او میگوید خودش دوست دارد جلسات نقد را برگزار کند و دربارهٔ ادامهٔ این جلسات ایدهای مطرح میکند. این جلسه را آخرین جلسهای میداند که اینگونه، در طرفداری از یهودیت، حرف میزند: دو فصل آخر احکام یهودی دربارهٔ سال دینی را میخواند و در پایان از بحثهایی که در طرفداری از یهودیت کرده جمعبندیای میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
واقعیت این است که من خودم دوست دارم جلسات نقد را برگزار کنم. سهچهار سال گذشته است و با اطمینان میتوانم بگویم که اگر این کار را نکنم، ممکن است سهچهار سال دیگر هم بگذرد. هیچ امیدی ندارم که اتفاقی بیفتد که مثلاً سرم خلوت شود یا موقعیتی پیش بیاید که بتوانم آن کار را انجام بدهم.
ضرورت ادامه جلسات نقد
فکر میکنم انجامدادن آن کار به هر حال کار لازمی است. فکر کنم این موضوع را قبلاً هم گفتهام؛ اگر گفتهام یک بار دیگر تکرار میکنم و اگر نه، حالا برای اولین بار میگویم. از کسانی که از اول در این جلسات بودند، هیچکدام الان اینجا نیستند. این خیلی به این کلاس مربوط نمیشود؛ فکر کنم به کشور مربوط میشود: تقریباً همهٔ کسانی که جلسهٔ اول آمده بودند، الان خارج از کشورند. برنامه از اول همین بود: قرار بود جلساتی تشکیل شود تا دربارهٔ پرسشها و ابهامهایی که حول مسائل دینی وجود دارد بحث کنیم.
من همان جلسهٔ اول از بچهها خواستم که هر کس هر پرسش و ابهامی در ذهنش هست بگوید، و فکر میکنم در همان جلسه و جلسهٔ پس از آن به این نتیجه رسیدم که اینگونه نمیشود؛ پرسشها اصلاً پرسشهای استانداردی نبودند. مثلاً ۷۰، ۸۰ درصدشان مربوط به اختلافات شیعه و سنی بود که از نظر من اصلاً شبهه حساب نمیشوند؛ تصمیمگیری دربارهٔ مسائل فرقهای بهنوعی پس از تصمیمگیری دربارهٔ مسائل دینی است.
تصورم این بود که دربارهٔ اشکالهایی که به قرآن و اسلام وارد میشود صحبت کنم. نتیجه این شد که واقعاً احساس کردم این آدمها اصلاً چنین مشکلاتی ندارند و همان بهتر که من هم نیایم و برایشان مشکلاتی را مطرح کنم. آنها زندگیشان را میکنند و مشکلشان فقط این است که مثلاً میان اسماعیلیه و امامیه یکی را انتخاب کنند؛ مسئلهشان خیلی به چیزهایی که در ذهن من است مربوط نمیشود. راستش الان احساسم این است که این جمع تا حدی تغییر کرده است. شاید بافت جمعیتیِ جمعی که روز اول تشکیل شده بود، خیلی با جمعی که الان اینجا هست فرق میکرد؛ بهعلاوه، خیلیها هم از دور این جلسات را گوش میدهند. فکر میکنم شاید این جمع دیگر چندان نامناسب نباشد که چنین مسائلی در آن مطرح شود.
اخیراً هم ایمیلی دربارهٔ یکی از ایرادهایی فرستاده شد که علی دشتی در کتاب «۲۳ سال» به قرآن گرفته است؛ از اشکالهای عجیبوغریب. من اصلاً نمیخواهم دربارهٔ آن موضوع بحث کنم. ولی هیچ شکی ندارم که علی دشتی، که از نظر ادبی آدم فوقالعاده مطلعی است، خیلی خوب میداند که این تغییر لحن در صنایع ادبی برای خودش اسمی دارد و از شیوههای زیباسخنگفتن شمرده میشود؛ به آن التفات میگویند.
التفات ادبی وعلی دشتی
مثلاً در کتابهای صنایع ادبی، یکی از مثالهای استاندارد التفات همین آیهٔ اول سورهٔ اسراء است که در آن به نظر میآید سه بار فاعل تغییر میکند، و معمولاً آن را بهعنوان تزیین و زیبایی کلام مثال میزنند. برای من عجیب است که علی دشتی، که آدم ادیبی است، این را بهعنوان ایراد متن میگیرد و اشاره نمیکند که این به هر حال اسمی برای خودش دارد. ایرادی که میگیرد بهنوعی به خود مسئلهٔ التفات برمیگردد، یعنی اینکه التفات زیبا هست یا نیست؛ ولی اشاره نمیکند که دستکم چنین سابقهٔ ادبیای دربارهٔ این مسئله وجود دارد.
البته آن اشکال سر جای خودش است و هر کسی ممکن است ایدهای داشته باشد؛ من شخصاً به هیچ وجه معتقد نیستم که این تغییرها برای زیبایی کلام است. در عین حال، قطعاً بهکاربردن فعل معلوم و مجهول کنار هم تنوع میدهد و یکنواختی را میگیرد؛ ولی من اعتقاد ندارم که فعل معلوم و مجهول در قرآن به این دلیل به کار میرود. معمولاً دلایل محتوایی دارد و این تغییرات هم همینطورند. به هیچ وجه اینگونه نیست که مثلاً تعویض فاعل فقط برای تزیین کلام باشد.
به هر حال آن پرسشکننده پیوندی از کتاب «۲۳ سال» هم فرستاده بود و شاید همین، این مسئله را در ذهن من کمی زنده کرد. اصلاً کل ماجرا در ذهن من به کتاب «۲۳ سال» برمیگردد. من وقتی ۱۶، ۱۷ سالم بود و کلاس سوم دبیرستان بودم، کتاب «۲۳ سال» را خواندم، و طبعاً شاید آن موقع درست نبود این کتاب را بخوانم.
من الان همیشه به هر کسی که بخواهد چنین کتابی بخواند، بهویژه همین کتاب «۲۳ سال» که حالت دایرهالمعارفِ اشکالات دینیِ وارد بر اسلام را دارد، توصیهای میکنم. دایرهالمعارف میگویم از این جهت که همهنوع ایرادی را که یهودیها و مسیحیها گرفتهاند در بر میگیرد: مسیحیها به چیزهایی ایراد میگیرند و یهودیها در کتابهایشان به چیزهای دیگری، و شما تقریباً همهنوع ایراد را در آن میبینید. بهعلاوه، خود او چون زمانی طلبه بوده و اطلاعات فقهی و قرآنی خوبی دارد، بعضی از ایرادهایش شاید اصیل باشد و از جایی اقتباس نکرده باشد. چون ادیب هم هست، متنش خیلی خوب و مؤثر است.
من کلاً با خواندن کتابهایی که جنبهٔ ضددینی دارند مخالف نیستم؛ ولی فکر میکنم اگر الان کسی بخواهد این کتاب را بخواند و از من بپرسد، شدیداً توصیه میکنم که کتاب را خیلی آرام بخواند؛ یعنی وقتی یک فصل را میخواند، کمی برود ببیند چیزهایی که آنجا گفته شده اصلاً راست است یا دروغ.
خواندن آرام کتاب ۲۳ سال
من خودم آن موقعی که این کتاب را میخواندم، اینترنت وجود نداشت و فایل PDF هم هنوز به وجود نیامده بود؛ کتابها طبعاً فقط به صورت کاغذی پیدا میشدند و معروف بود که داشتن کتاب «۲۳ سال» اعدام دارد. چون فضا چنین بود و به نظرم میآمد که داشتنش جرم محسوب میشود، ناچار آن را در زمانی خیلی فشرده خواندم: کسی آن را به من داد و گفت که مثلاً دو روز دیگر باید بیایی و پسش بدهی. من چند شبانهروز نشستم و آن را با سرعت خواندم و تأثیر خوبی بر من نداشت.
وقتی اینهمه اشکال یکباره در ذهن آدم ایجاد شود، حتی اگر همهشان هم چرند باشند، آدم با هزار اشکال فکر میکند که لابد ته آن چیزی هست. خیلی طول کشید تا من به هر حال با این اشکالات کنار آمدم، یعنی دنبالشان رفتم. کاری که باید میکردم این بود که یک فصل را بخوانم، مدتی مطالعه کنم و ببینم کجایش راست است و کجایش دروغ؛ ولی همه را یکباره خواندم و بعد چند سال طول کشید تا فهمیدم؛ کتابهای دیگری خواندم یا بعضی چیزها را خودم مستقیماً دنبال کردم. نمیخواهم بگویم چند سال واقعاً مشغول این کار بودم، ولی دستکم یک سال، خواندن این کتاب خیلی در زندگی فکری من تأثیر گذاشت.
توصیهٔ من این است که هیچوقت این کار را نکنید؛ به نظرم کار درستی نیست که چنین مجموعهای از مطالب یا کتابها را به سرعت بخوانید و طبعاً مجموعهای از اشکالات در ذهنتان ایجاد شود. هرچند تصورم این است که خیلی از شما این مشکل را دارید، یعنی مجموعهای از اشکالات در ذهنتان مانده و بایگانی شده است، و ممکن است بتوانید اشکالات این کتاب را هم در همان بایگانی جا بدهید، کنار آنها بگذارید و خیلی اذیت نشوید. من آن موقع که این کتاب را خواندم، اصلاً چنین بایگانیای نداشتم؛ قفسهای نداشتم که اینها را در آن بگذارم تا خاک بخورند، و کمی اذیت شدم. ماجرای این جلسات واقعاً شاید تا حدی به همین برمیگردد.
خنده از ضعف استدلالها
یک بار، پس از مدتها، برای چندمین بار کتاب «۲۳ سال» را میخواندم. تنها نشسته بودم و از ضعیفبودن چیزهایی که در این کتاب نوشته شده، چند بار بیاختیار خندهام گرفت. بعد یادم آمد که زمانی این مسائل چقدر برای من جدی بوده است و فکر کردم که هنوز هم ممکن است آدمهایی باشند که این کتاب و اینگونه مسائل برایشان خیلی جدی باشد. این یکی از انگیزههایی بود که سعی کردم جلساتی بگذارم و کمی دربارهٔ این چیزها صحبت کنم؛ بعداً نهایتاً به سمت صحبت مستقیم دربارهٔ اشکالات مربوط به محتوای خود قرآن رفتیم که طبعاً فعالیت جالبتری نسبت به آن فعالیت است. ولی آن کار هم همینطور در ذهن من مانده است که روزی باید انجامش بدهم.
به هر حال چنین ایدهای دارم و آن را رسماً اعلام میکنم: ممکن است تا چند جلسهٔ دیگر تحلیل مسائل مربوط به یهودیت و بحث دربارهٔ اهل کتاب در قرآن تمام شود، و یک ایده برای ادامهٔ جلسات این است که مدتی این کار را انجام بدهیم. چیزی که باعث شده به فکر ادامهدادن در این مسیر بیفتم این است که ما جلسات قرآنیِ چندماهیکبار داریم و بنابراین کلاً از قرآن دور نمیشویم. میشود بسامد آن را کمی بیشتر کرد؛ مثلاً هر ۴، ۵ جلسه یک بار بحثهایی را که دربارهٔ یک سورهٔ واحد انجام میدهیم انجام بدهیم تا از اصل موضوع خیلی دور نیفتیم. البته هنوز خودم تصمیم قطعی نگرفتهام.
نکتهٔ دیگری هم دربارهٔ این جلسات هست. ظاهراً دستکم یک نفر آمده، در این کلاس نشسته و اصلاً متوجه نشده که ما اینجا چه میکنیم. من دارم از طرف یک یهودی حرف میزنم، و بعضی از مطالبی که اینجا گفته شده برایش خیلی شگفتانگیز بوده است. واقعاً هرچه فکر میکنم، چه تقصیر من باشد چه تقصیر کس دیگری، درست است که این جلسات کمی عجیبوغریباند. من باید هر یک ربع یک بار این را تکرار کنم؛ تا آخرِ آن جلسه هم همینطور کوبیدم و پیش رفتم و دفاع کردم که مثلاً تورات تحریف نشده است و مانند آن، و او هم کلی شگفتزده شده بود که این چه جلسهٔ قرآنیای است که در آن چنین حرفهایی زده میشود.
آخرین جلسه دفاع از تورات
به هر حال این را هم گفتم، چون این جلسه آخرین جلسهای است که اینگونه حرف میزنم، تا اگر کسی برای اولین بار میآید بداند که موضوع این است. فکر میکنم اگر خودم بخواهم برای اولین بار به جلسهای بروم، کمی میپرسم تا ببینم آنجا چه خبر است، و اگر تعجب هم کنم، کمی پرسوجو میکنم تا ببینم شاید دارم بد میفهمم.
اگر اشتباه نکنم، جلسهٔ پیش به بحث احکام رسیدیم و تا سال دینی را گفتم. میخواهم به بحثهای مربوط به سال دینی، یعنی دو فصل آخر احکامی که در این کتاب آمده، اشارهای بکنم و از کل محتوای بحثهایی که اینجا در طرفداری از یهودیت کردم جمعبندیای بدهم. فراموش نکردهام که قرار است جلسهای دربارهٔ سورهٔ اسراء داشته باشیم که به بحث یهودیت مربوط است.
پیش از آنکه این احکام را بگویم: آخرین روزی که صحبت کردم، بیرون از جلسه کسی جملهای گفت که احساس کردم شاید حرفهایی که من اینجا میزنم، و گاهی حالت شوخی و خنده پیدا میکند، خدای ناکرده اینطور تعبیر شده باشد که به نظر من در این احکام چیز خندهداری هست. چند بار گفتهام و باز هم میگویم: اینها را مطرح میکنم برای اینکه برایم جالب است، و اصلاً هیچ چیز خندهداری هم نمیگویم. البته جایی که احکام با شیوهٔ زندگی ما تفاوت دارد، ممکن است باعث خنده شود؛ مثلاً ممکن است برای ما خیلی عجیبوغریب باشد. ولی آنها هم همینطورند: چیزهایی در قرآن میخوانند و چیزهایی در احکام ما میبینند و احتمالاً میخندند. فکر کنم این خندهها خیلی منطقی نیستند؛ یعنی جا ندارد که آدم وقتی چیز عجیبی میبیند بخندد.
مثلاً من جایی در یک سایت مسیحی دیدم که گزینشی از آیههای بهاصطلاح خیلی خندهدار قرآن کرده بود و کنار همه هم علامت لبخند و قاهقاه و مانند آن گذاشته بود. یکی از آنها این بود که خدا به فرشتهها میگوید من میخواهم انسان را خلق کنم و فرشتهها میگویند چرا؟
خندیدن به آیات ناآشنا
این آیه را نوشته بود و کلی هم خندیده بود. من نمیفهمم اصلاً به چه چیزش میخندد. شاید چون در تورات چنین عبارتهایی نیست؛ یا شاید در تورات هم اشارهای به چنین چیزی هست، نمیدانم. به هر حال به نظرش خیلی عجیبوغریب آمده بود. خلاصه، اینگونه خندهها از آنجاست که آدم چیزی میبیند که برایش ناآشناست و میخندد. فکر کنم این حرف را یک جای دیگر هم زدهام، ولی از دستم در رفته است؛ حتی نمیدانم اینجا گفتم یا در دانشگاه تهران. گاهی شک میکنم که آن را گفتهام یا میخواستم بگویم.
ماجرایی هست از اولین سالهایی که سینما اختراع شده بود. یکی از کارهایی که در سالهای اول میکردند این بود که دوربین را جایی میکاشتند و از چیزی مستند تصویر میگرفتند؛ اینکه داستان بگذارند و فیلم حالت دراماتیک پیدا کند، هنوز چندان شروع نشده بود. حلقههای فیلم هم خیلی کوتاه بود، در حد چند ثانیه تا یک دقیقه، و آن موقع طول فیلم را بر حسب متر حساب میکردند. الان هم اگر در «فرهنگ سینمایی» سادول ببینید، هنوز طول فیلمها را بر حسب متر نوشته است، نه بر حسب زمان نمایش. به هر صورت، فیلمها مستندسازی بود؛ هم فیلمهای اولیهٔ لومیر اینطورند و هم خیلی از فیلمهایی که بعد از آن ساخته شد.
این فیلمها را میآوردند و مردم هم با نهایت لذت نگاه میکردند؛ هرچه صحنهها عجیبوغریبتر بود، بیشتر لذت میبردند. طبیعی است؛ سینما اصولاً از روز اول این امکان جالب را به وجود آورد، و هنوز هم که هنوز است این جذابیت در سینما هست که میتوانید در آن چیزی را ببینید که در زندگی عادی خودتان نمیتوانید ببینید. مسئله فقط این نیست که جایی بروید، مثلاً به آفریقا. مسئله این است که شما نمیتوانید ببینید بچهٔ شیطانی که در خانه تنها مانده چه میکند؛ ولی سینما به شما اجازه میدهد ببینید چنین بچهای وقتی در خانه تنها میماند، مثل فیلم «تنها در خانه»، چه میکند و چطور ممکن است همهٔ کارهایی را که میخواسته بکند و والدینش مانعش بودهاند اجرا کند. این ویژگی سینما بود و طبعاً مستندسازیِ اولیه خیلی جاذبه داشت.
این را گفتم تا چیزی را یادآوری کنم که فکر میکنم قبلاً به آن اشاره کردهام. میگویند اولین باری که در فرانسه فیلمی از غذاخوردن چینیها در چین نمایش داده شد، یا احتمالاً شاید چینیهایی که در اروپا زندگی میکردند، که با دو چوب غذا میخوردند، همه قاهقاه خندیدند و فکر کردند که این مسخرهبازی و شوخی است، مثل دلقکبازی؛ که به جای کارد و چنگال از آن چیزها استفاده میکنند.
عادت و تمسخر فرهنگ دیگری
خندیدن ما به حکمی که برایمان کمی نامتعارف است، تا حدی همین حالت را دارد. واقعاً آدم ممکن است به چیزی که به آن عادت ندارد بخندد، و از آن طرف هم آنها ممکن است به بعضی از چیزهای ما بخندند. این خیلی جالب نیست. به هر حال، من چیز خندهداری نمیبینم.
البته امروز با جلسات قبل کمی فرق میکند. بعضی جاها هم که خندیدیم، مثلاً آن اشارهای که در کتاب یهودی شده بود به اینکه در سرزمین اسلامی نباید با مردها تنها بمانید، از قسمتهایی بود که من فقط بخشهای جالبش را از این کتاب میخوانم. بنابراین اگر واقعاً همهٔ کتاب را بخوانید، میبینید که احتمالاً خیلی هم جای شوخی و خنده نیست. به هر حال، شبهه پیش نیاید که غرض من این است که احکام یهودی احکام خندهداری است. هرچند خیلی دور شدم، سعی میکنم دوباره کمی به جلد دفاع از یهودیت بروم و کار را در این جلسه تمام کنم.
به سراغ مناسبتهای سالانهٔ یهودی برویم که خیلی زیادند؛ کلاً احکام و مراسم یهودی زیادند. جشنها و مراسم سالانهشان هم شاید نسبت به ما خیلی بیشتر باشد: اگر وفات و شهادت و تولد ائمه را کنار بگذاریم، که مناسبتهای خاصی نیستند، یعنی اعمال خاصی در آنها انجام نمیشود، بهجز شاید تاسوعا و عاشورا که اعمال خاصی در آنها انجام میشود، ولی در یهودیت اینگونه نیست. آنها انواع و اقسام جشنها را دارند. ما مثلاً عید فطر و عید قربان داریم که خاصاند: در عید فطر و عید قربان نماز عید دارید، در عید قربان قربانی میکنند، عید فطر پس از روزه است و الی آخر.
یهودیها تعداد زیادی از این روزهای خاص در طول سال دارند و من امروز میخواهم به عمدهترین آنها اشاره کنم. ممکن است بعضی جاهایش باعث خندهتان شود؛ اشکالی ندارد. چرا اینطور است؟ به نظرم این قسمت کمی خندهدارتر است. وقتی این چیزها را میخوانید، بهوضوح مشخص است که این آیینها با آیینهای سنتی و ملی هم تا حدی آمیخته شدهاند؛ یعنی بهوضوح بعضی از آنها یا اصلاً جنبهٔ دینی ندارند یا جنبهٔ دینی خیلی ضعیفی دارند. مثلاً فرض کنید کسی بخواهد دربارهٔ مراسم ایرانیها کتابی بنویسد و در آن هم عید نوروز باشد، هم مراسم عید فطر و عید قربان، و هم چهارشنبهسوری. واضح است که ما اینها را تفکیک میکنیم و میگوییم اینها بهنوعی ملیاند و آنها دینی.
قومیت و دین در آیینهای یهود
ولی در یهودیها قومیت و دین خیلی با هم آمیخته شدهاند، و خیلی هم قدیمیتر از ما هستند. بهتدریج مراسمی وارد آیینهایشان شده است که حتی خیلی از علمای خود یهودی هم در آنها اشکال دارند: آیا این مراسم مشرکانه بوده و وارد شده، مراسم اقوام اطراف بوده، یا مراسم دینی واقعی بوده است؟ در این کتاب آنهایی که متداولترند آمده است، و جاهایی هم اشاره میکند که این مورد مثلاً مورد قبول خیلی از علمای یهودی نیست و الی آخر.
من قبلاً، در اولین جلسهای که میخواستیم دربارهٔ احکام صحبت کنیم، از دورهٔ عبادات روزانه و هفتگی شروع کردم. حالا میخواهم دربارهٔ ماه و سال صحبت کنم تا بحث احکامی که به زمان مربوط میشوند تمام شود. اولین نکته دربارهٔ ماه و سال یهودی، که نکتهٔ کمی عجیبی است، این است که ماه یهودی قمری است ولی سالشان خورشیدی است. این اصلاً با عقل جور درنمیآید، چون بهوضوح ماههای قمری در سال خورشیدی جا نمیشوند: ۱۲ ماه قمری یک سال خورشیدی نمیشود.
به هر حال این را به شکلی درست میکنند؛ درستش میکنند چون اصولاً بیشتر آیینهای یهودی فصلیاند. بنابراین نمیشود گذاشت ماهی مثل الولو، که مثلاً باید در اواخر تابستان باشد، حرکت کند؛ باید همانجا باشد، با اینکه ماه قمری است. کاری که انجام میدهند این است که هر مدتی یک بار، مثلاً ۷ ماه در ۱۹ سال، اضافه میکنند؛ یعنی نوعی تقویم دارند که در آن در هر ۱۹ سال، تقریباً هر سه سال یک بار، یک ماه اضافه میکنند. دورهٔ این ماه اضافی در ۱۹ سال بهخوبی کامل میشود و میتوانند از نو شروع کنند، و به این ترتیب ماهها را تقریباً سر جای خودشان نگه میدارند. مثلاً انتهای ماه الولو همیشه اوایل پاییز میافتد، تقریباً حدود ماه شهریور، و خیلی جابهجا نمیشود؛ برخلاف ماههای قمری که ما الان نگه میداریم و کاملاً یک دور در سال میچرخند و دوباره سر جای خودشان برمیگردند.
این اولین نکته بود: ماهها قمریاند ولی با روشی که دربارهاش صحبت کردم، تقریباً سر جای خودشان ثابت میمانند. نکتهٔ بعد دربارهٔ سال نو یهودیهاست: برای آنها دو جور سال نو میشود حساب کرد. یکی اول ماه نیسان است که تقریباً مثل فروردین ماست، یعنی شروع بهار؛ و یکی هم اول ماه تیشری که اوایل پاییز است، مثلاً جای ماه مهر ما. هر دو را میشود بهنوعی آغاز سال در نظر گرفت.
دو مبدأ سال: نیسان و تیشری
به نظر میآید اول ماه تیشری دینیتر است، و اول ماه نیسان، مثل عید نوروز ما، شاید برایشان بیشتر حالت ملی داشته باشد و جشن آغاز بهار و از این قبیل باشد. ولی آنچه از نظر مذهبی برایشان خیلی مهم است، شروع ماه تیشری است که در واقع ماه هفتم سالشان میشود. میخواهم کمی دربارهٔ جشنهای شروع سال نو، یعنی اول ماه تیشری، صحبت کنم و قسمتی از این متن را بخوانم؛ دقت کنید که چقدر به آنچه ما در ماه رمضان و بعد در عید فطر داریم شبیه است.
پرسش این بود که ما برای تعیین مناسبتهای مذهبی تقویمی داریم و آنچه با آن کار میکنیم تقویم هجری شمسی است؛ ولی الان همه با سال میلادی کار میکنند. یهودیها زندگی روزمرهشان را با همین ماههای رسمی میگذرانند که طبعاً میلادی، یعنی خورشیدی، است. یهودیها در سراسر دنیا پراکندهاند، و فکر میکنم در خود اسرائیل هم، اگر اشتباه نکنم، همین تقویمهای عادی را دارند؛ من خیلی نمیدانم دولت اسرائیل چه میکند. ولی بهشدت مقیدند که ماه دینی خودشان را داشته باشند.
فکر میکنم یهودیهای غیر از اسرائیل قطعاً اینطورند. حتی اگر کسی خیلی اهل عبادات دینی نباشد، روزهایی را میداند؛ همانطور که عوامالناس ما هم میدانند روز عاشورا چه روزی است یا عید فطر کی است، بهویژه که تعطیل است و دستکم برای تعطیلیاش هم که شده میدانند کی تعطیل است. یهودیها هم کاملاً همینطورند: روزهای مهم خودشان، یعنی چند روز خیلی مهم سالشان را، قطعاً میدانند؛ بهویژه اگر از نظر مذهبی کمی مقید باشند، قطعاً باید مقدماتش را فراهم کنند. احکام زیادی هست که در این روزها باید انجام شود. بعضی از این مراسم را حتی آدمهایی که اعتقادات دینی ندارند هم اجرا میکنند؛ مثل تاسوعا و عاشورای ما، و شاید حتی جدیتر از آن، یعنی جمعیتی که در آن روز فلان کار را انجام میدهند شاید بیشتر باشد. دلیلش این است که لزوماً این کارها را به دلیل اعتقاد دینی انجام نمیدهید. همیشه یادتان باشد که برای یهودیها قومیت بهنوعی مهم است؛ یعنی این سنت است.
سنت قومی در برابر اعتقاد
شما که چهارشنبهسوری را اجرا میکنید، چه به آن شکل سنتیاش و چه به این شکل مدرنش که در سالهای پس از جنگ اجرا میشود، معنایش این نیست که به ریشههای دینی یا اعتقادیای که در چهارشنبهسوری از دوران زرتشتیها مانده اعتقاد داشته باشید، یا اصلاً بدانید که چیزی پشتش هست یا نیست. یا مثلاً سفرهٔ هفتسین میچینید، یا سبزه را برمیدارید و در آب روان میاندازید. خیلی از یهودیها هم ممکن است اصلاً اعتقادات دینی نداشته باشند، ولی کارهایی را انجام میدهند؛ این دقیقاً عرف و سنت ملیشان است و مقیدند که این کار را بکنند.
در شروع سال نوشان مراسمی هست که به آن روش هشانا میگویند و خیلی شبیه تلفیقی از مراسم عید فطر و شب قدر ماست. کمی میخوانم تا ببینید که شباهتهای زیادی وجود دارد. قطعهٔ اولی که به این مسئله مربوط است میگوید: «ماه الولو که درست پیش از روش هشانا واقع است، زمان غور، خودکاوی و توبه است.» این در واقع مثل ماه رمضان ماست. «هر صبح پس از نماز، البته به استثنای شبات و روز قبل از خود روش هشانا، اندکی در شوفار که نوعی شاخ قوچ است میدمند.» شوفار از ابزارهای دینی یهودیهاست که معمولاً در کنیسهها نگهداری میشود و در بعضی مناسبتها از آن استفاده میشود. «از هفتهٔ آخر الولو که جشن سال نو در آن واقع میشود، خواندن دعاهای مخصوصی در سحر که برای آمرزشاند و به سلیحوت مشهورند، آغاز میشود. همهٔ اینها برای تکریم و تعظیم روش هشاناست. این روز را روز داوری میدانند و مقدرات سال آینده را وابسته به آن میدانند»؛ شبیه اعتقادی که مسلمانها دربارهٔ شب قدر دارند. «در خلال روش هشانا خوراکیهای ویژهای صرف میشود که آنها را نماد بشارت و آمدن سالی خوب میدانند.»
ما ایرانیها سال نو را بهشدت همان عید نوروز و شروع سال نو میدانیم، ولی مسلمانها در همه جای دنیا عید فطر را شروع سال نو میگیرند؛ در حالی که از نظر دینی سال بهنوعی انگار در شب قدر نو میشود، چون حرف از این است که مقدرات سال آینده تقدیر میشود. به هر حال سال نوِ مسلمانها با جشن عید فطر شروع میشود. آنچه یهودیها به اسم روش هاشانا دارند، هر دو را دارد؛ در واقع مثل شب قدری است که مبدأ سال نو در نظر گرفته میشود. خوراکیهای ویژه را بشارت آمدن سال خوب میدانند: «در برخی جوامع، به نشان اینکه شرکتکنندگان در جشن باید در سال آینده سر باشند نه دُم، سرِ یکی از حیوانات مانند ماهی و گوسفند خورده میشود» و الی آخر. میگوید: «توصیه شده است که در روش هاشانا در خلال روز نباید خوابید تا بخت فرد در سال آینده به خواب نرود.»
روش هاشانا و سال نو
این مثل آیین احیای شب قدر است؛ اینها روز را احیا میکنند. اینجا راحتتر توضیح میدهد که مثلاً یهودیهای سنتی رسمی دارند که کنار رودخانه یا دریا، کنار آب روان میروند. خیلی از یهودیهای روحانی این را جزو مسائل دینی قبول ندارند؛ چیزی شبیه شاید سیزدهبدر ما انجام میدهند که میگویند چندان ریشهٔ دینی و کتابی ندارد.
این در واقع شروع سال نو یهودیهاست که جزو مهمترین روزهای سالشان است، و پس از آن ۱۰ روز توبه شروع میشود. نزد ما، پیش از این ایام، مثلاً در لیالی قدر ماه رمضان، مردم روزه میگیرند و استغفار میکنند تا به شب قدر برسند، و بعد مثلاً یک هفته پس از آن را تا عید فطر باز روزه دارند؛ اگر شب قدر را بیستوسوم حساب کنید، یک هفته تا آخر ماه رمضان مانده است و اگر نوزدهم حساب کنید، حدود ۱۰ روز. نزد اینها هم پس از روز اول سال، ۱۰ روز توبه هست که به آن «۱۰ روز توبه» میگویند. چند قطعه از روی این کتاب میخوانم دربارهٔ اینکه در این روزها چه میکنند.
«۱۰ روز نخست ماه تیشری به نام ۱۰ روز توبه مشهورند. روز پس از روش هاشانا مخصوص آیین صوم گدالیاست؛ ولی این روزه ارتباط وثیقی با دورهٔ یادشده ندارد»، یعنی با دورهٔ ۱۰ روز توبه، «بلکه یادآور خاطرهٔ قتل گدالیا، حاکم یهودی است که پس از سقوط اورشلیم در ۵۸۶ قبل از میلاد به دست بابلیان منصوب شده بود.» حالا ریشهاش واقعاً این باشد یا نه، آن را به این اسم میشناسند و روزی است که در آن روزه میگیرند. «شباتی که پیش از یوم کیپور قرار میگیرد، به شبات توبه معروف است. این روز یکی از دو موقعیتی است که در طول سال پیش میآید و در زمانهای قدیم ربیها در آنها به ایراد موعظه میپرداختند.» یعنی دو روز در سال دارند که در آنها مثلاً در کلیساها موعظه میشنوند؛ یک روزش همین جمعهٔ پیش از یوم کیپور است، که مهمترین روز یهودیهاست و الان به آن میرسیم که چه روزی است.
سعی کنید به این قسمت خیلی نخندید، چون چیزهای دیگری هم هست. «اوج این مرحله»، یعنی این ۱۰ روز توبه که طی میکنند، «روز پیش از عید کفاره است. در این زمان اوضاع و احوال تغییر میکند؛ از جمله تکالیف آن این است که در این روز بسیار میخورند و خواندن بسیاری از نمازهای توبهای مرسوم را وامیگذارند.»
ده روز توبه تا یوم کیپور
یک روز پیش از روز فدیه یا روز کفاره، چنین تغییری در آیینهای یهودی هست. بگذارید این قسمت را بخوانم؛ این از قسمتهای اختلافی است که آیا جنبهٔ دینی دارد یا نه. آیینی هست به اسم کفاروت که در صبح پیش از روز فدیه انجام میگیرد: «لازم است در این آیین هر فرد مذکر یا مؤنث جوجهخروس یا مرغی را گرفته، آن را سه بار دور سر بگرداند و این جمله را بگوید: این بدل من است، این عوض من است، این فدیهٔ من است؛ این جوجهخروس (مرغ) خواهد مرد و من خواهم رفت و به زندگی خوب و طولانی و به آرامش خواهم رسید. پس از آن حیوان یادشده را ذبح شرعی میکنند، امعا و احشایش را بیرون آورده پیش مرغان میاندازند، و گوشت آن را یا به فقیران میدهند یا با پرداخت مقداری پول به جای آن، گوشت را خود مصرف میکنند.»
این آیین، آیین متداولی بوده و در طول تاریخ با آن بسیار مخالفت شده است؛ یعنی عدهای از روحانیون میگفتند که از آیینهای مشرکانه است و بعضی هم قبول داشتند که آیین خوبی است. الان، آنطور که این کتاب توضیح میدهد، کسانی که میل دارند چنین آیینی را انجام بدهند، به جای جوجهخروس، مثلاً پولی را سه بار دور سرشان میچرخانند و آن را انفاق میکنند تا چیزی شبیه آن آیین انجام شده باشد.
«اما یوم کیپور یا روز فدیه نقطهٔ اوج فرایند توبه و درخواست آمرزش خداست. اما از آنجا که اعتقاد بر آن است که خدا فقط در صورتی میتواند گناهانی را که آدمی به زیان دیگران انجام داده است ببخشد که فرد زیاندیده زیانرسانندهٔ خود را ببخشد، گناهکار باید پیش از یوم کیپور بخشش همنوع خود را به دست آورد. رسم است که یهودیان نزد کسانی که به آنان بدی کردهاند میروند و تلاش میکنند آنها را راضی کنند. اما اگر آنان پس از سه بار تلاش مصالحهجویانه آشتی را نپذیرفتند، گناهکار دیگر ملزم به کوشش بیشتر برای جلب رضایت ایشان نیست.» این شبیه اعتقاد ما به حقالناس است: اگر کسی میخواهد توبه کند، باید کسانی را که حقشان ضایع شده راضی کند. منتها نکتهٔ اینجا این است که اینها وظیفه دارند سه بار این کار را انجام بدهند، و اگر رضایت طرف جلب نشد، باز هم میتوانند توبه کنند و امیدوار باشند که پذیرفته میشود. «بخشی از فرایند توبه این است که فرد یهودی باید در روز پیش از یوم کیپور در میقوه شستوشو کند.»
میقوه و شستوشوی پیش از کفاره
فکر کنم قبلاً دربارهٔ میقوه توضیحی دادم: نوعی خزینهٔ خاص برای غسلکردن است که مثلاً برای کسانی که میخواهند تغییر دین بدهند و یهودی شوند، حتماً لازم است در آن غسل کنند. «یا دستکم مقدار زیاد و معینی از آب را به صورت جریانی پیوسته روی خویش بریزند.» من جزئیات این چیزها را نمیدانم.
«اما خود روز فدیه، در وجدان دینی مردم و نیز در نوشتههای هلاخایی، یوم کیپور مهمترین زمان در طول سال یهودی شمرده میشود و در واقع معیار اساسی التزام یهودیان به سنت خویش است. بسیاری از یهودیان که در دیگر مراسم دینی مشارکت نشان نمیدهند، تلاش خاصی دارند تا در یوم کیپور در کنیسا حضور یابند یا لااقل آن روز را روزه بگیرند.» مهمترین آیین مذهبی سالانهٔ یهود است. «در یوم کیپور، صرفنظر از روزه که مانند تمام روزههای موجود در یهودیت مستلزم امساک کامل از خوردن و آشامیدن است، باید از شستوشو، روغنزدن به خود، پوشیدن کفش چرمی و داشتن روابط جنسی نیز خودداری کرد. همانند شبات، در یوم کیپور نیز انجام هرگونه کار دنیایی ممنوع است.»
اصولاً ایام دینی یهود شبیه روز جمعهشان میشود؛ یعنی ممنوعیتهای کاری برایشان هست و باید آن روز را به عبادت بگذرانند. مهمترینش هم همین روزهٔ فدیه یا یوم کیپور است که خیلی مقیدند انجامش بدهند.
بعضی از این آیینها محل اختلافاند و بعضی قطعیاند؛ اصلاً عین متن توراتاند. مثلاً عید سایبانها، که قسمت بعدی است که میخواهم بگویم، به هر حال مستند به متن تورات در اسفار خمسه است. ممکن است در تفسیر آن آیات اختلافاتی باشد؛ مثلاً اینکه شروع و انتهایش کجا باید باشد. آن را سنت تعیین کرده است که عید سایبانها اینگونه است و اینگونه برگزار میشود. خیلی از آیینها ریشههای توراتی دارند، یا ریشه در کتابهایی مثل تلمود یا دیگر کتابهای دینیای دارند که یهودیها به آنها معتقدند، و بعضی هم مورد اختلافاند. دربارهٔ آنهایی که خیلی روشن نیست از کجا آمدهاند، بعضی قبول دارند و بعضی قبول ندارند. ولی واقعیت این است که اینطور نیست که آیینهای مشکوک میان یهودیها متداول نباشند. بعضی از آیینها خیلی متداولاند و همه هم انجامشان میدهند، و خیلی ریشه در تورات و کتاب ندارند؛ به هر حال به سنتهای قومی خودشان برمیگردند. عدهای هم ممکن است معتقد باشند که نه، اینها ریشه در کتاب داشتهاند و ما به آن دسترسی نداریم.
مثلاً فرض کنید در مراسمی از یهودیها، در روزی چیزهای خاصی میخورند. مطمئناً اعتقاد ندارند که حضرت موسی مثلاً در این روز کلوچه میخورده است. الان به قسمتی میرسم که روزی هست که در آن کلوچههای پنیری میخورند. این سنتشان است؛ مثل خوردن زولبیا بامیه در ماه رمضان. مگر پیغمبر زولبیا بامیه میخورده است؟
خوراکیهای مناسبتی و سنت
آنچه این کتاب توصیف میکند این است که یهودیها در مناسبتهایی چه میکنند. قطعاً میدانند که بعضی از این کارها ربطی به احکام دینیشان ندارد؛ ولی سنتهایی است که باقی مانده، سنتهای جالبی که ممکن است بهنوعی با احکام دینی متناسب باشد و نه وجوب دارد و نه حتی استحباب، ولی ممکن است بهشدت مقید باشند که این کارها را انجام بدهند. اگر کمی اینطور نگاه کنید، وقتی میگویم در فلان روز فلان کار را میکنند یا فلان نوع غذا بیشتر مصرف میشود، اینها کاملاً حالت سنتی دارد و بین خودشان همینطور جا افتاده است، بدون اینکه ادعا کنند حضرت موسی یا پیامبران چنین کاری را میکردند یا به آن توصیه کردهاند.
ولی میخواهم بگویم دستهای هم داریم که جزو مراسم مذهبیشان است و از کتاب، یعنی از تورات، نیامده است؛ بله، صددرصد. من قبلاً در جلسهای به این موضوع اشاره کردم و گفتم که بعداً، وقتی بحث حالت نقد پیدا میکند، بیشتر به آن میرسم: اصولاً مرجع اصلی دینی یهودیها مطلقاً تورات نیست. مثلاً تلمود برایشان حتی بهنوعی ارجحیت دارد. کمی توضیح میدهم که چرا اینطور است. اصولاً یهودیها به هیچ وجه تورات را بدون سنت قبول ندارند؛ کتابِ بدون سنت را نمیپسندند. همانقدر که تورات ممکن است برایشان در احکام الزامآور باشد، شاید آنچه در تلمود آمده حتی بیشتر برایشان پذیرفتنی باشد. بنابراین اگر منظورتان ریشهداشتن در تورات است، بله، بیشتر احکام یهودی در تورات ریشه ندارد. احکام اخلاقی زیادی آنجا هست، و به بعضی از این ایدهها هم در تورات اشاره شده است، ولی جزئیات احکام در سنت است.
بگذارید قطعهای را که اینجا هست، بهعنوان آخرین نکته دربارهٔ یوم کیپور بخوانم. میگوید: «یوم کیپور در هیئت کامل خود اینگونه جلوه میکند: با جدیت زیاد، روزهداری، لباسهای سفید، آهنگهای سنگین، به خاک افتادنهای پیشنماز و جماعت، و نمازها که خود جلوهای خاص دارند؛ و جملگی باعث به وجود آمدن فضایی میشوند که هم آسمانی است و هم به پالایش و تخلیهٔ روحی کمک میکند.» بد نیست ادامهاش را هم بخوانم: «اگرچه دیدگاه هلاخایی»، یعنی فقهی، «پذیرفتهشده از این قرار است که یوم کیپور فقط فدیهٔ گناهانی میشود که حقیقتاً از آنها توبه شده باشد.»
توبه واقعی و فدیه گناه
یعنی دیگر تکرار نشوند و قصد تکرارشان نباشد، به همان معنایی که ما از توبهٔ واقعی میفهمیم؛ یا اگر حقی بوده، به صاحب حق رد شده باشد. میگوید یوم کیپور باعث فدیهٔ گناهانی میشود که حقیقتاً از آنها توبه شده باشد. «اما روشن است که بسیاری از یهودیان صرفاً با شرکت در مراسمی که در طول آن روز انجام میگیرد، احساس پاکشدن و عوضشدن میکنند. زندگی آنها در طی سال آینده ممکن است تفاوت اساسی با زندگی سال گذشتهٔ آنها نداشته باشد، اما در عین حال این اعتقاد که خدا گذشتهها را بخشیده است، به آنها اجازه میدهد که با خیالی آسوده از گناه به سوی آینده گام بردارند.»
این شبیه ماه رمضان ماست. فکر میکنم در ماه رمضان، که البته ۳۰ روز، یا ۲۹ یا ۳۰ روز و معمولاً بیشتر ۲۹ روز، روزهداری است، این حالت بخشیدهشدن گناهان بهشدت در مسلمانها وجود دارد. ایدهٔ فطر روزی است که مسلمانها در آن احساس بازگشت به خدا و بهنوعی نوشدن دارند.
ایدهٔ بعدی خیلی مهم است: اینها در واقع آدابی است که دقیقاً بر احکام تورات مبتنی است، و برای یهودیها هم خیلی مهم است؛ بهجز آن میانپردهای که در این ۱۰ روز توبه دارند و در آن خیلی میخورند. من نمیدانم این سنت واقعاً از کجا آمده است. فکر میکنم در احکام دینی ما اصولاً پرخوری، تحت هر شرایطی، کار زشت و مکروهی بود؛ اسراف بود. ولی در آداب یهودیها مورد بدتر از این هم وجود دارد: نکتهٔ خاصی هست که به هر حال بهنوعی فرمان به اسراف در خوردن در آن هست؛ یعنی به آنها میگویند که زیاد بخورید، بیش از حد معمول بخورید.
عید بعدی، عید سایبانهاست که از نظر دینی به اهمیت عید قبلی نیست، ولی عید جالبی است. پیش از ادامه بگویم که همینطور که جلو برویم، میبینیم یهودیها اعیادی دارند که اعیاد خیلی شادیاند و در آنها جنبههای دینی را هم خیلی نمیبینید. ما مسلمانها تقریباً چنین چیزی نداریم؛ عیدهای شاد ما عیدهای ملیمان است، مثلاً برای ایرانیها، و در عیدهای مذهبیمان بیشتر حالت عبادت هست. مراسم شهادت و تولد را کنار بگذارید؛ روزهای اصلی مسلمانها، مثل عید مبعث و عید قربان و عید فطر، درست است که روزهای شادیاند، ولی از نظر معنوی شادند. حتی مسلمانها عید فطر را واقعاً به معنایی خیلی عرفی شادی میکنند؛ ولی فکر میکنم احکام دینی در جهت عبادیکردن روزهای عید است، همانطور که در بیشتر اعیاد دینی یهودیان هست. کمکم به خود این عیدهای شاد هم میرسیم که ممکن است در بعضی از آنها سنتهای عجیبوغریبی هم به وجود آمده باشد.
عید سایبانها و سوکا
«۵ روز پس از یوم کیپور، جشن سایبانها یا سکوت آغاز میشود. سوکا چیزی شبیه سایبان است که سقف آن از شاخه است و در فضای باز برپا میگردد. یهودیان طبق سنت ۷ روز بعد را در این سوکا سر میکنند.» جشن سایبانها بهطور سنتی اینگونه است که باید سوکایی درست کنند و بروند ۷ روز آنجا اقامت کنند. به خدا «سکوت» به معنای خاموشی نیست؛ سکوت واژهای عبری به معنی سایبان است و سایبانها جمع همان سوکاست. «در روزگار باستان عید سکوت یکی از سه عید زیارت اورشلیم بود.» فرمان دینی این بود که همه باید، مثل حج، به زیارت خانهٔ خدا بیایند؛ و علت اقامت در سایبان هم این است که دور از خانهاند و اصلاً بهنوعی در حال زیارتاند. پس از خرابشدن اورشلیم هم یهودیهای سنتی به یاد آن، عید سایبانها را به همین شکل ادامه میدهند و در سایبان اقامت میکنند. «دو عید زیارتی دیگر عبارتاند از پسح و پنجاهه.» دربارهٔ پسح و پنجاهه بعداً صحبت میکنیم.
«این جشنها با برداشت فصل محصولات مرتبط بوده است. همانند دیگر جشنهای زیارتی، سکوت در کتاب مقدس با رویداد خروج از مصر پیوند خورده است.» این تکه را علامت نزده بودم، ولی مخصوصاً چون این پرسش مطرح شد، آن را میخوانم. این عین متن تورات است: «تو باید ۷ روز را در سایبانها بمانی تا نسلهای آیندهٔ تو بدانند که من فرزندان اسرائیل را آنگاه که آنان را از سرزمین مصر بیرون آوردم، در سایبانها جای دادم.» بنابراین در تورات، عید سایبانها در واقع یادآوری خروج از مصر است، مثل خیلی از اعیاد دیگر، مانند عید پسح و الی آخر. پس دربارهٔ اینکه آیا ریشههای توراتی و متنی دارد، اینجا بهوضوح قطعهای از تورات هست که چنین نکتهای را در آن میبینید.
اینجا توضیحاتی دربارهٔ شادیهای عید سایبانها داده است. نمیخواهم در خواندن جزئیات زیادهروی کنم، ولی بد نیست بدانید که این عید همراه با آبافشانی است. بگذارید بخوانم تا مشخص شود چیست؛ کمی طولانی است، ولی فکر میکنم جالب است. «از ویژگیهای بارز سرشت کشاورزی این جشن، مراسم آبافشانی است. این رسم را پروچیان در دوران معبد پس از اولین روز سکوت اجرا میکردند.» صدوقیان با این رسم، یعنی آبافشانی، نه با سایبانها که همه قبولشان دارند، موافق نبودند. «در میشنا نقل شده است که چگونه وقتی یکی از کاهنان صدوقی به جای ریختن آب بر روی سکوی قربانی، آن را بر زمین ریخته بود، جمعیت خشمگین ظاهراً او را زیر رگبار میوههای اتروگ خود گرفتند.»
آبافشانی و میوه اتروگ
میوهٔ اتروگ چیزی مثل ترنج است که جزو مراسم عید سایبانهاست؛ مثلاً باید آن را با خودشان به کلیسا ببرند و کاربردهایی دارد. «از نظر نگاشتههای تلمودی، شرکت در شادی و سرور آبافشانی، رقصیدن، موسیقی و آوازخوانیها بزرگترین شادی است.» تلمود میگوید، و این جمله از تلمود است: «آن که شادمانی مجلس آبافشانی را ندیده است، هرگز شاهد شادی نبوده است.» اصلاً اعتقاد یهودیها این است که این شادترین روز و شادترین حالتی است که انسان میتواند تجربه کند. بگذارید این قطعه را هم حذف نکنم: «به شرکتکنندگان این مراسم، که حکیمان شاخص فروشی نیز در میانشان وجود داشتند، گفته میشد که به مرتبهای برتر از روحالقدس خواهند رسید؛ تا این اندازه شور و شوق دینی موجود در این مراسم زیاد بود. یهودیان راستکیش امروزه نیز این جشن سرور آبافشانی را برپا میکنند و خواندن و رقصیدن آنها تا نیمههای شب ادامه مییابد. بدین ترتیب تلاش دارند تا به همان شادی و لذتی که در مراسم باستانی بوده است دست یابند.»
این عیدی شاد است. اصولاً یهودیها اعیاد همراه با خواندن و رقصیدن و موسیقی زیاد دارند، و به همین دلیل موسیقی یهودی موسیقی خیلی زندهای است؛ میدانید که همچنان آدمهای مهمی، از جمله نوازندههای بزرگ دنیا، یهودیاند. تا آنجا که من میدانم، آبافشانی به معنای آبپاشیدن روی همدیگر نیست؛ شستن محل قربانی و معبد و از این قبیل است. من خیلی در این مراسم شرکت نکردهام. شادیاش مربوط به آبریختن روی همدیگر نیست؛ مثل آن رسمی نیست که در ارمنیهای ما هست و روزی به همدیگر آب میپاشند.
موسیقی اینها حالت خاصی دارد. موسیقی یهودی موسیقی ملیِ فوقالعاده مشخصی است و الان هم موسیقی خیلی زندهای است؛ الان هم میتوانید آن را پیدا کنید و گوش بدهید و ببینید چگونه موسیقیای است. آدمهای خیلی مهمی هستند که موسیقی سنتی یهودی را اجرا میکنند. دربارهٔ حلال و حرام موسیقی هم معمولاً باید احکامی داشته باشند؛ من یک بار در همین کلاس اشاره کردم که نسبت به خواندن زن از نظر فقهی مشکل وجود دارد. اینطور نیست که هر موسیقیای حلال باشد. ولی موسیقی یهودی، بهعنوان موسیقی ملی، مثل موسیقی ایرانی، موسیقی خیلی مشخصی است و خیلی هم تأثیرگذار بوده است.
موسیقی یهودی
اگر موسیقی یهودی گوش بدهید، میفهمید که مثلاً در موسیقی اروپا هم خیلی تأثیر گذاشته است. البته اینکه موسیقیای که الان تحت عنوان موسیقی یهودی اجرا میشود چقدر واقعاً موسیقی سنتی آنهاست، خیلی نمیدانم. مدام فکر کردم؛ آدم خیلی معروفی هست که الان خیلی هم شهرت پیدا کرده و موسیقی سنتی یهودی اجرا میکند، ولی اسمش یادم نمیآید.
«شنینی استرت نقطهٔ اوج این خوشی است.» این امر از خوشی و سرورِ لحظهٔ تکمیل دورهٔ سالانهٔ توراخوانی است که از ویژگیهای این جشن است: تورات را، که در طول سال یک بار مرور میکنند، طوری تنظیم میکنند که در این روز تمام شود. بخشی از این جشن در واقع شادیِ به پایان رسیدن تورات است. «این بزرگداشت به سیمح توراه یا جشن ختم توراه معروف است و در اسرائیل در هشتمین روز سکوت و در دیار غربت در نهمین روز آن انجام میگیرد.» این دربارهٔ عید سایبانها بود.
یکی دیگر از ایدههای مهم پس از شروع سال، حنوکاست: «دو ماه پس از پایان عید سکوت، در روز ۲۵ ماه عبری کیسلو، جشن هشتروزهٔ حنوکا آغاز میگردد.» حنوکا جشنی یهودی است که در آن شمع روشن میکنند. نمیخواهم خیلی وارد جزئیاتی شوم که به نظرم مهم نیست؛ باز به نظر میرسد که این جشن تا حد زیادی جنبهٔ تاریخی دارد، ولی جزو آیینهای متداول یهودی شده است. اگر نکتهٔ خاصی نباشد، علامت نزدهام؛ فقط قسمتهایی را برایتان میخوانم که به نظرم جالب است. «حنوکا عید به معنای واقعی آن نیست، زیرا نه منعی از کارهای دنیایی و غیرمقدس در کار است و نه تقدیسی که عید را با آن آغاز کنند. در واقع اگرچه به مرور زمان آداب غذایی مختلفی، مانند خوردن شیرینیها و کلوچههای پنیری»، که پیشتر به آن اشاره شد، «به وجود آمدهاند، اما باید دانست که توصیهای برای خوردن خوراکهای خاص در این جشن وجود ندارد. در ایام عید به بچهها پول هدیه میدهند و آنها را تشویق به بازیکردن با گردونههای خاصی میکنند که به یودایی دریدل و به عبری سدیو سدیوون گفته میشود.» اینها گردونههاییاند که روی آنها الفبا مینویسند و رسم است که بچهها با آنها بازی کنند. «بزرگترها نیز، گرچه مقامات هلاخایی چندان نمیپسندند، عادت کردهاند که به ورقبازی بپردازند.» فضا برایتان روشن است: این هم مثل همان زولبیا بامیه خوردن است؛ یعنی هیچکس نمیگوید بروید ورقبازی کنید، ولی ممکن است ببینید که مثلاً ۹۰ درصد یهودیها در این روزها عادت دارند این کار را بکنند.
حنوکا، پوریم و روزههای کوچک
وقتی این روز میآید، مهمانی میدهند، همدیگر را دعوت میکنند و در مراسم مینشینند؛ به بچهها میگویند بازی کنند و خودشان هم مینشینند و ورقبازی میکنند.
من خیلی چیزها را نمیخوانم؛ اینها تکههای خیلی خاصی است که انتخاب کردهام، چون شاید از جهاتی جالب است. اگر علاقهمند شدید، دوست دارم کل کتاب را بخوانید؛ کتاب خیلی خوبی است. «یک هفته پس از حنوکا روزهای روزانه گرفته میشود که عسارا بتوت یا دهم تِوِت نام دارد. این روزه به یاد روزی گرفته میشود که در آن شخصی محاصرهٔ اورشلیم را آغاز کرد. از آنجا که تِوِت دهمین ماه از ماه نیسان است»، یعنی معادل بهمن ماست، ماهی که خروج از مصر در آن صورت گرفته، «تلمود چنین استنباط کرده که این همان تعبیر روزهٔ ماه دهم است که در کتاب زکریای نبی آمده است.»
باز مسئله این است که در تورات حکمی دربارهٔ روزهٔ ماه دهم آمده است. اینکه این روزهٔ ماه دهم چیست، در فقه یهودی استنباطشان این است که منظور روزهگرفتن در این ماه است؛ این سنت شده و به استناد آن این کار را انجام میدهند، در حالی که آنجا فقط عبارت مبهمی به اسم روزهٔ ماه دهم هست. به هر حال در سنت اینگونه تعیین شده است و این روزها را سنت میگویند. این زکریا غیر از آن زکریایی است که شما میشناسید.
«همانند همهٔ روزههای کوچک، این روزه نیز از سحر تا دم شب طول میکشد.» همهٔ روزههای ما روزهٔ کوچک است؛ ما روزهٔ ۲۴ساعته نداریم. آنها روزههایی ۲۴ساعته دارند، یعنی مثلاً از شب تا شب روزه میگیرند، و این روزه عین روزههای مسلمانها از سحر تا دم شب است. «ولی از یک جهت این روزه از روزههای دیگر متمایز است، و آن اینکه اگر در جمعه واقع شود، با آنکه معمولاً روزهگرفتن در روز پیش از شبات ممنوع است، روزه در همان روز بدون هیچ تغییری گرفته میشود.» این روزه آنقدر برایشان مهم است که حتی آن آیین کلیِ روزهنگهداشتنِ بعضی از روزها را میشکنند.
اینها در روزه اصلاً خوردنی و آشامیدنی مصرف نمیکنند. فقط دربارهٔ آب فکر میکنم که در بعضی از روزههایشان میتوانند آب بخورند، و بعضی از روزهها سختتر از این حرفهاست؛ یعنی ممنوعیت چیزهای دیگری را هم رعایت میکنند. ما وقتی میگوییم روزه، برایمان خیلی روشن است که چه باید بکنیم و چه نباید بکنیم؛ ولی روزههای ایام مختلف آنها احکام خاص خودش را دارد. بعضی سختترند و بعضی آسانتر؛ مثلاً این روزه آسان است و نسبت به روزههای دیگر کوتاهمدتتر است. قبلاً هم گفتهام که روزهای هست، روزهٔ عید پسح، که فقط نخستزاده باید بگیرد و کلاً کس دیگری لازم نیست روزه بگیرد. ما کلاً اینگونه پیچیدگیها را در احکام نداریم.
پیچیدگی روزهها در فقه یهود
نزد ما یک روزه است و برای هر کسی که مکلف شود، معلوم است که همیشه همین ماه از سال برایش واجب است؛ روزه حکم ساده و مشخصی دارد. مثلاً فقه ما در مقایسه با فقه یهودی تقریباً هیچ حکمی ندارد. این کتاب واقعاً فقط کلیات و خطوط کلی را اشاره میکند و باز کمی پیچیدهتر به نظر میرسد؛ ولی کلاً فقهشان خیلی پیچیده است.
«ماه آدار مطابق با بهمن و اسفند است»؛ بهنوعی بین بهمن و اسفند میافتد، «و چهاردهم آن جشن پوریم قرار میگیرد. آنچنان که تلمود میگوید، وقتی آدار فرامیرسد، باید بسیار شادمان باشید.» این قسمت را که کمی عجیب است برایتان میخوانم.
یک ماه کامل روزه نمیگیرند؛ ولی اینها دورههای روزه دارند، هفته و دهه، و روزهشان یک بار نیست. ما فقط یک بار، یک ماه، روزه میگیریم و روزهٔ واجب دیگری نداریم. تقریباً برای همهٔ این چیزهایی که ما داریم، مشابهی نزد آنها وجود دارد؛ مثلاً فدیهدادن، یا بهنوعی کفارهدادن. آنها رسوم قربانیِ تعطیلشدهٔ بسیاری دارند که خیلی پیچیده است؛ در اورشلیم انجام میشده و الان عملاً واجب نیست و انجام نمیشود. ولی نزد ما کلاً قربانیِ واجب یک بار در طول عمر است: اگر کسی مستطیع شود و به حج برود، آنجا واجب است که قربانی کند.
«روز پیش از پوریم روزهای میگیرند معروف به تعنیت استر»، یعنی روزهٔ استر؛ این به ماجرای استر مربوط است که در کتاب مقدس آمده. «این روزه به یادبود روزهای انجام میگیرد که پیش از زمان ملاقات استر با پادشاه، از سوی خود استر و دیگر یهودیان به مدت سه روز به جا آورده شده بود.» استر در دوران تبعید با خشایارشا ملاقات کرده است. ماجرای استر کتابی در کتاب مقدس است، کتاب استر؛ ادعا این است که این روزه به مناسبت یادآوری آن روزهٔ خاص گرفته میشود. «این روزهٔ خاص در تلمود ذکر نشده و پیش از این چیزی در دست نیست.»
بگذارید این تکه را هم بخوانم: «امور عمدهٔ این روز عبارتاند از: خواندن مگیلا، اصطلاحی که از نام طومار دستنوشتهٔ کتاب استر گرفته شده است، یک بار در شامگاه و یک بار در طول روز؛ اضافهکردن دعایی خاص پوریم در نماز»، که اذکار و ادعیهای است که در این روز خاص انجام میدهند؛ «خیراتکردن به محتاجان و فرستادن هدایای خوراکی برای یکی از دوستان یا همسایگان؛ و غذای عید که در اصل باید آن را صرف کرد.» حالا قسمت عجیبش:
پوریم و توصیه به مستی
«به یهودیان توصیه شده است که آنقدر مشروبات الکلی مصرف کنند که دیگر برایشان تمایزی میان درود بر مردخای و مرگ بر هامان باقی نماند.» این دو شخصیت داستان پوریماند. یعنی آنقدر مست شوند که دیگر فرق این دو شعار را نفهمند. این دیگر اوج چیز دیگری است؛ آدم باید خیلی قاطی کرده باشد که این دو را از هم تشخیص ندهد: مردخای آدم خوبی است و هامان آدم بدی؛ آنجا درود است و اینجا مرگ. بنابراین این دو شعار خیلی با هم فرق دارند. «برخی از مراجع این خواسته را به معنای لفظی حقیقیاش تفسیر نمیکنند، بلکه میگویند کافی است اندکی بیش از معمول نوشیده شود و سپس باید خوابید تا بدین ترتیب نتوانند تمایز بین مردخای و هامان را درک کنند.» یعنی قرار نیست با مشروب به جایی برسید که نفهمید این دو شعار با هم چه فرقی دارند؛ کمی مشروب بخورید و بعد بخوابید. ولی دستکم حکمی که صادر شده این است که باید کمی بیش از حد معمول بنوشید.
«گرداگرد این خواستههای خلاقانه، مجموعهای از آداب رشد کرده است که حال و هوای بسیار کارناوالگونه به پوریم داده است.» این عجیبترین قسمت است؛ واقعاً دارم میخوانم و حالتهای غیردینی را میبینید. بگذارید کمی از این تکه را بخوانم، نمیخواهم خیلی وارد شوم که چطور کارناوالگونه شده است: «یهودیان نقاب و لباس مبدل میپوشند و مردان و زنان، با آنکه در حالت عادی ممنوع است، جامههای یکدیگر را بر تن میکنند. بچهها با لباسهای مبدل، در حالی که به اجرای نقشهایی معمولاً متناسب با محتوای داستان استر میپردازند، از خانهای به خانهٔ دیگر میروند و برای امور خیریه پول جمع میکنند.» مثل هالووین، یا مثل چیزی که در چهارشنبهسوری هست و به آن قاشقزنی میگویند؛ چیزی شبیه این است. ریشهٔ این سنتها احتمالاً شاید در همین مراسم باشد. «این کار به نمایش پوریم معروف شده است.» تفصیلش را که چه میکنند میتوانید اینجا بخوانید. به نظر میآید تقریباً بدیهی است که اینها اصلاً جزو احکام دین نیست، ولی ممکن است اینها را خیلی بیشتر از احکام دین با شور و شوق انجام بدهند.
فکر نکنید همهاش هم شادی است؛ مثلاً آخرین چیزی که در این فصل هست، سه هفته سوگواری است؛ سوگواری هم میکنند. فرض میکنم عید پنجاهه و سوگواری را خودتان میخوانید، یا خیلی نکتهٔ خاصی در آن نیست. ولی بگذارید عید فطیر آخرین چیزی باشد که کمی دقیقتر توضیح میدهم. عید فطیر، یعنی عید پسح، را شاید آدمهای غیریهودی از همه بیشتر شنیده باشند؛ من گاهی در ایران هم دیدهام که مثلاً در محافل سیاسی عید پسح را به یهودیها تبریک میگویند.
عید پسح و خروج از مصر
این عید برای خود یهودیها اینقدر مهم است؛ جشن ملیمذهبی خودشان است که باز بهنوعی یادآور خروج از مصر است. مقدماتش را خیلی نمیخوانم. میخواهم بر یکی از ویژگیهایش تأکید کنم: این عید را عید فطیر میگویند، چون روزی است که باید نان فطیر بخورید؛ یهودیها نان فطیر میخورند. این در تورات بهشدت ریشهٔ توراتی دارد. اگر قطعههای مربوط به خروج از مصر را بخوانید، میبینید چقدر دستورهای واضحی دربارهٔ نحوهٔ عملآوردن این نان و همهٔ اینها در تورات هست. شاید مستندترین مراسم عید مذهبی یهودیها همین باشد که همهٔ جزئیاتش در تورات هست.
«روز پیش از پسح، که شروع آن از پانزدهم نیسان است، روزی است که فرزندان نخستزادهٔ مذکر باید روزه بگیرند. اگر نخستزادگان ذکور هنوز کوچکاند و نمیتوانند روزه بگیرند، پدرانشان برای آنها، تا رسیدن آنان به دورهٔ بلوغ، روزه خواهند گرفت.» این مراسمی دینی است. اینکه آیا نخستزادهٔ دختر باید روزه بگیرد یا نه، از اختلافنظرهای فقهی در یهودیت است. «برجستهترین خصیصهٔ پسح، ممنوعیت خوردن و حتی نگهداشتن هرگونه نان غیرفطیر است.» در خانه نباید نان معمولی باشد. بنابراین در این روز عید، که روز خوردن نان فطیر است، کسی حق ندارد حتی نان نگه دارد؛ اگر از قبل چیزی اضافه مانده باشد، باید دور بریزد. نباید در محوطهٔ خانه اثری از نان غیرفطیر باشد. بنابراین اگر مثلاً یک بار زن خانهداری یک بسته نان معمولی را جایی فراموش کند و بگذارد، گناه خیلی بزرگی انجام داده است. این برایشان مسئلهٔ خیلی جدیای است.
این حکم اکید وجود دارد که نان غیرفطیر نباید در خانه باشد. این قطعه از جزئیات مربوط به این مسئله برای خود من جالب است؛ امیدوارم شما هم خوشتان بیاید: «نان غیرفطیر را حامص گویند. این عنوان نهتنها نانهایی را که از خمیر ورآمده پخته شده باشند، بلکه هرگونه فراوردهٔ ساختهشده از آرد و آب را که تحت شرایط بسیار منضبطی درست نشده باشد، دربرمیگیرد.» یعنی نان فطیر فقط این نیست که مثلاً در آن خمیرمایه اضافه نکنند و ور نیاید؛ نان فطیر نانی است که باید به شکل خاصی پخته شود. کمی از دستورش را هم اینجا نوشته است، ولی دستورهای مفصلتر را میتوانید در کتابهای آشپزی یهودی پیدا کنید.
پرسش این بود که چرا این جزئیات باید در تورات باشد. تورات پر از جزئیات احکام است، چون اصولاً شریعت، یعنی رعایتکردن اینها، اصل دین یهودیهاست. پرسش شما خیلی کلیتر از این است که چرا اینها باید در تورات باشد. پرسش این است که چرا ادیان الهی شامل مناسک و آیینهاییاند که باید به شیوههای خیلی دقیقی انجام شوند.
چرایی مناسک دقیق در ادیان
فقط تورات نیست. به نظر من پرسش شما کلیتر از این حرفهاست: چرا جزئیات شریعت مهم است؟ مثلاً وقتی میخواهید نماز بخوانید، باید به این شکل خاص نماز بخوانید و وضو باید به این شکل خاص گرفته شود. پرسش این است که اصولاً شریعت چرا جزئیات دارد. بخشی از آن به یکسانشدنِ رفتار آدمها مربوط است. ولی بخش عمدهاش این است که اساس شریعت این است که خداوند چیزی را از شما بخواهد و شما آن را به همان شکلی که خداوند خواسته انجام بدهید تا عبودیت خودتان را نشان بدهید؛ از خوردن گرفته تا خوابیدن.
شریعت در همهٔ ادیان الهی دربارهٔ خیلی از جزئیات حکم دارد، ولو ممکن است آن جزئیات اهمیت حیاتی نداشته باشند؛ چون مثلاً فرض کنید در تمام سال میخورید، ولی یک ماه به شکل خاصی که خداوند خواسته میخورید. انگار دارید میپذیرید که عمل خوردن را به خواست خدا واگذار کنید. جزئیات را رعایت میکنید: دقیقاً از این لحظه تا آن لحظه نمیخورید و الی آخر. اساس فلسفهٔ شریعت، در این بخش، این است که جزئیات را همانطور که از شما خواسته شده انجام بدهید؛ یعنی وقتی فهمیدید خداوند این حکم را خواسته، آن را عیناً اجرا کنید تا حالت عبودیت خودتان را نشان دهید. این نشانهٔ تسلیم شما در برابر خداوند است.
بد نیست لحظهای از این قالب بیرون بیایم و به آیهای در قرآن اشاره کنم. اوایل سورهٔ بقره آیهای هست که میگوید از اینها خواستیم وارد شهری شوند و سجده کنند و، آنطور که در قرآن نقل شده، این واژه را بگویند: «حطه». میگوید اینها سجده کردند ولی این کلمه را عوض کردند و چیز دیگری گفتند. احتمالاً نکته همین بود: چه فرقی میکند بگویند «حطه» یا مثلاً بگویند «کیسه»؟ و این به هر حال در قرآن آیهٔ خیلی ترسناکی است که به دلیل همین تغییری که اینها دادند، خداوند آنها را به عذاب مبتلا کرد؛ یعنی مستوجب عذاب شدند، نه اینکه بگوییم چه بلایی سرشان آمد. اگر من میدانم که خداوند از من خواسته عملی را به این شکل و در این زمان انجام بدهم، باید به همان شکل و در همان زمان انجامش بدهم. این بخش از اساس شریعت، بهجز فوایدی که دارد و همه جای منطقی دارند، این است که جزئیاتی گفته میشود که باید عیناً اجرا شود، و به نظر میآید این خیلی خوب است. اساس شریعت همین پذیرفتن عبودیت خداوند است.
عبودیت و جزئیات شریعت
بعد، سورهٔ بقره خودش میگوید چرا اسمش بقره است: برای اینکه خدا مثلاً اول گفته بود بروید گاوی بکشید، و آنها گفتند جزئیتر بگویید که چه گاوی بکشیم. چرا حکم جزئی شد؟ برای اینکه نمیخواستند و میل نداشتند انجامش بدهند؛ مدام سؤال میکردند و حکم مدام سختتر میشد، ولی حکم در اصل حکم سادهای بود. قرار بود گاوی را بکشند؛ هرچه اینها بیشتر مقاومت کردند، آن حکم جزئیات بیشتری پیدا کرد.
به هر حال یک نکته این است که چرا شریعت جزئیات دارد، و نکتهٔ دیگر اینکه چرا باید در کتابی مثل تورات این جزئیات بیاید؛ ممکن است پرسش این باشد که چرا مثلاً این جزئیات به کتابهای فرعیتر واگذار نمیشود. فکر میکنم این نکتهٔ خیلی اساسیای نیست. بخشی از جزئیات در کتابهای فرعی است و بخشی هم در خود تورات نقل شده است. در قرآن هم معمولاً میبینید که احکام با جزئیات نمیآید؛ یعنی در قرآن بیشتر احکام با جزئیاتشان به سنت واگذار میشود. به هر حال اگر نکته این است که چرا شریعت باید جزئیات داشته باشد، فکر میکنم اصلاً فلسفهٔ شریعت همین است: باید جزئیات داشته باشد و باید با دقت انجام شود، و این در واقع نوعی رابطهٔ خاص میان انسان و خداست؛ یعنی اجرای شریعت.
اگر برای ما مسلمانها این نوع ارتباطبرقرارکردن با خدا بخشی از ارتباط انسان با خداست، برای یهودیها تقریباً همهٔ آن است. اصولاً یهودیها ارتباط انسان با خدا را اینگونه میبینند که عهدی بسته شده و شریعتی داده شده است، و دین انگار بهنوعی اجراکردن این شریعت است. ما ممکن است اعمال عبادی دیگری داشته باشیم که خارج از شریعت است، مثلاً دعا کنیم، و خیلی هم برایمان مهم باشد؛ ولی برای یهودیها اجرای جزئیات شریعت بهشدت مهم است، مهمتر از آنچه برای مسلمانها هست.
پیشنهادی مطرح شد که هر جا قرآن حکمی را میگوید و گاهی وارد جزئیات میشود، قرار است ریشهٔ آن حکم را درک کنید و بفهمید این حکم چرا اینجاست؛ نه اینکه جزئیاتش مثلاً خیلی مهم باشد و برای همین گفته شده باشد، و تورات هم همینطور باشد. نه، به هیچ وجه. تورات بهشدت آنگونه است که اگر ذرهای آن را خوانده باشید، اصلاً این پرسش را نمیکنید، چون بهوضوح مشخص است که آن جزئیات مهم است.
جزئیات در اسفار خمسه
در شریعت یهودی، خود کتاب اسفار خمسه، که ما هم تا حدود زیادی اعتقاد داریم که به هر حال به حضرت موسی و دوران ابتدایی عهدی که با بنیاسرائیل بسته شده استناد دارد، پر از جزئیات است. من فکر نمیکنم تورات لزوماً اینگونه باشد که جزئیاتش برای این باشد که شما حکم را بفهمید. واقعاً همان است که هست: شریعت باید اینگونه باشد؛ مثلاً خیمهٔ عبادت باید اینگونه برپا شود و کاهن باید اینگونه لباس بپوشد. اینها آیینهاییاند که باید اجرا شوند و اساس شریعتاند.
بگذارید این تکه را برایتان بخوانم: دستور ساخت نان فطیر، که هر چیزی غیر از این دستور ساخته شود غیرفطیر است؛ نه فقط اینکه حتماً در آن مخمر اضافه شده و ور آمده باشد. «غذای عمدهٔ این ایام، نان مصا یا فطیر است. این نان را از آردی که به گونهٔ خاصی در محلی خشک نگهداری شده است تهیه میکنند. آرد را با آب مخلوط کرده، طی ۱۸ دقیقه پس از لحظهای که آرد خیس میشود، آن را میپزند.» اینکه ۱۸ دقیقه را در ایام باستان چگونه نگه میداشتند، شیوههای دوران خودشان را داشتند؛ الان همه ساعت دارند. به هر حال زمان معینی وجود دارد که اگر کمتر یا بیشتر از آن بماند، غیرفطیر حساب میشود، و نگهداشتنش، نه فقط خوردنش، حرام است. «مصا را میتوان با دستگاه یا با دست تهیه کرد.» سنتیها قبول ندارند که حتی با دستگاه تهیه شود؛ باید حتماً به شیوهٔ خاصی، با آدابی، بهطور دستی تهیه شود. «چون باید تمامی حامصها»، یعنی نانهای غیرفطیر، «پیش از پسح از میان برود، نوعی خانهتکانی بهاری در هفتههای پیش از فرارسیدن عید صورت میگیرد.» این سنت یهودیهاست که در این ایام کل خانه را بهنوعی جارو میکنند، و نکتهٔ دینیاش این است که اگر جایی، گوشهای، حتی نیمهای از حامص مانده باشد، حتماً آن را پیدا کنند و از خانه بیرون بیندازند تا در ایام عید چنین چیزی در خانه نباشد.
فرض میکنم بقیهاش کافی است؛ جزئیات بعضی چیزها جالب است، ولی فرض میکنم قسمتی از عید پسح و پنجاهه را خودتان میتوانید بخوانید. بگذارید فقط سعی کنم از نکاتی که دربارهٔ دین یهود گفتم جمعبندیای بکنم: نکات اصلیِ احساس یهودیها و ایمانشان به یهودیت، که به آنها اشاره کردم، چیست.
جمعبندی ایمان یهودی
هدف من بیشتر این است که کمی از قرآن استفاده کنیم و چیزهایی را در قرآن دربارهٔ یهودیها و بهطور کلی اهل کتاب بهتر بفهمیم. دارم یادآوری میکنم: اساس ایمان یهودی این است که خداوند بنا به مشیت خودش قومی را از میان همهٔ اقوام بشری برگزیده است. ایمان به برگزیدهبودن اساس ایمان یهودی است: اینکه قومی از آل ابراهیم، آل اسحاق و فرزندان یعقوب برگزیدگان خداوند بودند و میان خداوند و ابراهیم عهدی صورت گرفته است. اساس عهد پیروی فرزندان ابراهیم، و بعداً فرزندان اسرائیل و کسانی که بر اساس موسی آمدند، از شریعت و از کتاب تورات است؛ آنها به آن تورات میگویند. قوم یهود باید این تعالیم دینی را بهطور خاص در میان همهٔ اقوام بشری نگه دارند و در ازای آن پاداشهایی دریافت میکنند. این پاداشها میتواند اخروی باشد؛ پاداش دنیویاش، که خیلی مهم است، این است که سرزمین کنعان به بنیاسرائیل تعلق دارد.
اساس ایمان یهودی این است که اتفاق تاریخی خاصی افتاده است: خداوند بنیاسرائیل را بهطور معجزهآسایی از مصر نجات داده، و در پای کوه سینا خداوند جلوه کرده و آشکار شده و میان خداوند و بنیاسرائیل عهدی بسته شده است مبنی بر اینکه اینها بندگی خداوند را بکنند و از مزایای خاصی هم بهرهمند شوند. میخواهم تأکید کنم که این با دیدگاه دینی مسلمانها و مسیحیها تفاوت عمدهای دارد؛ اینجاست که احساس دینی یهودیها خیلی اختصاصی است: ایمان به برگزیدهبودن، به قوم برگزیده بودن، و اینکه شریعت برای اینها نازل شده است. در توجیه اینکه حکمتش چیست، ممکن است نظرهای مختلفی وجود داشته باشد؛ ولی اساساً یهودیها خودشان را قومی میبینند که منجی بشریتاند، و خداوند از آنها خواسته که این احکام رعایت شود تا به دورانی منجر شود که دوران ظهور مسیح موعود است، که با ظهور مسیح دنیا نجات پیدا میکند. بنابراین یهودیها خودشان را قوم برگزیده میدانند و ماجرای نزول تورات و اهدای شریعت به قوم بنیاسرائیل را دورهای موقت میدانند تا ظهور مسیح، که از دیدگاه یهودیها تا حالا هنوز ظهور نکرده است.
این در واقع اساس ایمان یهودی است. من خیلی بر این تأکید کردهام و باز هم تأکید میکنم که همهٔ ایمان یهودی به این است که خداوند نوع خاصی از ارتباط را با قوم بنیاسرائیل برقرار کرد. ممکن است همهٔ مؤمنان به خدا اعتقاد داشته باشند که خداوند در طول تاریخ خودش را بر افراد خاصی آشکار کرده است؛ ولی هیچ قومی این ادعا را نکرده است و نمیکند، و مسلمانها و مسیحیها هم این ادعا را تأیید میکنند که خداوند به نوعی خاص بر جماعت بنیاسرائیل ظاهر شده است.
تجلی الهی در کوه سینا
یعنی آن اتفاق عظیمی که در کوه سینا افتاده، نوعی آشکارشدن خداوند بر بشر است؛ نه بر افرادی که مثلاً به حد نبوت رسیدهاند، بلکه بر افراد یک قوم خاص که دارند زندگی عادی خودشان را میکنند. این حالت انکشاف الهی از زمان خروج از مصر شروع شده است: معجزات عظیمی را در مصر دیدند، شکافتهشدن رود نیل را دیدند، و بعد نوعی مواجهه با خداوند را در کوه سینا تجربه کردند؛ و بعد در تمام طول تاریخشان تا رسیدن به ارض موعود، و در آن دوران ۴۰سالهٔ سرگردانیشان در بیابان، بهطور مداوم معجزاتی را دیدند، نوعی ارتباط خاص با خداوند برقرار کردند و به ایمانی رسیدند که ناشی از مشاهده است. ایمان مسلمانها ناشی از مشاهدهٔ خداوند به آن شکلی که در بنیاسرائیل اتفاق افتاده نیست.
من هم دربارهٔ مسیحیت تأکید داشتم و هم دربارهٔ یهودیت میل دارم بر این تأکید کنم که وقتی ما از دین حرف میزنیم، واقعاً وقتی میگویید دین و از ادیان صحبت میکنید، مسلمانها چیزی به نظرشان میآید، مسیحیها چیز دیگری و یهودیها چیز دیگر. به نظر یهودیها اساس دین همین است که میان خداوند و آدمی یا آدمهایی عهدی بسته شده باشد، ارتباط خاصی برقرار شده باشد و خداوند چیز خاصی از آنها خواسته باشد. ما بهعنوان مسلمان این احساس را نداریم که چنین عهد خاصی با خداوند داریم. هرچند ممکن است شما قرآن یا احکام شریعت را به صورت یک میثاق ببینید، ولی آن ویژگی خاصی که در نگاه یهودیها به دین وجود دارد، یعنی تأکیدی که بر مفهوم عهد با خداوند دارند، در مسلمانها و مسیحیها به این شکل نیست.
این احساس کلی یهودیها نسبت به دینشان است. یهودیها آدمهای خاصیاند. اگر از یک یهودی بپرسید چرا خداوند شما را برگزیده، ممکن است لزوماً جواب منطقیای به شما ندهد. شاید در دلش این باشد که برگزیده شدیم چون از همه برتر بودیم؛ شاید هم واقعاً اصلاً چنین اعتقادی نداشته باشد و دیدگاه نژادپرستانه نداشته باشد. ممکن است بگوید ما در آن دوران شایستگیهایی داشتیم، یا اصلاً خداوند همینطور میخواسته از میان اقوام بشر یکی را انتخاب کند؛ از حضرت ابراهیم خوشش آمده و از فرزندان ابراهیم این قوم را انتخاب کرده است. وقتی میشنویم که یهودیها خودشان را قوم برگزیدهٔ خدا میدانند، معمولاً احساس بدی به ما دست میدهد که اینها خودشان را برتر از بقیه حساب میکنند. یهودیها معتقدند که این واقعیتی تاریخی است که اتفاق افتاده است؛ چند و چون و چرایش هرچه باشد، اینطور نیست که معنای این برگزیدهبودن لزوماً این باشد که یهودیها خودشان را برتر میدانند.
معنای قوم برگزیده
ولی به دلیل این برگزیدهبودن، ویژگیهایی در زندگیشان ظاهر شده است. همین که یهودیها تنها کسانیاند که خداوند اینگونه برایشان تجلی کرده، نوعی برتری به آنها میدهد؛ ولی باز میگویم که این لزوماً نباید به برتری نژادی تعبیر شود. این در واقع دیدگاه خاص یهودیها نسبت به خودشان است: قومی که رسالت خاصی را در جهان، در میان همهٔ اقوام، به عهده گرفته است. برای همین شاید واقعاً بشود گفت که هیچ قومی، دستکم پیش از اینها، احساس قومی و ملی را به این شکلی که یهودیها دارند تجربه نکرده است.
ما در دوران مدرن احساسات ناسیونالیستیِ غلیظ زیادی را دیدیم که در اروپا و خیلی جاهای دنیا به وجود آمد؛ مثلاً آدمها بروند تاریخ کشور خودشان را دربیاورند و احساس کنند که به قوم خاصی و تاریخ خاصی وابستهاند؛ مثلاً ایتالیاییها خودشان را بهنوعی به روم باستان نسبت بدهند و به گذشتهٔ خودشان افتخار کنند. ولی آن احساس عمیق یهودیها، یعنی احساس قومیشان، واقعاً احساس خیلی خاصی است. شاید زودتر از همهٔ افراد بشر این احساس قومی در آنها به وجود آمد، و نتیجهاش همین اعتقادات دینی به برگزیدهبودن خودشان و رسالتداشتن خودشان از نظر تاریخی است. وقتی خداوند یک قوم را از میان همهٔ انسانها انتخاب کرده، اینها همیشه خودشان را قومی در میان اقوام دیگر میبینند که با اقوام دیگر تمایز دارند. وقتی در احکامشان هست که با اقوام دیگر ازدواج نمیکنند و بهنوعی در محیط بستهای زندگی میکنند، و آدابی دارند که ممکن است ۱۸۰ درجه با آداب زندگی عادی انسانهای دیگر فرق کند، اینها مدام و بهشدت به آنها هویت قومی و دینی میدهد. حالا اینکه این احساس چه مقدار دینی و چه مقدار قومی است، حتی اگر احساسات دینی نداشته باشند، این احساسات قومی را دارند.
اولاً یهودیها بدون شک به گذشتهٔ خودشان افتخار میکنند، و یهودیای نیست که خودش را اینگونه نبیند که قوم یهود رسالتی داشته و تا حدود زیادی این رسالت را انجام داده است؛ یعنی منشأ بسیاری از تحولات فرهنگی و رشد فرهنگ بشر در قوم بنیاسرائیل بوده است. هنوز هم که هنوز است خودشان را پیشروِ بسیاری از تحولات مثبت دنیا میدانند: اگر علم پیشرفت کرده، یهودیها در آن سهم عمده داشتهاند؛ اگر فناوری پیشرفت کرده، همینطور. کلاً خودشان را آدمهایی میدانند که همیشه پیشروند، بهویژه در زمینههای فرهنگی. و اگر الان چنین احساسی نسبت به خودشان نداشته باشند، دستکم همهشان مشترکاً این احساس را دارند که در طول تاریخ اینگونه بوده است.
پیشرو بودن فرهنگی یهود
یعنی آنها اولین کسانیاند که مثلاً کتاب اخلاقی مدون دارند؛ از نظر فرهنگی اولین کسانیاند که مثلاً کتابهای دعای مدون دارند؛ و در میان ادیان توحیدی، اصلاً پیشرو توحید در دنیا هستند. شرک و خرافات همهجای دنیا را گرفته بود و فرهنگ همهٔ دنیا، جز آنها، فرهنگ مشرکانه بود: اعتقاد به تعداد زیادی خدا و عوامل شیطانی و ارواح و مانند اینها. یهودیها از این چیزها مبرا بودند و بنابراین به حق خودشان را پیشرو فرهنگ توحیدی در دنیا میدانند.
الان فرهنگ توحیدی در دنیا کاملاً مستقر شده است. آدمها چه ملحد باشند و چه دیندار، بهنوعی موحدند؛ یعنی اعتقاد به شیاطین و اجنه و نیروهای باد و دریا و الههها کنار رفته است. علم هم بهنوعی توحیدی است: این شلوغپلوغبودن دنیا، اینکه عوامل عجیبوغریبی در سرنوشت بشر دخالت میکنند، چیزی است که انسان در دوران مدرن کنار گذاشته است. بنابراین فرق علم با ادیان توحیدی این است که ممکن است همان یکی را هم قبول نداشته باشند؛ ولی به هر حال دیگر دو تا و چند تا و هزار تا نیست. پس ما بهنوعی در دنیایی زندگی میکنیم که به آن معنای سنتیاش مشرکانه نیست. یهودیها بهشدت به گذشتهٔ خودشان اینگونه نگاه میکنند.
بگذارید اینطور به شما بگویم: اگر اینگونه نگاه نکنند، آنوقت اصلاً باید در حکمت الهی، در اینکه چرا این قوم برگزیده شدند، شک کنند. اگر کسی یهودی باشد، باید اعتقاد داشته باشد که خداوند قومی را برگزید تا رسالتی را انجام بدهد و دنیا به سمت خوبی برود؛ و اگر هیچ کاری توسط قوم یهود انجام نشده باشد، پس خداوند یا آدمهای اشتباهی را انتخاب کرده یا اصلاً پروژهاش پروژهٔ اشتباهی بوده است. بنابراین اعتقاد دینی یهود بهنوعی اینها را به این سمت سوق میدهد که سهم مهمی برای خودشان در تمدن بشری قائل شوند؛ حتی اگر شواهد تاریخی زیادی هم نداشته باشند، احساسشان این است که به هر حال این اتفاق مهم افتاده است. البته از حق نگذریم، سهم بزرگی هم داشتهاند.
فکر کنم یک بار این را نقد کردم: یکی از دوستانم، که اصلاً آدم متدین به معنای معمولش حساب نمیشود و مطمئناً یهودی هم نیست، یک بار دربارهٔ یک مطالعهٔ زبانشناسی به من گفت که به دلیل وجود یهودیها در منطقهٔ خاورمیانه، در زمانهایی اینجا به پیشرفتهترین شکل، قابلمقایسه با زبانهای امروزی ما، کتابت میکردند؛ در حالی که در بقیهٔ ناحیههایی که بشر در آنها زندگی میکرد، خارج از خاورمیانه، که یهودیها تأثیر خودشان را در آنجا نداشتند، هنوز با ایما و اشاره با همدیگر حرف میزدند.
زبانشناسی و اغراق تاریخی
یعنی زبان مدونی نداشتند، چه برسد به اینکه کارشان به کتابت رسیده باشد. به هر حال این واقعاً حرف کمی اغراقآمیزی است و از نظر زبانشناسی نمیشود خیلی از آن دفاع کرد. ولی واقعیت این است که به هر حال حضور تمدن و فرهنگ یهودی در این منطقه خیلی از اتفاقها را پیش برده است؛ از نظر یکتاپرستی اینها مؤثر بودند، و خودشان هم به این، به معنایی دینی، بهعنوان بخشی از گذشتهٔ خودشان افتخار میکنند.
نکتهای که قبلاً گفتم و الان هم دوباره تکرار میکنم این است که ایدهای هست که به یهودیها خیلی اطمینان قلب میدهد، و آن وقتی است که خودشان را با ادیان توحیدی دیگر مقایسه میکنند. همانطور که ما مسلمانها رقبای خودمان را مسیحیها و یهودیها میبینیم و مسلمانها خیلی نسبت به اینکه مثلاً بروند هندو شوند احساسی ندارند، فضای ذهنی یهودیها هم بهنوعی همین است. اگر یهودیها شک داشته باشند که دینشان درست است یا غلط، با توجه به نوع اعتقادات یکتاپرستی که در ادیان ابراهیمی هست، این ادیان ابراهیمی معمولاً خودشان را با همدیگر مقایسه میکنند و خیلی با بیرون از خودشان مقایسه نمیکنند. یعنی اگر یهودیها به چیزی شک داشته باشند، این است که آیا آن مسیحی که ادعای مسیحبودن کرد مسیح بود یا نه؛ آیا یهودیها باید مسیحی میشدند یا نه؛ آیا قرآن مثلاً واقعاً کتاب خدا هست یا نه. به هر حال معمولاً شکی ندارند در اینکه ادیان ابراهیمی توسط خداوند در کرهٔ زمین به وجود آمدهاند.
بگذارید باز اینجا به این هم اشاره کنم. یهودیها در واقع اولین دینی را ارائه میکنند که مفهوم وحی و مفهوم دخالت تاریخی خداوند در آن هست. این فضایی که ما به آن دین میگوییم، خیلی با مثلاً دین به معنای شرقی و آسیاییاش متمایز است: خداوندش خداوندی است که بهنوعی با بشر حرف میزند؛ در واقع خدا خدای شخصی است، یعنی به یک معنا انسانگونه است. این تعریفِ خوبی نیست، چون اعتقاد ادیان ابراهیمی این است که انسان خداگونه است، نه اینکه خداوند انسانگونه باشد. در همان صفحهٔ اول تورات میخوانید که خداوند موجودی را به صورت خودش آفرید؛ این اعتقاد دینی ادیان ابراهیمی است. در قرآن میخوانید که خداوند انسان را طوری خلق کرد که مثلاً جامع اسماء است: «علّم آدم الاسماء کلها». در انسان چیزی هست که در بقیهٔ موجودات نیست؛ نوعی شباهت. «و نفخت فیه من روحی» هم باز آیهٔ قرآن است.
ادیان ابراهیمی بهنوعی خدای خاصی دارند که با ایدهٔ خدا در بعضی از ادیان دیگر فرق میکند؛ ادیانی که اگر بشود اسم دین بر آنها گذاشت، و من ترجیح میدهم به آنها هم بگویم ادیان. مثلاً هندوئیسم و بودیسم و مانند اینها اصولاً خدای شخصی به این معنا ندارند: خدایی که بیاید در تاریخ بشر دخالت کند، با انسان حرف بزند و برای بشر دین بیاورد.
خدای ادیان ابراهیمی
این ایده که دین از آسمان آمده، که شریعتی مدون به این شکل از آسمان آمده و فرمان نازل شده، اولین بار توسط یهودیهاست. پس یهودیها بانی دین به این معنای خاص در دنیا هستند. وقتی خودشان را با مسلمانها و مسیحیها مقایسه میکنند، فکر میکنم دو نکته روی یهودیها خیلی تأثیر میگذارد.
یکی اینکه به نظرشان میآید مسیحیها و مسلمانها چیز جدیدی نمیگویند. احکام مسلمانها کمی با یهودیها فرق میکند؛ آنها روز دیگری روزه میگیرند. ارکان دین اسلام و شریعت اسلام را که نگاه کنید، خیلی به ارکان یهودیت شباهت دارد: روزهگرفتن در آن هست، نماز هست. اینها سه وقت نماز میخوانند و مسلمانها پنج وقت؛ روزههای اینها در طول سال پخش شده و مسلمانها آن را در یک ماه جمع کردهاند؛ حیوانات حلال و حرام آنجا و اینجا کمی فرق دارد و الی آخر. بنابراین از نظر اخلاقی میشود گفت که در اساس دین اسلام هیچ فرقی وجود ندارد: همهٔ چیزهایی را که آنها خیر و صفت نیک اخلاقی میدانند و توصیه میکنند، مسلمانها هم توصیه میکنند، و مسیحیها هم همینطور. تأکید مسیحیها بر شریعت کمی کمتر از مسلمانها و یهودیهاست؛ بنابراین تفاوتشان با یهودیها شاید از جهاتی بیشتر از مسلمانها باشد.
نکته این است که احساس یهودی این است که اولاً چیز نویی در ادیان دیگر به آن صورت وجود ندارد. ثانیاً وقتی به آن ادیان نگاه میکنند، چیزی که به آنها قوت قلب میدهد این است که همهٔ چیزهایی را که یهودیها معتقدند اتفاق افتاده، هم مسیحیها قبول دارند و هم مسلمانها. مسیحیها که کلاً کتاب مقدس عهد عتیق را قبول دارند، و بنابراین همهٔ وقایعی را که در پای کوه سینا اتفاق افتاده، و اینکه خداوند با بنیاسرائیل عهدی بسته است، میپذیرند. مسلمانها هم کموبیش همینطورند: قرآن را که میخوانید، تقریباً همهٔ این حوادث را تأیید میکند و تاریخ بنیاسرائیل بهنوعی مورد تأیید قرآن هم هست.
این را یک بار گفتهام؛ شاید به نظر شما اصلاً موضوعیت نداشته باشد، ولی فکر میکنم برای یهودیها کاملاً موضوعیت دارد: دیگران یهودیت را بهعنوان دین آسمانی قبول دارند؛ ولی اسلام را فقط خود مسلمانها قبول دارند و نه مسیحیها قبولش دارند و نه یهودیها؛ مسیحیت را هم یهودیها قبول ندارند. این به یهودیت نوعی اصالت و قدرت میدهد؛ یعنی شکی نیست در اینکه اتفاقهایی که یهودیها به آن معتقدند افتاده است.
عهد بنیاسرائیل و خالق
شکی نیست در اینکه میان بنیاسرائیل و خداوند عهدی بسته شده است، مگر اینکه بخواهید خدا را به این معنای ابراهیمی اصلاً کنار بگذارید. تا وقتی به چنین خالق بیهمتایی در جهان اعتقاد دارید، به نظر میآید همهٔ آدمهایی که به چنین اعتقادی میرسند قبول دارند که یهودیها راست میگویند: به پای کوه سینا رفتند، آن عهد بسته شد و شریعت به آنها داده شد. بنابراین مطمئناند که شریعتی که به آن عمل میکنند شریعت الهی است. نهایتش این است که شما بخواهید بگویید جزئیات این شریعت فرق کرده و به چیز کمی بهتری تبدیل شده است؛ ولی از طرف دیگر، درصد احتمال اینکه اصلاً شاید کلاً دروغ باشد را هم ضرب کنید. بنابراین یهودیها میتوانند بگویند ما با اطمینان، و با تأیید همهٔ ادیان ابراهیمی، به شریعت الهی عمل میکنیم.
پرسشی مطرح شد که آیا این احساسی که گفتم ناشی از دید خود متکلمانشان است یا چیزی واقعی بوده است. بگذارید احساس مسلمانها را ببینیم. مسلمانها نمیتوانند شک کنند در اینکه یهودیها قوم برگزیدهٔ خداوند بودند؛ صریحتر از این نمیشود که این ماجراها در قرآن نقل شده است. خداوند این قوم را انتخاب کرد، به آنها شریعت داد و تورات برایشان نازل شد. اتفاقهایی که یهودیها به آن معتقدند، تقریباً همهاش با اختلافاتی در قرآن آمده است؛ ولی رفتن به پای کوه طور و آن حالت انکشاف الهی، همهٔ اینها در قرآن هست. بنابراین قوم بنیاسرائیل برگزیده شدند و خداوند عهد خاصی با اینها بست؛ کلمهٔ عهد در قرآن بارها بهعنوان میثاق آمده است: خداوند اینها را به پای کوه طور برد و با آنها میثاق بست. این همان چیزی است که بنیاسرائیل میگویند. هیچ شکی نیست که اینها قوم خاصی بودند در یک دورهٔ زمانی خاص. نهایت چیزی که مسلمانها میگویند این است که این دوره گذشت.
فضلناکم و معنای برتری
یعنی دورهای که قوم بنیاسرائیل قوم برگزیدهٔ خدا بودند و نوعی ویژگی خاص در میان بقیهٔ اقوام داشتند. ولی اینکه در آن زمان این اتفاق افتاده، مورد شک نیست؛ و بنابراین ویژگیهایی دارند. میخواهید اسمش را برتری بگذارید یا نگذارید؛ قرآن صراحتاً از واژهٔ برتری استفاده میکند: «فضلناکم علی العالمین». این فضل یعنی برتری. یعنی ویژگیهای برتریای به شما دادیم. کسی میتواند بگوید که این قوم برتری دارند، برتری به آنها داده شده، مثلاً باهوشتر بودند یا ویژگیهای شخصیتیای داشتند که دیگران نداشتند؛ یا این آیه را اینگونه تعبیر کند که خود این عمل خداوند، که با اینها میثاق بست، اینها را برتر از بقیه کرد. به هر حال واژهٔ برتری در قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل به همین صراحت آمده است: «فضلناکم علی العالمین»، یعنی شما را بر جهانیان برتری دادیم.
این مثال هم مطرح شد که آن موقع خدا خواسته است از میان همهٔ آدمهای جهان قوم خاصی را انتخاب کند و با آنها عهد و پیمان داشته باشد، و الان که این دین آمده، خدا میخواهد با همهٔ آدمها عهد و پیمان داشته باشد. باشد، من حرفی ندارم. به هر حال در دورانی از تاریخ اینها فضیلتی داشتند؛ نوعی ارتباط خاص با خدا داشتند. آنچه آنها میگویند در قرآن هم منعکس شده است: اینکه خداوند همراه اینها به جنگ بقیهٔ اقوام میآمد. این چیز خیلی خاصی است: قومی در زمین زندگی میکنند که ارتباط خاصی با خدا دارند؛ وقتی مثلاً با فلسطینیهای آن زمان میجنگند، خداوند طرف اینهاست، رسماً طرف اینهاست. میگوید ممکن است اینها تخلف کنند و به جنگ نروند، ولی اگر بجنگند، خدا از این سمت با قوم مقابل وارد جنگ میشود.
این فضیلتی است؛ اصولاً این انکشاف الهی فضیلت بنیاسرائیل است. یک بار توضیح دادم که اگر کسی کمی دیدگاه یونگی داشته باشد، باید بهنوعی بپذیرد که چنین واقعهٔ عظیمی که برای اجداد این آدمها پیش آمده، همچنان در نهاد این آدمها جریان دارد؛ یعنی بنیاسرائیل شاید همچنان شکوه و عظمتی را که دیدند و برایشان کشف شد، با خودشان حمل میکنند. یهودیها به چنین چیزی معتقدند: آن وقایع انگار همچنان در این قوم و در شخصیتشان اثر خودش را دارد؛ انگار در اعماق روان یک یهودی چیزی الهی حک شده است، به این دلیل که اجدادش تجربهٔ عجیبی را پشت سر گذاشتهاند. به هر حال این ویژگیهای خاص و این برتریها قابل انکار نیست. مسئله فقط این است که آیا خداوند با بقیهٔ بشر میثاق بسته است یا نه.
آیا زمان برگزیدگی گذشته
یهودیها برای خودشان دورهای موقت تا ظهور مسیح قائل بودند. اگر بپذیرند که مسیح همان بود که ظهور کرد، پس دوران خاصشان تمام شد. آن رسالت یهودی بهعنوان قوم برگزیده این بود که در میان بقیهٔ اقوام یکتاپرستی را بهعنوان الگو ترویج کند، نه اینکه دین را صادر و تبلیغ کند. از بنیاسرائیل خواسته نشده بود که مبلغ دین باشند؛ خواسته شده بود که خودشان خوب و یکتاپرست باشند. این چیزی است که از بنیاسرائیل خواسته شد. به هر حال این ویژگیها و برتریها قابل انکار نیست؛ مسئله فقط این است که آیا زمانش گذشته است یا نه.
شاید آن «فضلناکم» گذشته باشد. «فضلناکم»، یعنی شما را برتری دادیم. کسی میتواند بگوید که این یعنی در آن دورانی که چنین بود برتری داشتیم؛ حالا مثلاً مسیح آمد و اینها را لعنت کرد و الان در اسفلالسافلیناند. این را میشود ادعا کرد، و «فضلناکم علی العالمین» لزوماً به زمان حال برنمیگردد. ولی اینکه اینها قوم برگزیده بودند قابل انکار نیست؛ هم مسیحیها میپذیرند و هم یهودیها، و ریشهاش هم در این است که اینها آل ابراهیماند.
خداوند در لحظهای از زمان ابراهیم را بهعنوان الگوی بشریت برگزید، و ابراهیم گفت «و من ذریتی»، و تنها جوابی که آمده این است که «لا ینال عهد الظالمین»؛ که مثل این است که تأیید است: از ذریهٔ تو هم الگو قرار میدهیم. این الگو قرار گرفتن انگار نتیجهٔ همین گفتوگوست؛ امام یعنی الگو. ابراهیم الگوی همهٔ بشریت شد و از ذریهاش هم همین بنیاسرائیل بودند که قرار بود الگوی بشریت شوند؛ ولی اینکه شدند یا نشدند بحث جداگانهای است.
باز احساس یهودیها نسبت به خودشان این است که چون قوم الهیاند، ادیان ابراهیمی دیگر را طبعاً الهی نمیدانند و آنها را بهنوعی انحرافهایی در یهودیت میبینند؛ بهویژه مسیحیت که شریعت را ملغا کرد، که دیگر نهایت است. برای یهودی اصلاً قابل قبول نیست که شریعت ملغا شود؛ در تصور یهودیها ملغاشدن شریعت یعنی ملغاشدن دین، چون همهاش همین است: عهد بسته شده و شریعت باید اجرا شود.
احساس دیگری که یهودیها نسبت به خودشان دارند، و احساس مدرنی نیست که با تبلیغات رسانهای به وجود آمده باشد، این است که در تمام طول تاریخ، شیطان، بهعنوان آن نیروی شری که علیه خداوند اقدام میکند، همیشه علیه این قوم بوده است؛ یعنی اینها همیشه در خطر توطئههای شیطانی از طرف آدمها و حتی اقوام بودهاند.
تخریب معبد و اسارت دوباره
این احساس خیلی در یهودیها هست. فکر نکنید که این نتیجهٔ تبلیغات دربارهٔ هولوکاست است. اینها چون قوم خدا هستند، توطئههای خاصی هم علیهشان در جریان است. به همین دلیل در سراسر تاریخشان مظلومیت، در تبعید بودن، مظلوم بودن و همیشه آزار دیدن، و این آزار دیدن و احساس آزاردیدگی، جزو دینشان است. احساس دینی اکثریت یهودیها این است که ما باید این آزارها را تحمل کنیم؛ همانطور که یهودیهای امروز دنیا خودشان را در دورانی شبیه اسارت بابلی میبینند: دورانی که معبد تخریب شد و اینها به اسارت رفتند. در آن سالهای اسارت بابلی کمکم آدمهای بهتری شدند، توبه کردند، آیینها و شریعت خودشان را به جا آوردند، و خداوند دست اینها را گرفت و دوباره به جایی که به آنها وعده داده بود برگرداند. بنابراین اگر معبد دوباره هم تخریب شده است، اینها الان خودشان را در دورانی شبیه اسارت بابلی میبینند؛ و اگر آزارها را تحمل کنند، خداوند را عبادت کنند و مراسم اعیادشان را بهخوبی به جا بیاورند، آنوقت خداوند دوباره خودش اینها را به آن شهر مقدس برمیگرداند.
اختلاف میان یهودیها این است که آیا خداوند الان اینها را برگردانده است یا نه. میبینید که یهودیهایی در دنیا هستند که آدمهای خیلی مذهبیایاند و ضداسرائیلیاند، چون معتقدند این تقلب است و این همان اتفاقی نیست که باید میافتاد.
باز بگذارید نقاط قوتی را که در ادعاهای یهودیت هست کمی تکرار کنم. دو نکتهٔ خیلی اساسی وجود دارد. یکی اینکه از نظر یهودیها اصلاً قابل تصور و پذیرفتنی نیست که شریعت الهی تغییر کرده باشد. مگر میشود خداوند کتابی فرستاده باشد و بعد عوضش کند؟ شریعت نازل کرده باشد و بعد تغییرش بدهد؟ ادیان دیگری بیایند، یا مثلاً آدم دیگری در عربستان بیاید و حرف دیگری بزند؟ دیدگاه یهودیها این است که خداوند این شریعت را، که باعث رشد بشر میشود، به بشر داده است و همین است. اینکه دوباره احکام جدیدی نازل شود و این بار احکام کمی فرق کند، چیزهایی که حلال بودند حرام شوند و حرامها حلال، و نمازها که سه وقت بودند پنج وقت شوند، بهنوعی از نظر یهودیها مثل این است که بگویید خدا دارد حرف خودش را عوض میکند.
پذیرش تورات در قرآن
اگر کمی فلسفی به خدا نگاه کنید، بهعنوان موجودی ازلی و ابدی که در او، یعنی در واجبالوجود، هیچ تغییری به وجود نمیآید، چگونه ممکن است احکامش تغییر کند؟ یا مثلاً نزول مجدد وحی و نزول مجدد کتاب کلاً از نظر یهودیها قابل تصور نیست. از نظر یهودیها اصلاً معنی ندارد که بگویید کتاب تورات تحریف شده است، به همان دلیلی که برای مسلمانها چنین چیزی دربارهٔ قرآن قابل پذیرش نیست؛ یک جلسه دربارهٔ این بحث کردم. چطور ممکن است خداوند سخن را نازل کند و بعد اجازه بدهد که اصلاً چیز دیگری شود؟ همانطور که مسلمانها احساسشان این است که مگر ممکن است خداوند قرآن را نازل کرده باشد و بعد تغییر کند؟ ما قبول داریم که تورات حرف خداست؛ چطور ممکن است تغییر کرده باشد و خدا از کلام خودش حمایت نکرده باشد؟
من در آن جلسه شواهد قرآنی آوردم که قرآن تا حدود زیادی همین تورات موجود را قبول دارد، نه بهعنوان چیزی که قبلاً بوده است. متن از اهل کتابی میگوید که کتاب خودشان را در «آناء اللیل» میخوانند و سجده میکنند؛ منظورش کدام کتاب است؟ همان کتابی که در دستشان است، نه کتابی موهوم که مثلاً ۲ هزار سال قبل وجود داشته. همان موقعی که این آیه نازل شده، یهودیهای شهر مدینه کتاب را میخوانند و عبادت میکنند.
اگر تحریف واقع نشده، پس این مسیح نبوده است؛ چون طبق توصیف تورات از مسیح و وعدهای که داده شده که با ظهور مسیح چه اتفاقی در دنیا میافتد: حکومت الهی در دنیا به وجود میآید، خداوند حاکم میشود و پادشاهی خداست، و مسیح پادشاهیای شبیه پادشاهی داوود را تجدید میکند و الی آخر. چون این ویژگیها در مسیح نیست، یهودیها نمیتوانند بپذیرند که مسیح واقعاً همان مسیح موعود بوده است؛ مگر اینکه به آنها بگویید که کتابتان تحریف شده، یا احکام و شریعتشان تغییر کرده و مثلاً نظر خدا عوض شده است، و اینها از نظر یهودیها قابل پذیرش نیست.
نکتهٔ دومی که به یهودیها نوعی اطمینان قلب میدهد این است که به شریعت خودشان عمل میکنند و آثار معنویاش را میبینند. وقتی میبینید که همین شریعت عمل میشود و آدمها به عرفان میرسند، به شناخت خدا میرسند و به بالاترین درجهٔ ادراک از توحید میرسند، طبعاً نسبت به شریعت خودشان ایمان و اعتقاد پیدا میکنند. اگر معتقد باشید که شریعت پس از ظهور مسیح ملغا شده، یا وقتی قرآن نازل شده آن شریعت دیگر شریعت الهی نیست، پس اینهمه آثار عمل به این شریعت چه میشود؟ در قرون وسطی، بزرگترین عرفای یهودی مربوط به پس از ظهور اسلاماند.
دعوت جهانی اسلام
یعنی در دورانی به شریعت عمل میکردند که شما میگویید شریعتش ملغا شده است؛ مثلاً از سال اول هجری به بعد، از قرن هفتم میلادی به بعد، خدا دیگر این شریعت را نمیپذیرد؛ و بعد میبینید که بزرگترین حکما و عرفای آنها در آن دوره بودند. به هر حال نکته این است که وقتی به شریعتی عمل میکنید و آثارش را میبینید، طبیعی است که احساس کنید به چیز خوبی عمل میکنید. چرا شریعتی به این قشنگی و خوبی، که چنین آثاری دارد، اصلاً باید تغییر کرده باشد؟
این پرسش مطرح شد که ادعای یهودیها این است که ما همچنان در دورهای هستیم که بنیاسرائیل قوم برگزیدهٔ خداست و منتظر ظهور مسیحاست؛ ولی ادعای اسلام این نیست که مال قوم عرب است، ادعایش این است که مال همهٔ دنیاست و یهودیها هم باید بیایند و مسلمان شوند. اینکه یهودیها معتقد باشند که خداوند دینی هم در جای دیگری نازل کرده ولی شریعتش فرق میکند، فکر میکنم به نظرشان معقول نمیرسد، و طبیعی هم هست. وعدهای که دربارهٔ آیندهٔ تاریخ به یهودیها داده شده این است که باید منتظر ظهور مسیحا باشند؛ قرار نبوده که مثلاً در جای دیگری پیامبری بیاید و قوم دیگری درست کند. ادعای اسلام جهانی است و ادعای مسیحیت هم جهانی است؛ بنابراین یهودیها را هم شامل میشود. هر دو دین بعدی ادعا میکنند که مسیح همان مسیحای موعود بوده است، و این چیزی است که یهودیها به هیچ ترتیبی قبول نمیکنند؛ ولو اینکه ۷۰ سال پس از اینکه قبولش نکردند، اورشلیم ویران شده باشد.
بازگشت به اسرائیل و هولوکاست
این پرسش هم مطرح شد که آیا مسیحا با مسیح فرق میکند، چون در فیلمی مسیح میگفت من مسیحای موعود نیستم. این فقط در همان فیلم است. چیزی واضحتر از این وجود ندارد که قرآن صراحتاً تأیید میکند که حضرت مسیح همان مسیحای موعود یهودیها بوده است؛ آمد و اینها قبولش نکردند. اینکه مسیح بیاید و بگوید من مسیحا نیستم، واقعاً یک ادعاست. ولی فعلاً ما همچنان داریم ادعاهای یهودیها را بحث میکنیم؛ اینها چیزهایی است که یهودیها به آن معتقدند: به تحریفنشدن تورات، و به اینکه مسیح نمیتواند مسیحا باشد؛ پس ما هنوز در همان دورهٔ عهد هستیم و بنابراین کنعان مال ماست.
کسانی هم معتقدند که بازگشت یهودیها به اسرائیل با این شیوهٔ خاص همان بازگشت موعودشان بوده است، چون هولوکاست را تاوان و مجازات الهی میدانند؛ مثل اینکه تاوان گناهانشان شده، حالا پاک شدهاند و میتوانند به سرزمین مقدس برگردند. صهیونیستها به ماجرای برگشتن اینگونه نگاه میکنند. اینکه در همان سالهایی که اسرائیل داشت تأسیس میشد، در ماجرای بحرالمیت کشفهایی صورت گرفت، امدادی الهی بود که نشان میدهد خداوند بازگشت یهودیها به سرزمین خودشان را تأیید میکند. نمیدانم کس دیگری قبلاً این استدلال را کرده است یا نه؛ اگر نه، به یهودیها بگویید که این را هم میتوانند بگویند.
چیزهایی هم دربارهٔ دیدگاههای فلسفی یهودیها و عرفانشان دربارهٔ تورات گفتم که دیگر تکرار نمیکنم؛ فقط میگویم که آنها مهم است. وقتی برای تورات آن شأن را قائل باشید، اصلاً کتاب دیگر معنی ندارد. همان حرفی که زدم را میشود با آن حرفها کمی تقویت کرد: کلام الهی یکی است، ظهور خداوند یکی است، و بنابراین چند بار ظهور کردن اصلاً معنی ندارد.