او میگوید این بار حرفهایش بیشتر بر متن کتاب آنترمن مبتنی است تا با آیینها و سنتهایی که الان یهودیها دارند آشنا شویم. دو فصل دربارهٔ زندگی دینی از کودکی تا پیری و دو فصل دربارهٔ سال دینی در کتاب هست. جلسه از تولد و ختنه و ازدواج و مرگ میگذرد و در میانه رسوم آنها را با رسوم ما مقایسه میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شریعت از کتاب آنترمن
پنج شش فصل از کتاب آنترمن، که قبلاً معرفی کردم، بیان شریعت است. برخلاف دو سه جلسهٔ قبل که بیشتر از روی خود تورات و کتاب مقدس صحبت کردیم، این بار حرفهایم بیشتر مبتنی بر متن همین کتاب است و بحثهایی را هم که در تورات مطرح بود و نگفتم، گذاشتم تا اینجا بگویم. برای من مهم است که کمی با فضای زندگی واقعی یهودیها آشنا شوید: با آیینها و سنتهایی که الان دارند و خودشان هم میگویند اصولاً لزوماً از تورات و حتی از تلمود نیست.
تقریباً اکثر شرایط و کارهایی که بهعنوان امور دینی انجام میدهند مبتنی بر تلمود است؛ ولی بعضی چیزها هم بهصورت سنتی میانشان متداول شده و ممکن است از جاهایی آمده باشد که لزوماً منبع دینی خیلی قوی و موثقی نداشته باشد، و بعضی از اینگونه چیزها مورد اختلاف است. من کمی صحبت میکنم و شاید بعضی جاها اشاره کنم که در مورد کدامهایش اختلاف وجود دارد.
مطابق با روندی که در این کتاب هست، دو فصل با عنوان زندگی دینی از کودکی شروع میکنند تا پیری؛ این دو فصل، فصلهای هشت و نه این کتاب است. بعد هم دو فصل با عنوان سال دینی دارد که دربارهٔ اعیاد و مناسکی است که یهودیها در طول سال انجام میدهند؛ همانطور که ما مسلمانها مثلاً ایام خاصی را روزه میگیریم و ایام خاصی را بهعنوان عید طبقهبندی میکنیم که اگر وقت داشته باشیم ممکن است در نماز آن شرکت کنیم و اگر نداشته باشیم شرکت نمیکنیم.
البته ایرانیها بیشتر اینطورند که به اعیاد اهمیت خاصی نمیدهند. مثلاً عید اصلی سال ما ایرانیها عید نوروز است که عید دینی نیست؛ ولی در دنیای اسلام، تقریباً هر کاری که فکر کنید ایرانیها پیش از رسیدن عید نوروز و هنگام آن انجام میدهند، مسلمانها اطراف عید فطر انجام میدهند: خانهتکانی، تهیهٔ لباس نو، دید و بازدیدهای حتی چندروزه، خوردن غذاهای خاص. اینها در تقریباً همهٔ کشورهای مسلمان خاصیت عید فطر است، و عید قربان هم به هر حال جزو این دو عید است. ایرانیها معمولاً در اعیاد، چه مذهبی و چه غیرمذهبی، تا جایی که بشود به مسافرت میروند.
به هر حال هدفم از صحبتهای این بار واقعاً بیشتر این است که کمی با بعضی از روالهایی که در زندگی یهودیها هست آشنا شوید. طبعاً نمیخواهم به همهٔ جزئیاتی که در این چهار فصل آمده اشاره کنم.
آشنایی با روال زندگی یهودی
دستکم دو فصل اول را با جزئیات بیشتری برایتان میگویم؛ ولی در آیینهای مربوط به اعیاد، ممکن است بر بعضی جاهایش که جالب است تأکید کنم.
قبلاً گفتم و الان دوباره تکرار میکنم که من شخصاً به فهمیدن شریعت یهود علاقه دارم. فکر میکنم خیلی جالب است که آدم غیر از شریعتی که خودش در آن به دنیا آمده، شریعت دیگری را هم ببیند؛ شریعتی که ما به هیچوجه نمیتوانیم بگوییم منشأ الهی ندارد. منتها ممکن است اعتقاد مسلمانها این باشد که این شریعت عین همان شریعتی نیست که موسی آورده یا پیامبران دیگر تأیید کردهاند و تحریفاتی در آن وارد شده است. این را طبعاً در مورد هر شریعت دیگری هم میشود گفت؛ دربارهٔ مسیحیها هم همینطور است، و دربارهٔ مسلمانها هم با این اختلافاتی که وجود دارد، امید اینکه دقیقاً به همان چیزی عمل کنید که عین شریعت اصلی است خیلی کم است.
حتی در همین فرقهای که شما عضو آن هستید هم اختلافات زیادی میان فقها در جزئیات وجود دارد. بنابراین به هر حال این شریعت منشأ الهی دارد: ما میدانیم که این شریعت روز شنبه داشته و آیین بزرگداشت عید پسح یا پنجاهه در آن وجود داشته است. تواتر بعضی از اینها در کتب مقدس واقعاً در حدی است که شکی نیست که این اعیاد برگزار میشدهاند و قرار بوده برگزار شوند.
بنابراین سعی کنید طوری گوش بدهید که گویی دارید به مدل دیگری از شریعت، همانطور که به یهودیها رسیده، نگاه میکنید؛ نه اینکه از حالا بنایتان بر این باشد که دارید چیزهای تحریفشدهای را گوش میدهید. البته ممکن است بعضی جاهایش هم خیلی مطابق با شریعت واقعی نباشد.
اگر بخواهم مطابق با همین متن جلو بروم، اول دربارهٔ زندگی دینی و دستوراتی است که در دوران کودکی و نوجوانی وجود دارد؛ مثلاً آیینهایی برای تولد و آیینهایی برای ورود به حد تکلیف، همان چیزهایی که ما هم به نوعی مشابهش را داریم. در شریعت یهود این آداب و آیینها شاید جزئیات بیشتری داشته باشند و مفصلتر باشند. ما مثلاً برای تولد از لحاظ دینی آیین خیلی خاصی نداریم؛ ممکن است هر کسی به مناسبتهایی کارهایی انجام بدهد. یا مثلاً ختنه، که یکی از مهمترین مباحث شریعت یهود است، با توجه به اختلافهایی که بعد از ظهور مسیحیت پیش آمد، به این شکل نیست که خیلی ساده برگزار شود؛ جلوتر که برویم این را میبینید. به هر حال آیین بسیار مقدسی است که آن را با تشریفاتی انجام میدهند.
همینطور برای مکلفشدن، الان بعد از انقلاب گاهی مراسمی برگزار میشود که مثلاً بچهها را به جایی میبرند تا همه با هم نماز بخوانند؛ من چیزی را با عنوان جشن تکلیف کموبیش گاهوبیگاه میبینم که انجام میشود، منتها بیشتر جنبهٔ دولتی دارد تا جنبهٔ دینی.
جشن تکلیف و بلوغ دینی
یعنی جزو دین مردم نبوده است؛ مردم اصولاً برای رسیدن به حد بلوغ و تکلیف آیینی برگزار نمیکردند. فصل اول این کتاب دربارهٔ همین آیینهاست: آیینهایی که به سن و سال مربوطاند، از متولدشدن تا مرگ در انتها، که در فصل بعدتر است.
بگذارید از همین موضوع تولد شروع کنم. مطالبی که در مورد تولد وجود دارد، مسائل شرعی مربوط به تفاوت جنسیت کودک متولدشده است؛ شرعاً میان تولد پسر و دختر تفاوتهایی وجود دارد. همینطور در مورد مادر: مثلاً از لحاظ شرعی مادر تا چه مدتی در حالتی قرار دارد که میتوانید به آن ناپاکی بگویید، حالتی که وظایف شرعی بر او واجب نیست؛ یا مثلاً برای تجدید رابطه با شوهر چقدر باید صبر کرد. یک سری مباحث شرعی اطراف تولد است.
خود تولد از نظر یهودیها آیین خاصی بهعنوان امر شرعی ندارد؛ اینطور نیست که فکر کنید مثلاً وقتی بچه میخواهد متولد شود، پیش از تولد تشریفات خاصی برگزار کنند. ولی بعد از تولد کمکم تشریفاتی هست که وارد آن میشوند.
این کتاب اشاره کرده که مجموعهای از آیینها در طول تاریخ به وجود آمده که روحانیون ارتدوکس یهودی به هیچوجه آنها را جزو دین نمیدانند؛ آیینهایی از قرون وسطی که جنبهٔ خرافی دارند. شما احتمالاً در روستاهای ایران هنوز هم میتوانید بعضی از آیینهای خرافی مربوط به زایمان را پیدا کنید؛ زیرا قبلاً مرگومیر، چه کودک و چه مادر، هنگام زایمان زیاد بود و تصوراتی وجود داشت که مثلاً شیاطین میآیند و توطئه میکنند و میخواهند مادر یا بچه را بکشند. بنابراین آیینهایی به وجود آمد. در سراسر دنیا چنین آیینهایی هست که اصطلاحاً حالت تعویذ دارند؛ یعنی پناهبردن و به نوعی استفاده از چیزهای سحرآمیز برای محافظت از کودک و مادر.
مثلاً اینجا اشاره کرده که یکی از اعمالی که انجام میدهند این است که پشت پنجرههای خانه را با گیاهان خاردار میپوشانند؛ ظاهراً برای اینکه آن موجودات به نوعی در آن گیر کنند، مثل محافظتکردن. حالا شاید در دوران مدرن، در آپارتمانها، اصلاً بشود به جای گیاهان خاردار از سیم خاردار استفاده کرد. اینها چیزهایی است که اصلاً جزو آیینهای یهودی نیست و الان هم از دوران قرون وسطی به این سو تا حدود زیادی منقرض شده است.
حفاظت خانه و نقل ابنمیمون
دربارهٔ نکاتی که جنبهٔ شرعی دارند، بگذارید مطلبی را بگویم که اتفاقاً چیز جالبی است. اینجا نقل قولی از ابن میمون هست. چون او آدم خیلی مهمی است، خود این کتاب هم آن را به نوعی بهعنوان اظهارنظری کمی عجیب نقل کرده است؛ زیرا از ابن میمون انتظار میرود که آدم عقلگرایی باشد و طبعاً با این چیزها بهشدت مخالفت کند، و اینجا این متن تقریباً بهعنوان چیزی شگفتانگیز نقل شده که به نوعی نسبت به اینگونه رفتارهای مردم حالت مسامحه دارد.
عبارت این است: «کسی را که کژدم یا مار گزیده باشد، مجاز است که حتی در روز شنبه بر جای زخم وردی بخواند تا خیال خود را راحت کند و دل خویش را استواری بخشد.» حرفش این نیست که آن ورد واقعاً اثر دارد؛ بلکه چون ممکن است اثری تلقینی داشته باشد که برای بهبود بیمار مؤثر است، اشکالی ندارد بگذارید این ورد را بخوانند. «از آنجا که بیمار در خطر است، ربیان حتی در صورتی که چنان عملی هیچ اثری نداشته باشد، آن را مجاز میشمارند تا از ناامید شدن بیمار جلوگیری کنند.» این اظهارنظر ابن میمون در مورد بعضی از این اوراد و اذکار و کارهایی است که مردم انجام میدهند، از جمله برای زائو یا برای کودکی که دارد متولد میشود.
من قسمتهایی را هم جدا کردهام، جاهایی که از نظر شرعی معنایی دارد؛ بد نیست کمی با این قواعد آشنا شویم. «مادر پس از به دنیا آوردن بچه، برای پسر تا ۷ روز، برای دختر تا ۱۴ روز در ایام قاعدگی نفاس به سر میبرد و در نتیجه از لحاظ دینی ناپاک به حساب میآید.» میان به دنیا آوردن پسر و به دنیا آوردن دختر تفاوت هست.
ممکن است این حرف طوری باشد که گویی داریم اشکالی وارد میکنیم؛ ولی من واقعاً قصد اشکالواردکردن ندارم. واقعیتی وجود دارد که جایی هم برای پنهانکردنش نیست، و آن این است که اصولاً در شرع یهود میان پسر و دختر تفاوت زیادی وجود دارد. این تفاوت از همین بدو تولد شروع میشود. حالا شما هر طور که میخواهید دلیلش را تعبیر کنید، که آیا اینها همان قسمتهای تحریفشده است یا نه؛ من فعلاً نمیخواهم وارد این بحث شوم. ولی بهوضوح تفاوتهای زیادی هست که مثلاً در شرع اسلام این چیزها را خیلی نمیبینید. مثلاً نخستزادهٔ پسر برای خودش احکامی دارد، ولی ما نه برای نخستزادگی و نه برای پسر یا دختر بودن خیلی تفاوتی قائل نیستیم. دخترها اصولاً در صورت وجود برادر ارث نمیبرند، در حالی که مثلاً در اسلام ارث میبرند، هرچند به اندازهٔ پسر ارث نمیبرند، الی آخر. تفاوتهای میان فرزند ذکور و دختر خیلی زیاد است.
نخستزاده و تفاوت پسر و دختر
چون اولین حکمی که خواندم چنین فضایی داشت، میخواهم بگویم اگر بعداً هم چیزی شنیدید خیلی ناراحت نشوید. «در دوران قدیم پیش از آنکه زن برای پاک شدن دوباره یک قربانی سوختنی و یک قربانی مربوط به گناه به معبد تقدیم کند، در مورد دو نوع زایمان یاد شده به ترتیب ۳۳ یا ۶۶ روز دیگر را نیز صبر میکرد.» یعنی ۳۳ روز برای پسر و ۶۶ روز برای دختر. ولی اینکه آیا این قربانی برای برگشتن دوباره به حالت عادی زندگی لازم است یا نه، چیزی نیست که در تلمود دربارهٔ آن بحث شده باشد و علما بر آن اتفاق داشته باشند یا چنین احکامی داده باشند.
اینها چیزهایی است که چون ریشههای متنی خیلی قوی ندارد، بعضی از آیینها و آدابی که در قرون وسطی بوده الان دیگر عمل نمیشود. رفتارهایی وجود داشته که لزوماً مطابق با تلمود نبوده، و در همهٔ جوامع دینی همینطور است. واقعاً کاری که مردم میکنند آن نیست که علما از متون درآورده و گفتهاند که این کارها را بکنند؛ مردم برای خودشان هم کارهایی میکنند. الان در جامعهٔ ما چقدر کنترل روی مردم هست که چه کار بکنند یا نکنند؟ من فکر نمیکنم کلاً کنترل خاصی وجود داشته باشد.
تا حدودی برعکسش هست: گاهی مردم کارهایی میکنند و علما مخالفت نمیکنند. مثلاً این نوع عزاداری که الان در ایام محرم انجام میشود، مطمئناً از سنتی نیامده است. شما یک کتاب یا روایت پیدا کنید که چنین رفتارهایی در آن توصیف شده باشد یا گفته شده باشد که ائمه چنین کارهایی میکردند؛ مطمئناً اینطور نیست، و تا دو سه قرن پس از زمان ائمه هم اینطور نیست. بعد میبینید که مثلاً چیزی پس از یک قرن وارد شده است.
من همیشه این را، چون تقریباً دربارهٔ آن اطمینان وجود دارد، میگویم که فکر میکنم کتل آخرین چیزی است که اضافه شده است؛ همین ستونهای پارچهداری که بالایش دست میگذارند. فکر میکنم در اجزای مراسم عزاداری، سینهزنی و زنجیرزنی کمی قدیمیترند و کتل آخرین شیئی است که آمده و سابقهاش بیشتر از یکی دو قرن نیست. مربوط به مراسمی در غفار میشود: شیعیان آنجا رفتند و آن مراسم را دیدند و از آن خوششان آمد و بعد آن را برای مراسم خودشان هم آوردند؛ چون مثل کارناوال است.
کارناوال و اقتباس مراسم
ببینید، وقتی اروپاییها به مراسم عزاداری مثلاً در ایران نگاه میکنند، انتظار دارید چه واژهای دربارهٔ آن به کار ببرند؟ میگویند ایرانیها در سال چند روز کارناوال دارند. کارناوال یعنی همین: آدمها در خیابان راه بیفتند، دستهجاتی داشته باشند و کارهایی انجام بدهند. آنها معمولاً کارناوالهای دینی دارند که مثلاً مجسمهای از حضرت مریم و صلیب و اینها را میآورند و رفتارهای خاصی انجام میدهند، و در ایران هم این مراسم چنین رسمی پیدا کرده است.
اینطور نیست که اگر روزی در ایران اینگونه رفتارها کنار گذاشته شود، کسی احساس کند چیزی جزو شرع و دین بوده که حالا مردم دیگر انجامش نمیدهند. فکر میکنم معنایش این است که الان علما زورشان نمیرسد این مراسم را تعطیل کنند و فعلاً مخالفت نمیکنند؛ ممکن است روزی احساس کنند که میشود تعطیلش کرد و تعطیلش کنند.
ما نهتنها این نوع رفتارها را در روایات و احادیث نداریم، بلکه نکته این است که رفتارهایی داریم که شبیه اینها نیست. میبینید منظورم چیست؟ یک وقت این است که بگوییم هیچ روایتی نداریم که امامها چگونه عزاداری میکردند و بزرگداشت تاسوعا و عاشورا را چگونه برگزار میکردند: آیا یک دهه بوده، ۴۰ روز در سال بوده یا یک روز؟ روزه میگرفتند یا نمیگرفتند؟ خلاصه چگونه مراسمی برگزار میکردند؟ اگر هیچ چیزی نبود، باز به نوعی موجهتر بود. ولی حالا که روایتهایی داریم که رفتار امامها را برای ما گزارش میکند که چه شکلی بوده، کمی عجیب است که کار چگونه به اینجا رسیده است. حالا تمام تلاششان را میکنند که ببینند این غمزنی را میتوانند حذف کنند یا نه، و اصلاً سراغ زنجیرزنی و سینهزنی و این حرفها نمیروند.
در متون تلمود عبارتهایی هست؛ مثلاً اینکه خوشا به حال کسی که فرزندش پسر باشد. اینطور نیست که برای دختر حقارت قائل باشند، ولی این تمایل به پسرداشتن و آیینهایی که برای بزرگداشت تولد پسر وجود دارد، در یهودیها خیلی زیاد است. الان چند مورد از همینها در همین کتاب آمده است: در صورت متولدشدن پسر جشنهایی برگزار میشود و کارهایی میکنند که برای دخترها نمیکنند.
جشن تولد پسر
دخترها چون کوچکاند نمیفهمند و تأثیر بدی رویشان نمیگذارد؛ خواهرهایشان که بزرگترند میفهمند که اینجا تغییری هست. بگذریم. مثلاً در مورد تولد پسر، دو سه نوع ضیافت وجود دارد که در مورد دخترها وجود ندارد؛ مثلاً اولین جمعهشب پس از تولد. بگذارید این قطعه را برایتان بخوانم. هر جا کنجکاوی بیشتری نشان بدهید، ممکن است کمی بیشتر توضیح بدهم؛ اینجا فقط نکته این است که به هر حال برای پسرها مراسمی برگزار میشود.
«در اولین جمعهشب پس از تولد و در هشتمین روز پس از مراسم ختنه و نیز در مورد نخستزادهها، یک ماه پس از تولد دستور برپایی ضیافتی داده شده است که به خاطر دختران چنین جشن و سرورهایی وجود ندارد. تنها چیزی که مرسوم است آن است که پدر نوزاد دختر در اولین شنبه پس از تولد اسم او را در کنیسا و در میان جمع اعلام نماید و گردآمدگان را به خوراکی مختصر پس از مراسم مذهبی شنبه دعوت نماید.» اینها چیزهایی است که هست.
اینجا توضیحی وجود دارد که یهودیها مخصوصاً در آمریکای شمالی به این سمت رفتهاند که این تبعیضها کمکم از بین برود و همان کارهایی را که برای پسرها میکنند برای دخترها هم بکنند؛ ولی علمای یهود اصولاً روی خوشی به اینگونه اصلاحات نشان نمیدهند و معتقدند آنچه در شرع هست، همان بزرگداشتها و مراسم و جشنهایی است که برای پسر وجود دارد.
مهمترین نکتهٔ پس از تولد، مراسم ختنه برای پسربچههاست. این مسئله در طول تاریخ خیلی مورد اختلاف بوده و شاید به نوعی یکی از مهمترین آیینهای یهودیها بوده است. بعد از اینکه مسیحیت آمد، مسیحیها آن را حذف کردند، و حذف این مراسم ختنه به نوعی مثل جداشدن شریعت مسیحیت از یهودیت و منحلکردن شریعت یهود بود.
این مراسم خیلی تقدس دارد و برایش جزئیات قائلاند؛ اصلاً اینطور نیست که فقط مسئلهای ساده باشد. زیرا در دیدگاه یهودیها ختنه، یعنی واردشدن در عهد ابراهیم، همانطور که در تورات نوشته شده، نشانهٔ ورود یک انسان، یعنی بچهٔ یهودیای که متولد میشود، به عهدی است که خداوند با ابراهیم بسته است؛ نماد ورود به آن عهد است. در تورات هم تأکید شده که این عهد از زمان حضرت ابراهیم به وجود آمد و قرار شد این کار به این شکل انجام شود. اولاً این مراسم در روز هشتم پس از تولد انجام میشود.
عهد ابراهیم و ختنه روز هشتم
الان در میان مسلمانها به هر حال مراسم ختنه هست، ولی تشریفات چندانی ندارد و روز خاصی هم برایش تعیین نمیکنند؛ ولی یهودیها همهچیزشان مقررات بسیار مشخصی دارد، مخصوصاً در این مورد. اینجا جزئیاتی هست که با اجازهتان میخواهم با طول و تفصیل بیشتری بخوانم؛ فکر میکنم بعضی جاهایش خیلی جالب است. خودم اولین باری که میخواندم، یکی دو نکتهٔ این مراسم واقعاً برایم خیلی جالب بود و مطمئنم به آنجایش که برسم برای شما هم جالب است: اینکه چه آدمهایی حضور پیدا میکنند و چه اتفاقهایی میافتد.
میگوید: «در اوایل پدر خود این کار را انجام میداد، اما امروزه بیشتر مردم از خدمات ختنهکنندگان حرفهای یا موهل استفاده میکنند.» موهل به نوعی معنایش مثلاً قصاب است؛ شاید به این دلیل که در طول تاریخ شاید بیشتر قصابها عمل ختنه را انجام میدادند.
به این جمله دقت کنید: «اینان به دلیل آن که انجام عمل ختنه میسوا به شمار میآید، معمولاً دستمزدی مطالبه نمیکنند.» میسوا عبارتی یهودی است، تقریباً مثل چیزی که ما به آن ثواب میگوییم؛ عملی دینی که مثلاً پاداش اخروی دارد و به هر حال عمل دینی حساب میشود. یعنی افراد حرفهای هستند که این کار را در میان یهودیها انجام میدهند، و چون کار دینی انجام میدهند برایشان خیلی هم خوب است و بدون دستمزد این کار را میکنند.
از این جهت بر این تأکید میکنم که یکی از نکات جالب این متن است. شما معمولاً شنیدهاید که یهودیها آدمهای خیلی طمّاعی هستند و لابد از آن طرف فکر میکنید که ایرانیها الان آدمهای خیلی غیرطمّاعی هستند؛ در ایران برای امام حسین نوحه میخوانند و پول میگیرند. من واقعاً اصلاً تصورش را هم نمیکنم که آدمی برای عزای امام حسین بیاید و بگوید وقتم را میگیرد و از من پول بگیرد؛ این که عزای رفتگان من نیست، عزای عمومی شیعیان است. چگونه کار به اینجا رسیده که آدمی بیاید و در این کار حرفهای شود؟ میگویند در آن ۱۰ روز محرم بار همهٔ سال خودشان را میبندند. این خیلی کار حرفهایتری به نظر میرسد. اگر قصابی بخواهد بیاید کاری انجام بدهد، طبعاً انتظار دارید که بهطور حرفهای این کار را انجام بدهد.
موهل و ثواب اجرای ختنه
در محیطی که ممکن است کمی بزرگ باشد، موهل شاید بهطور مرتب این کار را بکند؛ ولی اینها چون این کار ثواب دارد، به آن افتخار میکنند، با افتخار میآیند و این کار را انجام میدهند و خیلی هم خوشحالاند. این از این جهت جالب است که یهودیها در بسیاری از امور دینیای که انجام میدهند، بهشدت مراقبت دارند و اصولاً مسائل مالی در آن مطرح نیست. یعنی جاهایی که آدمی باید نقشی بازی کند، طبعاً هیچوقت پولی میانشان رد و بدل نمیشود؛ مثلاً اینکه پیشنماز بیاید و پول بگیرد، یا آدمی بیاید موعظه کند و پول بگیرد. من جایی نخواندهام و تا آنجا که میدانم این کارها اینطور نیست، حتی اگر طرف به نوعی آدم حرفهای باشد.
یادتان باشد که دفعهٔ قبل گفتم کهانت به معنای واقعیاش، با دورشدن یهودیها از معبد، دیگر وجود ندارد؛ یعنی آیینهای معبدشان برگزار نمیشود. ولی یادتان باشد که دربارهٔ کاهنان مقررات مالی خاصی در تورات خواسته شده است: اینها کار نمیکنند و مالکیت ندارند؛ یعنی آدمهاییاند که گویی هیچ زندگی دنیایی برای خودشان ندارند، و از مردم خواسته شده که در مواردی به نوعی از نظر مالی از آنها پشتیبانی کنند. این دستور دینی در مورد کهانت وجود دارد؛ ولی به هر حال من بر این نکته تأکید میکنم که مقایسه کنید.
یعنی ما اصولاً عیبهای ادیان، فرقهها یا مکاتبی را که روبهروی ما هستند خیلی راحت و خیلی خوب میبینیم و در آن اغراق میکنیم؛ ولی در مورد خودمان، چیزهای وحشتناکی را که وجود دارد، گویی چون به آن عادت کردهایم، اصلاً به آن فکر نمیکنیم. خوب است کمی از این حالت دربیاییم و ببینیم مثلاً میزان قیدی که فرقههای مختلف نسبت به شرع خودشان دارند، یعنی یهودیها نسبت به شرع خودشان در مقایسه با مسلمانها، چقدر است؛ واقعاً برآوردی بکنیم و ببینیم چه کسی مقیدتر است و چه کسی بهتر انجامش میدهد.
الان وقتی از یهودیها حرف زده میشود، میگویند مثلاً یهودیها آدمهای بسیار پولپرستی هستند، ربا میخورند، این کار و آن کار را میکنند، صهیونیستها غزه را بمباران میکنند، پس یهودیها آدمهای بدی هستند. ولی اگر میخواهید بگویید احکام یهودی چیست، احکام که همهاش انساندوستی و کار خوب کردن و این حرفهاست. یعنی من وقتی میخواهم طرف مقابل خودم را ارزیابی کنم، بدترین آدمها، بدترین کارها و فضاحتآمیزترین رسمهایی را که بهطور خرافی میانشان به وجود آمده نگاه میکنم، در آن اغراق میکنم و فقط همانها را میبینم؛ ولی در مورد خودم کاری ندارم.
نقد ناعادلانه ادیان دیگر
همین مردمی که ادعا میکنند شیعه و مسلماناند، چه حجمی دروغ میگویند، چقدر طمع دارند و چقدر اهل دنیا هستند؟ الان در ایران اوضاع چطور است؟ به خودمان که نگاه میکنیم، به مقدسین خودمان نگاه میکنیم و میبینیم پیرو چه آدمهایی هستیم؛ ولی به طرف مقابل که نگاه میکنیم، به بدترین آدمها و بدترین مراسمشان نگاه میکنیم. این عادلانه نیست.
من اتفاقاً دربارهٔ مسیحیت و یهودیت کمی با طول و تفصیل صحبت میکنم برای اینکه خود فضای ذهنی آنها را هم ببینیم. بله، میان این یهودیها آدمهای نادرستی هم هستند، جنایتکارانی که هزار کار بد کردهاند؛ مسلمانها هم خلفای جور داشتند که هزار جنایت بدتر از این انجام دادند و قتل عام کردند. آنها هم وقتی به ما نگاه میکنند، دقیقاً همین چیزها را به بچههای خودشان میگویند: مسلمانها که اصلاً هیچ؛ اینها فقط اهل شمشیر و بزن و بکش و این حرفها هستند. شما هرچه به آنها بگویید که در قرآن اینگونه نوشته و دین رحمت است، میگویند نه، ما اسناد تاریخی داریم که شما این کار را کردید. ما هم اسناد تاریخی داریم که یهودیها در اسرائیل آمدند و فلسطینیها را قتل عام کردند.
مسئله این است که همان روشی را که در مورد خودمان به کار میبریم، در مورد آنها هم به کار ببریم. اگر آنچه میان مردم مسلمان هست حساب است، برای آنها هم حساب کنند. اگر نه و مسئله تعالیم است، ببینیم آنها چه میگویند؛ حالا ممکن است عموم آنها خوب عمل نکنند. اگر برای خودمان این کار را میکنیم، برای آنها هم همین کار را بکنیم.
قبلاً هم این را گفتم: یهودیت در حد عقاید نژادپرستی، به آن معنایی که شما فکر میکنید، نیست. اینکه قوم برگزیدهٔ خدا هستند که نژادپرستی نیست. از یک یهودی خوب بپرسید نظرش چیست؛ میگوید خداوند این قوم را انتخاب کرده تا عبادتش کنند. اگر از او بپرسید چرا، اینطور نیست که به شما بگوید ما موجودات برتری هستیم. اگر از علمایشان بپرسید نظرشان دربارهٔ سایر اقوام چیست، آنوقت حرفهایی میزنند که خیلی به ایدههای نژادپرستانه نزدیک است؛ میان علمایشان آدمهایی هستند که اینطور نگاه و اینطور داوری میکنند. ولی میخواهم بگویم که میان علمای ما هم چنین آدمهایی هستند: الان میان علمای شیعه کسانی هستند که معتقدند نماز اهل سنت قبول نمیشود و اینها همه به جهنم میروند.
نژادپرستی دینی در دو سو
واقعاً فکرش را بکنید: این حرفهایی که بعضی از شیعیان میزنند، و بعضی از علمایشان هم زدهاند، که اینها از نژاد خاصی هستند. چه میگویند؟ میگویند یک سری روایت وجود دارد، روایتهای طینت؛ اصلاً شیعه طینت خاصی دارد و شیعهبودن کسی نشاندهندهٔ طینت اوست. اینها را با ارتدوکسهای آنها مقایسه کنید؛ خیلیها ارتدوکساند.
قبول دارم که نباید خیلی هم سراغ اقلیتهایی برویم که حرفهای خوب میزنند؛ ولی به هر حال خوب است وقتی با یک مکتب برخورد میکنیم، کمی این حالت ایرادگیری و تهاجم را از خودمان دور کنیم. من شخصاً آنچه برایم ملاک است این است که تعالیم اصلیشان چیست. اینکه مثلاً الان اکثریت علمایشان طرفدار اسرائیلاند، باشند؛ اقلیتشان مخالف اسرائیلاند.
من فکر میکنم اگر رأیگیری باشد، بعضی وقتها خیلی خراب است؛ یعنی اینطور نیست که هر جا رأیگیری کنیم به عقاید واقعی خودمان برسیم. خیلی از عقاید خرافی و نادرست هم هستند. مثلاً بعضی از احکام اقلیتی را در نظر بگیرید: الان چند نفر از علمای شیعه یا مسلمان را میشناسید که مخالف حکم اعدام مرتدین باشند؟ فکر میکنم اقلیت مطلقاند. یعنی تا آنجا که من میدانم، اکثریت همین علمای زندهٔ موجود شیعه به این فتوا معتقدند که کسی که مرتد شود باید اعدام شود. در مورد نجاست کافر نه؛ به آن اقلیت معتقدند. ولی در مورد ارتداد، اکثریت معتقدند که باید مرتد را کشت.
حالا من میگویم الان واقعاً خوب نیست کسی که بخواهد اسلام را بکوبد، بیاید دربارهٔ همین حکم رأی بگیرد و اکثریت را ملاک کند. میخواهم بگویم این رفتاری که ما با مسیحیها و یهودیها میکنیم، آنها هم با ما میکنند، و این رفتار غلطی است. یعنی دوست دارم وقتی مسیحیت را میخوانم این را در نظر داشته باشم: بله، اگر به نوعی رأیگیری کنید، اکثریت مسیحیها هم مشرکاند، یعنی عقایدشان اینطور است؛ ولی آیا میشود مسیحی بود و مشرک نبود؟ بله. آدمهایی هستند که مسیحیاند و عقایدشان واقعاً شرک نیست.
در مورد یهودیها هم همینطور است. الان میبینید که احمدینژاد، که آنقدر از هولوکاست حرف زد و در دنیا بهعنوان چهرهٔ ضدصهیونیست شناخته شده است، خیلی جاها که میرود، روحانیون یهودی مخالف اسرائیل میآیند و با او مذاکره میکنند و از او به خاطر مخالفتهایی که با اسرائیل میکند تقدیر میکنند؛ زیرا احساسشان این است که اسرائیل آبروی دین یهود را در دنیا برده است.
یهودیان مخالف اسرائیل
من چون کلاً فکر میکنم آدمهای خوب معمولاً در اقلیتاند، در مورد یهود هم همینطور نگاه میکنم: میگردم ببینم آدمهای خوبشان چه میگویند، چه میکنند، کجاها را قبول دارند و کجاها را قبول ندارند. کمی با مهربانی برخورد کنیم. بله، شاید واقعاً حق با شما باشد که، اگر دروغ نگویم، اکثریت علمای ارتدوکس یهود به نوعی شاید اندکی عقاید نژادپرستانه داشته باشند؛ به نوعی برای نژاد یهودی حس برتری قائلاند و به همین دلیل فکر میکنند که قوم برگزیدهٔ خدا شدهاند.
ولی بگذارید این چیزها را کنار بگذاریم. اگر سعی کنم بهترین نسخهٔ یهودیت را به بهترین وجه ممکن درک کنم، شاید بعداً به نوعی به این نتیجه برسم که اکثریت این نسخه را قبول ندارند و اینجایش و آنجایش فرق میکند؛ نسخههای نزدیکتر به اکثریت را بعداً میتوانم بفهمم. فعلاً متمرکز باشیم. به هر حال این التزام یهودیها به آیینها و مسائل شرعی خودشان، و اینکه اگر برای انجام این آیینهای شرعی به کمک کسی احتیاج باشد با کمال میل شرکت میکند و کمک میکند و پولی هم مطالبه نمیکند، نکات جالبی است. فکر میکنم ما در حال حاضر در ایران کمتر مقید به مسائل شرعی و آیینهای خودمان هستیم و معمولاً هم برای همهچیز پول میدهیم، و این جالب نیست.
برای یهودیها چیزی به اسم عشریه وجود دارد که در تورات هست. در زمانی که معبد تخریب شده، بعضی از آیینها را برگزار نمیکنند؛ ولی آن مقررات مالی هنوز هست و به نوعی علمایشان حکم آن کاهنها را دارند. اینکه الان دقیقاً به چه شکلی از مردم پول میگیرند، من نمیدانم. ولی من خیلی مشکلی ندارم با اینکه شخصیتی دینی، همانطور که در تورات آمده، قرار باشد مالک چیزی نباشد و از چیزهایی دوری کند، و در عوض طی فرایندها و روشی از او پشتیبانی شود، برای اینکه این آدم اصلاً اهل دنیا نباشد.
مسئلهٔ کهانت این است: ما میخواهیم آدمهایی در میان ما باشند که کاری به کار دنیا نداشته باشند و فقط و فقط به امور اخروی مربوط باشند. نمیتوانید بگویید آدمی که در چنین مقامی است، بیاید مثلاً کشاورزی کند و نگران این باشد که فردا باران میآید یا نمیآید، و وقت درو شده یا نشده.
کهانت و فراغت از دنیا
این در واقع به نوعی فراغت بالدادن به جمعی است که خداوند آنها را تعیین کرده است. اینطور نیست که شما بتوانید کاهن شوید؛ اینها نسل لاوی هستند. این خیلی فرق میکند با اینکه من مثلاً بهعنوان شغل بروم و جزو علمای دین شوم و بعد انتظار داشته باشم پول بگیرم. این چیزی که در تورات هست، به نظر من خیلی جالب و معقول است که به همین شکل هم عمل شود.
طبعاً الان به این شکل عمل نمیشود. اکثر علمای یهود الان مثلاً در اسرائیل به هر حال حقوق دولتی میگیرند؛ چنین مقرراتی هست. حقیقتش من دربارهٔ نظام مالی متداول میانشان اطلاعات دقیقی ندارم. بگذارید خیلی روی این معطل نشویم؛ ولی جاهایی که جالب است مکثی میکنم، حتی اگر اظهارنظر خاصی را نخوانم.
اینها مخلوطی از احکام تورات و تلمود با چیزی است که یهودیها اصطلاحاً به آن «میمهات»، یعنی عرف، میگویند. نمیگویند هرچه میگوییم اصلش در تلمود است؛ «هلاخا»، یعنی شرع یهودی، اصلش در تلمود است، ولی چیزهایی هم به اصطلاح «مینهات» دارند؛ یعنی چیزهایی که میدانند در تلمود نیست ولی به آن عمل میکنند؛ عرف است. ما هم همینطور هستیم. آنها اصلاً خود احکام تلمود را هم تغییر میدهند؛ به نوعی مسئلهٔ انطباق با زمان است و مجتهدند. آنها خیلی چیزها را هم که میدانند در تلمود مخالفش آمده قبول ندارند، آسانش میکنند و سعی میکنند با شرایط روز تطبیقش بدهند. اصلاً مسئله این نیست که فقط بخواهند عرفها را تغییر بدهند.
«ضرورتی ندارد که موحل پزشک باشد، با این حال پزشکان یهودی که ختنه را مطابق شرایط هلاخایی انجام میدهند نیز وجود دارند.» میبینیم که این وظیفه را قصابهای شرعیای که مهارت دارند انجام میدهند. در مورد زنان هم اختلاف هست که آیا میتوانند این کار را انجام بدهند یا نه. بعضی جاها حرف از این است که میتوانند؛ به اصطلاح شرعی خودمان، احتیاط واجب این است که انجام ندهند، احوط آن است. یعنی اصولاً با اینکه زن عمل ختنه را انجام بدهد مخالفتهایی وجود دارد، ولی مثلاً در شرایط اضطرار یا در بعضی از فرقهها جواز این کار داده میشود. «شرکتکنندهٔ مهم دیگری که در این مراسم حضور دارد سنداق است که بچه را در حین انجام ختنه در دامان خود نگه میدارد.»
موهل و سنداق در مراسم ختنه
پس دو شخصیت در ختنه حضور دارند: «موحل» که عمل را انجام میدهد و شخصیتی به اسم «سنداق». اینجا هم دربارهٔ اینکه زنها میتوانند این کار را انجام بدهند یا نه، احتیاط آن است که انجام ندهند؛ احتیاط واجب نه، احتیاط مستحب. اگر بخواهم این چیزهای شرع یهود را به زبان خودمان ترجمه کنم، آنجا احتیاط واجب است و اینجا احتیاط خالی، یا به قول خودشان احتیاط مستحب.
«سنداق نوعی پدر معنوی برای بچه به حساب میآید و درخواست از کسی برای انجام چنان نقشی افتخار بزرگی برای او به شمار میآید.» اگرچه «سنداق» تباری پساتلمودی دارد، یعنی اصولاً در تلمود چنین شخصیتی وجود ندارد، اما از جایگاه مهمی در مراسم دینی برخوردار شده است. غیر از پدر و مادر، بچه، «موحل» و «سنداق»، یعنی این پنج شخصیتی که حتماً باید حضور داشته باشند، نقشآفرینان دیگری نیز به مرور ایام به صحنهٔ این مراسم افزوده شدهاند.
«در میدراش آمده است که الیای نبی» — الیاس خودمان — «نبی غیور قرن نهم که اسرائیل را به خاطر نگه نداشتن عهد خدا به سختی توبیخ کرد، در هر مراسم ختنهای حاضر میشود.» شبیه این را ما جاهایی ممکن است بشنویم. «از همین رو برای وی صندلی مخصوصی کنار میگذارند.» این جزو همان جملههای جالبی بود که داشتم میخواندم و کلی هم باعث تفریح شد. همیشه در مراسم ختنه یک صندلی خالی برای الیا هست، به نشانهٔ اینکه حضور پیدا میکند، و به نوعی مقامی است.
شایعاتی دربارهٔ یهودیبودن بعضی از افرادی که در اطراف بعضی افراد دیگرند وجود دارد؛ خلاصه اگر کسی این را بداند، این هم میتواند جزو شواهدی باشد که این عادتها از کجا ممکن است آمده باشد. بگذارید مسائل سیاسی را کنار بگذاریم. به قول معروف، نقشهای دیگری به این مراسم اضافه شدند؛ از جملهٔ آنها «کهواتر» و «کهواترین» است که اشکنازیها، که جمعیت بزرگ یهودیان اروپا هستند، اضافه کردهاند و پدر و مادر معنوی دوم بچه هستند. معمولاً از زوجی که بچهدار نشدهاند دعوت میکنند تا حتماً بچهدار شوند. این نقش زیاد جزو شرع نیست.
اینجا واقعاً جالب است، ولی بگذارید کمی خلاصهاش کنم. بگذارید چیزی هم اینجا بخوانم که فقط بامزه است: «در شب جمعه پیش از ختنه آشنایان، دوستان، همسایگان در خانهٔ والدین بچه جمع میشوند تا خوردنیهای مختصری را که در این مورد خاص شامل خوراکی سنتی مانند نخود میشود صرف کنند.»
شب جمعه پیش از ختنه
ما هم چیزی شبیه این مراسم داریم که به آن شپاسی میگویند. در ایران هست؛ شپاسی نشنیدهاید؟ در بعضی از مناطق ایران برای تولد بچه این کار را انجام میدهند؛ من نمیدانم رسم هر جا چطور است، ولی چند روز بعد چیزی میدهند و مراسمی به این شکل برگزار میکنند که حتماً شب است. مسئله خیلی نخودخوردن نیست، ولی چیزهای خاصی خورده میشود و مراسم خاصی برگزار میشود. اگر اشتباه نکنم به آن شپاسی میگویند. من نمیدانم دقیقاً کجاها هنوز چنین مراسمی هست، ولی به هر حال در ایران چنین رسمهایی بوده است.
اینها همه نشاندهندهٔ ریشهٔ یهودی چیزی است؛ همان که وهابیها میگویند شما یهودی هستید، به خاطر این شباهتها به قوم یهود و مراسم یهودی. دلیل این شوخیهایی که میکنم این است که میخواهم بعداً چیزی دربارهٔ شباهت شیعه و اهل سنت به یهودیها بگویم؛ همینطوری نیست و نهایتاً به جایی میرسیم. میخواهم بعداً به دلایلی بگویم که شیعه به یک معنا از یهودیت دور است و اهل سنت قرابت زیادی به یهودیت پیدا کرده است.
این نخودخوردن هم که بعداً انجام میشود. چند تکه را علامت زدهام که به نظرم جالب است؛ بگذارید برایتان بخوانم. میخواهم آن فضای قداستی را نشان بدهم که همهٔ اعمال شرعی یهودیها با تشریفاتی همراه است که به هر چیزی حالت قداست و تبعیت از امر خدا و این حرفها میدهد. ما مثلاً برای تولد و پس از آن مراسم و آیین چندانی نداریم؛ ولی ختنه واقعاً به نوعی مراسم تشرف به دین خداست. بنابراین برای هر بچهای که متولد میشود، کلی تدارکات پیش و پس از آن دارند. من دارم مختصر، از یک جای کتاب، عین آنچه را که وقتی میخواهند این کار را انجام بدهند اتفاق میافتد میگویم که چه کار میکنند.
«صبح روز ختنه پس از آن که دعاهایی میخوانند، بچه توسط کهواترین» — که همان شخصیت زن جدیدی بود که در قرون وسطی اضافه شده — «به اتاق یا به کلیسا یا در اسرائیل به سالن مخصوص این کار در بیمارستان برده میشود. حاضران با بچه که توسط کهواتر نگه داشته میشود خوش و بش میکنند و در همین حال آیات گوناگونی از کتاب مقدس توسط پدر، موهل و مهمانان زمزمه میشود. بچه را برای لحظهای روی صندلی الیا میگذارند و پس از آن در دامان سنداق قرار میگیرد.»
صندلی ایلیا و سنداق
پیش از آنکه در دامان سنداق قرار بگیرد، به بغل الیا میرود، چون الیا آنجا حضور دارد. دارم توضیح میدهم که آن صندلی الیا را نمیگذارند که آدمی آنجا بنشیند و استراحت کند: بچه را به الیا میدهند، از الیا میگیرند و سنداق نگه میدارد. «موهل وضعیت بچه را تنظیم میکند در حالی که سنداق هر دو پا را محکم نگه میدارد و آنگاه موهل یا با انگشت یا برای ثابت نگه داشتن از چیزی استفاده میکند.» دعای برکت میخوانند و نهایتاً عمل ختنه را انجام میدهند و با این کلمات خاتمه میدهند: «همان که به ما فرمان داده است که به عهد پدر ما ابراهیم داخل کنیم.» این آخرین عبارت است؛ مثل صیغه، واژهای است که باید گفته شود. چیزهای دیگری هم هست که لازم نمیدانم به آن اشاره کنم.
«نهایتاً پس از پایان عمل موهل در ملأ عام اسم بچه را برای اولین بار اعلام میکند.» اینطور باید اعلام شود: «نام این پسر در اسرائیل فلان پسر بهمان خواهد بود.» «معمولاً پیش از این امر، براخایی بر شراب و برکت دیگری راجع به عهدی که خدا در تن آدمی قرار داده است خوانده میشود.» «در خاتمه آن شراب را مینوشند و به بچه نیز از آن میدهند. آنگاه نوبت خوراکی این مراسم فرا میرسد.» پس از این مراسم، غذا و این حرفهاست. مراسم مفصلی است، تقریباً به اندازهٔ مراسم عروسی؛ جزئیات دارد و جنبهٔ شرعی و آیینی دارد و سعی میکنند همهچیزش را بهشدت رعایت کنند. برایشان هم فوقالعاده مهم است؛ این در واقع آیین تشرف به آیین یهود است.
این پرسش مطرح شد که باورکردنی نیست اینهمه جزئیات بیهیچ دلیلی باشد، و اصل آن در طول این زمان چقدر میتواند دوام بیاورد، چون این جزئیات خیلی زیاد است. آنچه را اصل نبود گفتم؛ یعنی مثلاً صندلی ایلیا اصل نیست، کواتر و کواترین اصل نیست. خوراکیها و شراب، یعنی اینکه مراسم حالت ولیمه داشته باشد، جزو سنتشان است؛ حالا اینکه شراب کلاً در مراسم سنتی یهود هست یا نه، نمیدانم. میگویم فراهمکردن بعضی از این جزئیات زحمت دارد؛ مثلاً وقتی در بیابان بودند، اینها را اجرا میکردند. شرع یهود همین است: پر از جزئیات. تلمود از بس کتاب بزرگی است که نهایتاً دو سه دهه پیش ترجمهاش به زبان انگلیسی تمام شد.
جزئیات تلمود
در تلمود خیلی جزئیات هست. اتفاقاً این کتاب، نه کامل ولی تا حدودی، سعی میکند جاهایی را که تلمودی نیست اشاره کند که اینها سنت عرفی است که باب شده. حالا این چه اهمیتی دارد؟ یهودیها اینطور زندگی میکنند و به این شکل به این سنتها پایبندند. ما هم در همهٔ سنتهایی که انجام میدهیم همین حالت را داریم. یعنی اگر الان کسی بیاید و مراسم عروسی را در ایران ببیند، ۹۰ درصدش که جزو شرع نیست؛ مثلاً قند سابیدن روی سر عروس، یا هزار چیز دیگر که کاملاً عرفاند، ولی عرفهاییاند که با شرع تضاد ندارند و به نوعی با شرع آمیخته شدهاند.
فراموش نکنید که یهودیها دستکم هزار سال، همزمان با اینکه انبیایی میانشان بودند، این مراسم را انجام دادند. برای همین به تلمود خیلی تکیه میکنند؛ زیرا تلمود برایشان مثل همین سنتی است که شیعه از امامان نقل میکند. یعنی شیوهٔ اجرای سنتها و شرایطشان را، که در آن هزار سال شکل گرفته، در تلمود پیدا میکنند، نه در تورات.
میان بنیاسرائیل اینهمه انبیا بودهاند؛ همین ایلیا که برایش صندلی میگذارند. همه را قبول ندارند، ولی به هر حال میانشان پیامبران بزرگی بودهاند. زکریا و یحیی را بهعنوان پیامبر قبول ندارند، ولی مثلاً الیاس را قبول دارند. پس از حضرت موسی انبیا همینطور آمدند و رفتند و نهایتاً قرار است مسیح بیاید؛ این چیزی است که یهود به آن معتقد است. ولی دربارهٔ شرع معتقدند که تورات، یعنی کتاب مقدس اصلیشان، اسفار خمسه، که اولین کتاب عهد قدیم است، در زمان حضرت موسی بوده و تمام شده است. تورات در واقع مقدسترین نوشتهٔ یهودیهاست؛ از این لحاظ که هم شرع در آن هست و هم مثلاً داستانهای انبیا و داستان خلقت، و همهٔ عقایدشان هم از آن استنباط میشود.
یهودیان بهشدت معتقدند که در مورد فرزند اول، اگر پسر باشد، یعنی پسر بزرگ خانواده، مراسمی وجود دارد؛ چیزی که ما نداریم.
مراسم نخستزاده پسر
جزئیات این را ببینید؛ بگذارید یک تکهاش را بخوانم که واقعاً فقط بامزه است. این مراسم کمکم شکلی پیدا کرده مثل آنچه الان میان شیعیانی هست که معتقدند باید وجوهات به علما بدهند. احتمالاً شنیدهاید که مراسمی وجود دارد که به آن دستگردان میگویند. کسی وجوهات زیادی به گردنش هست و نمیتواند ادا کند؛ نزد یکی از علما میروند و صحبت میکنند و به اصطلاح دستگردان میکنند. یعنی آن مقداری را که به گردنش هست آنجا مثلاً هدیه میکند، ولی چون اگر اینها را بدهد زندگیاش از هم میپاشد، آن عالم دینی آن را به او برمیگرداند؛ به نوعی این وجوهات بخشیده میشود. اینکه صورت مدرنش چطور است نمیدانم.
میخواهم بگویم به این بهعنوان کاری انحرافی نگاه نکنید. فکر کنید آدمی سالهای سال، مثلاً ۴۰ سال، وجوهات نداده و حالا واقعاً پشیمان است و میخواهد وجوهات بدهد؛ ممکن است ۱۰۰ برابر زندگیای که دارد وجوهات باید بدهد. چه کار کند؟ به نوعی کارش را درست میکنند. یا اصلاً الان برخی از علما این کار را نمیکنند؛ یعنی فتوایشان این است که در این شرایط یکپنجم مالی را که الان داری باید بدهی و شرعاً میگویند این بر تو واجب است. حالا اگر کسی معتقد باشد که نه، آن وجوهات قبلی را باید به نوعی بدهد، میان خودشان توافقی چنین کاری انجام میدهند که طرف از هستی ساقط نشود.
این را گفتم چون اینجا قرار است برای نخستزاده هدیهای داده شود. آن سنتی که واقعاً بوده این است که نهایتاً باید قربانی شود؛ حالا فدیه به معنای واقعی را نمیدهند و کمکم تبدیل به این شده که چند سکه به کاهنی که در مراسم شرکت میکند داده میشود. مراسمش را اینطور میگوید: «در مهمانی که پدر بچه ترتیب میدهد و کاهنی را در آن دعوت میکند آیین فدیه انجام میگیرد. پس از آنکه مهمانان با هم غذا صرف کردند کاهن بچه را میگیرد و از پدر کودک میپرسد که آیا وی ترجیح میدهد که پسر نخستزادهاش را نگه دارد یا پنج سکه نقره لازم برای آزاد کردن وی را.»
چون فرزند نخستزاده اصلاً به نوعی مال خداست، برای آزادیاش باید فدیه داده شود. کتاب میگوید این مراسم الان میان یهودیها اینطور انجام میگیرد؛ حالا اینکه چقدر همه این مراسم را انجام میدهند، به نوعی نوشته که گویی همه این کار را انجام میدهند. «پدر جواب میدهد که پسرش را میخواهد و پس از خواندن براخاهای مناسب مقام سکهها را به کاهن تقدیم میکند و کاهن بچه را برمیگرداند.»
فدیه و بازخرید نخستزاده
بنابراین عمل هدیهکردن نخستزاده به خداوند میان یهودیها بهطور صوری انجام میشود. این پرسش مطرح شد که آیا غیر از دادن آن ۵ سکه، مثلاً باید مدتی در معبد خدمت کند. نه، اصلاً چنین چیزی وجود ندارد؛ حالا معبد دیگر وجود ندارد. اصلاً مقام کهانت به معنای شرعیاش، وقتی معبدی نباشد، به نوعی وجود ندارد. این فدیه را باید بدهد. حالا اینکه آن کاهن آن را برای خودش برمیدارد یا نه بحث جدایی است؛ آن پول به کاهن میرسد و کاهن ممکن است با آن برای اموری خرجهایی داشته باشد.
در مورد نخستزاده، جدا از اینکه چگونه فدیه میدهند، احکام خاصی هست. یکیاش این است که فرزند مذکر نخستزادهٔ هر خانواده باید یک روز روزه بگیرد که برای بقیه واجب نیست: در اعمال عید پسح، نخستزاده تنها کسی است که روز قبل از عید حتماً باید روزه باشد. بنابراین تشخص نخستزاده در خانوادهٔ یهودی کاملاً روشن است: اعمالی بر او واجب است که بر بقیه نیست، و در مقابل، از ارث دو برابر بقیه سهم میبرد. نخستزاده ارجحیت واقعی نسبت به دیگران دارد، که در احکام شرعی ما چنین چیزی نیست. نخستزاده پسر اول است.
اگر پسر اول پس از این مراسم بمیرد، فکر میکنم مراسم برای پسر بعدی دیگر لازم نیست؛ مسئله مثل همین چیزهای شرعی است. وگرنه اگر کسی ۱۰ نخستزاده بیاورد و بمیرند، چه کار باید بکند؟ معمولاً مراسم وقتی انجام میشود که بچه به حدی رسیده باشد که امید به زندگیاش کاملاً وجود دارد؛ با توجه به اینکه قدیم ممکن بود بچهها خیلی زود، اول کار، بمیرند، کمی صبر میکنند. فکر میکنم، هرچند مطمئن نیستم، اصولاً اینطور است که اگر نخستزاده بمیرد، بعدی دیگر نخستزاده حساب نمیشود. نخستزاده غیر از برادر بزرگ است؛ نخستزاده یعنی واقعاً آن فرزند اولی که ذکور است و پیش از بقیه به دنیا آمده است.
در مورد مسائل مربوط به ازدواج و روابط زن و مرد، در یکی از فصلهای این کتاب احکامی تا زمان پیری آمده که فکر میکنم بعضی جاهایش جالب است و میخواهم برایتان بخوانم.
مراسم ازدواج در آیین یهود
ازدواج چگونه صورت میگیرد و مراسمش چیست؟ همینطور که ورق میزنم، مراسم ازدواج هم خیلی جزئیات دارد؛ ولی بد نیست جاهایی از آن را که فکر میکنم جالب است بگویم. ما اصولاً ازدواج را عرفی انجام میدهیم؛ ولی در آیینهای یهودی، اولاً بار شرعی مراسم ازدواج بیشتر از ماست؛ یعنی قسمتهایی که در خود تلمود ذکر شده، بیش از آن چیزی است که ما مثلاً برای جشن عروسی داریم. بعد هم اینکه عرفشان خیلی یکدستتر است. الان اگر از یک روستا به روستای دیگری بروید، ممکن است عرف مراسم عروسیشان فرق کند؛ ولی یهودیها به دلیل ارتباطی که با هم داشتهاند، تا حدود زیادی شبیه هماند. به غیر از دو سه گروه بزرگ که با هم اختلافاتی دارند، درون هر یک از آن گروههای بزرگ، مثل اشکنازیها، کلی شباهت وجود دارد.
بگذارید این عبارت اول را بخوانم: «نظر هلاخا» — یعنی شریعت — «درباره رفتار جنسی یک یهودی را میتوان چنین خلاصه کرد: تشویق ارتباطات جنسی مبتنی بر ازدواج و منع کارهای پیش از ازدواج خارج از حدود ازدواج و همجنسخواهی.» کلاً عین همان چیزی است که ما در اسلام تبلیغ میکنیم: انحصار کامل مسائل جنسی در چارچوب خانواده و ازدواج، و هیچ چیز دیگری از نظر یهودیها پذیرفته نیست. میزان منعی که نسبت به خیلی از مسائل فرعی دارند شاید حتی از مسلمانها هم بیشتر باشد؛ مثلاً ازدواج موقت اصلاً ندارند.
اینجا باز عبارتی از ابنمیمون نقل شده که برای تبرک و تیمّن میخوانم؛ ابنمیمون مرد مبارکی است: «پیش از آمدن تورات مرد زن را در بازار میدید و اگر هر دو با ازدواج موافق بودند او را به خانه خود میبرد، با او در خلوت آمیزش میکرد و زن همسر او میشد. اما آنگاه که تورات داده شد، به اسرائیل فرمان دادند که اگر مردی خواهان ازدواج با زنی است، بایست او را در پیشگاه دو شاهد به عقد خود درآورد.» اگر زن خواستار طلاق باشد، به گت، یعنی برگهٔ طلاق، نیاز دارد.
گت همان چیزی است که یک بار دربارهٔ آن گفتم؛ خیلی مهم است، حتی مهمتر از مراسم ازدواج: تهیهٔ این گت هنگام طلاق و اینکه به طلاق رسمیت بدهد؛ وگرنه گرفتاریهای زیادی پیش میآید. این ایدهٔ کلی است. اولاً مسئلهٔ عقدکردن، جاریشدن صیغهٔ عقد و وجود شاهد، از زمان تورات به نحوی به همین شکلی که ما داریم بوده است. ما چیزی با عنوان عاقد و این حرفها داریم که در مراسم حضور پیدا میکند؛ آنجا هم به هر حال بر مسئلهٔ حضور شاهد و رسمیتیافتن و علنیشدن ازدواج خیلی تأکید میشود. بگذارید دربارهٔ این محدودیتها تکهای را بخوانم.
محدودیت روابط دو جنس
اینجا خیلی به نظر میآید که شبیه نوع رفتار و آیینهایی است که مسلمانها دارند؛ بعضی جاهایش هم کمی سختگیری میکنند: «هلاخا روابط اجتماعی میان دو جنس را به شدت محدود میکند. نیز مردان را ترغیب میکند که از زنها فاصله بگیرند، در جمع آنها حرکات سبک انجام ندهند، به زیبایی آنها خیره نمانند، عطر ایشان را نبویند و پشت سر آنها راه نروند. هلاخا ممنوع کرده است که مرد از کنار یک روستاییخانه رد شود یا به آواز زن گوش دهد و یا در جای خلوت از کمک زنی بهره گیرد و یا اینکه یکی از خویشاوندان نزدیک را به جز در مورد والدین نسبت به فرزندان نابالغشان در آغوش گیرد و ببوسد.» در آغوش گرفتن و بوسیدن خویشاوندان نزدیک هم در یهودیت نهی شده است.
لفظی که برای تنها ماندن با جنس مخالف در اتاق یا خانهای دربسته به کار میرود، به «ییهود» مشهور است؛ ییهود عبارتی برای خلوتکردن به زبان عبری است. «این مسئله قطع نظر از اینکه آیا یک طرف یا هر دوی آنها ازدواج کردهاند یا نه و نیز اینکه آیا طرف یهودی است یا بیگانه مطرح است. ولی استثناهای آن عبارتند از والدین با فرزندانشان، زن و شوهرها و فرد بالغ با دختر کمتر از سه سال یا پسر کمتر از نه سال.» یعنی یک مرد حتی با یک دختر چهار ساله هم نمیتواند در اتاق تنها بماند. اینها کاملاً چیزهای مهمی است و واقعاً رعایتشان میکنند؛ به همین معنایی که ما خلوت حساب میکنیم. تحت شرایطی ممکن است در باز باشد و خلوت باشد، و ممکن است در بسته باشد و به نوعی خلوت نباشد.
قطعهای میخواهم بخوانم که اصلاً ربطی به احکام ندارد؛ عبارتی در آن آمده که مثل آن مسئلهٔ صندلی، به دلایل دیگری ممکن است برایتان جالب باشد. آنها هم مثل ما مسئلهٔ ازدواجنکردن با خویشاوندانی را دارند که به نوعی حالت محارم دارند؛ ولی حتی در مورد محارم خودشان، یعنی کسانی که از ازدواج با آنها منع شدهاند، کلی محدودیت را رعایت میکنند. حجاب به این معنایی که ما داریم میانشان وجود ندارد، ولی حجاب دارند. یعنی در مراسمشان حتماً باید حجاب داشته باشند و اصولاً توصیهٔ اکید به اینکه زن تا حد ممکن پوشیده باشد میان یهودیها وجود دارد؛ ولی حدود شرعی خیلی مشخصی، مثل آنچه در اسلام دربارهٔ حجاب وضع شده، به این شکل در سنت یهود نیست. قسمت جالب این قطعه جنبهٔ شرعی ندارد.
حجاب و پوشش در یهودیت
یهودیهای معتقد همهٔ آن چیزها را دارند. الان مثلاً در آمریکا یهودیها بسته به اینکه چقدر به شرع خودشان مقید باشند، رعایت میکنند. واقعاً آنهایی که مذهبیاند، یهودیها با مسیحیها از نظر تقید به رعایت مسائل شرعی اصلاً قابل مقایسه نیستند. فکر میکنم کلاً قید مسلمانها هم شاید در مجموع بیشتر باشد.
حتی «شولخان عاروح»، که کتاب معروفی است؛ نمیدانم معادلش را در اسلام داریم که بگویم یعنی چه. کتابی است که زمانی یک نفر تدوین کرده و احکام را خلاصه کرده، مثل توضیحالمسائل. یعنی آن کتاب شرعیای است که دست مردم هست؛ نه اینکه همه داشته باشند، ولی هیچکس تلمود را در خانهٔ خودش ندارد. اگر کسی خیلی مقید باشد و بخواهد باسواد باشد و چیزی بخواند، این کتاب معروفترین کتاب آموزش شرع و احکام یهودی است که خلاصهای از قوانین شرعی است. «ممنوعیت همجنسبازی را مستقیماً بیان نکرده است.»
میگوید در این کتاب همجنسبازی مستقیماً تحریم نشده، «بلکه با نقلقول از تلمود صرفاً چنین اظهار میدارد که از یهودیان انتظار اعمال همجنسبازانه نمیرود و در نتیجه فرد یهودی مجاز است که در خلوت با یهودی مذکر دیگر تنها بماند. اما با این حال برای اطمینان بیشتر بهتر است که از این امر نیز دوری شود.» این قسمتش جالب است: نویسندهٔ این قانوننامه «آنگاه چنین متذکر میشود که در این زمانه که مردان بدکردار زیاد شدهاند، باید از خلوت کردن با مذکر دیگر دوری جست.» شارح بعدی که این کتاب را شرح داده، توضیح میدهد که نویسندهٔ عاروح از آن رو چنین حکم کرده است که در کشوری اسلامی میزیسته و در آنجا همجنسبازی رواج داشته، و در ممالک مسیحی که این امر رواجی ندارد، چنین احتیاجی نیست.
من حقیقتش خودم نخواندهام، ولی از کسی شنیدم که مطمئنم درست است که احسان نراقی در خاطراتش نقل میکند که میشل فوکو زمان انقلاب به ایران آمده بود. او در آن مسافرت تاریخیاش بعداً مقالاتی دربارهٔ ایران نوشت که واقعاً خواندنیاند و همه به فارسی هم ترجمه شدهاند، جداگانه با عنوان «ایران روح یک جهان بیروح»؛ کتاب خیلی جالبی است که فوکو دربارهٔ مسافرتش به ایران در زمان انقلاب نوشته است. به هر حال مهمان احسان نراقی بوده و اصولاً به دلیل آشناییای که داشت به اینجا آمده بود.
فوکو بهوضوح و علناً همجنسگرا بود. نراقی اینجا ادعا میکند، و نمیشود اعتماد کرد که برداشت نراقی درست است، که بخشی از احساس مثبت فوکو نسبت به انقلاب ایران و انقلاب اسلامی این بود که تصور میکرد در اسلام با این چیزها با مسامحه برخورد شده است.
فوکو، نراقی و انقلاب ایران
بنابراین به این دلیل نسبت به دین اسلام نظر مثبتی داشته است. احسان نراقی نقل میکند که هرچقدر سعی میکردم به او بگویم که اصلاً اینطور نیست و مثلاً اینجا حکم مرگ و این حرفهاست، زیر بار نمیرفت؛ به دلایل تاریخیای که وجود داشت: اگر در اسلام این مسئله اینقدر غیرمجاز است، چرا اینقدر در ممالک اسلامی شیوع داشته است؟ مخصوصاً در جاهایی که به هر حال ترکها حاکم بودند، این مسئله در خود دربارها همیشه بهطور وحشتناکی شیوع فراوان داشته است. این قطعهای را هم که اینجا خواندم برای این علامت زده بودم که جالب است.
اینجا دربارهٔ نامزدی و ازدواج یک عالمه مطلب هست؛ هر کسی علاقهمند شد میتواند بخواند. صفحات زیادی دربارهٔ جزئیات مراسم پیش از ازدواج و پس از ازدواج و خود مراسم عروسی و این حرفها هست. در مورد ازدواج فقط همینقدر میگویم که خیلی شبیه احکام اسلامی است: اگر اشتباه نکنم، سن بلوغ برای دخترها ۱۲ سالگی و برای پسرها ۱۳ سالگی است، البته با شرایطی که میگویند. همانطور که در اسلام سن پسر را معمولاً، فکر میکنم، ۱۵ سال میگویند، آنجا ۱۳ و ۱۲ است؛ و با این وجود سن بلوغ را سن ازدواج نمیگیرند. امکان ازدواج هست، ولی طبق سنت از ۱۸ سالگی ازدواج میکنند.
تأخیر انداختن ازدواج به بیشتر از ۲۰ سالگی را، چه میدانم، احتیاط واجب یا مستحب مؤکد میدانند؛ اینکه بیشتر از ۲۰ سالگی مجرد نمانند. یعنی یک یهودی بهطور معمول میان ۱۸ تا ۲۰ سالگی ازدواج میکند. این پرسش مطرح شد که آیا دختر میتواند پیش از ۱۸ سالگی ازدواج کند؛ بله. خیلی تأکید هست که پسر حتماً باید مقدمات زندگی را فراهم کرده باشد. یادم نیست کجا نوشته که برایتان بخوانم، ولی اصولاً اینطور است که اگر کسی نامزد کند ولی وسایل زندگی را فراهم نکرده باشد، خانه نداشته باشد و هیچ چیز نداشته باشد، کار خیلی زشت و ناپسندی است. بنابراین علت اینکه میگویند پسرها از ۱۸ سالگی به بعد ازدواج کنند این است که مقیدند حتماً در زندگی خودشان به اندازهٔ کافی به جایی رسیده باشند که بتوانند زندگی را از نظر مالی اداره کنند.
سن ازدواج و ارزش تشکیل خانواده
به هر حال ازدواجنکردن، بهجز برای کسی که برای مقاصد دینی، یعنی آموزش تورات، ازدواج نمیکند، نزدیک به حرام است. اگر کسی واقعاً با چنین اهدافی ازدواج نکند، پذیرفته است، ولی به کسی توصیه نمیشود. مثلاً آدمی که حالت کهانت دارد و خودش میخواهد وقتش را صرف امور دینی و درک تورات کند؛ آموختن تورات یا شرع چیزهایی است که به هر حال میشود دلیل ازدواجنکردن یا به تأخیر انداختن ازدواج باشد. وگرنه به دلیل محدودیتهای خیلی زیادی که هست، فشار زیادی در جامعهٔ یهودی برای ازدواج سریع وجود دارد. شرعاً مسئلهٔ طرد نیست، ولی به هر حال آدمی که در اجتماع رفتار نامعقولی دارد انگشتنما میشود. فکر کنید در جامعهٔ کوچکی که همه این را رعایت میکنند و کسی رعایت نمیکند؛ به هر حال جنبهٔ خوبی ندارد.
قول و قرار و تنائین
من جایی ندیدم که حرف از این باشد که بخواهند کسی را طرد کنند. این کتاب طوری نوشته که گویی این سنت همچنان پابرجاست؛ ولی خیلی بعید است که مثلاً در کشوری مثل آمریکا هنوز واقعاً چنین باشد. مسئله این است که اگر آدمی خیلی مقید به شرع باشد چه کار میکند. به هر حال اکثریت قریب به اتفاق یهودیهای دنیا، مثل مسیحیها و مسلمانهای دنیا، چندان دینی برایشان نمانده است؛ یعنی کلاً یهودیاند و همینطور زندگی خودشان را میکنند. ولی به هر حال اینها احکام و توصیههای دینشان است.
باز قسمتی دربارهٔ مراسمی هست که به آن تنائین میگویند. میخواهم قطعهای را بخوانم، باز نه برای اینکه مراسم یاد بگیریم؛ چند قطعه را که اینگونه اشارهها در آن هست میخواهم برایتان بخوانم تا وضع یهودیها را کمی بیشتر درک کنیم. توضیح داده که اصولاً سنت آشناشدن پسر و دختر و این حرفها چگونه است. فرض کنید با هم به توافق رسیدهاند که ازدواج کنند؛ گام بعدی تنظیم تنائین است. خانوادهها موافقاند. تنائین چیزی مثل بلهبرون است: جلسهای تشکیل میشود، مهریهای تعیین میشود، دربارهٔ جهیزیه صحبت میکنند و چیزهایی هم نوشته میشود؛ سند تنائین تنظیم میشود.
در سنت ما هم عیناً اینگونه بوده است. الان اینطور نیست، ولی در سنت ما مثلاً تا ۵۰ سال، ۱۰۰ سال پیش واقعاً مینوشتند؛ مراسم بلهبرون این نبود که فقط شفاهی حرف بزنند؛ آدم ریشسفیدی بود که به هر حال این توافقها را به نوعی ثبت میکرد. اگر هم نمینوشتند، به هر حال زیرش زدن به این راحتیها نبود.
گام بعدی تنظیم تنائین است، یعنی مراسم قول و قرار، که شرایط ازدواج، مثل مهریه و جریمهٔ به هم زدن قرار، را به تصریح قید میکند. اگرچه تنائین اهمیت دینی ندارد، آن را با سور و سرور همراه میکنند؛ در آن سند تنائین را با صدای بلند میخوانند و بشقابی سفالین را میشکنند. این جزو عرف و مراسم عرفی یهودیهاست. چرا بشقاب سفالین را میشکنند؟ «آنچنان که گفتهاند برای اشاره به این امر است که مطابق مزمور ۱۳۷ یهودی میبایست حتی در مواقع شادی بسیار نیز به یاد خرابی اورشلیم باشد.» در مراسم ازدواجشان هم همینطور است و همیشه چیزی را میشکنند؛ به این معنا که در اوج شادی هم باید به یاد این باشیم که اورشلیم را از دست دادیم و معبد را از دست دادیم و نباید خیلی شادی کنیم.
الان هم که نمیگذارند و هنوز آن معبد را نتوانستهاند بسازند. مدام میخواهند چیزهایی را که هست خراب کنند و نمیشود؛ آن جهان بیدین و کفر، مثلاً سازمان ملل و اینها، همه مزاحمشان هستند و نمیگذارند. مسئله این است که آن معبد ساخته شود و مراسم انجام شود؛ الان آنجا مسجد است. حالا دارند به نوعی زیر آن را میکاوند تا ببینند. ولی این معبد واقعاً به آن معنا وجود ندارد؛ اینها سر جای آن معبد ساخته شدهاند. مثل اینکه شما بروید در مسجدالحرام کلیسا بسازید، آن هم در همهاش؛ نه اینکه بگویید حیاطش هنوز آن گوشه هست. قرار است بیایند آنجا طواف کنند و مراسمی انجام بدهند؛ با این بساطی که آنجا هست امکانش نیست.
«در شنبه قبل از عروسی از داماد در کنیسا دعوت میشود تا هفتتارا یا یکی از بخشهای برگزیده از کتب انبیا» یا قسمتهایی از اسفار خمسه را که مخصوص هر هفته است بخواند. اینها عبارتهای شرعیاند و خیلی مهم نیست؛ یعنی قسمتهایی از کتاب مقدس که هر هفته باید خوانده شود.
قرائت هفتگی اسفار
قبلاً، در جلسهٔ اولی که دربارهٔ شرع گفتم، گفتم که روشی هست که کل اسفار خمسه را در طول یک سال دوره میکنند: روزهای شنبه قسمتهایی را میخوانند، و بعضی جاها قسمتهایی را جدا میکنند و مقیدند که آنها خوانده شود. اینجا بیشتر به این اشاره میکند که این امر در میان یهودیان اشکنازی نام خاصی به خود گرفته است. «وقتی که داماد خواندن را پایان میبرد فریاد مزالطبو یا خوشبخت باشی بلند میشود»، یعنی به او تبریک میگویند؛ «و طبق رسم موجود در برخی جوامع داماد اجازه ندارد از اینجا به بعد تنها و بیهمراه بیرون برود تا موقع ازدواج.»
از وقتی که در یک روز شنبه در کنیسا اعلام میشود که نامزد شدهاند و قرار است ازدواج کنند، داماد نباید تنهایی بیرون برود و حتماً باید همراه و مراقب داشته باشد. شکل دیگری از این رسم، داماد را در تمام اولین هفتهٔ پس از عروسی از بیرون رفتن تنها منع میکند.
این تکهای از احکام شرعی است که ما هیچ مشابهی برایش نداریم. برای بقیهاش، مثل بلهبرون، مشابه داریم و ممکن است جزئیاتش فرق کند؛ ولی ما اصولاً داماد را در معرض خطر نمیدانیم، مثلاً خطر فرار. ظاهراً بیشتر مسئله این است که گویی داماد در دورانی است که ممکن است مورد هجوم شریران قرار بگیرد؛ فکر میکنم ظاهراً باز حالت تعویذ دارد. یعنی به نوعی مراقبت از آدمی است که در آستانهٔ امر مقدسی قرار گرفته و رسالتی دارد.
دربارهٔ طلاق، مثل مسیحیت نیست؛ طلاق حق مرد است و مرد طلاق میدهد، ولی باز حالت توافق هم دارد. الان در اسرائیل هم، مثل ایران، گرفتاری زیادی سر همین مسئله است که چگونه وکیل بگیرند و چه کار کنند تا مرد طلاق بدهد. یکی از مشکلات ما این است که کلاً کشورمان عین اسرائیل است. باور کنید؛ کتابی هست که داخل اسرائیل در مخالفت با اسرائیل نوشته شده و بعداً روزی آن را میآورم. یک عالمه مشکلات آنجا وجود دارد که ما هم داریم.
مثلاً در همین کتاب جایی اشاره میکند که مردم اسرائیل اکثراً سکولارند. خیلی از مردم اسرائیل از این مقدار تحمیل مقررات شرعی و چیزهایی که در کشورشان هست به تنگ آمدهاند، و یکی از کارهایی که به حالت اعتراضآمیز انجام میدهند این است که در بعضی از اعیاد دینیشان به مسافرت میروند. یاد چه میافتید؟
اعیاد و مسافرت اعتراضی
در ایران هم کمی همینطور است: در بعضی از این تعطیلات که قرار است مراسمی مثل راهپیمایی برگزار شود، گویی همه تعمد دارند که به مسافرت بروند. این نظر هم مطرح شد که این اعتراض نیست و این موقعها فقط وقتهای خوبی است. به هر حال در اسرائیل هم همینطور است؛ یعنی آنجا که قرار است مراسم دینی انجام شود، اینکه مردم اینقدر در اسرائیل به مسافرت میروند، نمود مشخصی دارد: مردم در اسرائیل، هرقدر هم که دولت فشار بیاورد، اصولاً مقید به مسائل دینی نیستند.
فکر میکنم میزان مقیدبودن مردم اسرائیل به مسائل دینی شاید به نوعی از اینجا هم کمتر باشد؛ یعنی خیلی حالت تحمیل برایشان دارد. خیلیهایشان از کشورهای اروپایی و آمریکایی آمدهاند و کلاً خیلی موافق این محدودیتها نیستند؛ بعضی از این قوانین شرعی را که وارد قوانین مدنی شده قبول ندارند و مشکلاتی از این دست زیاد است.
دولت، البته که بنیادگراست، و بسیار هم. کلاً بنیادگراها و ارتدوکسها اسرائیل را تشکیل دادهاند؛ احزاب میانهرویشان تازه ارتدوکساند، چه برسد به آنهایی که الان حاکماند. این را برای خنده نگفتم. میخواهم بگویم در ایران الان قوانین اجازه نمیدهد آدمی که در شرایطی صدق نمیکند به مراحل بالای سیاسی برسد؛ به نوعی فیلترهایی وجود دارد و به هر حال از نظر سیاسی حکومت دست آدمهای مذهبی است. اصلاً حکومت اسرائیل حکومت مذهبی است؛ رفتند آنجا که اعمال مذهبی انجام بدهند.
بنابراین مثلاً شیمون پرز معتدلشان است؛ ولی اینطور نیست که آدمی که در مسائل شرعی کوچکترین اختلافی داشته باشد، بخواهد بگوید این کار را بکنید یا نکنید. چه کسی جرئت چنین چیزی را دارد؟ آنجا روحانیت ارتدوکس بهشدت قدرت دارد. اسمش شورای نگهبان نیست، ولی اینطور نیست که بتوانید بروید آنجا حزبی تشکیل بدهید و قدرت را به دست بگیرید. در عین حال در افکار عمومی اسرائیل هم، در مسائل سیاسی، فضا به هر حال فضای مذهبی است.
ایران هم همینطور است. یعنی فکر نمیکنم اگر الان آدمی بیاید که کلاً به دین پشت پا زده باشد، در ایران رأی بیاورد. هرچقدر هم که مردم با حکومت مشکلات سیاسی داشته باشند، به نظر من کار به اینجا نرسیده که مردم کل کشور خواهان حکومتی غیردینی و به هم خوردن جمهوری اسلامی باشند.
حکومت دینی و رأی مردم
نمیدانم؛ شما شاید در محیطی زندگی میکنید که این را نمیبینید. من فکر میکنم کلاً در کشور اکثریت با آدمهایی است که به نوعی حکومتی با رنگ دینی را میپسندند. جزئیات بحثهایی که پیش میآید زیاد است. بگذارید چند قسمتی را که به نظرم جالب بوده و علامت زدهام برایتان بخوانم.
«مرسوم است که هم عروس و هم داماد در روز عروسیشان از سحر تا پایان مراسم روزه بگیرند.» این را به خاطر همان تنها بیرون نرفتن میخوانم: اصلاً ازدواج امر بسیار مقدسی است، مثل عبادتکردن؛ بنابراین عروس و داماد روز عروسی را روزه میگیرند. «در خلال نمازهایی که میخوانند به گناهانشان اعتراف میکنند و برخی جملات مخصوص توبه را در نماز به زبان میآورند.» اصولاً سنتشان این است که پیش از ازدواج باید عبادت کنند، توبه کنند و نماز بخوانند؛ برای اینکه بعد که ازدواج میکنند و مثلاً فرزندی متولد میشود، اینها باید برای تولد موجودی مقدس، مقدس شده باشند. اینجا توضیح میدهد که هدف از این کارها چیست.
سندی با عنوان کتوبا تعیین میکنند که همان سند ازدواج است؛ اگر کتوبا گم شود، حتماً باید بلافاصله یکی دیگر تهیه شود و اینگونه نیست که بتوانید بدون آن زندگی کنید. الان از نظر قانونی در ایران مسئلهٔ سند ازدواج مهم است و آدمها برای بعضی از امور قانونی باید سند ازدواج داشته باشند؛ ولی از نظر شرعی خیلی اهمیت ندارد که مکتوبی وجود داشته باشد که دال بر ازدواج دو نفر باشد؛ شاهدها مهماند. از نظر شرعی باید آن مراسم انجام شده باشد، چه چیزی کتبی وجود داشته باشد یا نه. اینجا کلی بحث در این مورد هست.
اصلاً اهل کتاباند. یهودیها واقعاً از نظر تاریخی پیشگام این کارند؛ برای مسائل خانوادگیشان سند میگذارند، چه برسد برای خرید و فروششان؛ زیرا اینها جزو شرعشان است. در شریعت اسلام هم روی این مسئله تأکید زیادی شده که شاید آنطور که تأکید میشد رعایت نشده است. من تا حالا چند بار به این اشاره کردهام: مثلاً در مسائل مالی، بزرگترین آیهٔ قرآن، که یک صفحهٔ تمام با همین خط عثمانطاها است، دربارهٔ این است که وقتی قرض میدهید و میگیرید حتماً باید بنویسید؛ و چه طول و تفصیلی دارد که اگر سواد ندارید چه کار کنید، چه کسی املا کند و چه کسی بنویسد. ولی اولاً مسلمانها با این سندزدن در مسائل مادی خیلی پیش نرفتند. میخواهم بگویم در مسائل شرعی تأکید بود و هست که تا جای ممکن مسائل مکتوب شود، حتی مسئلهٔ قرض. قرض چیزی کاملاً دوستانه است: من قرضی به شما میدهم و در مقابلش مطالبهٔ اضافهای هم از شما ندارم.
مکتوب کردن معاملات
طبعاً رابطهای میان دو آدم است که ممکن است بشود خیلی دوستانه حلش کرد؛ ولی باز حرف از این است که حتماً سند تهیه کنید.
یک عالمه مراسم ازدواج هست که دیگر به آن اشاره نمیکنم. اگر دوست داشتید، اینجا بخوانید که چگونه است، چه کسی کجا باید بایستد و چه کسی را بیاورد؛ اینها همه به هر حال سنتها و عرفهایی است. بعد باز این تکه را میخواهم برایتان بخوانم: پس از کلی مراسم و دعاهایی که میخوانند، باز شرابی را برکت میدهند و این حرفها، «یک بار دیگر داماد و عروس از جام شراب مینوشند و آنگاه داماد لیوان شیشهای را با پا میشکند.» شکستن شیشه، همانند شکستن بشقاب در مراسم تناوین، در عین حال که اقدامی پیشگیرانه، مثلاً برای تعویذ، است، نوعی سوگواری برای خرابی معبد اورشلیم است که گویی در شادیهای بزرگ نیز فراموش نمیشود.
ما مثلاً میگوییم آب که میخورید، سلام بر حسین بگویید و یاد سوگواری عاشورا را در دل خودتان داشته باشید؛ دقیقاً همینطور است. یعنی ماجرای معبد اورشلیم همین حالت سوگواری دائمی را دارد. ما اینقدر نداریم که مثلاً جایی از دیوار خانهتان را خراب نگه دارید یا چیزهایی را بشکنید؛ ما مثلاً در مراسم عروسی آخرش کاری نمیکنیم. کاری که ما میکنیم این است که در همهٔ عزاها کسی که در مراسمی، ختمی یا چیزی صحبت میکند، یک بار هم گریزی به کربلا میزند. ولی اینجا تأکید روی این است که در شادیهایتان هم فراموش نکنید که از معبد دور شدید.
در مورد مسائل دیگر، مثل زناشویی و تنظیم خانواده هم کلی چیز وجود دارد. در مورد سقط جنین هم باید حدس بزنید که موضع کاملاً منفی است و خیلی شبیه موضع شرع اسلام است؛ یعنی عموماً در ماههای اولیه آن را قتل حساب نمیکنند، ولی قطعاً تحریم شده است، مگر اینکه دلایلی برایش وجود داشته باشد.
دربارهٔ گلم و کلونینگ: کلونینگ را هم طبعاً نباید موافق باشند؛ من چیز خاصی نشنیدهام. اما مسیحیها را که میبینید چگونه برخورد میکنند. در مورد یهودیها، سر گلم هم همین حرف پیش آمد: حالا که اگر گلم میسازند اشکال ندارد، پس کلونینگ هم باید اشکال نداشته باشد. کلونینگ آدم هست و کلونینگ حیوانات هم هست؛ بیشتر اعتراضات مسیحیها هم سر آدم است و در مورد حیوانات کمتر است. در ایران من ندیدهام بحث خاصی دربارهٔ کلونینگ بشود یا تحریمی انجام شده باشد.
گلم، کلونینگ و مجسمهسازی
در مورد حیوانات که مطلقاً تحریمی وجود ندارد و من چیزی نشنیدهام. ما در مجسمهسازی، تقریباً قاطبهٔ علما میگویند مجسمهسازی به شکل صورت انسان حرام است؛ ولی در کلونینگ میگوییم اشکال ندارد. الان کلاً سقط جنین هم همینطور است: با مجوز پزشک، اگر پزشک مواردی را تشخیص بدهد که خطر وجود دارد، اشکال ندارد.
عجیبترین، مدرنترین و پستمدرنترین نوع برخوردی که الان در ایران وجود دارد و باعث شده سایر ممالک اسلامی و حتی ممالک مسیحی و کفار هم انگشت به دهان بمانند، جواز تغییر جنسیت در ایران است. یکی از این شبکههای خبری کافر برنامهای دربارهٔ ایران درست کرده بود و این را بهعنوان شگفتی بزرگی مطرح میکرد؛ کلاً میگفت ایران نسبت به سایر ممالک اسلامی مترقیتر و مدرنتر است. یکی از مهمترین چیزهایی که میگفت این بود که اصلاً آنجا هر وقت میشنیدند میزدند، ولی اینجا چیز خیلی طبیعیای است و کانالها و مجراهای قانونی خاصی پیدا کرده است؛ مجرای پزشکی دارد و علما اگر هم نظر دیگری دارند، نظرشان را نمیگویند.
بنابراین همین است که هست: الان مرکزی در تهران وجود دارد که کسی میتواند به آنجا مراجعه کند؛ از نظر پزشکی و از نظر روانی معاینه میشود، بعد مصاحبههایی صورت میگیرد و نهایتاً آن مرکز تأیید میکند که او میتواند این عمل تغییر جنسیت را انجام بدهد. این مقررات عیناً همان مقرراتی است که در آمریکا هم هست؛ یعنی اینگونه نیست که کسی به پزشک یا بیمارستانی مراجعه کند و بگوید تغییر جنسیت میخواهم؛ باید مجوزهای قانونیاش را بگیرد. در آمریکا به این مراکز درخواست میدهند و آن مراکز تأیید میکنند که از نظر پزشکی این شرایط را دارد؛ و اگر رد هم بکنند، اینکه کسی که مجوز نگرفته و از نظر پزشکی رد شده بخواهد مخفیانه عمل تغییر جنسیت انجام بدهد، کاملاً غیرقانونی است. به هر حال در ایران این وضعیت پستمدرن وجود دارد که خیلی شگفتانگیز است؛ فکر میکنم در هیچکدام از کشورهای اسلامی چنین چیزی وجود ندارد.
حالا نظر علما، مجاز یا غیرمجاز، حقیقتش من به این دلیل یاد این افتادم که به نوعی فضای فقهی ایران پس از تشکیل جمهوری اسلامی تبعیت از مسائل پزشکی است. یعنی اگر پزشکها بگویند این سقط جنین باید انجام شود، فقها معمولاً به این مسائل اعتراضی ندارند؛ یعنی به نوعی تبعیت از تشخیص پزشکی را پذیرفتهاند.
فقه پزشکی و تغییر جنسیت
مثلاً چیزی به اسم دوجنسیتی وجود دارد و این یک مشکل پزشکی است؛ بنابراین اگر پزشکها تأیید کنند که این آدم از نظر هورمونی و از نظر فیزیکی این شرایط را دارد، میتواند مورد عمل قرار بگیرد. به هر حال در اسرائیل چطور است، من نمیدانم. اسرائیلیها کمی از ما فاندامنتالیستترند؛ جدی میگویم. فضای دینی اسرائیل نسبت به ایران بنیادگراتر است؛ یعنی علما در مورد این چیزها اصلاً کوتاه نمیآیند و دولت هم بهشدت از نظر علمای خودشان تبعیت میکند.
پزشکهای سلولهای بنیادی میگفتند اصلاً یکی از دلایلی که سلولهای بنیادی توانستهاند رشد کنند این است که از جنین استفاده میکنند و مجوز قانونی هست، یا دستکم به اینکه اینقدر جنین را از بین میبرند اعتراضی نمیشود؛ چون اصلاً برای رشد سلولهای بنیادی از جنین استفاده میکنند. مثلاً در آمریکا طبق قانون نمیتوانند اینقدر جنین را اینور و آنور کنند یا در موقعیتهای مختلف استفاده کنند؛ میگویند تحقیقات سلولهای بنیادی به چنین دلیلی در ایران پیش میرود.
نمیخواهم وارد این بحثها شوم و چیزی بگویم که حالت بحث سیاسی داشته باشد؛ ولی چیزی که فکر میکنم در ایران بعضیها به آن توجه نمیکنند، دقیقاً همین جنبههای مدرنشدن جامعه است که به هیچ نحو جز از همین راهی که مردم ایران رفتند، یعنی سر کار آوردن حکومتی دینی، ممکن نبود انجام شود. یعنی محال بود که اگر مثلاً رژیم شاه میماند، الان پس از ۳۰ سال زنها در این حدی که الان حضور دارند در جامعه حضور داشته باشند، یا اصلاً کار به جایی برسد که قبولی کنکور دخترها بیشتر از پسرها باشد. این نتیجهٔ تشکیل حکومت دینی است.
وقتی جمهوری اسلامی تشکیل شد، دیگر هیچ آدم سنتگرای عقبافتادهای هم نبود که بگوید من دخترم را به مدرسه نمیفرستم؛ مدارس را دخترانه و پسرانه جدا کردند و همهٔ معلمها چادر سرشان است. به دانشگاه هم اعتمادی وجود دارد که آدم هرچقدر هم سنتی فکر کند، به هر حال عدهای مراقباند که اتفاق بدی نیفتد. یک عالمه از این سدها شکست؛ از جمله اینکه زن برود کار کند.
جامعهٔ ایران را دقیقاً با جامعهٔ ترکیه مقایسه کنید. در جامعهٔ ترکیه همچنان آن مرزبندیهای بخش سنتی نسبت به مدرن دربارهٔ خیلی چیزها وجود دارد: دختر را به دانشگاه نفرستادن، مدرسه تا حدی، و بیشتر احساس خطر از اینکه اگر دخترها را به جامعه بفرستید بلایی سرشان میآید؛ و همینطور این مسائلی که الان میبینید. اگر رژیم دینی اینجا تشکیل نمیشد، مطمئناً همهٔ این چیزها دچار مشکل میشد.
سنت و مدرنیته در خانواده
یعنی الان مطمئن باشید رژیمی پستمدرن و غیردینی نمیتوانست در ایران مسئلهٔ تغییر جنسیت و اینگونه چیزها را پیش ببرد؛ اگر علما موافقت نمیکردند، ممکن بود جو شدیدی علیه آن ایجاد شود. یعنی به هر حال وقتی اکثریت یک جامعه سنتی فکر میکنند، حالا شما میخواهید با این سنت موافق باشید یا مخالف، وقتی سیاست، یعنی بالاترین مراکز قدرت، را به دست میگیرند، اتفاق خوبی که میافتد این است که آن حالت دودستگی جامعه به نوعی از بین میرود. این اتفاق در ایران افتاده است.
حالا اینکه الان دوباره دچار گسیختگیهای شدید اجتماعی شدهایم، بحث جدایی است؛ ولی اصل این است که این انقلاب و تشکیل جمهوری اسلامی چنین نتایجی با خودش داشت. ممکن است کسی این نتایج را مثبت ارزیابی کند و کسی منفی؛ بستگی به عقاید آدمها دارد. ولی به هر حال پدیدهای است. نمونهاش هم اینکه ما در کشور خودمان روالهای پستمدرنی داریم که کشورهای اسلامی دیگر هنوز اینطور نیستند.
در مورد مرگ چند چیز هست. به دلیل شباهتی که بعضی از آداب با آداب اسلامی دارد، میخواهم این تکه را بخوانم. بعضی قسمتهایی را که خیلی شبیه است انتخاب کردهام تا ببینید واقعاً چقدر مراسم عیناً برگزار میشود، و قسمتهایی را هم که کلاً حذف شدهاند و ممکن است برایتان جالب باشد؛ دو قطعهاش را میخوانم.
«به محض آنکه گواه مرگ ثابت شد، ترتیبات کفن و دفن باید بلافاصله انجام گیرد. زیرا تأخیر در خاکسپاری ممنوع است.» عیناً در شریعت اسلام هم همین است. «کفنی از کتان سفید آماده میکنند و جسد را پیش از آنکه مقدار شرعی مشخص آب روی آن بریزند، به تمام و کمال میشویند. سپس به آن روغنی که با ادویهجات خوشبو شده است میمالند.» و به پیشانیاش میمالند. این قسمتش خیلی شبیه آمادهکردن میت برای دفن در شریعت اسلام است.
حالا قسمت غیرشبیهش: در مورد عزاداری یک سری شریعت وجود دارد، آمیخته با عرفیات. «از لحظه مرگ، عزادار را به اسم اونن میشناسند.» اسمی دارد. کلاً در شریعت یهود خیلی اینطور است: این طرف الان اونن شده است؛ یعنی عزادار به معنایی خاص، نه به معنای عام.
«او باید از مصرف گوشت و شراب خودداری کند. لازم نیست هیچیک از مناسک مرسوم یهودی را به جا آورد.» مثلاً دیگر لازم نیست به مسجد برود؛ برای خودش عبادت کند. «برای مدت هفت روز پس از مراسم تدفین که به آن شیوعا به معنای هفت میگویند، عزادار در حالت عزای کامل قرار خواهد داشت.»
عزا، شیوعا و آول
عزادار را در این دوره آول میگویند. ببینید چقدر تعریف وجود دارد؛ باید بدانی آول یعنی چه. «وی در خانه میماند و در آنجا مراسمهای مختلف دعا برگزار میشود. صاحبعزا روی چهارپایه کوتاه مینشیند در حالی که قسمت بالای لباسش از هم دریده شده. وی نباید موهایش را کوتاه کند یا صورتش را تیغ بزند یا کفش چرمی بپوشد. آمیزش جنسی برای آول در طول این مدت ممنوع است.» همچنین از شستن بدن، کار، مطالعهٔ تورات و گوشکردن به موسیقی منع میشود.
میدانید که موسیقی به هیچ وجه در شریعت یهود حرمت ندارد، بلکه با بعضی از مراسم دینیشان هم آمیخته بوده و هنوز هم هست. ولی در این دوره گوشکردن به موسیقی، همراه با مطالعهٔ تورات، ممنوع است؛ یعنی حتی مطالعهٔ تورات هم برای عزادار ممنوع است.
«فقط در روز شنبه که عزاداری در ملأ عام ممنوع است» — ببینید، عزاداری هم جزو ممنوعیتهای روز شنبه است — «وی میتواند خانهاش را ترک کند و به کنیسا برود. بستگان، دوستان و همسایگان به خانه صاحبعزا میآیند تا در مراسم دعا و نماز شرکت کنند و عزادار را تسلیت دهند. در خلال این مراسم آول دعای قادیش میخواند.» «خواندن این دعا در صورتی که فرد درگذشته پدر یا مادر وی باشد برای ۱۱ ماه آینده نیز ادامه خواهد یافت. در سالگرد درگذشتگان نیز که به یرزیت معروف است، این دعا توسط آول خوانده میشود»، و این هنوز ادامه دارد.
«آنگاه که شیوعا به پایان میرسد، عزادار وارد دوره نیمهعزا میشود که تا پایان ۳۰ روز بعد از تدفین طول میکشد. این دوره نامش شلوشیم به معنای ۳۰ را بر خود دارد.» در این ایام آول نباید لباس نو بپوشد یا در جشنها شرکت کند یا در کنیسه در محل همیشگیاش بنشیند؛ با این حال مجاز است کار کند. ما هم هفت داریم و اینها هم نوعی هفت دارند؛ ولی ممنوعیتهایشان خیلی جدی است.
ممنوعیتهای ایام عزا و موسیقی
عزادار اسمی دارد و معنایی دارد؛ در شرایط شرعی، چیزهایی بر عزادار ممنوع میشود. احترام مردگان و این حرفها را دارند و فکر میکنم مشکلی ندارد؛ اینطور نیست که مثل وهابیها این را حرام بدانند؛ ولی زیارتگاه برای بزرگان خودشان ندارند. یهودیها، تا آنجا که من میدانم، قبرستان دارند.
قصد ندارم دربارهٔ عرفان یهودی صحبت کنم. ظاهراً به مسئلهٔ گلم خیلی علاقهمندید؛ ممکن است بعداً بروید و یاد بگیرید و گلم بسازید. ولی حالا که حرفش شد، بگذارید این کتاب را به شما معرفی کنم.
قبالا و معرفی کتابهای عرفان یهودی
این کتاب خیلی خوبی دربارهٔ عرفان یهودی است؛ واقعاً دستشان درد نکند که ترجمهاش کردهاند و چاپ کردهاند. من مخصوصاً قسمت ابراهیم ابوالعافیا را به شما توصیه میکنم که بخوانید. عرفان یهودی اصولاً، به اصطلاح، اصلش آیین قبالاست، و فصلی هم دربارهٔ کتاب زوهر دارد. اینها قسمتهای خواندنی عرفان یهودی است که جالب است.
کتاب کوچکی هم یک نفر تألیف کرده به اسم «آیین قبالا، عرفان و فلسفهٔ یهود»؛ این هم بد نیست، چون آن کتاب خیلی مفصل است و خواندنش حوصله میخواهد؛ من خودم هم واقعاً حوصله نکردم همهاش را بخوانم. ولی این کتاب کوچکی است. مشخصات این دو کتاب: «جریانهای بزرگ در عرفان یهودی»، گرشوم شولم، انتشارات نیلوفر؛ و «آیین قبالا، عرفان و فلسفهٔ یهود»، برگردان و پژوهش شیوا کاویانی، انتشارات فراروان.
اگر با عرفان اسلامی آشنا باشید، میفهمید که در شیوهٔ نگاه به مسئلهٔ عرفان چقدر جاها اختلافهای اساسی وجود دارد، و در عوض چقدر جاهایی از آن بهطور شگفتانگیزی با عرفان ابنعربی شباهت دارد؛ از نظر عقاید مربوط به اسما و صفات، که اصلاً در عرفان مسیحی نیست. جالبیاش این است که خودم میتوانم بگویم جاهایی کمی شوکه شدم که در بخشی از عرفانشان که مربوط به اسما و صفات الهی است، چه حرفهای جالبی دارند.
پیش از اینکه این کتاب را ببینم، فکر میکردم این جزو اختصاصات صرفاً عرفان اسلامی است: نگاه مثلاً ابنعربی به مراتب ذات و اسما و نحوهٔ پیدایش جهان و صدور جهان از خداوند. نمیخواهم بگویم عیناً با آن جزئیات جالب عرفان ابنعربی اینجا هست، ولی به هر حال اینها ایدههای مشابه خیلی جالبی دارند.
واقعاً بدم نمیآید دربارهٔ چیزهایی از آن صحبت کنم؛ ولی همین عرفان اصولاً در یهودیت اینگونه نیست که مورد تأیید جامعهٔ مذهبی یهود باشد؛ هرچند این آیین قبالا در دورههایی بهشدت تأثیرگذار بوده، میان علمای یهود خیلی خیلی متداول شده و شاید حتی روی شریعتشان تأثیر گذاشته است. ولی ضرورت ندارد آدمی که میخواهد با یهودیت آشنا شود حتماً عرفان یهود را بداند.
این نظر مطرح شد که اسلام هم اینطور است؛ نه آنقدرها. در اسلام، به نظر من، برای بخشهایی از ایدهها و اعتقادات دینی خوب است که آدم عرفان را بداند. این جریانهای عرفانی خیلی کنارتر از جریان اصلی تفکر یهودند. دلیلش این است که در جریان اصلی تفکر یهودی مسئلهٔ شرع خیلی مهم است. عقاید هم هست؛ ولی در اسلام فقها به هر حال اصول دین را جزو واجبات میدانند، اینکه شما محقق باشید و خودتان اصول دین را درک کنید. بنابراین استدلالکردن دربارهٔ اصول دین جزو کارهایی است که فقها هم تشویق میکنند. ممکن است فلسفه را قبول نداشته باشند، ولی نوعی نگاه اعتقادی خیلی شدید در اسلام وجود دارد؛ یعنی اولویت صددرصد اعتقادات و اصول نسبت به فروع.
ولی در جامعهٔ یهودی اینقدر اینطور نیست: عهدی بسته شده، بر اساس همین شریعتی که من رعایت میکنم. در اسلام اینکه من توحید را چقدر عمیق بفهمم برایم مسئله است؛ یعنی اینطور به من تعلیم میدهند که اصلاً همهٔ این کارها برای این است که من اصول دین را درک کنم. به هر حال عرفان اسلامی، چون بینش اصولی نسبت به عقاید در آن هست، نمیشود گفت چیزی تفننی است که جدا قرار گرفته؛ ولی قبالا در آیین یهود اینطور نیست.