اولاً در تعریف هیوم وجود مشاهدهگر فرض نمیشود؛ گویی پدیدهای معجزه است حتی اگر کسی آن را نبیند. ثانیاً معمولاً سخن از این است که قانون طبیعی نقض میشود، و این هم در تعریف ما نیست. ادامهٔ این مقاله و این سخنرانی چند مثال است تا روشن کنم این تعریف با شهودی که از مفهوم معجزه داریم و میخواهیم آن پدیده را تعریف کنیم، هماهنگتر است. بنابراین تفاوتها این است که در تعریف ما حرفی از نقض قانون طبیعی نیست، و در تعریف هیوم حرفی از اینکه مشاهدهگری باید وجود داشته باشد و اویدنسی باید وجود داشته باشد، نیست. هیوم کوشیده است تعریفی عینی (آبجکتیو) ارائه کند، در حالی که دربارهٔ تعریف ما دستکم میتوان گفت کاملاً عینی نیست و عنصرهای ذهنی (سابجکتیو) در آن وجود دارد.
بگذارید یک لحظه از بحث فلسفی بیرون بیایم. آیا در دین، وقتی از معجزه سخن میرود، این احساس وجود ندارد که معجزه چیزی است که خداوند برای هدایت آدمها — چه در زندگی خصوصیشان و چه در جامعهای که پیامبر به سوی آن فرستاده شده — پدید میآورد؟
معجزه در بافت دین و رستاخیز
اولین مثال من این است: جهانی هست با خدایی به نام «تئو» که جهانی را خلق کرده است، و این جهان اصولاً از کراتی تشکیل شده که اتفاقاً طبق قوانین کلاسیک مکانیک حرکت میکنند. اسم تئو را گذاشتهایم «خدای بازیگوش»؛ کاری که انجام میدهد این است که هر از چندی این کرات را از مسیر طبیعیای که طبق قانون در آن حرکت میکنند منحرف میکند. آیا با شنیدن این، هیچ حسی به شما دست میدهد که اینجا مفهوم معجزه در کار است؟
مثالی هم هست که کسی در فلسفهٔ تحلیلی آورده — الان یادم نیست چه کسی دستکم برای اولین بار آن را گفته، چون بسیاری دیگر هم تکرارش کردهاند: فرض کنید خداوند در همین جهان خودمان، در صحرای آفریقا، در شبی تاریک یکی از دانههای شن را از مسیر خودش منحرف کند. آیا حس شما این است که این معجزه است؟ آیا به این میگویید معجزه؟ مگر نه این است که در مفهوم دینیِ میراکل، در آنچه ما میراکل مینامیم، باید قصد هدایتی در کار باشد: آدمهایی باشند که چیزی را نمیدانند و حقیقتی را میخواهید به آنها برسانید؟ در تعریف معجزه در کلام اسلامی، بهطور معمول آن حقیقت اصلی این است که این شخص پیامبر الهی است و باید حرفش را گوش داد. بنابراین اتفاقهایی که خداوند یا ایجنتهایش پدید میآورند باید فایدهای داشته باشد. اینکه یک دانهٔ شن در بیابانی منحرف شده باشد، چه چیزی دارد و چه ربطی به مفهومی دارد که ما از معجزه داریم؟
مثالهای زیادی ساخته شده و میتوان ساخت که نشان میدهد میراکل به این معنای هیومیِ جاافتاده با شهود ما از آنچه در کانتکستهای دینی میبینیم سازگار نیست؛ گویی دایرهٔ بسیار بزرگتری را میپوشاند تا مثالهای استانداردی که برای میراکل داریم، چه در زندگی خصوصی آدمها و چه در کانتکستهای دینی، مثلاً معجزاتی که پیامبران انجام دادهاند.
کاری که حالا میخواهم انجام بدهم این است که یکی دو مثال دیگر بزنم — دستکم به یکی از آنها بعداً در بحث دربارهٔ برهان هیوم هم رجوع میکنم — تا نکتهٔ بدیعی را که در این تعریف هست کمی جا بیندازم: اینکه تعریف میراکل باید جنبههایی ذهنی داشته باشد و وجود دستکم یک مشاهدهگر در تعریف میراکل لازم است. ما در خلأ میراکل نداریم. بحثی در حد یک پاراگراف — یادم نیست در نسخهٔ آخر مقاله حذفش کردم یا نه — که کمی مناقشهبرانگیز است، این است که آیا مشاهدهگر لازم است یا نه. مفهومی که ما از میراکل و معجزه داریم باید تأثیری بر آدمی بگذارد؛ در اتفاقی که میافتد باید حسی از هدایت باشد. چنین نیست که خداوند همینطوری دخالتی بکند بدون اینکه کسی ببیند و تأثیر بپذیرد.
مثالهای زیادی بوده که بعضیشان حذف شده است. فکر کنم به این اشاره کردهام: اگر دو سه معجزه باشد که برای مسیحیان خیلی مهم است، شاید مهمترین مثال میراکل در کانتکست مسیحیت رستاخیز مسیح (رزرکشن) باشد، اینکه مسیح مرده و دوباره زنده شده است. رستاخیز مسیح مهمترین نمونه و جلوهٔ میراکل است، تا جایی که گویی همهٔ ایمان مسیحی به پذیرش این معجزه وابسته شده است. اما رستاخیز مسیح بدون اینکه شاهدی وجود داشته باشد انجام شده است؛ داستان این است که او را میبرند و جایی میگذارند، و بعد حواریون میآیند و میبینند که نیست. بنابراین در زمان رستاخیز مشاهدهگری در کار نبوده است. با این حال رستاخیز، با اینکه مسلمانان به چنین چیزی معتقد نیستند، در این تعریف میراکل میگنجد. چرا؟ چون بعد مسیح آمده، بر حواریون ظاهر شده و به آنها اطلاع داده که زنده شده است؛ و شواهد — نبودن جسد، باز بودن در غار، به اضافهٔ ظهور مجدد مسیح — اویدنس کافی است برای اینکه حواریون ایمان بیاورند که این اتفاق افتاده است.
میخواهم بگویم مشاهدهگر به این معنا نیست که حتماً همان لحظه ببیند؛ باید کسی باشد که بتواند شهادت بدهد چنین اتفاقی افتاده، ولو خودش مستقیم مشاهده نکرده باشد. مشاهده با واسطهٔ دیدن مجدد مسیح و شواهدی که پیشتر دیده، کافی است تا اویدنس داشته باشد که این اتفاق افتاده است. بنابراین رستاخیز خارج از این تعریف نیست. علت اینکه در مقاله به آن اشاره شده این است که ممکن است برای مسیحیان این نگرانی پیش بیاید که مهمترین معجزهشان با مسئلهٔ مشاهدهگر کنار گذاشته شود.
مثالی هم الان به ذهنم رسید که سرانجام در نسخهٔ نهایی مقاله حذف شد. اگر آن را به پیامبران نسبت بدهیم، ممکن است کمی بیادبانه به نظر برسد، ولی حذفش به این دلیل نبود، چون میشد آن را مؤدبانه کرد. نسخهٔ اولیهاش چنین بود: فرض کنید پیامبری میتواند این معجزه را انجام بدهد که شتری را از دل کوه بیرون بیاورد. حالا اگر در بیابان گیر افتاده باشد و به غذا نیاز داشته باشد و شتری را از دل کوه بیرون بیاورد و هیچکس هم آنجا نباشد، آیا به چنین پدیدهای معجزه میگوییم؟ پرسش همین است. در کانتکست دینی به نظر میآید که او دارد برای خودش غذا تهیه میکند؛ بنابراین به نظر میآید که در کانتکست دینی، و از نظر کلام اسلامی و از لحاظ آنچه در قرآن میبینیم، این کار تأیید رسالت نیست.
حالا مثال را کمی تغییر بدهیم. فکر کنید قرار است فردا این معجزه را برای مردمش انجام بدهد و به بیابان آمده تا تمرین کند و ببیند که یک بار خراب نشود. پس دارد تمرینِ معجزه میکند، نه معجزه. معجزه آن وقتی است که آدمها میبینند، اویدنس برایشان هست و هدایت میشوند. اگر کار عجیب و غریبی را تنها برای خودش انجام بدهد یا تمرین کند، از نظر دینی به آن معجزه نمیگوییم؛ معجزه آنجاست که جلوی آدمها کاری میکنید، ایمان میآورند و اتفاقی برایشان میافتد.
اینها هم قابل مناقشه است؛ کسی میتواند بگوید من اینها را هم معجزه حساب میکنم، ولو کسی تحت تأثیر قرار نگیرد. هیوم صراحتاً گفته است که اگر مثلاً در بیابانی خانهای به آسمان بلند شود، معجزه است، ولو هیچکس آن را نبیند. فکر میکنم از نظر دیندارها چنین اتفاقی نمیافتد و اگر هم بیفتد، معجزه نیست. من در پاورقیای همین نکته را نوشته بودم و بعد حذفش کردم: این نقلقول هیوم را آورده بودم و نوشته بودم که اگر کسی آنجا نیست و خداوند به وسیلهٔ ملائکه این کار را میکند، معجزه نمیکند؛ دارد ملائکه را آموزش میدهد تا بعداً کاری را که قرار است انجام بدهند، درست انجام بدهند. صرف اینکه اتفاقی عجیب و غریب در جهان بیفتد که ما نتوانیم اویدنسی داشته باشیم که این اتفاق افتاده، در کانتکست دینی میراکل حساب نمیشود.
میخواهم تأکید کنم که اینجا مفهوم مشاهدهگر واقعاً تفاوتی ایجاد میکند. وقتی تعریف میکنید، سادهسازی هم باید انجام بدهید. در مفهوم میراکل هدایت هست، یعنی این مشاهدهگر باید به چیزی که نمیدانست ایمان بیاورد. اما اگر بخواهید برای همهٔ اینها فهرستی تهیه کنید و هرچه را در شهود ما هست به صورت تعریف دربیاورید، تعریف غیرقابلاستفاده میشود؛ مثلاً ۱۰ آیتم بنویسید به خیال اینکه کار خوبی میکنید و مثالهایی را که درست نیستند کنار میگذارید. جمعوجور بودن و ساده بودنِ تعریف هم یک مزیت است.
حالا بگذارید به مثال مفصلتری بپردازم؛ چند داستان است که ساختهام تا از این تعریف دفاع کنم، یعنی از اینکه این مفهوم معجزه به شهود ما نزدیکتر است، چه اسلامی نگاه کنید، چه مسیحی، چه در کانتکست فلسفهٔ تحلیلی.
داستانها و مثالهای مفصلتر
دو مثالی که زدم در واقع جنبهٔ دفاعی داشت، دربارهٔ نقض قانون از روی بازیگوشی و آن هدفگذاری که کسی ببیند. فکر کنم این عبارت در مقاله بود که در خلأ معجزه اتفاق نمیافتد؛ وقتی هیچکس نیست و در جهانی که چند توپ طبق قانون حرکت میکنند قوانین نقض میشود، این معجزه به معنای دینی نیست.
بگذارید داستان اول و دوم را تعریف کنم. داستان اول را در همان جلسات تعریف کردم و حالا با تغییراتی دوباره میگویم. داستان دوم را از داستان مشهوری گرفتهام که دربارهٔ پاسکال میگویند.
داستان اول و دوم
به نظر میآید در زندگی پاسکال، که یکی از دانشمندان و ریاضیدانان محبوب من است، اتفاقی افتاده است. دستکم چیزی که میدانیم این است که یکدفعه از لحاظ دینی متحول شد و از زمانی در زندگیاش زندگیای پرهیزکارانه پیش گرفت، ریاضتهایی میکشید و زندگیای بهاصطلاح عارفانه داشت. مهم نیست این داستان درست است یا نه، ولی خیلی الهامبخش است. میگویند شبی سوار درشکه بوده و از روی پلی عبور میکرده که ظاهراً در درشکه باز میشود و او دارد به رودخانه میافتد، ولی بهطور معجزهآسایی نجات پیدا میکند؛ این مواجههٔ ناگهانی با مرگ خیلی بر او تأثیر میگذارد و از اینجاست که یکدفعه تغییر میکند. فکر میکنم یادداشت معروفی که پاسکال در حاشیهٔ دفتر یادداشتش نوشته به همین ماجرا مربوط است؛ مطمئن نیستم، ولی شاید حرف این باشد که بعد از این ماجرا و این تحول، وقتی به خانه رسیده، این یادداشت را نوشته است: «آتش، آتش؛ خدای ابراهیم و اسحاق، نه خدای فلاسفه». حسی از اینکه گویی یکدفعه خدایی را کشف کرده که با ما در ارتباط است و میشنود؛ خدایی که شاید آن آتش را به موسی نشان داد.
داستانی که من ساختهام این است: جوانی که اسم پاسکال را بر او نگذاشتهام؛ اسمش را گذاشتهام «بیپی»، تا هم مرجع داستان معلوم باشد و هم، چون به هر حال فانتزی است، خودم تغییراتی در آن دادهام. بیپی جوانی بسیار پرهیزکار است که پس از سالها پرهیزکاری، شبی به مهمانیای دعوت میشود؛ معمولاً هم در مهمانیها شرکت نمیکرد. جوانی پرهیزکار و فیلسوف و بسیار دانشمند است؛ آدم عادی نیست. در مهمانی پر از غذاهای خوشمزه است و دختران جوان و زیبایی را میبیند که میرقصند، و خیلی به او خوش میگذرد. گویی برای اولین بار در زندگی، به قول آندرژیت، با لذتهای زمینی، با «مائدههای زمینی»، برخورد میکند. خیلی حال خوبی دارد؛ بالاخره مسیحی بوده و شرابی هم نوشیده است.
در راه که با درشکه برمیگردد، در این فکر است که راه درست زندگی این است که آدم از نعمتهای الهی بهرهبرداری کند؛ و شک میکند که آیا خدا همان خدای ابراهیمی است، با آن همه سختگیری و «این کار را بکن و آن کار را نکن»، یا همان خدای دئیستی که مثلاً اسپینوزا میگوید: خدایی که جهان را خلق کرده، این نعمتها را هم داده، و شکرگزاریاش این است که از آنها استفاده کنیم. چنین افکاری در ذهنش هست و خیلی نگران میشود که گویی دارد دینش را از دست میدهد، و پیش خودش فکر میکند: اگر آن خدای تئیستی وجود دارد، باید الان به نحوی خودش را به من نشان بدهد؛ من دارم گمراه میشوم. همینطور که فکر میکند، در درشکه باز میشود و او به بیرون پرتاب میشود، ولی بهطور غیرعادی به داخل درشکه برمیگردد و درشکه به راهش ادامه میدهد. این برای بیپی اتمام حجت است: همان لحظهای که گفته «ای خدای تئیستی، اگر هستی، مرا هدایت کن و خودت را نشان بده»، این اتفاق افتاده است.
آیا این معجزه به دیگران قابل انتقال است؟ اول اینکه طبق تعریفی که ما میگوییم، این معجزه است: اتفاقی خلاف روال طبیعی افتاده، به این معنا که اتفاقی بسیار نادر و غیرطبیعی است؛ و مهمتر از خودِ پرتابشدن این است که درست در همان لحظهای که این افکار جریان دارد، این اتفاق افتاده است. این آنقدر غیرعادی است که کسی نمیتواند همینطوری بگوید هیچ اتفاق خاصی نیفتاده است. به اضافه اینکه مشاهدهگر وجود دارد؛ این امرِ خلاف روال طبیعی برای این آدم کاملاً معنای دینی دارد و دلالت میکند بر اینکه آن خدای تئیستی وجود دارد؛ و اویدنسش هم از نظر این آدم کامل است. چه چیزی بهتر از این میتوانست نشانهٔ وجود خداوندی شنوا و قادر مطلق باشد که در یکصدم ثانیه میتواند چنین سناریوی جالبی خلق کند و صدای مرا شنیده است؟ اینها همه نشان میدهد که آنچه ما خدای ابراهیمی مینامیم وجود دارد و این کار را انجام داده است، نه آن خدای کرولالِ دئیستی که فقط خلق کرده، که گویی انرژیای است که در ازل کاری کرده و دیگر کاری به کار دنیا ندارد.
ادامهٔ داستان این است که نگهبانی کنار این پل هست که هر شب آنجاست. آنجا چالهای هست که او مدام میبیند و بارها به شهرداری گزارش داده که اینجا چالهای هست که درشکهها در آن میافتند و ممکن است آسیب ببینند؛ مثلاً در هر ماه ۱۰۰ درشکه در این چاله میافتد، شاید هم بیشتر. فکر کنم آنچه نوشتهام این است که هر شب تعداد قابلتوجهی درشکه در این چاله میافتند و شهرداری هم هیچ کاری نمیکند. از درشکههایی که در این چاله میافتند، هفتهای چند تا — ۲۰ تا ۳۰ تا — آنقدر شدید میافتند که درشان باز میشود، و ماهی یا سالی یکی دو مورد هم آدمها از آن به بیرون پرت میشوند یا نزدیک است پرت شوند.
آنچه این نگهبان آن شب از بیرون دیده این است که درشکهای رد شد که از همانهایی بود که هر چند ماه یک بار درشان باز میشود و سرنشین دارد به بیرون میافتد؛ و شاید حتی دیده باشد که کت بیپی به دسته یا جایی گیر کرد و او دوباره برگشت، چیزی که خود بیپی متوجه نشده است. اگر از این آدم بپرسید، به یک معنا هیچ چیز خلاف روال طبیعی ندیده است. او نمیداند در آن لحظه در ذهن بیپی چه گذشته است. اگر آن را کنار بگذارید، اتفاقی که افتاده این است که درشکهای رد میشده، در چالهای افتاده، درش باز شده، سرنشین داشته میافتاده و کتش گیر کرده است؛ هیچ قانون طبیعیای اینجا نقض نشده، بلکه دیدن چنین صحنهای برای این آدم طبیعی شده است و برای کسی که آنجا ایستاده اصلاً خارج از روال طبیعی نیست. معنای این واقعه برای او، اگر چیزی به ذهنش برسد، این است که این چه شهرداری مزخرفی است که آخرش یکی باید در این رودخانه بیفتد و بمیرد. او این را از این واقعه برداشت میکند و هیچ چیز دینی در آن نیست.
بنابراین دو مشاهدهگر واقعهای را مشاهده کردهاند که برای یکی ۱۰۰ درصد حالتی معجزهآسا دارد و برای دیگری ندارد، و این اصلاً عجیب نیست، چون اطلاعاتی که این دارد با اطلاعاتی که آن دارد متفاوت است. بیپی میتواند با اطمینان بگوید که شاهد معجزه بوده است، چون آنچه در درونش گذشته را فقط خودش میداند: «چنین ماجرایی بود، من چنین افکاری داشتم، چنین چیزی خواستم و بلافاصله این اتفاق افتاد.» اگر این را برای دیگری تعریف کند، آیا آنها مطمئن میشوند که معجزهای اتفاق افتاده است؟ باید به گواهی این آدم دربارهٔ آنچه در درونش گذشته اعتقاد داشته باشند.
حالا برهان هیوم چیست؟ برهان هیوم استدلال میکند که هیچ گواهیای نمیتواند معجزه را ثابت کند؛ شما حق ندارید بهطور موجه از گواهی یک آدم دربارهٔ معجزه، دربارهٔ میراکل، به آن باور پیدا کنید. از این پس هر وقت میگویم معجزه یا میراکل، همان تعریف هیوم است، مگر اینکه بگویم مثلاً معجزه در کلام اسلامی.
برهان هیوم در قالب نظریه اطلاعات
بگذارید برهان هیوم را همین الان در قالب نظریهٔ اطلاعات، به سادهترین شکل، بگویم؛ فرضم این است که همهٔ شما نظریهٔ احتمال و تا حدودی نظریهٔ اطلاعات بلدید. کانالی هست که نویز دارد و به شما اطلاعات میدهد؛ یعنی احتمال خطا دارد. فکر کنید از کانالی پیامی به شما میرسد؛ این کانال را میشناسید و میدانید که احتمال خطا دارد، هرقدر هم این احتمال کوچک باشد. اگر از این کانال، که مثلاً احتمال خطایش یکصدم است، پیامی بگیرید که احتمال وقوعش، یعنی احتمال درستیِ پیام، از نظر شما یکمیلیونیم است، به این کانال اعتماد نمیکنید و گواهیاش را نمیپذیرید.
برهان هیوم در واقع بیان ساده و فلسفیِ چنین پدیدهای است. میگوید آدمها همه بهشدت نویزیاند و در هر چیزی که گواهی میدهند احتمال خطا وجود دارد؛ اگر دربارهٔ پدیدهای مثل معجزه، که احتمال درستیاش بسیار ضعیف است، به شما گواهی بدهند، نباید بپذیرید؛ معقول نیست که بپذیرید. چون در واقع میان این دو حالت میمانید: یا آن اتفاق افتاده، یا این شخص دارد خطا میکند؛ و چون احتمال خطای او بالاتر است، همین را میپذیرید. این بیانی بسیار ساده از برهان هیوم است. البته نسخههای پیچیدهتری هم از بیان آن به صورت نظریهٔ احتمال وجود دارد، ولی فکر میکنم لم ریاضیای که زیر برهان هیوم هست همین است؛ و اتفاقاً بیان طبیعی برهان هیوم در نظریهٔ اطلاعات است: کانالهایی هستند که خطا دارند و به ما پیام میدهند، و ما میخواهیم درستی و نادرستی پیامها را بررسی کنیم.
بنا به برهان هیوم، معجزهای که برای بیپی اتفاق افتاده به هیچکس قابل انتقال نیست؛ چون او از پدیدهای بسیار نادر و کماحتمال صحبت میکند، در حالی که آدمی که میشنود همهٔ این احتمالها به ذهنش میرسد و فکر میکند شاید یکی از اینها باشد: اینکه بیپی دروغ بگوید، اینکه اشتباه کرده باشد، کمی مست بوده و چیز دیگری فهمیده، یا شب خواب دیده است. یعنی هیچکس آنقدر به بیپی اعتماد ندارد که بتواند گواهیاش را بپذیرد. بنابراین با میراکلی سروکار داریم که برای بیپی میراکل است و برای کس دیگری نیست؛ یعنی میتوانیم میراکل خصوصی (پرایوت میراکل) داشته باشیم. طبق تعریف رسمی چنین چیزی نمیتوانیم داشته باشیم: قانون طبیعی را همه میدانند، نقضش را هم همه میدانند چیست، و از روی آن میفهمند که ایجنتی ماوراءطبیعی وجود دارد.
مثال دوم، که در واقع مثال اول مقاله است و در آن جلسات هم به آن اشاره کردم و نسخهٔ کمی بامزهتر و کمی پیچیدهترش در مقاله آمده، اسمش «داستان غمانگیز ابنحیوم» است. اسم این شخصیتها، بهجز بیپی، همه شبیه هیوم است. ابنحیوم و دوستش دو جوان مسلماناند که میخواهند به داعش بپیوندند. دوستش اسمش «او» است، چون مشاهدهگر ماست، و پسر بسیار خوبی است. جوّ در بسیاری از کشورهای اسلامی چنین بود که بروند و برای خدا جانفشانی کنند؛ بسیاری از روی انگیزههای دینی رفتند و به داعش پیوستند. این دو قرار گذاشتند صبح روزی جایی بروند و به داعش بپیوندند. «او» زودتر به محل قرار میرسد و مردی آنجا ظاهر میشود و میگوید: «من فرشتهام و از طرف خداوند آمدهام؛ نرو. خدا مرا فرستاده که به تو بگویم نرو، این کار درستی نیست؛ و حاضرم هر جور که بخواهی به تو ثابت کنم که واقعاً از طرف خدا آمدهام.»
«او» کلکسیون سکهای دارد که چون خیلی دوستش دارد، در عملیات پیوستن به داعش هم با خودش میبرد؛ فکر کنید ۱۰۰۰ سکه است که همه با هم متفاوتاند. فهرستی تهیه میکند که کدام سکه شیر بیاید و کدام خط، هزار سکه را در کاسهای میریزد و میگوید: «این را بینداز؛ اگر همه طبق این فهرست آمد، قبول میکنم.» احتمال اینکه این اتفاق بیفتد دو به توان منهای هزار است. آن مرد کاسه را میگیرد و پرت میکند، همه مطابق فهرست میآید، و خودش هم میرود.
حالا ابنحیوم میآید. وقتی ابنحیوم رسید، کاسه دست آن مرد بود و ابنحیوم دید که پرتاب انجام شد. ابنحیوم چه دیده است؟ کسی کاسهای سکه انداخته و تعدادی شیر و خط آمده که اصلاً هیچ نظمی هم به نظر نمیآید داشته باشد. فهرست را که ندیده است؛ در نسخهٔ اول فرض کنید فرشته فهرست را با خودش برد. آنچه «او» دیده، کاملاً مطمئنش کرده که این مرد فرستادهٔ خدا بوده است: آنچه من گفتم را بهطور غیرعادی انجام داد، پس به داعش نمیپیوندم. اما آنچه ابنحیوم میبیند این است که مردی کاسهای سکه انداخته و هرچه دلش خواسته آمده است؛ بنابراین اصلاً اویدنسی وجود ندارد و از نظر ابنحیوم اتفاق عجیبی نیفتاده است، چون کانتکست را، یعنی قرارومدارهایی را که پیشتر گذاشته شده بود، نمیداند. در نتیجه داستان غمانگیز ابنحیوم این است که میرود، به داعش میپیوندد و کشته میشود. وقتی ما این داستان را تعریف میکنیم، ابنحیوم دیگر نیست، ولی «او» دارد زندگیاش را ادامه میدهد.
این را در مقاله ننوشتهام، ولی اینجا بگویم که از صحنهٔ پایانی «پالپ فیکشن» اقتباس کردهام؛ آنجا که وینسنت و دوستش بیرون میروند: در پایان میدانیم آن که به معجزهبودن آن اتفاق ایمان آورد زنده است، ولی وینسنت کشته میشود. این حس جالبی است که در صحنهٔ پایانی آن فیلم هست. بنابراین اینجا هم با میراکلی سروکار داریم که برای یکی میراکل هست و برای دیگری نیست.
حالا یک لحظه فکر کنید فهرست پیش «او» مانده باشد و آن را به ابنحیوم نشان بدهد. اوضاع کمی فرق میکند، درست است؟ تفاوتش چیست؟ ابنحیوم دید که «او» این فهرست را از جیبش درآورد و آن را همان لحظه ننوشت؛ یعنی فرصت نداشت شیر و خط سکهها را نگاه کند و بنویسد. بنابراین واقعاً اویدنس دارد که اعتقاد پیدا کند آنچه دوستش میگوید — «آن مرد آمد، من این فهرست را تهیه کردم و دادم، آن مرد انداخت و ببین همه مطابق فهرست آمد» — راست است. اما آیا ابنحیوم به همان معنایی که «او» شاهد معجزه بوده، شاهد معجزه است؟ نه. از کجا میتواند بفهمد که معنای (مینینگ) این اتفاق چیست؟ از کجا بفهمد معنایش این است که نباید به داعش بپیوندد؟ باید حرف «او» را باور کند. اگر بخواهد گفتوگویی را که پیش از آن واقعه رخ داد بپذیرد — اینکه آن مرد آمد و گفت آمدهام به تو بگویم به داعش نپیوند — گواهی «او» را پذیرفته است؛ هیچ اثری از چنین گفتوگویی باقی نمانده است.
بنابراین داستان غمانگیز ابنحیوم همچنان سر جایش است. فکر میکند: «بله، اتفاق خیلی عجیبی است، ولی اینکه میگوید معنایش این است، شاید از پیوستن به خلافت اسلامی ترسیده و راستش را به من نمیگوید؛ شاید ماجرا چیز دیگری بوده است.» بنابراین آن بند اول، یعنی آنچه پدیده بر آن دلالت میکند، مهم است و من باید برای آن اویدنس داشته باشم. من اویدنس دارم که الان چیزی خلاف روال طبیعی اتفاق افتاده، ولی اویدنس ندارم که دلالتش چیست، مگر اینکه گواهی را بپذیرم؛ و گواهی هم طبق برهان هیوم باطل است.
این دو مثالِ نسبتاً مفصل به نوعی دفاع از آن جنبهٔ ذهنی است؛ یعنی چنین نیست که اتفاقی برای هر کسی معجزه باشد. جدا از اینکه چه کسی میبیند و در چه کانتکستی به آن نگاه میکند، ما معجزه نداریم. اگر همینطوری شتری از دل کوه بیرون بیاید، اتفاقی است که در روال طبیعی نیست؛ اما چرا میراکل است؟ چرا معجزه است؟ چون صالح پیشتر با آنها قرار گذاشته بود. اصلاً اینطور فکر کنید: مثل همین داستان ابنحیوم، صالح به قومش گفت: «من چه کار کنم تا باور کنید که پیامبر خدا هستم، حرفم را گوش کنید و بتپرستی را کنار بگذارید؟» گفتند: «این شتر را از دل کوه بیرون بیاور.» معنا بر این درخواستکردن استوار است. وگرنه اگر روزی جلوی کوهی ایستاده باشید و ببینید شتری بهطور معجزهآسایی از دل کوه بیرون آمد، معنایش چیست؟ شاید هدایت شوید به اینکه خدایی هست، یا اینکه چیزهای ماوراءطبیعیای هست که میتواند خلاف اصول زیستشناسی اتفاقهایی بیفتد؛ اما اینکه پیامبری هست و باید بتپرستی را کنار بگذارید، اینها در کانتکستی معنا پیدا میکند که میان پیامبر و قومش رخ میدهد. آن معنا در کانتکست است.
بگذارید وارد بخشی بشوم که میخواهم دربارهٔ همین برهان هیوم بگویم. نکتهٔ اول این است که برهان هیوم برای این تعریف هم کار میکند؛ یعنی در این تعریف هیچ چیز خاصی ندارید که بخواهید دربارهٔ برهان به آن استناد کنید، چون اینجا هم بند دوم دربارهٔ چیزی کاملاً نامتعارف است که میدانیم احتمال اینکه بهطور طبیعی اتفاق افتاده باشد نزدیک به صفر است. در تعریف هیوم این ویژگی هست که چیزی خلاف قوانین طبیعی اتفاق بیفتد، و ما اینجا اشاره نمیکنیم که لزوماً خلاف قوانین طبیعت اتفاق افتاده باشد؛ اما در آن لمی که گفتم، آنچه مهم است این است که این اتفاق احتمال بسیار پایینی داشته باشد، خیلی پایینتر از نویزی که در آن کانال هست. اینجا این تعریف هم برهان را پشتیبانی میکند؛ یعنی در برهان هیوم از اینکه چیزی خلاف قوانین طبیعی است استفادهٔ خاصی نمیکنید، جز اینکه بگویید چیزی است که احتمالش خیلی پایین است. بنابراین برهان هیوم همچنان برقرار است.
نقد سادهسازی مدل هیوم
حالا دربارهٔ خود برهان هیوم: در این مقاله، در ادامهٔ این تعریف، ملاحظاتی دربارهٔ خود برهان هیوم دارم که میخواهم بگویم؛ اینکه این برهان حالتی سادهاندیشانه دارد. دو سه مثال میخواهم بزنم دربارهٔ وضعیتهای واقعی. اگر به صورت نظریهٔ اطلاعات به آن فکر کنید، وضعیتی که در برهان هیوم با آن مواجهیم گویی این است: کانالی هست که احتمال خطا دارد و پیامی برای من میفرستد؛ من به پیام نگاه میکنم و میبینم احتمال وقوع خود پیام خیلی خیلی پایین است، خیلی خیلی پایینتر از آنچه قابلقبول باشد که کانالی با این حد از نویز چنین اطلاعاتی به من بدهد؛ بنابراین اطلاعات را نمیپذیرم.
با اولین مثال میخواهم بگویم که این مدل بیش از اندازه سادهسازی شده است و بنابراین به نتایج غلط میرسد. کسانی که طرفدار این برهاناند، از جمله خود هیوم، به نوعی میخواهند بگویند ایمانی که آدمهای مذهبی به معجزات دارند از نظر عقلی قابلتوجیه نیست. چرا؟ چون بر اساس گواهی است: میگویند مسیح رستاخیز کرد؛ من که ندیدم، من که شاهد معجزات نبودم، داستانش را شنیدهام. بنابراین ایمان و باور به معجزات عاقلانه نیست. این نتیجهای است که قرار است برهان هیوم ما را به آن برساند. من میخواهم بگویم مدل بیش از اندازه سادهسازی شده است و این نتیجه از آن درنمیآید؛ آن لم درست است، اما با وضعیت واقعیای که ما در دنیا با آن درگیریم سازگار نیست.
مثال اول را «داستان سه کانال» نامیدهام. ما اطلاعاتمان را از یک کانال نمیگیریم، بلکه از کانالهای مختلف میگیریم، و این وضعیت اصولاً تغییری اساسی در مسئله میدهد؛ یعنی اگر این پیچیدگی را در نظر بگیرید، ممکن است بهگونهٔ دیگری به مسئله نگاه کنید.
داستان این است — شخصیتش انگار اسم هیومی ندارد، یادم نمیآید؛ ولی جالب است که با جام جهانی، که الان در کورانش هستیم، مرتبط است — که کسی به یکی از دوستانش زنگ میزند و نتایج مسابقات شب گذشته را از او میپرسد. فکر کنید اسم این آدم باز «او» است، و اسم دوست اولش «سی ۱»، یعنی کانال شمارهٔ ۱. «سی ۱» در این نتایج چیز بسیار عجیبی میگوید که باورکردنی نیست: میگوید میزبان جام جهانی، که مدعی اصلی قهرمانی است، ۷ بر ۱ به تیمی باخته است — همهتان میدانید؛ اسم نبردم که دوستان برزیلی ناراحت نشوند. «او» طبعاً باور نمیکند، چون «سی ۱» آدم شوخی است و پیشتر گاهی اطلاعات اشتباه از او رسیده است. بنابراین به دوست دیگری به اسم «سی ۲» زنگ میزند و دوباره نتایج را میپرسد؛ همهٔ نتایجی که «سی ۲» میگوید عادی است و نتیجهٔ خیلی عجیبی در آن نیست. با این حال «او» حرف «سی ۱» را باور میکند.
چرا؟ چون ماجرای تلفنها این است: داشت تلویزیون نگاه میکرد و به اخبار ورزشی گوش میداد و آغاز خبر را شنید که دیشب نتیجهای بسیار غیرعادی در جام جهانی به دست آمده است، که برق قطع شد. سپس به دو کانال زنگ زد: کانال دوم مطمئنتر است و احتمال خطایش پایینتر، ولی هیچ اطلاع عجیب و غریبی در گزارشش نیست؛ کانال سوم، که کانالی ۱۰۰ درصد مطمئن است، گفته که باید نتیجهای عجیب و غریب وجود داشته باشد. بنابراین نتیجه این است که «او» بهطور معقولی حرف «سی ۱» را باور میکند، با وجود اینکه احتمال آنچه از «سی ۱» شنیده از نویز کانالش کمتر است.
معنای این حرف چیست؟ هیوم گویی فرض میکند که ما دربارهٔ اینکه اصولاً معجزهای باید اتفاق افتاده باشد یا نه، هیچ قضاوتی نداریم. حالا خودتان را جای بیپی بگذارید. بیپی آدمی است که خودش در زندگی شخصیاش شاهد معجزهای بوده است؛ بنابراین میداند که معجزاتی وجود دارند، و میداند که اگر پیامبرانی بودهاند، لابد کارهایی بسیار خارقالعادهتر از آنچه خودش دیده میتوانستند انجام بدهند. بیپی میداند در جهانی زندگی میکند که معجزاتی در آن وجود دارد. بنابراین اگر دو دین به او معرفی کنید که یکی بیمعجزه است — مثلاً دینی دئیستی — و دیگری حاوی معجزاتی است، دومی را باور میکند، چون از پیش میداند که جهانِ پیش رویش واجد معجزه است. چرا؟ به دلیل استدلالهایی که دارد.
میخواهم بگویم آدمهای مذهبیای که به معجزات اعتقاد پیدا میکنند، آدمهاییاند که از پیش حسش را دارند؛ یعنی فکر میکنند که در جهان باید معجزاتی باشد. مثلاً اینطور فکر کنید: من به دلایلی شهودی مطمئنم که خداوند با بشر حرف زده است — فرض کنید من چنین آدمی هستم و به این مطمئنم، در حدی که تلویزیون اعلام کرده بود دیشب اتفاق عجیبی افتاده است. حالا دنبال این میگردم که از میان ادیانی که ادعا میکنند کلام خداوند را منعکس میکنند، کدام واقعاً کلام خداوند است. ما پیشداوری داریم. آدمهای مذهبی ایمانشان به معجزات را واقعاً فقط و فقط از راه گواهی نمیگیرند؛ پیشداوری دارند، یعنی از تجربههای شخصی و استدلالهای عقلیشان به نوعی میدانند که معجزاتی هست. به مسیح ایمان آوردهاند به دلایلی که برای خودشان کاملاً موجه است؛ بنابراین وقتی به چنین موجود استثناییای ایمان آوردهاند، رستاخیز برایشان اصلاً عجیب نیست. میخواهم بگویم فرق آدم مذهبی با آدم غیرمذهبی این است که انتظار معجزه دارد؛ و این انتظار را از گواهی نیاورده، از قبل دارد — از همان تلویزیونی که آن حرف را زد.
بنابراین این مدل که کانالی هست و پیامی میفرستد، و به همین سادگی میتوان حکم کرد، سادهسازیای است که با ایمان دینیای که مردم واقعاً دارند، یعنی با وضعیت واقعی مردم مذهبی در مواجهه با معجزه، چندان تطبیق نمیکند. این اصلاح اول است. بنابراین اگر میخواهیم مدلی از مسئلهٔ گواهی بر معجزه بسازیم، باید بدانیم که کانالها شامل استدلالهای عقلی و تجربههای شخصی هم هستند؛ اینها هم کانالاند.
بحثی که بهطور کلاسیک از همان زمان خود هیوم مطرح بوده این است که اگر یک میلیون نفر بیایند و همه گواهی بدهند، چه؟ مثالی داشتم که حذفش کردم: فرض کنید یکی از آدمهای قوم صالح آن روزی که شتر از دل کوه بیرون آمد به مرخصی رفته بود و آنجا نبود. وقتی برگشت، همهٔ بتپرستها و دوستانش، که مخالف صالح بودند، گواهی دادند که این شتر از دل کوه بیرون آمده است. یک میلیون آدم که هیچ ربطی به هم ندارند، مستقلاند و خودِ پیام را هم دوست ندارند، بیایند و به من گواهی بدهند؛ این احتمال خطا را پایین میآورد. این استدلالی قدیمی است که تعداد بسیار زیاد گواهان میتواند اطمینان ما را آنقدر بالا ببرد که حتی چیزی عجیب و غریب مثل یک معجزه را بپذیریم.
پس یک اصلاح این است که اگر میخواهید دربارهٔ گواهی بر معجزه بحث کنید، تعداد گواهان بیش از یکی است. کانالهای اطلاعاتی ما دربارهٔ معجزه شامل عقل، تجربههای شخصی مثل تجربهٔ بیپی، و هزاران چیز دیگر است. ما توقعاتی داریم و بر اساس آن توقعات ممکن است حرف کسی را بپذیریم؛ یعنی اگر دو داستان دربارهٔ جهان بشنویم و دو دین داشته باشیم که یکی واجد معجزه است و دیگری نیست، ممکن است به دلایل شخصی، تجربههای شخصی و استدلالهای عقلی تمایل داشته باشم دینی را بپذیرم که اتفاقات عجیب را روایت میکند.
یکی از حاضران: این کانالها که موازیِ هم قرار میگیرند، احتمال خطایشان در هم ضرب میشود.
بله، اگر مستقل باشند؛ البته معمولاً کانالها مستقل نیستند، اما اینجا آنها را مستقل در نظر میگیریم.
یکی از حاضران: اما اگر احتمال درستیِ خود رخداد — مثلاً اینکه شتری از کوه بیرون بیاید — بسیار کوچک باشد، شاید با ضربکردن اصلاً به آن عدد نرسیم.
ممکن است نرسد؛ در آن صورت نمیپذیریم. حرف من این بود که این بحثِ تعدد کانال در گذشته هم در کانتکست بحثهای فلسفی مطرح بوده — شاید نه به این شکلی که من میگویم — یعنی اینکه اگر تعداد گواهان زیاد باشد، موضوع میتواند فرق کند. اولین اصلاحی که در این مدل پیشنهاد میکنم همین تعدد کانال است: یک کانال نیست؛ کانالها هم از یک جنس نیستند و همهشان گواهی نیستند؛ من ممکن است توقعاتم را نسبت به اطلاعات، یعنی نسبت به اینکه در جهان معجزه هست یا نیست، از جای دیگری بگیرم.
مثال دوم، که باز اصلاح دیگری در مدل پیشنهاد میکند، اسمش «داستان مردی از جریکو» است؛ مثل داستانهای وسترن، ولی اصلاً وسترن نیست. جریکو روستایی در نزدیکی اورشلیم است، در زمانی که مسیح ظهور کرد. مردی در جریکو زندگی میکند به اسم «هیوموس»، چون رومی است و از کارگزاران روم در آن زمان است. ماجرا این است که دوستانش میآیند و به او میگویند مردی ظهور کرده که در فلان روستا معجزه میکند و چنین کارهای عجیبی کرده است. علت اینکه اسم ابنحیوم و هیوموس اینطور است، این است که هر دو برهان هیوم را بلدند: ابنحیوم حرفهای دوستش را نمیپذیرد، چون طبق برهان هیوم نباید بپذیرد، و راه خودش را میرود. هیوموس هم همینطور برهان هیوم را بلد است و هرچه به او گواهی میدهند که آن مرد مرده زنده میکند، قبول نمیکند.
روزی چند تا از دوستانش میآیند و میگویند همین الان دارد از روستای مجاور ما رد میشود و همانجا بیمار شفا میدهد و مرده زنده میکند؛ هیوموس باز هم باور نمیکند، چون برهان هیوم میگوید چنین چیز عجیب و غریبی را با گواهی گواهان نباید باور کنی. کار به جایی میرسد که روزی به او میگویند: «الان دارد از خود روستای ما میگذرد؛ اگر از پنجره نگاه کنی، میبینی که دارد مرده زنده میکند.» باز هم، چون برهان هیوم میگوید چنین اطلاعی موثق نیست، از پنجره نگاه نمیکند.
به نظر شما این چگونه است؟ در نسخهٔ اول نوشته بودم که داستان فرق میکرد: اینان قومی بودند که عذاب میشوند، و اولین صاعقهای که میآید بر سر همین آدم فرود میآید، که تو فرصت داشتی نگاه کنی و ببینی معجزه دارد اتفاق میافتد.
موضوع این است که ما در برابر این کانالها و اطلاعاتی که به ما میرسد منفعل (پسیو) نیستیم؛ میتوانیم برویم و کاری بکنیم. اگر اطلاع عجیب و غریبی برسد — مثل اینکه کسی الان به من گواهی بدهد که محاسبه کردهاند شهابسنگی از آسمان دارد میآید و همین جایی که ایستادهای فرود میآید — و من بگویم «اطلاع خیلی عجیبی به من میدهی، به تو اعتماد ندارم و بنا به برهان هیوم از اینجا نمیروم»، پس نرو! وقتی اطلاعی بسیار مهم و عجیب و غریب میرسد، اهمیتش هم زیاد است، و من میتوانم تحقیق کنم: چه کسی گفته این شهابسنگ دارد میآید؟ میتوانم از این پنجره نگاه کنم و ببینم مرده زنده میکند یا نه. برهان هیوم آدمها را منفعل در نظر میگیرد، گویی فقط همین گواهی هست و گویی در زنداناند.
اتفاقاً از پاورقیهایی که هیوم بعداً به مقالهاش اضافه کرده کاملاً روشن است که بیشترین چیزی که باعث شد این حرفها را بزند، وضعیت آن زمان بود — اگر وقت بشود، دربارهٔ دوران هیوم، که از نظر تاریخ تفکر بشر دوران بسیار مهمی است، بدم نمیآید نکاتی بگویم. خودش اشاره میکند که در پاریس از یک «پدر آبه» معجزاتی نقل شده است: آدمها سر مزارش میروند و شفا میگیرند، و این گواهیها به انگلستان رسیده است؛ و حرف هیوم این است که نباید باور کرد. ولی میتوانی به پاریس بروی — سخت است، کمی سختتر از نگاهکردن از پنجره. ما منفعل نیستیم. اگر کسی اطلاعاتی دربارهٔ معجزه به من بدهد، میتوانم تحقیق کنم و ماجرا را پیگیری کنم؛ چنین نیست که بایستم و بگویم طبق برهان هیوم اطلاعی که میدهی احتمال وقوعش از نویز کانالت کمتر است، پس من حق ندارم بپذیرم. ما منفعل نیستیم، زندانی نیستیم؛ میتوانیم برویم و شواهد معجزه را، اگر اتفاق افتاده باشد، ببینیم.
آنطور که در مقاله کوشیدهام به فرم ریاضی بیان کنم، ما اصولاً یک آستانهٔ معرفتی (ترشولد) داریم؛ این چیز بسیار مشهوری در مدلهای معرفتشناسی بیزی (بیزین اپیستمولوژی) است. آستانهای معرفتی داریم که اگر احتمال وقوع چیزی از آن عبور کند، آن را میپذیریم؛ و حرف هیوم در واقع این است که با گواهی هرگز به آن مقدار از اطمینان دربارهٔ وقوع معجزه نمیرسیم و احتمال از آستانهٔ معرفتی ما عبور نمیکند. اما ما آستانهٔ دیگری هم داریم، آستانهای ضعیفتر، که اگر احتمال از آن عبور کند، به دستوپا میافتیم که تحقیق کنیم. این لزوماً به معنای پذیرفتن نیست؛ این آستانه به اهمیت موضوع ربط دارد و صرفاً به اینکه احتمال چقدر باشد ربط ندارد. ما آستانهای وابسته به موضوع و به زندگی خودمان داریم که اگر از آن عبور کنیم، حاضریم ساعتها و روزها وقت بگذاریم تا ببینیم آیا این واقعه اتفاق افتاده یا نه؛ ممکن است بتوانیم اویدنسی له یا علیه آن به دست بیاوریم و مسئله را برای خودمان حل کنیم.
بنابراین مسئلهٔ معجزه، که مسئلهٔ ایمان آوردن به مسیح، به ادیان، به اسلام و به آن چیزی است که در ادیان هست، به اندازهٔ کافی اهمیت دارد که اگر فرض کنید ادعای اعجازی در کار باشد، اگر بتوانم، دربارهٔ آن تحقیق میکنم. این شاید مستقیماً به کانتکست تشخیص اینکه کدام دین برحق است ربط نداشته باشد، اما بهگونهای به معجزه مربوط میشود: گواهی میتواند مرحلهٔ اولی باشد که مرا وارد فرایندی کند که بعداً به معجزه اعتقاد پیدا کنم. بنابراین علاوه بر اینکه کانالها متعددند، آستانهها هم متعددند؛ فقط یک آستانه نیست.
یکی از حاضران: هیوم الان اعتراض میکند که من دربارهٔ باور آوردن گفتم، نه تحقیق کردن؛ آنچه شما میگویید این است که چیزی آنقدر مهم میشود که من به آن باور نکردهام، بلکه انگیزه پیدا کردهام تحقیق کنم.
بله، همینطور است. اما من نگفتم برهان هیوم اشتباه است؛ گفتم نتیجهای که میخواهند از آن بگیرند — اینکه اعتقاد به هر معجزهای بر اثر گواهی اشتباه است — درست نیست. میدانید، گویی میخواهند زیرآب همه را بزنند: اصلاً دنبالش نروید، چون اینها همه گواهی است؛ من میگویم اینطور نیست. غیر از آن مورد اول، اینجا هم مسئلهای وجود دارد.
اصلاح سوم دربارهٔ مدلی است که به نظر میآید پایهٔ برهان هیوم است. مثالش را «ایمیل معجزهآسا» نامیدهام. داستانش این است که سوم ژانویهٔ یک سال، ایمیل مشکوکی به من میرسد — دقیقتر: ایمیل پیش از اول ژانویه رسیده، ولی چون در تعطیلات بودم، آن را سوم ژانویه دیدم. در این ایمیل ادعا شده که در ۱۲ نوبت، یعنی اول هر ماه، پدیدههایی عجیب و غریب بهصورت معجزهآسا اتفاق خواهد افتاد. این اطلاعات در ایمیلی مشکوک به من داده شده که اصلاً معلوم نیست از کجا آمده است. چون آن را سوم ژانویه دیدم، اولی را از دست دادم و نمیدانم اتفاق افتاده یا نه؛ اما در تمام ۱۱ ماه دیگر به جایی که گفته بود اتفاقی عجیب میافتد رفتم و همهشان اتفاق افتاد.
آیا معقول است که به اولی هم اعتقاد پیدا کنم یا نه؟ برای من با ۱۱ مورد اعجاز به نوعی ثابت شده که این ایمیل حقیقت دارد، و ندیدنِ ایمیل هم تقصیر خودم بوده است؛ میتوانستم زودتر از سوم ژانویه آن را ببینم. یعنی فکر میکنم باور معقول این است که اولی هم اتفاق افتاده، در حالی که هیچ اویدنسی جز خود این پیام ندارم.
این چه چیزی را میرساند؟ اینکه در مدل هیوم گویی نمیتوانیم با کانالها و پیامها تعامل (اینتراکشن) برقرار کنیم؛ گویی در زندانی هستیم که نمیتوانیم از آن بیرون برویم. اما خود این پیام و کانال هم قابل تعاملاند. تعامل یعنی چه؟ فکر کنید در داستان ابنحیوم، طرف از آن مرد بخواهد کاری را انجام بدهد و آن مرد بتواند بارها تکرارش کند. ببینید، مسئله این است که در برهان هیوم گویی نمیتوانیم کانال را بررسی کنیم. همان داستانی را در نظر بگیرید که تعریف کردم، داستان دوم: آن مرد اطلاعات عجیبی به من داده است، اینکه «من فرستادهٔ خدا هستم تا به تو بگویم به داعش نپیوندی». این اطلاعات بسیار عجیبی است؛ اینکه او فرشته است و پیامی که میدهد، همهاش عجیب و غریب است. من در آن داستان چه کار میکنم؟ دارم میزان قابلاعتماد بودنِ این کانال را بررسی میکنم. میتوانم ۱۰۰ کار عجیب و غریب از او بخواهم و اگر همه را انجام داد، مطمئن شوم که این کانال خطا نمیکند و اطلاعاتش درست است؛ آن ویژگی معجزهآسا در خود کانال است. بنابراین آن اطلاعات هم از نظر من معقول میشود.
یا در همین مثالی که زدم، ویژگی خود پیام طوری است که معجزهآساست. اصلاً ایمیلهای ناشناس به شما میرسد و نمیدانید چه کسی فرستاده است؛ در ابتدای کار، احتمال اینکه این چرندیاتی که نوشته درست باشد، شبیه شوخی است. و اگر طرف نرود و تحقیق نکند، کاملاً واضح است که فرد ناشناسی چرندیاتی نوشته و میتوانید آن را پاک کنید و بروید پی کارتان. اما ویژگی خود پیام این است که دارد خودش را تأیید میکند؛ یعنی ما با خود پیام تعاملی معرفتی برقرار میکنیم و میپذیریم که چون آن ۱۱ مورد را قبول کردهام، موردی را هم که ندیدهام درست میدانم. بنابراین باز، واقعیت ممکن است پیچیدهتر از آن مدل باشد.
چرا این مثال بسیار مهمی است؟ به خاطر ایمانی که ما مسلمانان به قرآن داریم. خود آنچه در قرآن هست برای ما گواهی است بر اینکه معجزهآساست. من چرا به اتفاقات عجیب و غریب و داستانها و معجزاتی که در قرآن هست ایمان دارم؟ چون از طریق خود پیام بررسی کردهام که این پیام معجزهآساست؛ بنابراین از کانالی معجزهآسا به من رسیده و باورم شده است. باورم را از اینجا آوردهام که با اجزای دیگر این پیام تعامل برقرار کردهام. من از طریق داستانها ندیدهام که مثلاً نیل شکافته شود، ولی خود این پیام حالتی معجزهآسا دارد که مرا به خودش معتقد کرده است؛ بنابراین آن قسمتهایی را هم که نمیدانم و ندیدهام، از نظر من موجه است که باور کنم و بپذیرم که چنین اتفاقهای عجیب و غریبی هم افتاده است. بنابراین در نهایت میخواهم بگویم که من بهعنوان یک مسلمان از برهان هیوم دربارهٔ ایمان خودم به معجزاتی که در قرآن ذکر شده مطلقاً نتیجهٔ بدی نمیگیرم، به این دلیل که همین اصلاح سوم راهی منطقی پیش رویم باز میکند که این باورهای من موجه است.
خروجی برهان هیوم و کاربرد کلامی
حالا میخواهم صحنه را برعکس کنم و بگویم برهان هیوم چقدر به درد کلام اسلامی میخورد. چرا؟ چون در کلام اسلامی — در واقع اسلام تنها دینی است که تأکید دارد — معجزه همین کتابی است که اطلاعات مربوط به معجزه در آن آمده است.
مسیحیان طبعاً عادت ندارند از چنین استدلالی، یعنی از این شیوهٔ منطقی که گفتم، استفاده کنند؛ یعنی بر معجزهبودن متنی که در اختیارشان است تأکیدی ندارند. این شیوه توضیح میداد که چرا باور مسلمانان موجه است: آنها با متنی که در اختیارشان است تعامل دارند. فرض کنید آدمی بهطور موجه باور پیدا کرده که این کتاب، کتاب خداست؛ پس بهطور موجه آنچه را در آن آمده باور میکند. این در ادیان دیگر نیست.
این ویژگی اسلام، که بر اعجاز خود متن تأکید دارد و حتی به نوعی آن را تنها معجزه میداند، کمک میکند که بگوییم باور مسلمانان به معجزاتی که در قرآن ذکر شده، باوری موجه است؛ و برهان هیوم نهتنها به مسلمانان آسیبی نمیرساند، بلکه برگ برندهای برایشان در برابر ادیان دیگری است که معجزهٔ متنی ندارند. مسیحیان در واقع آسیبپذیرند، چون گواهیِ موجود در کتابشان در حد گواهیای است که مثلاً حواریون در دوران گذشته دادهاند؛ چون معمولاً ادعا ندارند که میتوانند ثابت کنند متنشان متنی معجزهآساست.
نکتهای هم دربارهٔ خود ماجرای برهان هیوم میخواهم اضافه کنم.
یکی از حاضران: چگونه میتوان این احتمالها را حساب کرد؟
کسی ادعای محاسبهٔ احتمال ندارد؛ اما میتوانید اسمش را بگذارید «پی صفر» و بگویید اگر «پی ۱» از «پی صفر» خیلی کوچکتر باشد، فلان نتیجه به دست میآید. یعنی شما شهوداً میسنجید که آیا احتمال اینکه من به شما دروغ بگویم بیشتر است، یا اینکه — فرض کنید — بیایم و به شما بگویم امروز که میآمدم، کوه دماوند به آسمان رفت و بعد پایین آمد و هیچکس هم جز من ندید.
یکی از حاضران: این مثال سادهای است؛ ولی وقتی تردید پیدا میشود، چگونه همچنان این احتمالها را حساب کنم؟
با شهود. ببینید، کسی ادعا نمیکند که قرار است حساب کنید؛ شهود کافی است، چون صورت مسئله از این نامساویهای دوگانه است: اگر یکی خیلی کوچکتر از دیگری باشد، دیگر محاسبه نمیخواهد. همینطوری، چقدر احتمال میدهید که مردهای زنده شود؟
هیوم بخش پایانیای در مقالهاش دارد که آن هم جزو برهانش است؛ چون دربارهٔ معجزاتِ معتقَدِ مسیحیان بحث میکند، در پایان مفصلاً توضیح داده که چه کسانی معجزات را نقل میکنند: اکثراً آدمهایی بیسواد و قدیمی که در دورانی زندگی میکردند که افسانهها بسیار رواج داشت. یعنی میکوشد احتمال خطا در گزارش را بیشتر کند: اینکه این گزارشها قدیمیاند و درست به دست ما نرسیدهاند و آدمها در دوران اسطورهای زندگی میکردند؛ بنابراین گفتهٔ کسی که ۲۰۰۰ سال پیش گفته اتفاقی عجیب و غریب افتاده، چه اعتباری دارد؟ بنابراین اگر بخواهیم این بخش آخر را بر اساس همان مدل نظریهٔ اطلاعاتی بیان کنیم، هیوم میکوشد نشان بدهد که احتمال خطای کانال خیلی بالاست، خیلی بالاتر از آنچه معمولاً دیده میشود.
یکی از حاضران: اینجا، باز هم، کانالی را که خود شخص میبیند کانال حساب نمیکنیم؟ شما مثال پنجره را میزنید که شخص ببیند؛ پس اینجا آن را کانال حساب نمیکنیم؟ اگر خودم ببینم شتر از کوه بیرون آمد، باید قبول کنم؟
کانال است. چرا این کانال نباشد؟ هر اطلاعاتی که به شما میرسد، میتوانید آن ضریب خطا را بر آن بگذارید — بله، خطای چشم. فرض کنید آدمها چیزی میبینند و ایمان میآورند؛ بعد اگر پذیرشش سخت باشد و منافعشان فردا به خطر بیفتد — باید بتپرستی را کنار بگذارند و از جامعه طرد میشوند — کمکم به این فکر میافتند که شاید خطای دید بوده است. دوباره به آنجا میروند و میبینند شکاف کوه همان جایی است که دیده بودند، و این را دیگر نمیشود انکار کرد؛ شتر هم هست؛ ولی شاید این کوه پیش از لحظهای که من دیدم شکاف خورده بود و من ندیده بودم. بالاخره برای هر کانالی میتوانید احتمال خطایی در نظر بگیرید و بر آن کار کنید؛ اگر هم نخواهید، بر آن کار نمیکنید.
بهطور معمول، حس یکی از کانالهای مطمئن من است؛ یعنی آنچه را دیدهام باور میکنم، ولی آنچه را ندیدهام و با گواهی به من رسیده سختتر باور میکنم. اینها کانالهای مختلفاند. ببینید، واقعیت این است که اگر بخواهیم مدل را پیچیدهتر کنیم، احتمال خطا به پیام ربط دارد؛ یعنی چنین نیست که یک کانال، مثل کانالهای مخابراتی، همیشه احتمال خطای ثابتی داشته باشد. مثلاً اینکه دو دوتا چهارتاست را با عقل خودم تشخیص میدهم و احتمال خطایش برای من تقریباً صفر است، ولی چیزهای دیگری را که با عقل تشخیص میدهم احتمال خطایشان بیشتر است. یعنی مسئله کمی پیچیدهتر از این سادهسازی است که بگوییم کانال عقل داریم و کانال حس داریم و هر کدام فلان خطا را دارد؛ بهطور کلی نمیتوانید به کانال احتمال خطا نسبت بدهید، بلکه به پیامی که از این کانال گرفتهاید احتمال خطا نسبت میدهید.
با اینکه قرار است این جلسه مستقل از جلسات قبلی باشد، پایانش به مباحثی ربط دارد که بعداً قرار بوده مطرح کنم، یعنی بحث حدیثشناسی. بحث حدیثشناسی دقیقاً همین است: مجموعهای از کانالها دارم که احتمال خطا دارند؛ کانالهاییاند که عدهای گواهی دادهاند. فکر کنم یک بار اشاره کردهام که مباحث مربوط به گواهی، که در فلسفهٔ تحلیلی مستقلاً مطرح است، مدل خوبی برای حدیثشناسی است؛ ولی بعید میدانم کسی با معرفتشناسی بیزی و این مباحثی که در زمینهٔ گواهی هست در حدیثشناسی کار کرده باشد. بنابراین به نظر من زمینهٔ کاری بسیار خوبی است. به شما قول میدهم از آن بودجههای کلانی که تخصیص داده میشود برایتان بگیرم — باورتان شد؟ این هم گواهیای است؛ من عمراً بتوانم چنین چیزی بگیرم؛ اگر میتوانستم، شاید برایتان میگرفتم.
به هر حال، مدلهای حاضر و آمادهٔ معرفتشناسی بیزی و نظریههای مربوط به گواهی وجود دارد، و کاری که در حدیثشناسی انجام میشود واقعاً همین است: با ابزارهایی کانالهای مختلف را بررسی میکنید. اینکه با این کانالها چه کار میشود کرد و چگونه میتوان مدل خوبی برای مبحث حدیثشناسی ارائه کرد، شاید روزی نیم ساعتی دربارهٔ آن صحبت کنم؛ چون افراد هستند، بعد کتابها هستند، که مثل کانالهاییاند، و پیچیدگی همین است: من آدمی را میشناسم که دارد گواهی میدهد این آدمها این حرف را زدهاند.
نکتهای که در حدیثشناسی ما نیست و طبیعتش بیزی است، همان چیزی است که باعث شد گلسیر و دیگران اعتراض و انتقاد کنند که حدیثشناسی مسلمانان کلاً باطل است. چرا؟ چون واقعاً — کمی بیزی فکر کنید — احتمال خطای یک کانال را چگونه به دست آوردهاید و به دست میآورید؟ من میتوانم ۱۰۰ پیامِ یک کانال را بررسی کنم و ببینم چقدر درست و چقدر غلط است. به یک دوستم اعتماد دارم، چون تا حالا هرچه گفته راست بوده است؛ به دوست دیگری بیاعتمادم، مثل همان کسی که گزارش فوتبال میداد و حرفهای چرت میگفت که برزیل ۷ بر ۱ از آلمان باخته است؛ به او بیاعتمادم، چون پیشتر هم شوخیهای چرت و پرت زیادی به من گفته، یا مثلاً طرفدار آلمان است و فکر میکنم دارد برای خودش مسخره میکند که برزیل از آلمان هفت گل خورده است.
نزدیک بود دیشب در بازی کره و برزیل هم اتفاق مشابهی بیفتد. تا ۴ بر ۰ تلویزیون روشن بود؛ رفتم و آمدم و دیدم ۴ بر ۱ شده است؛ فکر میکردم ممکن است نتیجه خیلی سنگینتر شود. گل چهارم را که دیدم، فکر کردم اوضاع خیلی خیلی قمر در عقرب است؛ اگر با همان انرژی ادامه میدادند، شاید اتفاقی از همین دست میافتاد.
متوجه شدهاید که پس از آن جام جهانی که آن ۷ بر ۱ و آن بلا را سر برزیل آوردند، آلمان دیگر از گروهش هم نمیتواند بالا بیاید؟ نفرین آن تماشاگران است.
من آن بازی را دیدم و در آن بازی طرفدار آلمان بودم، با اینکه معمولاً شهرت داشتم که طرفدار برزیلم. من از آن آدمهاییام که وقتی جام جهانی شروع میشود و میبینم تیمی خوب بازی نمیکند، از آن تیم بدم میآید. برزیل در آن جام جهانی خیلی بد بازی میکرد و آلمان خیلی قشنگ و چشمنواز بازی میکرد. باور کنید با گل سوم حالم به هم خورد؛ دلم میخواست آن شب آلمان ببرد، ولی تلویزیون تماشاگران را نشان میداد — بچهها را ول کنید، نامردها، بازی را بردید؛ آخر زن و بچهشان آنجا نشستهاند و میزبان جام جهانیاند. بیرحمی در رفتارشان بود، و حالا انشاءالله تا سالها به جام نمیرسند؛ فعلاً دارند عادت میکنند که از گروه بالا نیایند.
به هر حال، نکتهای که وجود دارد این است. ببینید، در حدیثشناسی سنتی این را نمیبینید که به محتوای حدیث توجه شود؛ یعنی کاری که باید انجام شود واقعاً انجام نشده است. اساسش علم رجال است؛ یعنی افراد را شناسایی کردهاند و میگویند این آدمها موثقاند. حدیثی که مثلاً از امام جعفر صادق نقل میشود: میدانم کسی که از او نقل کرده شاگرد اوست، این یکی شاگرد آن یکی است، و کلینی هم با اینها در ارتباط بوده است؛ پس شکی ندارم که اینها آدمهایی راستگو و درستاند، و بنابراین به حدیث اعتماد میکنند.
حالا اگر بیزی فکر کنید، وقتی دربارهٔ یکی از این حدیثها مطمئنید غلط است و از کانالی به شما رسیده که طبق علم رجال معتبر است، این باید بر ارزیابی آن کانال اثر بگذارد؛ و حدیثی هم که مطمئنید درست است، به رجال اعتبار (کردیت) میدهد. شاید آدمی را نمیشناسید و به او اعتبار ندادهاید، ولی بروید و همهٔ احادیثش را بررسی کنید؛ به یک معنا میتوانید بررسی کنید: یا مطمئنید محتوایش درست است، یا بعدها دیگرانی که به آنها اعتماد دارید آن حدیث را تأیید کردهاند.
پس ممکن است آدمی پیدا شود که در زنجیرههای اسنادی که وجود دارد، احادیث درست نقل کرده است، و این باید بر ما اثر بگذارد. اگر بیزی فکر کنید، حاصل این بررسیها و گزارشها باید بر احتمال درستی هر حدیثی اثر بگذارد. این بررسیها انجام نشده است. رجال را از کانال دیگری سنجیدهاند: ملاک این است که اینها آدمهای درستیاند و ما آنها را میشناسیم، نه محتوا.
حرف گلسیر این است که میبینی ما از نظر تاریخی مطمئنیم این حدیث دروغ است، ولی شما برای اینکه بفهمید درست است یا غلط، میروید بررسی میکنید که اسنادش چیست. باید تلفیقی از محتوا و سند باشد؛ و این کاری است که متسکی میکند. دربارهٔ این چیزها قرار است کمی صحبت کنم: پس از این انتقادهایی که از مدتها پیش شروع شده بود، اخیراً کسانی در مکتب جدیدی، با روشی پیچیدهتر، محتوا و اسناد را همزمان بررسی میکنند؛ و به نظر من اینجا خیلی جای کار هست.
گفتم پایان این بحث را به موضوعی وصل میکنم که به این جلسهها ربط داشته باشد؛ اما این جلسه، جلسهای مستقل بود، در ادامهٔ آن سه جلسهای که یک سال و اندی پیش، پیش از نوشتن مقاله، برگزار شد، و تکمیل آن سه جلسه است.
یکی از حاضران: در تکمیل حرفتان دربارهٔ احادیث، بررسی محتوا واقعاً چیز خوبی است و باید چک کرد؛ چون مثلاً با روحانیای صحبت میکردم و میگفتم زیارت جامعهٔ کبیره از نظر محتوایی با توحید جور درنمیآید؛ او میگفت نه، ما اسنادش را چک کردهایم و از نظر من درست است.
این مسئله را به این سادگی نگیرید. صرفاً نگاهکردن به محتوا اصل ماجرا را زیر سؤال میبرد. یعنی اگر الان مطمئن باشم که این حدیث مثلاً از امام جعفر صادق است و بگویم نه، محتوایش از نظر من معقول نیست، این به نوعی برتریدادن قطعیِ عقل خودتان و برداشتهای شخصی خودتان بر چیزی است که اگر شریعت است، قرار است از طرف خدا باشد. اگر جایی از آن شاید خلاف عقل من باشد، پس نباید قبولش کنم؟
اگر از نظر فنی و از نظر حدیثشناسی مطمئن شوم که این حدیث درست است، حتی اگر کمی نامعقول به نظر بیاید، نمیتوانم کنارش بگذارم، چون اصل ماجرا زیر سؤال میرود. اصلاً شریعت آمده است تا چیزهایی به ما یاد بدهد که شاید خودمان با عقلمان نتوانیم به آنها برسیم.
البته من از طرف آن روحانی به شما جواب میدهم؛ و در موردی که شما میگویید، این حرف چندان کار نمیکند، چون توحید چیز روشنی است. اما دربارهٔ شریعت — اینکه مثلاً فلان مجازات باید انجام شود یا نه، یا نماز چند بار باید خوانده شود و مانند اینها — ممکن است حتی چیزی نامعقول ببینم، ولی بگویم چون سندش محکم است میپذیرم و انتظارش را هم دارم؛ مثل همان اصلاح اولِ مدل، که من انتظار دارم در شریعت چیزهایی ببینم که با عقلم جور درنمیآید، چون فکر میکنم دین فوق عقل است.
این ربطی ندارد، ولی بهائیت را که مطالعه میکنید، زیادی معقول است: همهچیزش خیلی متعارف است، حقوق زنان و مانند آن؛ گویی دارید مجله میخوانید. میخواهم بگویم آدم وقتی قرآن میخواند، گویی انتظار دیگری دارد.
یک بار این خاطره را نقل کردهام که اولین باری که در عمرم قرآن را خواندم، تابستانی بود پس از کلاس دوم دبیرستان که تصمیم گرفتم بنشینم و آن را از اول تا آخر بخوانم. دانشآموز ریاضی بودم و خیلی علاقهمند به فلسفه و این چیزها. در این کتاب حتی یک گزارهٔ کلی یا استدلالی قیاسی پیدا نمیشود؛ استقرای ریاضی نیست؛ استقرایی ناقص است: همینطور مجموعهای از داستانهاست به اضافهٔ احکام؛ بعد از داستان احکام میآید و وسطش دوباره داستانی میآید؛ چیز بسیار عجیب و غریبی است.
این خاطره در ذهن من چنان روشن است، و گویی لحظهٔ مهمی بوده، که یادم است کجای خانه ایستاده بودم که این به ذهنم رسید: چه انتظاری داشتم؟ اگر واقعاً کتاب خداست، باید عجیب و غریب باشد. اگر کتابی برمیداشتم که مثل همین کتابهای فیزیک بود، کتاب خدا نبود. حسی از اینکه این کتاب عجیبی است و از بس عجیب و غریب است میتواند کتاب خدا باشد؛ مثلاً نظمش غیرعادی است و محتوایش در جاهایی عجیب و غریب است؛ بنابراین کنجکاویبرانگیز است. میخواهم بگویم این با آن حسِ انتظاری که داریم اتفاقاً جور درمیآید. کتابهای بهایی را که آدم میخواند، به نظر من ایرادشان این است که خیلی عادیاند، و آدم بیشتر احساس میکند کتابی است در عرض کتابهای دیگری که نوشته شدهاند.
یکی از حاضران: شما گفتید همین که کتابی عجیب و غریب باشد یا معجزات بیشتری در آن آمده باشد، فرق دیندار و غیردیندار است. اما معجزاتی که در اسلام آمده، نقلِ پیامبران دیگر است. ابن خرون میگوید پیامبر اسلام دو معجزه بیشتر نداشت: یکی قرآن و دیگری جمعکردن قبایل عرب. در مسیحیت، انجیل را که باز کنید، معجزهای از عیسی هست؛ با این حساب مسیحیت «دینتر» از اسلام است.
این استدلالتان دربارهٔ «دینتر بودن» درست نیست. وقتی متن قرآن را میخوانید، آن معجزات را میبینید؛ مسلمانان به همهٔ آنها هم اعتقاد دارند، به همهٔ آن چیزهای عجیب و غریبی که میگویید در مسیحیت اتفاق افتاده است؛ و در قرآن بیش از آنچه در انجیل آمده، آمده است. در قرآن معجزاتی داریم که لزوماً مال پیامبر نیست، و این غیرمتعارفبودنِ محتوای قرآن را از بین نمیبرد؛ لازم نیست بگوییم خود پیامبر این کارهای عجیب و غریب را کرده است. نشنیده بودم که ابن خرون این حرف را زده است؛ خیلی جالب است.
یکی از حاضران: اینکه پیامبر ما بسیار انسانتر بوده، نکتهٔ بسیار مهمی است. دربارهٔ معجزات پیامبر، متأسفانه مسلمانان بعدها معجزهتراشی کردند و انبوهی معجزه به پیامبر نسبت دادند: درخت، و حتی شقالقمر.
بله، دقیقاً. فکر میکنم همان حسی است که میگویید: «آنها پیامبرشان معجزه دارد»؛ مثل اینکه «فردا عید نوروز است، همه دم دارند، من ندارم». متکلمان اسلامی هم گویی میگفتند فردا عید نوروز است، همه معجزه دارند و ما نداریم؛ و انبوهی معجزه ساختند. در حالی که در قرآن خیلی صریح به نظر میرسد که قرآن معجزهٔ پیامبر است و او معجزهٔ دیگری ندارد؛ مدام از او معجزه میخواهند و نمیکند و انکار میکند، و مدام تکرار میشود که قرآن بهعنوان معجزه معرفی میشود. این کفایت نمیکرد؛ میدانید، معجزات آنها بسیار رنگارنگ و هالیوودی بوده است؛ آنوقت ما کتابی جلویشان بگذاریم و بگوییم این معجزه است؟
یکی از حاضران: شقالقمر هم معجزه نیست؟
نه؛ فکر میکنم آن را ساختند. از خود قرآن چنین برنمیآید؛ آنجا سخن از قیامت است، یعنی در کانتکست قیامت است و به یکی از معجزات تبدیل شده، چون الفاظ طوری بوده که میشد این معنا را از آن درآورد، و درآوردند. الفاظ به صیغهٔ گذشته است: «ون شق القمر»، یعنی ماه شکافته شد. اما قرآن بارها وقتی دربارهٔ قیامت صحبت میکند، افعال گذشته به کار میبرد، و این مطلقاً دلیلی بر اینکه آن اتفاق افتاده نیست. ولی این ماجرا خیلی شهرت دارد؛ حتی شنیدهام که بعضی از مسلمانان با تلسکوپ محل آن شکاف را هم پیدا کردهاند.
روایت دیگری هم هست که ناسا چند نفر را در برنامهای تلویزیونی — ۱۹۷۸ یا همان حدود — آورده که گفتهاند ما به ماه رفتیم و آن شکاف را دیدیم، و وقتی مردم به پورتال خود ناسا رفتند، ناسا گفته است به خدا اصلاً چنین چیزی نداریم. شاید هم ناسا میگوید به خدا ما اصلاً به ماه نرفتیم! این هم شایعهٔ بسیار معروفی است که فرود بر ماه را در استودیو ساختهاند و اصلاً نرفتهاند؛ و اگر کسی ساخته باشد، کوبریک بوده است. در رقابت میان آنها، روسها اولین انسان، یوری گاگاین، را فرستادند و دست آمریکاییها خالی مانده بود؛ خلاصه برای خنثیکردن آن تبلیغات، به نحوی فرستادند.
ببینید، جدی میگویم: تعجب نمیکنم اگر انسان به ماه رفته باشد ولی فیلمی که پخش شد استودیویی بوده یا زنده نبوده باشد. اگر بخواهید کار تبلیغاتی بزرگی بکنید و وسطش ناگهان کار خراب شود در حالی که همهٔ مردم دارند میبینند، ریسکش خیلی بالاست. بنابراین ممکن است از قبل فیلمبرداری کرده و پخش کرده باشند و گفته باشند زنده است، یا اصلاً نسخهٔ تمیزی در استودیو ساخته باشند؛ ولی رفتهاند، نه اینکه نرفته باشند، چون نمیشود این همه دانشمند و این همه آدم در ناسا را مهار کرد و هیچکس نفهمد. اما اینکه فیلمی که در آن لحظه بهعنوان پخش زنده نشان داده شد شاید زنده نبوده و اگر کار خراب میشد چیزی استودیویی داشتند که به جایش پخش کنند، بعید نیست.
بالاخره هدف چه بوده است؟ تحت تأثیر قرار دادن مردم دنیا و نشان دادن برتری آمریکا بر شوروی. پس نمیشود کار را خراب کرد؛ مثلاً فرض کنید کسی دکمهٔ اشتباهی را بزند و موشک منفجر شود یا پخش ویدیو قطع شود؛ نمیشود. من اگر بودم، حتماً نسخهای استودیویی میساختم و حتماً هم زنده پخش نمیکردم.
مقالهای هم بود که این را حساب کرده و خیلی ریاضیوار است: اگر بخواهم چنین دروغ بزرگی بگویم، چقدر هزینه میخواهد و احتمال موفقیتم چقدر است؛ چون باید آدمها را هم فریب بدهم — مثلاً هزار نفر در ناسا درگیر این پروژهاند و باید جلوی این هزار نفر را بگیرم که چیزی به بیرون درز نکند — و منطقی نیست که بتوانند چنین دروغ بزرگی بگویند و برملا نشود؛ هرچند همین شایعات موجود هست. من از کسانی نیستم که شک داشته باشند انسان را به ماه فرستادهاند؛ ولی میگویم مثل همین فوتبالهایی که با ۵ ثانیه تأخیر میبینیم، من اگر جای آنها بودم واقعاً ریسک نمیکردم. خیلی خطرناک است که چنین پروپاگاندای عظیمی راه بیندازم و ناگهان وسط کار اختلال عجیبی پیش بیاید؛ ما چه میدانیم در ماه چه چیزی زندگی میکند. یا اگر خداینکرده ناگهان آن شکاف را ببینند و آن شکاف در همهٔ تلویزیونهای دنیا پیدا شود و همه مسلمان شوند — که نمیشود؛ هم به ضرر آمریکاست و هم به ضرر شوروی، و هر دو نابود میشوند.