او میگوید خودش دوست دارد جلسات نقد را برگزار کند و دربارهٔ ادامهٔ این جلسات ایدهای مطرح میکند. این جلسه را آخرین جلسهای میداند که اینگونه، در طرفداری از یهودیت، حرف میزند: دو فصل آخر احکام یهودی دربارهٔ سال دینی را میخواند و در پایان از بحثهایی که در طرفداری از یهودیت کرده جمعبندیای میدهد.
آغاز: جلسات نقد و کتاب «۲۳ سال»
او میگوید دوست دارد جلسات نقد را برگزار کند و هیچ امیدی ندارد که سرش خلوت شود. برنامهٔ این جلسات از اول این بود که دربارهٔ پرسشها و ابهامهایی که حول مسائل دینی وجود دارد بحث شود؛ ولی در همان جلسههای اول به این نتیجه رسید که پرسشها استاندارد نبودند و ۷۰، ۸۰ درصدشان مربوط به اختلافات شیعه و سنی بود که از نظر او اصلاً شبهه حساب نمیشوند. او میگوید وقتی خواست دربارهٔ اشکالهای وارد بر قرآن و اسلام صحبت کند، احساس کرد این آدمها اصلاً چنین مشکلاتی ندارند و همان بهتر که مسائلی برایشان مطرح نکند. اکنون احساسش این است که این جمع تا حدی تغییر کرده است: شاید بافت جمعیتیِ جمع روز اول با جمع کنونی خیلی فرق میکرد، و خیلیها هم از دور گوش میدهند. او فکر میکند شاید این جمع دیگر چندان نامناسب نباشد که چنین مسائلی در آن مطرح شود.
او دربارهٔ ایرادی که علی دشتی در «۲۳ سال» به قرآن گرفته میگوید نمیخواهد بحث کند، ولی برایش عجیب است که دشتی، که ادیب است، اشاره نمیکند که تغییر فاعل در ادبیات اسمی دارد، التفات؛ آیهٔ اول سورهٔ اسراء یکی از مثالهای استاندارد آن است. در عین حال خودش معتقد نیست که این تغییرها فقط برای زیبایی کلام باشد؛ به گفتهٔ او معمولاً دلایل محتوایی دارد.
او «۲۳ سال» را دایرهالمعارف اشکالات وارد بر اسلام میخواند و میگوید با خواندن کتابهای ضددینی مخالف نیست، ولی شدیداً توصیه میکند آرام خوانده شود، یعنی با هر فصل برود ببیند آنچه گفته شده راست است یا دروغ. خودش وقتی ۱۶، ۱۷ ساله بود آن را در چند شبانهروز خواند و تأثیر خوبی نداشت؛ وقتی اینهمه اشکال یکباره در ذهن ایجاد شود، آدم فکر میکند لابد ته آن چیزی هست. خیلی طول کشید تا با آنها کنار بیاید؛ نمیخواهد بگوید چند سال مشغول بوده، ولی دستکم یک سال این کتاب خیلی در زندگی فکری او تأثیر گذاشت.
او میگوید یک بار که چندمین بار آن کتاب را میخواند، از ضعیفبودن چیزهایی که در آن نوشته شده چند بار بیاختیار خندهاش گرفت و فکر کرد شاید هنوز آدمهایی باشند که این مسائل برایشان جدی باشد؛ این یکی از انگیزههایی بود که سعی کرد جلساتی بگذارد.
آخرین جلسهٔ دفاع از یهودیت و خنده به احکام
او ایدهای را اعلام میکند: ممکن است تا چند جلسهٔ دیگر تحلیل مسائل یهودیت و اهل کتاب در قرآن تمام شود و مدتی به جلسات نقد بپردازند؛ البته هنوز تصمیم قطعی نگرفته است.
او میگوید ظاهراً دستکم یک نفر آمده و متوجه نشده بود که اینجا چه میکنند؛ او دارد از طرف یک یهودی حرف میزند و در آن جلسه دفاع کرده که تورات تحریف نشده است، و آن شخص شگفتزده شده که این چه جلسهٔ قرآنیای است. این ماجرا را گفته چون این جلسه آخرین جلسهای است که اینگونه حرف میزند، تا اگر کسی برای اولین بار میآید بداند موضوع چیست.
او تأکید میکند که احکام یهودی را میخواند چون برایش جالب است و هیچ چیز خندهداری نمیگوید. خندهها از آنجاست که آدم چیزی میبیند که برایش ناآشناست؛ مثال میزند از سایتی مسیحی که آیهای از قرآن دربارهٔ خلق انسان و پرسش فرشتهها را مسخره کرده بود، و حکایتی را نقل میکند که میگویند اولین بار که در فرانسه فیلمی از غذاخوردن چینیها با دو چوب نمایش دادند همه قاهقاه خندیدند.
تقویم و سال نو
او میگوید یهودیها آیینها و جشنهای سالانهٔ زیادی دارند که دینی و قومی در آنها با هم آمیخته شده است؛ حتی خود علمای یهودی دربارهٔ بعضی از آنها اشکال دارند که مشرکانه بوده، از اقوام اطراف آمده یا دینی واقعی است.
ماه یهودی قمری است ولی سالشان خورشیدی، و برای اینکه ماهها سر جای خودشان بمانند، چون بیشتر آیینها فصلیاند، در ۱۹ سال هفت ماه اضافه میکنند. دو سال نو دارند: اول نیسان، مثل فروردین ما، و اول تیشری که اوایل پاییز است. به نظر میآید تیشری دینیتر است و نیسان شاید بیشتر حالت ملی داشته باشد.
او میگوید یهودیها بهشدت مقیدند که ماه دینی خودشان را داشته باشند؛ فکر میکند یهودیهای غیر از اسرائیل قطعاً اینطورند، و دربارهٔ اسرائیل میگوید خیلی نمیداند. حتی کسی که اعتقادات دینی ندارد روزهای مهم را میداند و کارهایی را انجام میدهد، همانطور که اجرای چهارشنبهسوری به معنای اعتقاد به ریشههای دینیاش نیست؛ برای یهودیها قومیت مهم است.
او دربارهٔ روش هشانا از متنی میخواند: «ماه الولو که درست پیش از روش هشانا واقع است، زمان غور، خودکاوی و توبه است». این را به ماه رمضان تشبیه میکند و میگوید در شوفار میدمند و این روز را روز داوری میدانند که مقدرات سال آینده به آن وابسته است، شبیه اعتقاد مسلمانها دربارهٔ شب قدر.
ده روز توبه و یوم کیپور
پس از سال نو ده روز توبه شروع میشود. او آیین کفاروت را میخواند که در آن هر کس جوجهخروس یا مرغی را سه بار دور سر بگرداند و بگوید «این بدل من است»؛ میگوید این از قسمتهای اختلافی است، عدهای از روحانیون میگفتند از آیینهای مشرکانه است و بعضی هم قبول داشتند که آیین خوبی است؛ حالا کسانی به جای جوجهخروس پولی را سه بار دور سرشان میچرخانند و انفاق میکنند.
بر اساس متنی که میخواند، گناهکار باید پیش از یوم کیپور رضایت کسانی را که به آنها بدی کرده جلب کند و اگر پس از سه بار تلاش نپذیرفتند، دیگر ملزم به کوشش بیشتر نیست؛ او این را شبیه حقالناس میداند. یوم کیپور مهمترین زمان سال یهودی است؛ در آن روزه و خودداری از شستوشو، روغنزدن، کفش چرمی و روابط جنسی لازم است و انجام کار دنیایی ممنوع است.
او میگوید بعضی از این آیینها قطعیاند و عین متن تورات، مثل عید سایبانها که مستند به اسفار خمسه است، و بعضی محل اختلافاند؛ بعضی هم بسیار متداولاند ولی خیلی ریشه در تورات و کتاب ندارند و به سنتهای قومی برمیگردند، مثل خوردن کلوچههای پنیری در روزی خاص که به گفتهٔ او مانند خوردن زولبیا بامیه در ماه رمضان است. به گفتهٔ او دستهای از مراسم مذهبی یهودیها هم از تورات نیامده است: مرجع اصلی دینی یهودیها مطلقاً تورات نیست و تلمود برایشان حتی بهنوعی ارجحیت دارد، چون کتابِ بدون سنت را نمیپسندند. بنابراین بیشتر احکام یهودی در تورات ریشه ندارد؛ احکام اخلاقی زیادی در آن هست، ولی جزئیات احکام در سنت است.
دیدگاه فقهی پذیرفتهشده این است که یوم کیپور فقط فدیهٔ گناهانی میشود که حقیقتاً از آنها توبه شده، ولی بسیاری از یهودیان با شرکت در مراسم «احساس پاکشدن و عوضشدن میکنند». او این را شبیه ماه رمضان میداند. میگوید نمیداند سنت پرخوری در روز پیش از آن واقعاً از کجا آمده؛ فکر میکند در احکام ما پرخوری مکروه و اسراف بود.
سایبانها و پوریم
او میگوید برخلاف ما که در عیدهای مذهبی بیشتر حالت عبادت داریم، یهودیها اعیاد خیلی شادی دارند که جنبهٔ دینیشان را زیاد نمیبینید. در عید سایبانها هفت روز در سایبانی اقامت میکنند؛ او میگوید این در تورات ریشه دارد و یادآور خروج از مصر است.
در آبافشانی، به نقل از تلمود، «آن که شادمانی مجلس آبافشانی را ندیده است، هرگز شاهد شادی نبوده است». او میگوید یهودیها اعیاد همراه با خواندن و رقصیدن و موسیقی زیاد دارند و موسیقی یهودی موسیقی ملی مشخصی است.
در پوریم، به متنی که میخواند، به یهودیان توصیه شده «آنقدر مشروبات الکلی مصرف کنند که دیگر برایشان تمایزی میان درود بر مردخای و مرگ بر هامان باقی نماند»؛ برخی مراجع این را لفظی نمیگیرند و میگویند کمی بیش از معمول بنوشند و بخوابند. آداب کارناوالگونه، مثل نقاب و لباس مبدل، هم دارد، و او میگوید تقریباً بدیهی است که اینها جزو احکام دین نیست، ولی ممکن است آنها را با شور بیشتری از احکام انجام بدهند.
عید پسح و چرایی جزئیات شریعت
عید پسح یادآور خروج از مصر است و به گفتهٔ او جزئیاتش در تورات هست، شاید مستندترین مراسم مذهبی یهودیها. در آن خوردن و حتی نگهداشتن نان غیرفطیر، حامص، ممنوع است؛ نان فطیر باید ظرف ۱۸ دقیقه پس از خیسشدن آرد پخته شود و پیش از عید خانهتکانی میکنند.
او به پرسشی پاسخ میدهد که چرا ادیان الهی مناسک دقیق دارند. به نظر او بخشی از آن یکسانشدن رفتار آدمهاست، ولی بخش عمدهاش این است که اساس شریعت این است که خداوند چیزی بخواهد و آن را همانگونه که خواسته انجام بدهیم تا عبودیت نشان دهیم.
او به آیهای از سورهٔ بقره اشاره میکند که در آن «حطه» گفتن فرمان داده شد و آنها کلمه را عوض کردند، و به داستان گاو بقره که حکم هرچه مقاومت کردند جزئیات بیشتری پیدا کرد. میگوید برای ما مسلمانها این نوع ارتباط با خدا بخشی از ارتباط است، ولی برای یهودیها تقریباً همهٔ آن است.
جمعبندی ایمان یهودی
او میگوید اساس ایمان یهودی این است که خداوند قومی را از میان اقوام برگزیده و عهدی با ابراهیم بسته است؛ در پای کوه سینا خداوند آشکار شد و بنیاسرائیل را از مصر نجات داد، و یهودیها خودشان را قومی میبینند که منجی بشریتاند؛ خداوند از آنها خواسته که این احکام رعایت شود تا به دورانی منجر شود که دوران ظهور مسیح موعود است. ماجرای نزول تورات را دورهای موقت تا ظهور مسیح میدانند، که از دیدگاه آنها هنوز ظهور نکرده است. او تأکید میکند که این با دیدگاه مسلمانها و مسیحیها تفاوت عمدهای دارد.
او میگوید آنچه در کوه سینا افتاد آشکارشدن خداوند نه بر افرادی که به حد نبوت رسیدهاند بلکه بر افراد یک قوم بود و ایمانشان ناشی از مشاهده است. اگر از یک یهودی بپرسید چرا خداوند شما را برگزیده، ممکن است لزوماً جواب منطقیای ندهد؛ شاید در دلش این باشد که برگزیده شدیم چون از همه برتر بودیم، و شاید هم اصلاً چنین اعتقادی نداشته باشد و دیدگاه نژادپرستانه نداشته باشد. وقتی میشنویم یهودیها خودشان را قوم برگزیده میدانند معمولاً احساس بدی داریم که خودشان را برتر از بقیه حساب میکنند، ولی به گفتهٔ او معنای برگزیدهبودن لزوماً این نیست که یهودیها خودشان را برتر میدانند. او میگوید همین که تنها کسانیاند که خداوند اینگونه برایشان تجلی کرده نوعی برتری به آنها میدهد، ولی لزوماً نباید به برتری نژادی تعبیر شود.
به گفتهٔ او یهودیها به گذشتهٔ خودشان افتخار میکنند و خودشان را پیشرو بسیاری از تحولات فرهنگی و اولین کسانی میدانند که توحید را داشتند، در دنیایی که شرک گرفته بود. او اضافه میکند که از حق نگذریم سهم بزرگی هم داشتهاند.
او میگوید چیزی که به یهودیها اطمینان دل میدهد این است که مسیحیها و مسلمانها هم وقایعی را که یهودیها معتقدند اتفاق افتاده قبول دارند: مسیحیها کلاً عهد عتیق را میپذیرند و مسلمانها کموبیش همینطورند، چون قرآن تقریباً همهٔ این حوادث را تأیید میکند. به نظر آنها مسیحیها و مسلمانها چیز جدیدی نمیگویند.
ادعاهای یهودی و قرآن
او میگوید مسلمانها نمیتوانند شک کنند که یهودیها قوم برگزیدهٔ خداوند بودند؛ قرآن صراحتاً از واژهٔ برتری استفاده میکند: «فضلناکم علی العالمین». مسلمانها فقط میگویند آن دوره گذشت، و او میگوید شاید آن «فضلناکم» گذشته باشد.
او میگوید احساس یهودیها این است که ادیان ابراهیمی دیگر الهی نیستند؛ بهویژه مسیحیت که شریعت را ملغا کرد. به گفتهٔ او آنها معتقدند شیطان همیشه علیه این قوم بوده و آزار دیدن جزو دینشان است، و فکر نکنید نتیجهٔ تبلیغات دربارهٔ هولوکاست است. یهودیهای امروز خودشان را در دورهای شبیه اسارت بابلی میبینند.
او نقاط قوت ادعاهای یهودیت را میگوید: از نظر یهودیها قابل تصور نیست که شریعت الهی تغییر کرده باشد، و گفتن اینکه تورات تحریف شده معنی ندارد؛ او میگوید در یکی از جلسههای پیشین دربارهٔ این بحث کرده و شواهد قرآنی آورده که قرآن تا حدود زیادی همین تورات موجود را قبول دارد. چون در مسیح ویژگیهای مسیح موعود نیست، یهودیها نمیتوانند او را بپذیرند. از دید آنها آثار معنوی عمل به شریعت هم اطمینان میدهد.
او میگوید فعلاً همچنان ادعاهای یهودیها بحث میشود: آنها به تحریفنشدن تورات و به اینکه مسیح نمیتواند مسیحا باشد معتقدند، پس هنوز در همان دورهٔ عهد هستند و کنعان مال آنهاست. او میگوید کسانی بازگشت به اسرائیل را بازگشت موعود میدانند، چون هولوکاست را تاوان الهی میدانند که آنها را پاک کرده؛ و صهیونیستها به برگشتن اینگونه نگاه میکنند. او استدلال دیگری هم مطرح میکند که از زبان یهودیها میشود گفت: اینکه کشفهایی که در همان سالها در ماجرای بحرالمیت صورت گرفت امدادی الهی بود که نشان میدهد خداوند بازگشت را تأیید میکند. میگوید نمیداند کسی قبلاً این استدلال را کرده یا نه، و اگر نه، «به یهودیها بگویید که این را هم میتوانند بگویند».
→ متنِ کاملِ این جلسه