→ بازگشت به یهودیت

جلسهٔ ۲۵ · یهودیت

تحریف قرآن، تصور جهاد و دولت اسرائیل

۱۴,۴۷۹ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید دربارهٔ سه موضوع از جلسات قبل سوءتفاهم‌هایی هست که باید برطرف شود؛ نخست موضعش دربارهٔ تحریف قرآن. بعد به توجیه تخریب معبد برای یهودی‌ها می‌رسد، از آنجا به نگاه دینی به تاریخ مسلمان‌ها و به موفقیت‌های قوم یهود، و می‌گوید بحث بعدی دربارهٔ سوره‌ای از قرآن خواهد بود. در پایان از این حرف می‌زند که چرا یک یهودی نمی‌تواند از عقاید خودش دست بردارد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

دربارهٔ سه موضوع از جلسات قبل، که کمی قدیمی‌ترند، در پرسش و پاسخ‌هایی که بیرون کلاس و تا حدی درون خود کلاس داشتیم سوءتفاهم‌هایی هست که باید برطرف شود؛ پیش از ادامهٔ بحث خودمان، دربارهٔ آن‌ها توضیحاتی می‌دهم.

رفع سوءتفاهم‌های جلسات قبل

یکی از آن‌ها مسئلهٔ تحریف قرآن است که می‌خواهم یک بار فشرده و با صراحت موضعم را بگویم. فکر می‌کنم برداشت‌هایی که دست‌کم بعضی‌ها از حرف‌های من کرده‌اند، شاید خیلی با آنچه من گفتم تطبیق نمی‌کند.

موضع درباره تحریف قرآن

نکتهٔ اصلی‌ای که شاید دربارهٔ مسئلهٔ تحریف قرآن گفتم و کمی با تصور عمومی و اعتقادات عمومی‌ای که گاهی آدم می‌شنود و رسماً اعلام می‌شوند تفاوت داشت، این بود که سعی کردم بگویم استدلال‌های عقلی‌ای که معمولاً می‌آورند تا ثابت کنند قرآن نمی‌تواند تحریف شده باشد، استدلال‌های درستی نیستند.

استدلال عقلی کافی نیست

ممکن است کسی بگوید استدلال‌هایی بهتر از آنچه من بررسی کردم، یا بیان‌های بهتری از همین استدلال‌ها، وجود دارد؛ ممکن است وجود داشته باشد. به هر حال سعی کردم بگویم که از نظر من استدلال قانع‌کننده‌ای وجود ندارد. من تا حالا استدلالی نشنیده‌ام که واقعاً آدم را قانع کند که قرآن نمی‌تواند تحریف شده باشد.

ولی مطلقاً نظر شخصی من این نیست که قرآن تحریف شده است. نظر شخصی من، که فکر می‌کنم در همان جلسات هم با صراحت بیان کردم و سعی کردم دلایلش را توضیح دهم، این است که میزان اختلال‌هایی که در انتقال قرآن به ما پدید آمده، در حد همان هفت قرائت است که یک جلسه هم برای توضیحش وقت گذاشتم.

نظر شخصی: عدم تحریف

مثلاً اگر اشتباه نکنم، همهٔ اختلاف قرائت‌های موجود در سورهٔ کهف را بررسی کردیم و همه‌تان فضای اختلاف قرائت‌ها را تا حدی شنیدید تا خودتان ملموس بفهمید در چه حدی است. آن کار برای این بود که متوجه شوید اختلاف قرائت‌ها اختلاف‌هایی جزئی‌اند.

تقریباً هیچ‌جا اختلاف مهمی در این اختلاف قرائت‌ها نمی‌بینید، هرچند بعضی از آن‌ها تغییراتی در معنا پدید می‌آورند. عقیدهٔ من این است که میزان اختلالی که در انتقال قرآن به ما رخ داده، چه اسمش را تحریف بگذارید چه هر چیز دیگری، در حد همین اختلاف قرائت‌هاست.

فقط نکته این است که من هیچ استدلال عقلی را برای محفوظ‌ماندن قرآن نمی‌پذیرم. تصور من این است که میزان اختلال‌ها در حد همین اختلاف قرائت‌هاست و برای این تصور دلایل تاریخی و متنی دارم، نه دلایل عقلی؛ و تأکیدم این است که بهتر است مسلمان‌ها دنبال همین‌گونه دلایل بروند.

یعنی سعی کردم استدلال‌هایی بیاورم که روشن کند قرآن در زمان عثمان با دقت بسیار زیاد جمع‌آوری شد. اگر این سندهای تاریخی پذیرفتنی باشند، یا دلایل متنی، که سعی کردم بگویم حتی از متن خود قرآن هم می‌شود دلایلی آورد که دقت زیاد جمع‌آوری را تثبیت کند، لازم نیست فقط به یک سری احادیث تاریخی تکیه کنیم.

اگر بپذیرید که قرآن در سال‌های کوتاهی پس از پیامبر و با دقت زیاد جمع‌آوری شده و نسخه‌ای که الان در دست ماست با تقریب خیلی خوبی همان نسخه‌ای است که آن موقع جمع‌آوری شد، آن‌وقت اختلاف قرائت‌ها معمولاً به نوع رسم‌الخط کوفی مربوط می‌شوند؛ رسم‌الخط اولیهٔ قرآن نقطه نداشت و اعراب نداشت.

بنابراین یک سری اختلاف در قرائت پدید آمده است، از این قبیل که اینجا را باید با کسره بخوانم یا با فتحه، و الی آخر. دلایل ما برای عدم تحریف قرآن باید از این دست باشد. برای من این‌گونه است که شواهد کافی وجود دارد که قرآن خوب جمع‌آوری شده و اختلاف قرائت‌ها این‌گونه پدید آمده‌اند.

نکته این است که هر کس بخواهد واقعاً در محیط آکادمیک به‌طور معقول از تحریف قرآن به معنایی خیلی کلی‌تر از این حرف بزند، باید دلایل خودش را بیاورد.

به نظر می‌رسد دلایل کافی وجود دارد که این تصور را داشته باشیم. الان هم اگر مثلاً به محیط‌های آکادمیک جهان غرب و شرق بروید، دلایل تاریخی به همین سمت اشاره می‌کنند که قرآن در زمان عثمان جمع‌آوری شده است.

چرا این بحث را مطرح کردم و رویش تأکید می‌کنم؟ فکر کنم همین حرف را هم در همان جلسات زدم؛ ولی حالا که دوباره تکرارش می‌کنم، میل دارم این نکته روشن باشد. دلایل عقلی‌ای که برای محفوظ‌ماندن قرآن می‌آورند، یا مثلاً استناد به آیه‌ای در خود قرآن، دلایلی خواب‌آورند.

یعنی به‌نوعی جلوی مسلمان‌ها را از تحقیق دربارهٔ اسناد قرآن می‌گیرند. علت اینکه مسلمان‌ها در طی این ۱۴ قرن انگار خیلی دربارهٔ اسناد و مدارک قرآن وسواس به خرج نداده‌اند، این است که برای خودشان انگار به‌نوعی واضح است که قرآن تحریف نشده است.

اگر واقعاً آن دلایل عقلی را کنار بگذارید، مسلمان‌ها باید کوشش منظمی کرده باشند و بکنند تا اسناد و مدارک کافی جمع‌آوری کنند که عدم تحریف قرآن را نشان دهد. مطمئن باشید که آن دلایل عقلی را الان نمی‌توانید مثلاً در محیط آکادمیک بین‌المللی مطرح کنید، و کسانی که مسلمان نیستند به‌طور مداوم دربارهٔ اسناد و مدارک قرآن تحقیق می‌کنند.

محیط آکادمیک و اسناد قرآن

ممکن است کسی تصور کند که آن‌ها اصلاً با قصد دشمنی این کارها را می‌کنند، یا نه، تصور خیلی ایده‌آلی داشته باشد که دشمنی‌ای در کار نیست و دنبال حق و حقیقت‌اند. مهم نیست.

به هر حال مسئله این است که اگر مسلمان‌ها می‌خواهند از کتاب خودشان دفاع کنند، لازم است با همان ابزاری که آن‌ها با آن کار می‌کنند، کار را انجام دهند. مطمئناً آن‌ها استناد ما به یک آیهٔ قرآن را به‌عنوان دلیل تحریف‌نشدن قرآن نمی‌پذیرند.

و من معتقدم که نه فقط به این دلیل که باید دفاع کنیم؛ اصلاً واقعیتش این است که خودمان هم برای خودمان باید دلایل تاریخی و متنی موثق داشته باشیم. منظورم از دلایل متنی را هم فکر کنم روشن کردم: از درون خود متن قرآن می‌توانید استدلال‌هایی بکنید که بعضی از مسائل را روشن کند.

مثلاً سعی کردم از این نکته استفاده کنم که در قرآن انحراف‌های گرامری وجود دارد و اسناد تاریخی واضحی هست که مسلمان‌های صدر اسلام این انحراف‌های گرامری را می‌دیدند و نمی‌فهمیدند این عدم تطبیق با گرامر یعنی چه، ولی عیناً آن را در قرآن ثبت کردند.

یعنی حتی به خودشان جرئت ندادند جایی را که به نظر می‌آید غلط واضحی دارد درست کنند؛ مثلاً فرض کنید عبارت باید «مؤمنین» باشد ولی «مؤمنون» ضبط شده است. خیلی طبیعی است که وسوسه شوند این را درست کنند تا این شبهه برطرف شود که اینجا خطایی رخ داده، ولی این کار را نکردند.

این نشان می‌دهد که واقعاً با وسواس جمع‌آوری کردند. یعنی به‌جز اینکه نهایت سعی‌شان را بکنند و حافظان قرآن و نوشته‌ها و برگه‌هایی را که در زمان پیامبر از قرآن نوشته شده بود جمع کنند و به بهترین وجه ممکن به یک متن تبدیل کنند، کار دیگری نکردند.

به هر حال نظر من این است که شواهد موجود دال بر این‌اند که اختلاف‌ها در حد قرائت‌های هفت‌گانه است و ما هیچ دلیلی نداریم که غیر از این فکر کنیم.

همان‌طور که دربارهٔ هر کتابی مثلاً می‌توانید دلایلی بیاورید که اسناد کافی وجود ندارد و مقدار زیادی از رباعیاتی که می‌گویند منسوب است و بعداً به خیام نسبت داده شده، ولی نمی‌توانید به‌راحتی مثلاً دربارهٔ شاهنامه این حرف را بزنید.

برای متن‌ها بنا به اسناد تاریخی شواهدی وجود دارد که برای دلالت بر سالم‌بودن متن کافی است. مسئله اختلاف در نسخه‌هاست.

تا نسخهٔ جدیدی پیدا نکنید، نمی‌توانید ادعا کنید که چیز دیگری بوده است. یعنی اگر ۱۰۰ نسخهٔ قدیمی موجود از کتابی داشته باشم که همه‌شان با همدیگر اختلاف‌های خیلی جزئی دارند، و یک دفعه کسی بیاید و ادعا کند: «نه آقا، همهٔ این متن‌ها جعلی‌اند؛ متن اصلی را کسی از سر بدجنسی برداشته و این را جایش گذاشته»، همین‌طوری که نمی‌شود این ادعا را کرد. اگر کسی این ادعا را دربارهٔ قرآن بکند و بدون شواهد همین‌طوری حرفی بزند، دربارهٔ هر کتاب دیگری هم می‌توانید این حرف را بزنید.

دربارهٔ کتاب‌هایی که حتی تا یک قرن قبل نوشته شده‌اند، کسی می‌تواند بگوید: «بله، کسی وقتی می‌خواسته آن را به چاپخانه بدهد عوضش کرده است، و مثلاً همهٔ ۱۰ نسخهٔ اولی که از زیر چاپ درآمده جعلی است.» ادعای موثق تاریخی دربارهٔ قرآن وجود ندارد که ما را به تصوری غیر از همین اختلاف‌هایی برساند که در متون موجود دیده می‌شود.

این بحث من دربارهٔ تحریف قرآن بود و نکتهٔ اصلی‌اش این است که مسلمان‌ها، اگر با آن عقاید و استدلال‌های عقلی به خواب نروند، لازم است دربارهٔ قرآن وسواس داشته باشند و تا جای ممکن اسناد و مدارکی جمع‌آوری کنند که عدم تحریف قرآن را از نظر تاریخی و متنی ثابت کند.

این را گفتم تا روشن باشد که حرفم این نیست که قرآن تحریف شده یا ممکن است تحریف شده باشد؛ از نظر من این به‌نوعی منتفی است. بگذارید این‌طور بگویم: یکی از کارهایی که می‌کنم این است که نشان دهم اول و آخر سوره‌ها چقدر با همدیگر مناسبت دارد و منسجم است.

این فعالیتی در جهت اثبات عدم تحریف قرآن است؛ فقط می‌گویم فعالیت، یعنی فعالیت متنی. من خودم شخصاً تا حالا به بحث‌های ریاضی‌ای که می‌کنند خیلی سمپاتی ندارم، ولی فرض کنید واقعاً کسی قواعد ریاضی خیلی جالبی دربیاورد.

مثلاً می‌گویند در همهٔ سوره‌هایی که با حروف مقطعه شروع می‌شوند، نمی‌دانم، تعداد حروف مقطعه در آن سوره مضرب ۱۹ است. فرض کنید کسی چیزی خیلی جالب‌تر از این پیدا کند؛ مثلاً اگر حروف یک سوره را بشمارید، به قاعدهٔ خیلی جالبی برمی‌خورید.

این فعالیتی در جهت اثبات عدم تحریف قرآن است و ممکن است بعضی از اختلاف قرائت‌ها را هم بشود این‌گونه منتفی کرد. کار متنی یعنی کارِ سمانتیک یا کار روی حروف، هرچه می‌خواهد باشد. اگر نشان دهید که یک سوره خیلی منسجم است، آن‌وقت حرف‌زدن از اینکه اینجا چیزهایی کم و زیاد شده سخت‌تر می‌شود.

چون یکی از دلایلی که بعضی‌ها، همین غربی‌ها، این حس را دارند که قرآن متن خیلی موثقی نیست، استدلالی است که البته استدلال حساب نمی‌شود؛ شاید احساسی است که در آن‌ها هست: قرآن را می‌خوانند و به نظرشان خیلی دست‌وپاریخته می‌آید. بنابراین احساس می‌کنند انگار چیزهایی در آن بوده و برداشته شده، یا چیزهایی جابه‌جا شده که این‌طور شده است.

احساس غربی‌ها نسبت به وثاقت قرآن

اگر نشان دهید که این سبک قرآن، که به نظر دست‌وپاریخته می‌آید، این‌طور نیست و انسجام جالبی در متن قرآن هست، این‌گونه شبهه‌ها برطرف می‌شود. به هر حال کار روی متن، هم در جهت اثبات تحریف و هم در جهت اثبات عدم تحریف، ممکن است.

این جدای از مطالعات تاریخی برای هر متنی است. مثلاً بعضی از مطالعات زبان‌شناسی دربارهٔ بعضی از متون، مثل متن تورات، ثابت می‌کنند که این متن مثلاً در زمان حضرت موسی تهیه نشده است؛ این‌ها مطالعات متنی‌اند، نه تاریخی. زبان‌شناس لزوماً نباید برود و سند و مدرک بیاورد که مثلاً فلان قطعه بعداً اضافه شده است؛ در خود متن مشخص است.

اگر گرامر و واژه‌ها را از نظر تاریخی، مثلاً در زبان عبری، بدانیم و برایمان واضح باشد که مثلاً این نوع گرامر در ۲۵۰۰ سال پیش وجود نداشته و این تیپ جمله‌ها در ۱۰ سال بعدش در زبان عبری پدید آمده است، اگر زبان‌شناسی بتواند این را ثابت کند، آن‌وقت می‌تواند عدم هماهنگی درونی یک متن را نشان دهد.

یکی از چیزهایی که در آن جلسات گفتم این است که دلیل عمده‌ای که آدم احساس می‌کند قرآن متنی تحریف‌نشده است، این است که سبک به‌شدت خاصی دارد؛ این سبک را مطلقاً در هیچ متن عربیِ هم‌زمان با قرآن نمی‌بینید.

حتی در عبارت‌هایی که از پیغمبر و ائمه نقل می‌شوند، این شیوهٔ خاص بیان را نمی‌بینید. کسانی سعی کرده‌اند سوره‌ها یا عبارت‌هایی شبیه قرآن بسازند؛ من یکی دو تا از آن‌ها را خوانده‌ام و اصلاً خنده‌دار است. حتی برای آدم غیرزبان‌شناسی که به اندازهٔ کافی قرآن خوانده باشد، عدم تطبیق آن‌ها با سبک قرآن واضح است.

به نظر من یکی از اصلی‌ترین دلایل عدم تحریف قرآن، دست‌کم عدم اضافه‌شدن چیزی به قرآن، که از نظر زبان‌شناسی می‌شود خیلی رویش کار کرد، این است که متنی که به‌عنوان قرآن در دست داریم، از نظر زبان‌شناسی به‌شدت منسجم است.

سبک ویژه‌ای دارد و این سبک در سراسر قرآن دیده می‌شود؛ مثلاً نوع خاصی از افعال، و مثلاً آن تحقیقاتی که دربارهٔ واژگان قرآن از ایزوتسو نقل کردم، که اصولاً واژه‌ها در قرآن معنای خاص خودشان را دارند.

به هر حال این‌ها از آن نوع مطالعاتی است که مسلمان‌ها لازم بوده به‌شدت انجام دهند و انجام نداده‌اند. فکر می‌کنم دلیل عمده‌اش این است که همان استدلال‌های عقلی‌ای که می‌آورند برای خودشان کفایت می‌کرده و کوتاهی کرده‌اند.

به نظر من واقعیتش این است که آن استدلال‌های عقلی اصلاً کفایت نمی‌کند؛ از جمله اینکه اگر آن استدلال‌های عقلی درست باشند، قرائت‌های هفت‌گانه هم نباید وجود داشته باشد. اگر استدلال عقلی دارید که متن باید عیناً به آیندگان منتقل شده باشد، من آن قرائت‌های هفت‌گانه را نمی‌فهمم.

برای همین است که عقاید عجیب و غریبی ابراز می‌کنند، از این قبیل که هر هفت قرائت درست است. واقعاً هیچ معنایی دارد کسی بگوید این قرائت‌ها هر هفت تایش درست است؟ خیلی واضح است که آن قرائت‌ها چگونه پدید آمده‌اند: به دلیل مشکلات نوشتاری زبان عربی. جاهایی که با همدیگر فرق دارند، چگونه همه‌اش درست است؟ ممکن است جاهایی متناقض باشند.

واقعاً اختلاف قرائت‌های مهم نداریم، ولی اینکه «همه‌اش درست است» آدم را به‌نوعی می‌خنداند؛ دست‌کم از درک و فهم من بالاتر است. شاید چیز خیلی سطح بالایی است و ما نمی‌فهمیم. این یک نکته بود. می‌خواستم روشن باشد که اظهارنظرهایم دربارهٔ تحریف قرآن چه بوده، چه نتیجه‌ای برای خودم دارد و به چه نتیجه‌ای می‌خواستم برسم.

بحث دیگر دربارهٔ المیزان است. نقل‌قولی از آن کرده بودم و بعد از اینکه گفتند آن‌طور نبوده و جور دیگری است، دو جلسه بعد عین متن را در کلاس خواندم. ظاهراً این شبهه پیش آمده که نتیجه‌ای را که می‌خواستم از نقل المیزان بگیرم، نمی‌شود گرفت.

نه، آن نتیجه را می‌شد گرفت. درست است که نقل‌قولی که کردم عیناً در المیزان نبود. آنچه می‌خواستم ثابت کنم این بود که بعضی از احکام شرعی‌ای که الان داریم، با احکام شرعی‌ای که در قرآن هست تعارض دارد.

تعارض کم و زیاد، نه اینکه مثلاً حکمی عیناً لغو شده باشد و ضدش آمده باشد. مثال رجم را می‌گفتم: به نظر می‌آید حکم رجم در قرآن نیست؛ اظهارنظرم این بود که روایت‌های محکمی هم ندیده‌ام، ولی همیشه حرفم این بوده که این بحثی تخصصی است و کسانی که روی حدیث و روایت کار می‌کنند باید دربارهٔ آن اظهارنظر کنند.

و دربارهٔ خوراکی‌ها چیزی از المیزان نقل می‌کردم که همچنان می‌توانم نقلش کنم. می‌گفتم در المیزان آمده است که در آیه‌ای از قرآن گفته می‌شود غیر از این سه چیز، چیز دیگری حرام نیست، و در المیزان آمده که روایات محکم یا روایات خاصی دربارهٔ آن‌ها وجود ندارد و این‌ها احکام تورات است. ولی واقعیتِ آنچه در المیزان نوشته این است که دربارهٔ چیزهایی غیر از آنچه در قرآن آمده روایت‌هایی وجود دارد؛ اما من متن روایت را خواندم و روایت عیناً می‌گوید که این‌ها حرام نیستند، بلکه ما از آن‌ها پرهیز می‌کنیم؛ مثل چیزی که در سنت جامعه بوده و ائمه هم این سنت را رعایت می‌کنند.

ببینید، اگر حکمی در قرآن باشد و روایتی نباشد و احکامی اضافه شده باشد، این برای ثابت‌شدن حرفی که می‌خواستم بزنم محکم‌تر است، یا اینکه حکمی در قرآن باشد و هیچ روایتی هم نباشد، بلکه روایت‌ها هم تأیید کنند که حرام‌ها فقط همان‌هاست؟ محتوای روایتی که در المیزان نقل شده این است که حرام‌ها فقط همان‌هایی است که در قرآن آمده، و چیزهایی که ما از آن‌ها پرهیز می‌کنیم، به آن معنایی که آن‌ها حرام‌اند، حرام نیستند؛ این‌ها به‌نوعی رعایت سنت اجتماعی است.

ممکن است بگویید ائمه کار مکروه هم نمی‌کنند و آن خوردنی‌ها از نظر شرعی جزو مکروهات حساب می‌شود؛ ائمه این کار را نمی‌کردند و چیزهایی را نمی‌خوردند. به هر حال معنای آن روایتی که در المیزان نقل می‌شود مطلقاً همین است که در روایات هیچ چیزی به‌جز آنچه در قرآن هست تحریم نشده است؛ این در روایتی که خواندم صراحت داشت. من می‌خواهم از همین استفاده کنم که چیزی غیر از آن سه چیز حرام نیست، ولی الان عرف مسلمان‌ها این‌طور نگاه نمی‌کند؛ فهرست چیزهای حرام و حلال خیلی با اینکه فقط آن سه چیز حرام باشد فرق دارد.

این به نظر من نکتهٔ مهمی است. به هر حال آن روایت به صراحت همان چیزی را می‌گفت که می‌خواستم بگویم: حرام‌ها فقط همان‌هایی است که در قرآن آمده است.

بنابراین نه‌تنها روایت دیگری نداریم، بلکه روایت‌هایی داریم که همین حرف را می‌زنند. فقط در یک نکته اشتباه می‌کردم، که از نظر خودم نکتهٔ مهمی نیست: فکر می‌کردم علامه طباطبایی از مجموع این نقل‌ها نتیجه می‌گیرد که پرهیز از این چیزهایی که ما نمی‌خوریم اصلاً بی‌پایه است؛ در حالی که علامه طباطبایی مطلقاً نمی‌خواهد این نتیجه را بگیرد. او می‌خواهد بگوید همین که ائمه گفته‌اند «ما این‌ها را نمی‌خوریم»، کافی است که ما هم نخوریم.

مثل اینکه احتیاط را در نظر بگیرید: احتیاط واجب این است که مثلاً نخورید؛ نمی‌گویند حرام است، ولی فعلاً نمی‌خوریم.

برویم سراغ بحث جدیدتری که جلسهٔ قبل مطرح کردم و هم در جلسه و هم بعداً بیرون از جلسه ادامه پیدا کرد؛ این را هم کمی روشن کنیم. من دوباره روی این نکته تأکید کردم که توجیه واقعهٔ تخریب معبد در سال ۷۰ میلادی برای یهودی‌ها سخت است.

با توجه به فرهنگ یهودی و متن تورات، باید برای چنین واقعه‌ای توضیح خوبی داشته باشند: چه گناه بزرگی مرتکب شدند، آیا مرتکب شرک شدند، چه کردند که یک دفعه چنین واقعهٔ مهمی، که مهم‌ترین واقعهٔ تاریخ یهود از ابتدا تا الان است، برایشان رخ داد. یک واقعهٔ مهم در تاریخشان حملهٔ بابلی‌ها و تبعید بابلی است.

این دومین واقعه پس از آن است و شدت و اهمیتش از آن بیشتر است؛ باعث تخریب کامل معبد و آوارگی ۲۰ سالهٔ یهودی‌ها در سراسر جهان شد.

اصلاً قوم یهود، به‌عنوان قومی که با همدیگر زندگی می‌کردند، کلاً از هم پاشید. در تبعید بابلی تعداد زیادی از یهودی‌ها برگشتند، ولی باز تعدادی در اطراف و اکناف دنیا، از جمله در همان منطقهٔ بابل، ماندند و برنگشتند؛ یعنی کمی پراکندگی در دورهٔ اول ایجاد شد، ولی در دورهٔ دوم قوم یهود کاملاً در سراسر دنیا پراکنده شدند و همه‌جا به‌عنوان اقلیت‌هایی در کشورهای مختلف زندگی می‌کردند. حرفم این بود که این واقعهٔ تاریخی را باید توجیه کنند.

نکته این است که لازم نیست من یا شما معتقد باشیم، یا هر کسی که این استدلال را علیه یهودی‌ها می‌آورد اعتقاد داشته باشد، که وقایع تاریخی را باید توجیه دینی کرد.

این استدلال علیه یهودی‌ها می‌تواند از نوع جدل باشد. ممکن است من اصلاً آدم ملحدی باشم و اصلاً خدا را قبول نداشته باشم و این استدلال را در مقابل یهودی‌ها بگذارم؛ آن‌ها باید جواب دهند. بنا به عقایدشان و مطابق تورات باید جواب دهند که این واقعه در اثر چه گناه بزرگی پدید آمده است.

من شخصاً مدافع این هستم که تاریخ توجیه دینی و الهی دارد؛ بنابراین سؤالم از یهودی‌ها سؤالی است که خودم هم باید بتوانم دربارهٔ وقایع مشابه به آن جواب دهم. ولی می‌تواند این‌طور نباشد.

یعنی فعلاً می‌خواهم این را تثبیت کنم که یهودی‌ها لزوماً نمی‌توانند در جواب من بگویند: «ما جوابی نداریم؛ شما مسلمان‌ها مثلاً چرا فلان‌طور هستید؟» اصلاً ممکن است کسی این سؤال را کرده باشد که هیچ اعتقادی به خدا ندارد. یهودی‌ها باید برای این مسئله توجیه داشته باشند، مگر اینکه کل منطق تورات را زیر سؤال ببرند.

تورات روایتی از تاریخ با دیدگاه دینی است؛ با این دیدگاه که هر وقت این‌ها کار خوب می‌کنند اتفاق‌های خوب برایشان می‌افتد و هر وقت کار بد می‌کنند اتفاق‌های بد. بنابراین در منطق تورات این مسئله باید توجیه داشته باشد، نه صرفاً به نظر من.

شاید یکی از مشکلاتی که روایت تورات از تاریخ دارد این است که این مسئله را، که وقتی آدم کار خوب می‌کند اتفاق خوب می‌افتد و کار بد می‌کند اتفاق بد می‌افتد، بیش از اندازه سیاسی و مربوط به قدرت سیاسی و نظامی می‌داند.

نگاه سیاسی به امداد الهی

یعنی همیشه این‌طور است که وقتی در تورات می‌خواهند بگویند موحد شدیم و اتفاق خوب افتاد، شکلش این است که مثلاً پادشاهی پیدا شد و این‌ها خیلی قدرت گرفتند؛ یعنی وضع دنیایشان خیلی خوب شد. من خیلی موافق این نیستم که اتفاق خوبی که برای یک قوم می‌افتد لزوماً این باشد که در ظاهر مثلاً قدرت نظامی و سیاسی خوبی داشته باشند. ولی به هر حال وقتی تورات را می‌خوانید، بدیهی است که این سؤالی است که در تاریخ یهودیت خیلی مهم است و باید به آن جواب داده شود.

جوابی که نقل کرده‌اند خودشان به این سؤال می‌دهند، اینکه در درون مردم نفرتی بی‌دلیل پدید آمده بود که نتیجه‌اش این واقعه شد، مثل شوخی است. یعنی واقعاً با نوع توجیهاتی که در خود تورات هست اصلاً سازگار نیست. کجای تورات، مثلاً در فهرست گناهان کبیره، عبارت‌های کمی عجیب و غریبی مثل نفرت بی‌دلیل دارید؟ بگذریم. به هر حال آن سؤال، سؤالی موجه از نوع جدل است، حتی اگر شما قبولش نداشته باشید.

ولی اتفاق جالبی که در جلسهٔ قبل افتاد، و سعی می‌کنم نهایت استفاده را از آن بکنم، این است که وقتی این توضیحات را می‌دادم و می‌گفتم توجیهات آن‌ها سازگار نیست، همه‌تان را می‌دیدم که لبخند رضایتی به لب داشتید، خیلی راحت گوش می‌کردید و به نظرتان منطقی می‌آمد.

به محض اینکه پس از این جوالدوز نوبت سوزنی به خودمان رسید، ۸۰ سؤال برایتان پیش آمد. من گفتم مسلمان‌ها هم باید به این فکر کنند که اوج و حضیض تاریخی خودشان چگونه پدید آمده است.

یعنی اگر مسلمان‌ها می‌بینند که در تاریخشان در ابتدا یک دفعه گام‌های بزرگی به سمت بزرگ‌ترین و پیشرفته‌ترین تمدن دنیا برداشتند و پس از چند قرن به‌شدت زمین خوردند و دیگر هم نتوانستند بلند شوند، این توجیه دینی دارد؛ نه از این قبیل توجیهات که مسلمان‌ها خیلی آدم‌های خوبی‌اند، خیلی موحدند، همه‌چیز را رعایت می‌کنند و خداوند مثلاً دارد آن‌ها را آزمایش می‌کند.

واقعیتش این است که مسلمان‌ها باید بپذیرند که منحرف شدند؛ دین خدا را آن‌طور که باید رعایت نکردند و زمین خوردند. حالا هم باید به فکر این باشند که اگر می‌خواهند بلند شوند، با عملیات انتحاری یا مثلاً ساخت‌وپاخت با بعضی از قدرت‌های این‌ور و آن‌ور نمی‌توانند بلند شوند.

باید خودشان را درست کنند. از نظر دینی، همان‌طور که یهودی‌ها، وقتی می‌خواستند پس از تبعید بابلی به خانه و زندگی خودشان برگردند، توبه کردند و شروع به نوشتن تورات کردند و تحولی دینی در آن‌ها پدید آمد، مسلمان‌ها هم اگر می‌خواهند دوباره سرافراز شوند، باید در درون خودشان تحولات دینی جدیدی پدید آورند.

باید ببینند کجاها اشتباه کردند و کجا راه را کج رفتند؛ چیزهایی هست که رعایت نمی‌شود، ولی به‌طور کلی نمی‌خواهم خیلی وارد جزئیات شوم. نگاه دینی به تاریخ این‌گونه است و این نگاه دینی را در قرآن هم می‌بینید.

یعنی معتقدم همان‌طور که در تورات چنین نگاهی به تاریخ یهود وجود دارد، در قرآن هم هست. توجیه‌هایی که در صدر اسلام دربارهٔ وقایعی که رخ می‌داد می‌بینید، همه همین‌طور بوده است: مؤمن بودید و مؤمنانه جنگیدید، پیروز شدید؛ سستی کردید و بی‌ایمانی در شما بود، شکست خوردید.

همین‌گونه است. مثلاً چرا روایت‌های جنگ بدر و احد در قرآن هست؟ میان مسلمان‌ها پر از آدم منافق شده بود، و آن ماجراهای صبح روزی که به احد می‌روند؛ ماجرای احد فقط این نیست که عده‌ای آنجا خیانت کردند. این شکست احد مقدماتی دارد که در قرآن ذکر می‌شود؛ اینکه عده‌ای می‌خواستند برگردند.

کلاً این حس بی‌ایمانی، و اینکه تعداد منافقان زیاد شده بود و کم‌کم اختلال‌هایی ایجاد می‌کردند، باعث شکست مسلمان‌ها مثلاً در جنگ‌ها می‌شد. این نگاه در قرآن هم وجود دارد: اینکه خداوند همراه گروه مؤمنان می‌جنگد و حتی اگر تعدادشان کمتر باشد، می‌توانند پیروز شوند.

مثلاً همان روایت پیروزی داوود بر طالوت در مقابل جالوت، که داوود جالوت را می‌کشد، عیناً در قرآن هست: پیروزی عدهٔ قلیلی در مقابل لشکری که به نظر خیلی مجهز و بزرگ می‌آید، به دلیل ایمان. بنابراین ما هم به تاریخ این‌گونه نگاه می‌کنیم؛ این‌طور نیست که نگاه ما با نگاهی که در تورات هست خیلی متفاوت باشد.

نهایتش این است که گرایش تورات به مفهوم خوب و بد کمی مادی‌تر است و در قرآن، نسبت به آنچه در تورات و اندیشهٔ یهودی هست، کمی معنوی‌تر است. ولی به هر حال فکر نمی‌کنم کسی بتواند به قهقرا رفتن تمدن اسلامی را به‌نوعی توجیه کند و بگوید اصلاً اتفاق نیفتاده است.

مسئله فقط از دست دادن قدرت نظامی یا سیاسی و اجتماعی در دنیا نیست؛ اینکه مسلمان‌ها تفوق نظامی خودشان را از دست دادند. مسئله این است که اصلاً تمدن دچار فروپاشی شده است. ممکن است بگویید تمدنی هست که قدرت سیاسی‌اش کم شده، ولی از نظر فرهنگی همچنان به‌شدت زایش دارد، علم تولید می‌کند، ادبیات تولید می‌کند و الی آخر.

ولی وقتی واقعاً به فرهنگ اسلامی نگاه می‌کنید، از هر نظر به‌شدت در حالت قهقرا قرار گرفته است. یعنی حتی از نظر فرهنگی هم دیگر این‌طور نیست که مسلمان‌ها پیشرو باشند؛ در همهٔ زمینه‌ها دچار رکود شده‌اند. سه چهار قرن پس از پیغمبر اوج تمدن اسلامی است؛ آدم‌هایی مثل ابن‌سینا. در هر رشتهٔ علمی و هرچه در دنیا بخواهید، دربارهٔ قرون وسطی می‌گویند؛ البته این مال پس از قرن سوم و چهارم است.

رکود تمدنی مسلمین

در قرون وسطی بالاخره در اروپا صلیب‌هایی فروخته می‌شد که پشتش علامت هلال داشت؛ یعنی این را مسلمان‌ها ساخته‌اند، بنابراین جنسش خوب است. مثل اینکه الان جانمازهایی که در مکه می‌خرید همه مارک چین دارد، به این عنوان که جنس خوب چینی است.

این برای آن بود که ما از نظر صنعت و علم و همه‌چیز نامبر وان دنیا بودیم. به هر رشته‌ای نگاه می‌کردید، از فلسفه گرفته، مسلمان‌ها در آن سه چهار قرن همین‌طور بودند. واقعاً این را قبول دارم؛ هرچند بعضی‌ها حساسیت دارند و مدام می‌گویند مسلمان‌ها به‌جای اینکه بنشینند و کار کنند و وضع فعلی خودشان را درست کنند، مدام به گذشتهٔ خودشان افتخار می‌کنند.

ولی واقعاً فکر می‌کنم مسلمان‌ها کم می‌دانند که چقدر پیشرفته بودند و فرق داشتند. اتفاقاً بد نیست این چیزها را جایی ثبت کنند و بگویند تا روشن شود که در مقطعی واقعیت تاریخی چه بوده است.

اینکه مسلمان‌ها در ظرف سه چهار قرن در تمام زمینه‌ها پیشرفت‌های فوق‌العاده‌ای کردند و عامل انتقال بسیاری از دانش‌ها به اروپایی‌ها بودند؛ اروپایی‌هایی که بعداً در دورهٔ رنسانس این مجموعهٔ دانش‌ها را به آنجا بردند، رویش کار کردند و پیشرفت کردند.

بگذارید احساس شخصی خودم را بگویم، هرچند قضاوت دربارهٔ وقایع تاریخی با دید دینی و الهی اصلاً کار ساده‌ای نیست. ما تاریخ را خیلی دقیق نمی‌فهمیم و کلاً کار خطرناکی است که آدم بیاید و قاطعانه بگوید: «آقا، مثلاً حملهٔ مغول نتیجهٔ فلان کاری است که مسلمان‌ها کردند»، و الی آخر.

گفتن این‌گونه گزاره‌ها ممکن است گزاره‌هایی خطرناک و اصولاً غلط باشند. ولی بگذارید نکته‌ای را بگویم که به حرف‌هایی که در جلسات دیگری زدم برمی‌گردد: من واقعاً تاریخ مسلمان‌ها را همین‌طور نگاه می‌کنم که پیشرفت اولیهٔ مسلمان‌ها مثل همان اتفاقی است که در دنیا پس از مسیح افتاد.

یعنی حتی آن پیشرفت در قرن‌های اول هم نتیجهٔ شایستگی مسلمان‌ها و خیلی دین‌داربودنشان نبود. ببینید، از ظهور مسیح تا سه چهار قرن بعدش، انگار فضای دنیا تحت تأثیر آن واقعهٔ معنوی که رخ داده بود تغییر می‌کرد، ولو اینکه مسیحی‌ها از همان قرن اول عقاید شرک‌آلود داشتند.

ولی آن موج معنوی که در اثر ظهور مسیح در دنیا پدید آمده بود، بالاخره کار خودش را در منطقهٔ بزرگی از دنیا کرد و نهایتاً تا الان به سراسر دنیا هم رسید.

منظورم این است که اگر سه چهار قرن اول اسلامی را از هر جهت، از نظر قدرت نظامی و سیاسی و فرهنگی و همه‌چیز، به‌شدت صعودی و پربار می‌بینیم، معنایش لزوماً این نیست که مسلمان‌ها در همان قرن‌های اول خیلی آدم‌های خوبی بودند و مثلاً خیلی خوب عمل می‌کردند.

این نتیجهٔ طبیعی نبوت جدید است؛ اینکه فضای معنوی و دینی یک دین جدید پدید آمده و انگار تا کار را خیلی افتضاح نکنند، همچنان ادامه پیدا می‌کند؛ مثل شیئی که هلش بدهید و هرچقدر هم اصطکاک وجود داشته باشد، تا جایی می‌رود.

اصطکاک‌ها در مقابل حرکت تمدن اسلامی از روز پس از وفات پیامبر شروع شد، نه از سه چهار قرن بعدش. یعنی انحراف‌ها و مشکلات زیادی پدید آمد، ولی به هر حال این مقدار اثر نبوت پیامبر ما بود که تا سه چهار قرن ادامه پیدا کرد؛ همان‌طور که دربارهٔ مسیح می‌شود این حرف را زد و همان‌طور که تاریخ بنی‌اسرائیل این‌گونه بوده است.

یعنی مثلاً ظهور حضرت عیسی و حرکت بنی‌اسرائیل، با تمام کارهای عجیب و غریبی که می‌کردند و گمراهی‌هایی که داشتند؛ بالاخره کمکی که تمدن عبری، تمدن بنی‌اسرائیل، از نظر فرهنگی به بشر کرد، غیرقابل انکار است.

بالاخره جمعیتی بافرهنگ رفتار جدیدی را در دنیا پدید آوردند، از توحید حرف زدند و اخلاقیات جدید بسیاری را مدون کردند. کتاب مزامیر داوود خیلی قدیمی است و از نظر اسناد و مدارک جزو بخش‌های خیلی معتبر تورات است و واقعاً فوق‌العاده است؛ هنوز هم وقتی آن را می‌خوانید، حس خوبی از نظر اخلاقی و عرفانی در آن هست.

به هر حال فکر می‌کنم مسلمان‌ها آن‌قدر منحرف شدند که وقتش بود و زمین خوردند. مثلاً طبق نگاهی که در تورات و قرآن به وقایع تاریخی هست، نباید فکر کنید که حملهٔ مغول یا تیمور و نابودشدن خلافت اسلامی و زیرورو شدن تمام این منطقه چیزی تصادفی است که اگر مسلمان‌ها آدم‌های خیلی خوبی هم بودند، ممکن بود اتفاق بیفتد.

اصلاً این‌طور نیست. در واقع چیزی که بشود به آن تمدن اسلامی گفت، دیگر وجود نداشت. کشورهای اسلامی، خلافتی که در بغداد وجود داشت، دربار ترک‌های خوارزمشاهی که در ایران بودند، فاجعه بود.

وقتی می‌خوانید در این دربارها چه می‌گذشت، مثلاً دربارهای غزنوی‌ها که پر از پسربچه‌هایی بود که برای سوءاستفادهٔ جنسی آنجا نگهداری می‌شدند؛ این‌طور نیست که هر جور تمدن و فرهنگی را پدید بیاورید و فقط یک ایدهٔ اسلامی رویش بزنید و خداوند باید از آن حمایت کند. مهم فضای جامعه است؛ حکومت اگر این‌گونه است، لااقل ببینید رده‌های پایین چگونه بودند. برای اینکه این حرفم را بفهمید، بد نیست کتاب «تاریخ اجتماعی ایران» را که آقای راوندی جمع‌آوری کرده بخوانید. کتاب خیلی خوبی است که به تاریخ از نظر سیاسی نمی‌پردازد و اینکه کی کدام پادشاه بود و کی با کی جنگید را کنار گذاشته؛ تاریخ اجتماعی نوشته، دربارهٔ اینکه مردم چه می‌کردند. کمی بخوانید.

ببینید مردم چه می‌کردند و فضای جامعه چقدر فضای دینی و اسلامی است. کتاب خیلی مفصلی است؛ ۱۰ یا ۱۱ جلد است و بعضی از جلدهایش خودش مثلاً دو جلد است، یعنی مثلاً بخش اول و دوم دارد. به هر حال ایشان زحمت خیلی زیادی کشیده و کار خیلی مهمی انجام داده؛ مجموعهٔ زیادی از کتاب‌های تاریخی را خوانده تا بعضی از مسائل را در ایران به‌طور موضوعی بررسی کند. مثلاً شاید برایتان جالب باشد که در جلد هفتمش فصلی دربارهٔ مواد مخدر هست: مواد مخدر و اعتیاد در طول تاریخ.

این ربطی به سیاست ندارد؛ اینکه مردم مثلاً مواد مخدر مصرف می‌کردند یا نمی‌کردند و چه می‌کردند. همان جلد هفتم از این‌گونه چیزها دارد؛ مثلاً فصلی دربارهٔ مسائل جنسی، که هرچه در کتاب‌های تاریخی از مسائلی مثل فحشا که در جامعه بوده نقل شده، جمع‌آوری کرده است.

به هر حال فضای کتاب «تاریخ اجتماعی ایران» چنین است؛ به‌طور موضوعی سعی می‌کند رفتارهای مردم را در طول تاریخ به شما بگوید. وقتی می‌خوانید، می‌فهمید که جامعه چقدر دینی بوده یا نبوده است.

نکته‌ای که پیش‌تر گفته‌ام این است که شاید بزرگ‌ترین تحول تاریخ بشر پس از ظهور پیغمبر، کشف سرزمینی تقریباً خالی، خیلی بزرگ و خیلی پربرکت مثل سرزمین آمریکا باشد؛ سرزمینی که مثل هدیه‌ای الهی بود برای بشری که کم‌کم در مناطق مختلفش تعارض‌های زیادی پدید آمده بود و انگار زندگی برای مردم، مثلاً در اروپا یا حتی در این منطقه، به‌نوعی سخت می‌گذشت؛ دنیایی پر از بیماری و تعصبات و اختلافات. سعی کردم در جلساتی که به آمریکا مربوط بود توضیح دهم که کشف آمریکا به معنای واقعی کلمه اثر مثبت خیلی مهمی بر تاریخ بشر گذاشت.

یعنی بسیاری از این مسائلی که می‌بینید، اینکه بشر کمی اهلی‌تر شده، مثلاً حقوق بشر را تدوین کرده، یا مثلاً حکومت‌های دموکراتیک پدید آمده‌اند که مردم در آن‌ها حقوق دارند؛ قبلاً که این‌طور نبود. مردم اصلاً حقوق نداشتند؛ همه‌جای دنیا همهٔ حق‌ها حق هیئت حاکمه بود و مردم فقط در قبال هیئت حاکمه وظیفه داشتند.

به هر حال این شیوهٔ جدیدی که از چندین قرن قبل در دنیا پدید آمده و به همه‌جا سرایت می‌کند، که به‌نوعی تمدنی با شعارها و عقاید انسانی‌تر است، به‌شدت تحت تأثیر مسئلهٔ کشف آمریکا و اتفاق‌هایی بوده که از نظر تاریخی افتاده است.

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که در آن جلسات هم به این واقعه اشاره کردم، ولی آن جلسات کمتر جلسات دینی حساب می‌شد؛ در این جلسات بیشتر می‌شود موضع دینی گرفت. اگر جای پروتستان‌ها باشید، چگونه به این ماجرا نگاه می‌کنید که کشف آمریکا هم‌زمان با ظهور اصلاحات دینی در اروپاست؟

یعنی عده‌ای علیه فساد دینی کلیسا و تحریفات شدیدی که در مسیحیت پدید آمده بود قیام کردند، از جان خودشان گذشتند، کشته دادند و مقاومت کردند؛ و هم‌زمان می‌بینید که آنجا فضایی خالی در کرهٔ زمین ایجاد شد که این‌ها توانستند به آنجا مهاجرت کنند، دولت و حکومتی پروتستان برای خودشان بسازند و خیلی خوشبخت شوند.

اگر جای پروتستان‌ها باشید، آیا این‌طور به این مسئلهٔ تاریخی نگاه نمی‌کنید که انگار این هدیه‌ای الهی است؟ متأسفانه آمریکایی‌ها و پروتستان‌ها خیلی این‌طور نگاه می‌کنند. آمریکا می‌توانست نصیب مسلمان‌ها شود. این چیز واضحی است که در تاریخ بشر هر کس آمریکا را می‌گرفت، می‌توانست بگوید چند قرن می‌تواند در دنیا حکومت کند؛ این‌قدر منبع ثروت و قدرت است.

مسلمان‌ها تقریباً تنها کسانی بودند که آن‌قدر خواب بودند و اوضاعشان آن‌قدر خراب بود که اصلاً نفهمیدند آمریکا کشف شده و نفهمیدند که می‌توانند به آنجا بروند. بعضی‌ها با نیت‌های شیطانی رفتند تا آمریکا را بگیرند.

مثلاً می‌گویند اسناد و مدارکی وجود دارد که جمعیت‌های فراماسونر کاملاً به این عقیده رسیده بودند که باید بروند و آمریکا را بگیرند، و خیلی از مسائل فراماسونری پشت پردهٔ سیاست آمریکا واقعیت دارد؛ یعنی از همان روزهای اول این نیروهای فراماسونر به‌طور منسجم رفتند تا سیاست آمریکا را در کنترل خودشان بگیرند، چون می‌فهمیدند اینجا منبع بزرگ ثروت و قدرت است و می‌توانند تاریخ را تحت تأثیر قرار دهند.

اینکه مسلمان‌ها در تمام این دوران با بدبختی و فلاکت خودشان دست‌وپنجه نرم می‌کنند و دنیا جهت دیگری می‌گیرد، فکر می‌کنم نگاه دینی به این مسئله همین است.

واقعاً این‌طور نیست که مسلمان‌ها احساس می‌کنند تنها دین مشروع در دنیا هستند و خدا همیشه طرف آن‌هاست، هر کاری که بخواهند بکنند؛ و صرف اینکه مسلمان‌اند، مثلاً اسمشان مسلمان است، کافی است. این‌طور نیست. دست‌کم سه دین مشروع در دنیا وجود دارد.

یهودیت و مسیحیت و اسلام دین‌های مشروع‌اند، و این چیزی است که صراحتاً در قرآن هست؛ یعنی اهل کتاب از نظر خداوند مشروعیت دارند. بنابراین اگر مثلاً مسیحی‌ها بهتر به دین خودشان عمل می‌کنند، بیشتر عبادت می‌کنند و از نظر اخلاقی و دینی و از هر جهت آدم‌های بهتری هستند، این‌ها بیشتر از مسلمان‌ها مورد نظر خداوندند.

مشروعیت اهل کتاب

جلسهٔ قبل تلویحاً چیزهایی گفتم و به نظر من خیلی واضح است که خداوند اگر قرار است از کسی حمایت کند، بر اساس محتوا حمایت می‌کند، نه بر اساس اینکه کسی مثلاً اسم مسلمان یا شیعه بر خودش بگذارد. دفعهٔ قبل هم این را گفتم و الان هم تکرار می‌کنم.

ایرانی‌ها خیلی فکر می‌کنند که شیعه‌شدن کشور ایران انقلاب بزرگی بود؛ مثلاً بعضی‌ها فکر می‌کنند صفویه اتفاق خیلی مهمی است، چون کشور ایران حکومت شیعی پیدا کرد. ولی کوچک‌ترین نشانه‌ای نمی‌بینید که تاریخ مثلاً ۳۰۰، ۴۰۰ سالهٔ اخیر ایران تاریخ خیلی مشعشع و درخشانی باشد.

فکر می‌کنم نگاه دینی به تاریخ این است که اگر اتفاق دینی خیلی خوبی بیفتد، باید پس از آن دوران خیلی خوبی را ببینید؛ و این‌طور نیست. به هر حال من خودم شخصاً به تاریخ این‌گونه نگاه می‌کنم، همان‌طور که در تورات و قرآن و کتاب‌های مقدس هست.

ولی نه اینکه بیایم دربارهٔ وقایع تاریخی خاص اظهارنظرهای عجیب و غریبی از این قبیل بکنم که چون آن‌ها این کار را کردند، چنین شد. فکر می‌کنم کسی که بخواهد صراحتاً دربارهٔ مسائل خاص تاریخی موضع‌های خاص بگیرد، آن‌طور که در کتاب‌های دینی هست و از طریق وحی به ما رسیده، باید در حد پیامبران باشد. ولی اینکه به کل تاریخ نگاه کنیم و این فراز و فرودها را به‌طور کلی نتیجهٔ فراز و فرود در اخلاقیات و دین مردم بدانیم، به نظرم نگاهی است که قرآن به ما یاد می‌دهد و باید همین‌گونه نگاه کنیم.

جلسهٔ قبل، بیرون کلاس، در جواب این سؤال که آیا پیشرفت‌های غرب و جهان مسیحی و جلوافتادنشان از مسلمان‌ها نتیجهٔ این بوده که آن‌ها آدم‌های بهتری بودند، جوابی که دادم تقریباً مثبت بود. به نظر من واقعیت این است که مسلمان‌ها در دورانی از حیات خودشان از نظر اخلاقی و دینی به‌شدت از مسیحی‌ها عقب افتادند و فقط اسم مسلمانی برایشان ماند. نتیجه‌اش هم این است که مسیحیت دین قدرتمندتری است؛ حتی می‌خواهم بگویم به تعداد پیروانش نگاه کنید.

مسیحی‌ها در قرن‌های اخیر بالاخره با فرستادن میسیونرها فعالیت مذهبی بیشتری کردند و در دنیا حتی تأثیر دینی بهتری از مسلمان‌ها گذاشتند؛ مسلمان‌های دورهٔ کوتاهی پس از پیامبر مؤثر بودند و در تحولات مثبت دنیا خیلی نقش بازی کردند.

صحنه‌ای از یک جنگ صلیبی را هم برای یکی از دوستان که سؤال کرده بود گفتم؛ بد نیست برای خاتمهٔ این حرف، این صحنه را نقل کنم. خودم آن را در کتابی خواندم و خیلی بر من تأثیر گذاشت. اصلاً یادم نیست در کدام کتاب؛ آن کتاب الان در دسترسم نبود که بروم نگاه کنم.

لحظه‌ای در یک جنگ صلیبی که فکر می‌کنم در منطقهٔ شرق اروپا رخ داد، تا آنجا که الان در حافظه‌ام هست مثلاً اطراف شمال مدیترانه، حالا در یونان یا این طرف‌ها، نمی‌دانم؛ صحنه‌ای پیش آمده که لشکر اسلام با لشکر مسیحی‌ها مواجه شده‌اند.

مسلمان‌ها قوی‌ترند، و تصوری که باید از لشکر مسلمان‌ها داشته باشید، لشکری است که احتمالاً سربازهایش شراب می‌خورند، دنبال غنیمت‌اند، اگر جایی را فتح کنند قتل‌عام می‌کنند و زن‌ها را به اسارت می‌گیرند و به زور تصاحب می‌کنند. این‌ها واقعیت‌های تاریخی‌ای است که در مناطق شرق اروپا کم اتفاق نیفتاده است.

یعنی مسلمان‌ها خودشان را مجاز می‌دانستند که مثلاً زن و بچه‌ها را اسیر بگیرند و به کنیزی ببرند، یا بفروشند؛ کارهای وحشیانه‌ای به اسم اسلام و حکومت اسلامی می‌کردند. تا آنجا که یادم است، فکر می‌کنم در این واقعهٔ خاص مسلمان‌ها خیلی قوی‌ترند و مسیحی‌ها لشکر خیلی کوچک‌تری دارند.

و آنچه واقعاً می‌خواهم بگویم این است که در جلوی صف مسیحی‌ها که مقابل این ارتش اسلامی ایستاده‌اند، تعدادی نوجوان سفیدپوش بدون سلاح هستند که آمده‌اند تا کشته شوند.

می‌خواهم بگویم روحیهٔ مسیحی‌هایی که دفاع می‌کنند از نظر دینی این‌گونه است؛ یعنی به‌شدت آدم‌های متدینی هستند. آمده‌اند که شهید شوند، موجوداتی هیولاوار به آن‌ها حمله کرده‌اند و این‌ها دارند از دین خودشان دفاع می‌کنند.

من فکر نمی‌کنم در چنین واقعه‌ای، چون این‌ها اسمشان مسلمان است و آن‌ها اسمشان مسیحی، خداوند طرف این‌ها باشد. فکر می‌کنم بعضی از مسلمان‌ها گمان می‌کنند خدا همیشه طرف مسلمان‌هاست. الان اگر بین یهودی‌ها و مسلمان‌ها درگیری باشد، اصلاً فکرکردن نمی‌خواهد.

معلوم است: یهودی‌ها کافرند و ما مثلاً مسلمانیم، بنابراین خدا طرف ماست، حالا ما هرچه می‌خواهیم بکنیم. من بارها گفته‌ام که این اصطلاح قرآن اصطلاح خیلی عبرت‌انگیزی است که گاهی در قرآن دربارهٔ مسیحی‌ها گفته می‌شود: «الذین قالوا انا نصاری»؛ کسانی که می‌گویند ما نصاری هستیم.

نمی‌گوید نصاری. فکر می‌کنم اگر الان به ما وحی می‌شد، در کتابی شبیه قرآن به ما می‌گفتند: کسانی که می‌گویند ما مسلمان هستیم. این مثل این است که بگوییم این‌ها واقعاً نیستند، فقط می‌گویند که هستند.

ما ایرانی‌ها قومی هستیم که می‌گوییم شیعهٔ امامان مثلاً معصوم هستیم، ولی نیستیم. شیعه‌بودن یعنی پیرو آن‌ها بودن، و نه رفتار ما، نه اخلاق ما، هیچ‌چیز با آن نمی‌خواند.

فقط اسممان مثلاً شیعهٔ علی بن ابی‌طالب است. واقعاً ما کسانی هستیم که می‌گوییم شیعهٔ علی بن ابی‌طالب هستیم، و به‌وضوح نیستیم. بنابراین اگر خداوند در تاریخ دخالت می‌کند، امدادهای الهی بر اساس واقعیت‌ها و آنچه واقعاً هست می‌رسد، نه بر اساس آنچه مردم ادعا می‌کنند یا می‌گویند. فکر می‌کنم ما مسلمان‌ها قرن‌هاست که وضع خیلی جالبی نداشته‌ایم و نداریم و نباید خیلی منتظر امدادهای الهی باشیم.

شیعه اسمی و واقعیت

واقعاً تصورم این است که در مسئلهٔ عملیات انتحاری، بعضی‌ها شاید گمانشان این است که علت اینکه مسلمان‌ها به این وضع افتاده‌اند این است که جهاد را کنار گذاشتند و مثلاً در طول تاریخ به اندازهٔ کافی خوب شمشیر نزدند. اهل سنت کلاً به مسائل شرعی این‌گونه نگاه می‌کنند و کمی هم به کسانی که می‌گویند ما شیعه هستیم سرایت کرده است. کلاً آن خشونتی که مثلاً در قرن‌های اول اسلام تحت تأثیر روحیهٔ عربی پدید آمد، اهل سنت همچنان جزو اصول اساسی اسلام می‌دانند. فکر می‌کنم تصورشان این است که چون به اندازهٔ کافی جهاد نکردند بدبخت شدند، و الان سعی می‌کنند جبران کنند و به هر طریق ممکن، از جمله با عملیات انتحاری، سنت جهاد اسلامی را زنده کنند.

بگذریم. به هر حال فکر می‌کنم بد نیست آدم گاه‌گداری، بدون اینکه بخواهد دربارهٔ وقایع خاص اظهارنظرهای خیلی خاص بکند، به یاد داشته باشد که نگاه دینی به تاریخ همین است. در قرآن از سوی پیامبران مثلاً چنین وعده‌هایی هست که اگر ایمان بیاورید، خداوند درهای آسمان و برکات را برای شما باز می‌کند.

این وعده‌ای نیست که زمانی داده شده باشد و الان وجود نداشته باشد. هر جا قومی پدید بیایند و واقعاً تحولات دینی در آن‌ها پدید بیاید، ایمان داشته باشند و در راه ایمان خودشان تلاش کنند، قطعاً هدایای الهی به آن‌ها داده می‌شود.

سؤال دیگری که در رابطه با این حرف‌ها در کلاس پیش آمد و بیرون کلاس هم ادامه پیدا کرد، دربارهٔ موفقیت‌های قوم یهود بود؛ اینکه یهودی‌ها می‌توانند ادعا کنند که بازگشتشان به اسرائیل هم نتیجهٔ چنین چیزی بوده است. این به‌نوعی مغالطه است؛ اینکه هر کس جنگی را برد، بگوید خدا طرف من بوده است.

از یک سو، اگر قومی الهی را جایی ببینم، انتظار دارم خداوند به آن‌ها کمک کند و مثلاً خوار و ذلیل نشوند، بلکه سرافراز باشند.

ولی اینکه هر کس هر جنگی کرد و برد، معنایش این است که خداوند به او کمک کرده، واضح است که این‌طور نیست. در صدر اسلام گاهی غلبه، مثلاً بر کفار، را با چنین معادلاتی نوشته‌اند، ولی از هیچ طرف به این سادگی نیست. عکسش، اینکه پیروزی لزوماً نشانهٔ امداد الهی است، اصلاً جزو ادعاها نیست.

فقط می‌خواهم توضیح کوتاهی بدهم. سعی کرده‌ام وقتی دربارهٔ یهودیت صحبت می‌کنم، هیچ‌وقت بحث به مسائل سیاسی مربوط به اسرائیل نرسد؛ چون به‌نوعی خارج از موضوع است و مسئلهٔ اسرائیل را خیلی مسئله‌ای دینی نمی‌دانم که بخواهم وارد این بحث‌ها شوم. این مسئله‌ای سیاسی است که در دنیا پیش آمده است.

چه شد که اسرائیل تشکیل شد؟ اسرائیلی‌ها دوست دارند بگویند مثلاً هیتلر جنایت‌هایی انجام داد و با زجرهایی که در طول جنگ جهانی دوم کشیدیم پاک شدیم، مثلاً مثل مسئلهٔ اسارت بابلی، و خداوند ما را به سرزمین مقدس برگرداند.

روایت یهودی‌هایی که در اسرائیل هستند این است که آنچه رخ داده اتفاقی دینی و مثلاً نشانهٔ لطف خداوند به مردم اسرائیل است. ولی واقعیت تاریخی این است که ایدهٔ برگشتن به اسرائیل خیلی خیلی قدیمی‌تر از این حرف‌هاست؛ یعنی خیلی واضح است که ایدهٔ بازگشت یهودی‌ها به اسرائیل از قرن نوزدهم پدید آمد.

فقط می‌خواهم نکتهٔ خیلی ساده‌ای بگویم؛ کاری ندارم که مثلاً استعمارگرهای انگلیسی اینجا دخالت داشتند و آن‌ها این فکر را ایجاد کردند یا نه. به نظرم چیز خیلی واضحی را می‌خواهم بگویم، و آن این است که این اتفاق به‌طور طبیعی افتاد.

یادتان هست یک بار دربارهٔ مرجعیت توضیح دادم؟ می‌گویند مفهوم مرجعیت از یک سال وبایی شروع شد، و من سعی کردم توضیح دهم که مرجعیت به‌طور بدیهی نتیجهٔ گسترش ارتباطات است.

یعنی وقتی مثلاً وارد قرن نوزدهم و قرن بیستم می‌شوید، مسلمان‌های سراسر دنیا به‌راحتی می‌توانند با همدیگر ارتباط برقرار کنند؛ قبلاً نمی‌توانستید مثلاً بگویید کسی مرجع همیشگی شیعیان جهان شود.

مثلاً مرجعیت عام به آن معنایی که بعضی‌ها در طول تاریخ داشتند. وقتی ارتباطات وجود ندارد، دنیا به واحدهای محلی تقسیم شده است و دین هم همین‌گونه است؛ یعنی صاحبان فتوا در قسمت‌های مختلفی که شیعیان و مسلمان‌ها وجود دارند هستند و هر کسی در منطقهٔ خودش مرجعیت دارد.

مرجعیت عام وجود ندارد. لازم نیست وبا بیاید تا مرجعیت عام پدید بیاید؛ گسترش ارتباطات نتایجی به بار می‌آورد. یک دلیل خیلی سادهٔ پدیدآمدن ایدهٔ بازگشت به اسرائیل، گسترش ارتباطات است. مثلاً فرض کنید در قرن پانزدهم و شانزدهم، یهودی‌هایی که در اطراف و اکناف دنیا زندگی می‌کنند، با همدیگر ارتباط آن‌چنانی ندارند؛ جوامعی پراکنده‌اند.

لحظه‌هایی در تاریخ پدید می‌آید که حالا دیگر تلگراف و تلفن داریم و دنیا کوچک شده است.

یهودی‌های سراسر دنیا حالا همدیگر را می‌شناسند و با همدیگر ارتباط دارند؛ بنابراین می‌توانند از این حرف بزنند که بیایید به سرزمین خودمان برگردیم. نمی‌گویم همهٔ ماجرا این است یا نه. ببینید، یک جامعهٔ کوچک، مثلاً فرض کنید جامعهٔ کوچک یهودی جنوب فرانسه، نمی‌تواند تصمیم بگیرد که به اسرائیل برگردد.

بازگشت یهود به سرزمین

ولی از اواخر قرن نوزدهم صهیونیست‌ها فعالیت‌های بین‌المللی را شروع کردند تا به اطراف دنیا بروند، یهودی‌ها را شناسایی کنند و با رهبرانشان صحبت کنند که بیایید برگردیم و به اسرائیل برویم. به نظر من این ایده اصلاً ایدهٔ خیلی بدیهی‌ای است. در تمام طول تاریخ ایدهٔ بازگشت به سرزمین مقدس وجود داشت و فقط در قرن نوزدهم، به دلیل اینکه امکانات جدید پدید آمد، تحقق پیدا کرد.

یعنی از اواخر قرن نوزدهم زمزمه‌ها به این تبدیل شد که اعلامیه صادر کردند، با رؤسای کشورهای مختلف ملاقات کردند و نهایتاً توافق‌هایی صورت گرفت که بیایند و به اسرائیل برگردند. بعداً جنگ‌های جهانی اول و دوم اتفاقاً اختلال ایجاد کرد؛ یعنی بین آن فعالیت‌ها و بازگشت کامل فاصله انداخت. وگرنه این مهاجرت‌ها خیلی زودتر شروع شده بود.

شاید اگر جنگ نمی‌شد، زودتر به نتیجه می‌رسید. پس از جنگ، با تبلیغات جدیدی که در اثر هولوکاست پدید آمده بود، با سرعت خیلی زیاد و ظرف دو سه سال مهاجرت‌های وسیعی صورت گرفت و نهایتاً دولت یهودی را سازمان مللی به رسمیت شناخت که تازه پس از جنگ قدرت اجرایی خوبی پیدا کرده بود.

می‌خواهم بگویم کل ماجرا خیلی ربطی به جنگ جهانی دوم و هولوکاست ندارد که بخواهیم روایت‌های دینی جعلی از این قبیل بسازیم که جنگ جهانی دوم شد و ما پاک شدیم.

صهیونیسم پیش از هولوکاست

تاریخ به‌وضوح نشان می‌دهد که صهیونیسم دست‌کم ۱۰۰ یا ۱۳۰ سال سابقه دارد. اسناد و مدارک وجود دارد که این‌ها چه فعالیت‌هایی می‌کردند، چه مذاکراتی انجام دادند، چه اعلامیه‌هایی صادر کردند، از جمله اعلامیه‌های اعلام موجودیت صهیونیسم، و در سیاست بین‌الملل یارگیری کردند.

همهٔ این کارها قدیمی‌تر از جنگ جهانی اول است. در دوران جنگ هم، با فروپاشی امپراتوری عثمانی پس از جنگ جهانی اول و مستعمره‌شدن بسیاری از مناطق تحت پوشش امپراتوری عثمانی، مخصوصاً جاهایی که انگلیسی‌ها رفتند، از جمله فلسطین، این امکانات از نظر سیاسی هم به‌شدت پدید آمد. جنگ جهانی دوم اتفاقاً از نظر تحقق ایده‌های صهیونیستی جنگ کم‌اهمیت‌تری است.

جنگ جهانی اول و فروپاشی عثمانی است که خیلی مهم است؛ چون امکان پدیدآمدن دولتی در قلب کشورهای اسلامی را فراهم کرد. همهٔ ادیان هم برای خودشان روایت‌های جعلی تاریخی ساخته‌اند و می‌سازند.

برای همین می‌گویم باید خیلی با احتیاط برخورد کرد؛ اینکه هر وقت اتفاق خوبی در تاریخ بیفتد، آن را دلیل بر حقانیت یک جنبش سیاسی و اجتماعی بگیریم، چیز درستی نیست.

این حرف را برای این زدم که یهودی‌ها برتری دولت اسرائیل بر مسلمان‌ها در جنگ‌هایی را که با مسلمان‌ها کرده‌اند، قطعاً نتیجهٔ امداد الهی می‌دانند، مثل این تکه‌ها در تورات؛ نتیجهٔ این می‌دانند که چون به سرزمینشان برگشتند و آدم‌های خوبی شدند، یا به اندازهٔ کافی در جنگ جهانی دوم زجر کشیدند، خداوند از آن‌ها حمایت می‌کند. ولی نکته‌ای که می‌خواستم بگویم این است که اصلاً باید تردید داشته باشیم که کل این ماجرا چقدر ماجرایی دینی است و چقدر ماجرایی سیاسی و بین‌المللی که به دلایل حساب‌شده‌ای از سوی بعضی از نیروهای سیاسی غربی پشتیبانی شده و پدید آمده است.

نمی‌خواهم جواب خیلی قاطعی بدهم و بگویم اصلاً چیزی دینی نیست و فقط سیاسی است؛ ولی ماجرای تشکیل دولت اسرائیل لزوماً نباید ماجرایی دینی به معنای مثبت تلقی شود. این جنگ‌ها، با فجایعی که در آن‌ها بوده و هست، و نوع رفتار انگلیس و نوع رفتار اسرائیل مثلاً با مردم مسلمان، همه نشانهٔ غیردینی‌بودن و ناحق‌بودن این گرایش است.

به هر حال وارد بحث‌های سیاسی و بحث‌های روز جامعهٔ یهودی نمی‌شوم؛ فقط چون این سؤال در کلاس مطرح شد که آیا نمی‌شود برتری اسرائیلی‌ها را توجیه دینی و به معنای حقانیتشان تفسیر کرد یا نه، سعی کردم بگویم که اساس دینی‌بودن ماجرای تشکیل اسرائیل کمی زیر سؤال است، و مطلقاً ربطی هم به زجرهای جنگ جهانی دوم نداشته است؛ این ایدهٔ خیلی قدیمی‌ای است و اسرائیلی‌ها به هر حال این کار را انجام می‌دادند.

فکر می‌کنم دارد لازم می‌شود که این بحث‌ها را کنار بگذاریم؛ تقریباً حرف‌هایی را که می‌خواستم بزنم زده‌ام.

دربارهٔ ادامهٔ بحث‌ها پس از یهودیت هم تقریباً تصمیمم را گرفته‌ام؛ دست‌کم از نظر موضوع، اینکه موضوع، سورهٔ دیگری از قرآن باشد.

بگذارید علت تصمیمم را بگویم. کلاً کمی احساس می‌کنم هرچقدر سعی کردم بحث‌های یهودیت را به‌نوعی به قرآن نزدیک کنم، نوع این بحث‌ها بحث‌هایی نیست که شخصاً خیلی به آن‌ها علاقه داشته باشم. کلاً وقتی مثلاً دربارهٔ یک سوره صحبت می‌کنم، احساس بهتری دارم.

فکر می‌کنم کار مفیدتری انجام می‌دهم تا اینکه مثلاً دربارهٔ نفی عقاید عدهٔ دیگری که چیزهایی می‌گویند حرف بزنم. پیشنهادی کرده بودم که جلساتی بگذاریم که اصلاً خارج از موضوع قرآن باشد و به‌طور کلی کمی دربارهٔ اشکال‌های دینی بحث کنیم؛ اگر هم بخواهیم این کار را بکنیم، بهتر است پس از یک سری بحث‌های قرآنی باشد. به اندازهٔ کافی در این جلسات بحث غیرقرآنی بوده است؛ فکر می‌کنم برگردیم و یک بحث قرآنی بکنیم، و شاید بعداً در ادامه بحث‌هایی خارج از این موضوع هم بکنیم.

کلاً تلاشم این بود که بحث‌های یهودیت را طوری پیش ببرم که، به‌جز آن هدف اولیه، یعنی اینکه فضای ذهنی یهودی‌ها را تا جای ممکن خوب بشناسید، تفاوتشان را با مسلمان‌ها و مسیحی‌ها احساس کنید و ببینید اصلاً چگونه به دنیا نگاه می‌کنند و دین از نظرشان چه معنایی دارد، که در جلسات اول سعی کردم این کار را بکنم، بیشترین تلاشم این بود که بحث‌هایی مطرح کنم تا وقتی قرآن را می‌خوانید و به بحث‌های مربوط به اهل کتاب و بنی‌اسرائیل می‌رسید، ضرورت محتوای بحث‌ها را درک کنید.

یعنی سؤال‌هایی در ذهنتان پدید آمده باشد و ببینید که در آن آیات این سؤال‌ها به‌نوعی مطرح می‌شوند و جواب داده می‌شوند، و بحث‌ها همان بحث‌هایی است که باید مثلاً بین مسلمان‌ها و یهودی‌ها وجود داشته باشد. سعی کردم بحث‌ها را همان‌گونه پیش ببرم که فکر می‌کنم قرآن سعی می‌کند این کار را انجام دهد.

یعنی قرآن از انحراف‌ها و تفکرهای نادرست بنی‌اسرائیل و اهل کتاب استفاده می‌کند و آن‌ها را برای مسلمان‌ها بیان می‌کند، چون این‌ها همان خطرهایی است که جامعهٔ اسلامی را در آینده تهدید می‌کند یا می‌کرد، و به نتیجه هم رسید.

یعنی مدام سعی کردم هر جا نگاهی را که یهودی‌ها دارند و نوع استدلال‌هایی را که می‌کنند نشانتان دهم، نشان دهم که مسلمان‌ها هم مشابه همین حرف‌ها را می‌زنند. مثلاً یادتان باشد که همین بحث استدلال‌های عقلی دربارهٔ تحریف یا عدم تحریف قرآن را از اینجا واردش شدیم که یهودی‌ها عیناً استدلال‌های مشابهی برای عدم تحریف تورات دارند.

در حالی که از زمین و آسمان دلیل می‌بارد که تورات کتابی صددرصد بی‌سند است و در طی قرن‌ها مدام بازنویسی شده، الا و بلا می‌گویند که این عین کلام خداست و موسی آن را برای ما آورده است.

حاضر نیستند بگویند یک کلمه از پنج فصل اولش از غیر خداست. هرچقدر هم برایشان دلایلی بیاورید که به‌وضوح نشان می‌دهد این‌طور نیست، دلایل عقلی می‌آورند که مگر می‌شود کلام خدا تحریف شده باشد؟

خیلی وقت‌ها وقتی حرف‌های یهودی‌ها را می‌شنوید، می‌بینید که چطور این نوع نگاه‌کردن و این نوع استدلال‌کردن آن‌ها را به گمراهی کشانده است؛ باید بتوانید برگردید و استدلال‌های مشابهی را که مسلمان‌ها کرده‌اند و می‌کنند به‌نوعی تصحیح کنید.

اگر یهودی‌ها همیشه با این احساس زندگی می‌کنند که قوم مورد حمایت خداوندند، مسلمان‌ها هم همین احساس را دارند و شیعیان هم همین احساس را دارند.

موضوع این است که مسلمان‌ها فکر می‌کنند اعتراض به یهودی‌ها، که چرا فکر می‌کنند قوم خدا هستند، این است که چرا آن‌ها فکر می‌کنند قوم خدا هستند؛ ما قوم خدا هستیم!

مثلاً قرآن ایراد می‌گیرد که این‌ها می‌گویند ما مثلاً ابناء خداوند و احبای خدا هستیم؛ یا آن آیهٔ جالبی که در سورهٔ بقره هست و می‌گوید این‌ها می‌گویند باید یهودی شوید تا رستگار شوید و مسیحی‌ها می‌گویند باید مسیحی باشید تا رستگار شوید. مسلمان‌ها فکر می‌کنند ایراد این حرف این است که نه، باید مسلمان باشید تا رستگار شوید، و آن‌ها چرا این حرف را می‌زنند؟ در حالی که همهٔ ایرادی که گرفته می‌شود این است که این حرف اساساً غلط است.

جوابش این است که هر کس به خدا و آخرت ایمان داشته باشد و کار خوب بکند، رستگار می‌شود؛ مهم نیست مسیحی باشد، یهودی باشد یا مسلمان، و الی آخر. قرآن این حرف را می‌زند، نه آنچه آن‌ها می‌گویند. مثلاً فرض کنید مسلمان‌ها می‌گویند: «بله، استدلال عقلی آن‌ها که تورات تحریف نشده غلط است، چون تورات کتاب آخر نیست؛ قرآن کتاب آخر است که باید محفوظ بماند و این استدلال عقلی دربارهٔ قرآن کار می‌کند که مگر می‌شود قرآن تحریف شده باشد؟»

من مرتب سعی کردم همین نگاه را منتقل کنم. حتی شما که به این جلسات می‌آیید، و اصولاً شرکت در این جلسات نشان می‌دهد که نسبت به بعضی از عقاید مرسوم آدم‌های کمی انعطاف‌پذیرتری هستید، چون اینجا خیلی از عقایدی که گفته می‌شود عقاید مرسوم نیست، باز به نظر من در همین جلسات مقاومت وجود داشته و دارد نسبت به اینکه بعضی از ایرادهایی که قرآن به یهود و مثلاً نصارا می‌گیرد، عیناً دربارهٔ مسلمانان صدق می‌کند.

یادآوری موضع تحریف

اصلاً این‌ها در قرآن ذکر می‌شود نه برای اینکه یهودی‌ها بخوانند، بلکه برای اینکه مسلمان‌ها سرنوشت بنی‌اسرائیل را ببینند و بفهمند چه مشکلاتی بوده و مشابه آن کارها را نکنند؛ و ما مشابه همهٔ آن کارها را کرده‌ایم و می‌کنیم.

به هر حال از اینکه این بحث‌ها را این‌گونه می‌کنم، خودم خیلی احساس خوبی ندارم، چون دارم دربارهٔ حرف‌های غلط حرف می‌زنم؛ هرچند ضروری است. ولی احساسم این است که بسیاری از این حرف‌ها، مثلاً گاه‌گداری که به انحراف‌هایی در جامعهٔ دینی خودمان اشاره می‌کنم، حرف‌هایی تاریخ‌مصرف‌دار است؛ یعنی ممکن است پنج سال دیگر اصلاً چنین حرف‌هایی نباشد.

مثلاً این اتفاقی که در ۱۰ ۱۵ سال اخیر افتاده، که یک دفعه صدای جمعیت‌هایی که بیشتر از خدا و پیغمبر به امام زمان اهمیت می‌دهند در جامعهٔ ما خیلی بلند شده، و مثلاً در سال‌های اخیر در این مجامع دینی یک عالمه حرف از روایت‌های عجیب و غریب دربارهٔ علائم ظهور زده می‌شود که دست‌کم به این شدت مطرح نبود. من یک جلسه را به صحبت دربارهٔ آن اختصاص دادم، ولی گاهی واقعاً وقتی به خانه می‌روم فکر می‌کنم کاملاً ممکن است دو سه سال دیگر این موضوع کلاً منتفی شود.

چون پایه‌ای بیش از یکی دو سه سال ندارد؛ آدم فکر می‌کند این خیلی مثل اتفاقی گذراست که در یک جامعهٔ دینی افتاده و حتی اگر کسی اقدامی هم نکند، مثلاً خودبه‌خود پس از مدتی فروکش می‌کند و محو می‌شود.

به هر حال این نوع حرف‌هایی که دربارهٔ اشکال‌های مسلمان‌ها و جامعهٔ دینی خودمان می‌زنم، به نظرم خیلی تاریخ‌مصرف‌دار می‌رسد؛ در حالی که حرف‌هایی که دربارهٔ قرآن می‌زنیم تاریخ‌مصرف‌دار نیست. یعنی وقتی مثلاً دربارهٔ سوره‌ای از قرآن حرف می‌زنم، احساس نمی‌کنم ممکن است دو سه سال دیگر این حرف‌ها از بین برود.

به هر حال سعی کردم احساس خودم را کمی بیان کنم: در این چند جلسهٔ اخیر خیلی این حس را داشتم که دارم دربارهٔ چیزهایی حرف می‌زنم که مطمئن نیستم ارزشش را داشته باشد که آدم خیلی دربارهٔ آن‌ها حرف بزند.

بگذارید نکته‌ای را بگویم؛ شاید جایی به این موضوع اشاره کرده باشم و یادم نیست در این جلسات بوده یا نه. کتاب معروفی از Engels وجود دارد؛ Engels نفر دوم پس از Marx در جریان مارکسیسم است.

کتابی هست به اسم Anti-Dühring که Engels علیه Dühring نوشته است. فکر می‌کنم الان اگر از مردم دنیا بپرسید Dühring که بوده، تنها چیزی که دربارهٔ Dühring می‌دانند این است که Dühring کسی بوده که Engels علیه او کتاب نوشته است.

مارکس، انگلس و Anti-Dühring

Engels خودش در جریانات فکری قرن پس از خودش، به دلیل همراهی‌اش با Marx، آدم مهمی شد؛ و انگلیسی‌ها دوست دارند سهم Engels را در مارکسیسم زیاد کنند.

مارکسیست‌های انگلیسی دوست دارند بگویند خیلی از ایده‌های Marx را Engels به او داده است. اگر روزی مارکسیسم کلاً به‌عنوان جنبشی افتضاح در دنیا جا بیفتد، احتمالاً آلمانی‌ها می‌گویند این‌ها ایده‌های Engels بوده و انگلیسی‌ها می‌گویند نه، ایده‌های Marx بوده است.

فعلاً در جنبش‌های چپ و مارکسیستی، مارکسیست‌های انگلیسی کلاً سعی می‌کنند نقش Engels را خیلی پررنگ نشان دهند. به هر حال نکته این است که Dühring آدمی بود که در آن زمان مقالاتی می‌نوشت، و شاید واقعاً آدم احساس می‌کند Engels وقتش را تلف کرد که کتابی دربارهٔ Dühring نوشت و بیشتر Dühring را با این کتاب جاودانه کرد؛ وگرنه اصلاً ما چه می‌دانستیم که آدمی مثل Dühring وجود داشته و چه گفته است.

خیلی وقت‌ها این‌طور است. یعنی الان متفکرانی در این سطح در جامعهٔ ایران وجود دارند که ممکن است کسی احساس کند لازم است با حرف‌هایی که این‌ها می‌زنند مثلاً مقابله‌ای کنیم، و کاملاً ممکن است این هم از همین نوع باشد.

نمی‌خواهم اسم ببرم، ولی در میان روشن‌فکرهای دینی ما، مخصوصاً کسانی که به آن‌ها روشن‌فکر دینی می‌گویند، اصولاً خیلی‌ها شبیه دورینگ‌اند. یعنی فکر می‌کنم این‌ها تقریباً یک کلمه حرف نزده‌اند که بماند. ممکن است اتفاقاً انحراف‌هایی که در دل جامعهٔ سنتی ما هست خیلی مهم‌تر باشند، چون سابقهٔ تاریخی دارند و ممکن است به این راحتی هم از بین نروند.

ولی این نوع انحراف‌هایی که در جامعهٔ روشن‌فکری دینی ما هست، احتمالاً بعضی‌هایشان ۵ سال دیگر اصلاً کسی این حرف‌ها را نمی‌زند و ممکن است به بسیاری از این حرف‌ها با دید تمسخر نگاه کنند؛ مثلاً حرف‌هایی که آقای سروش می‌زنند.

حالا بدترش هم هست؛ حالا که از سروش اسم بردم، از یک نفر دیگر هم اسم ببرم. یک بار خارج از جلسه حرف آقای مجتهد شبستری شد و کسی به من گفت مجله‌ای هست که ایشان در آن عقاید خودشان را بیان کرده‌اند. واقعاً وحشتناک است؛ وحشتناک است. نمی‌دانم؛ مثلاً به‌نوعی هرمنوتیک است، نمی‌دانم. وحشتناک است.

سروش و مجتهد شبستری

به نظر من باز صد رحمت به دکتر سروش. من همیشه این را سهم مهم دکتر سروش دانسته‌ام؛ نه اینکه خود این ایده، ایدهٔ مهمی باشد، ولی بالاخره اینکه کسی در مقامی باشد، نفوذی داشته باشد و حرفی را آن‌قدر تکرار کند که جا بیفتد، کار مهمی است.

نه به‌عنوان مثلاً کاری مهم از نظر فکری و فرهنگی، بلکه به‌عنوان کاری اجتماعی. گاهی ممکن است ایده‌ای در کتاب‌های فلسفی باشد، ولی در جامعه جا نمی‌افتد؛ و کسی ممکن است بتواند با ابزار ادبیات، یا به هر طریقی، از سیاست استفاده کند و ایده‌ای را جا بیندازد.

فکر می‌کنم اصرار دکتر سروش خیلی مؤثر بود در اینکه حتی جامعهٔ سنتی ایران هم تفکیک دین و معرفت دینی را پذیرفته است؛ اینکه آنچه من از دین می‌فهمم اسمش معرفت دینی است و چیزی هم به اسم دین هست. معرفت دینی لزوماً مقدس نیست؛ ممکن است من بد فهمیده باشم. دین است که مقدس است.

یادم هست یک بار در همین جلسات گفتم که برای من خیلی لذت‌بخش است که گاهی می‌بینم روحانیونی که کاملاً از دیدگاه سنتی در تلویزیون حرف می‌زنند، هم عبارت معرفت دینی را به کار می‌برند و هم تفکیک دین و معرفت دینی را رعایت می‌کنند.

یعنی به نظر می‌آید دیگر این در حوزه‌های ما خیلی جاافتاده است؛ واقعاً این‌طور نیست که ۲۰ سال پیش اگر می‌رفتید و این حرف را می‌زدید چنین بود. بالاخره این تأثیر مثبتی است که دکتر سروش گذاشته است.

ولی من واقعاً عقاید آقای مجتهد شبستری را خیلی نشنیده بودم و خیلی پیگیری نکرده بودم؛ مقاله‌ای را که ایشان اصول مطالب خودشان را در آن مطرح کرده بودند خواندم و فکر می‌کنم اوضاع از دورینگ هم بدتر است.

واقعاً لازم نیست کسی به بعضی از این حرف‌ها جواب بدهد؛ چون چیزی در آن‌ها نیست، احتمالاً کسی دنبالش را نمی‌گیرد. یعنی وقتی خود آقای مجتهد شبستری از دنیا بروند، در سال‌های آینده این مثل چیزی است که آب می‌شود و در زمین فرو می‌رود.

بعید می‌دانم تحت تأثیر این حرف‌ها اصلاً جنبشی فکری راه بیفتد. در این جلسات همیشه به این عنوان از دکتر سروش اسم برده شده که حرف‌هایی که می‌زند به نظر من خیلی جالب نیست و درست نیست؛ البته جالب‌بودنش را نمی‌دانم، ممکن است جالب باشد. ولی کم‌کم دارم می‌فهمم که در میان روشن‌فکرهای دینی، سطح دکتر سروش خیلی بالاست.

فعالیت‌هایشان را خیلی پیگیری نکرده‌ام. بگذریم از اسم بردن. آدم اگر چیزی می‌خواهد بگوید، باید کلاً واردش شود و توضیح دهد؛ اینکه فقط اسمی را ببرم و مثلاً علیه او تبلیغات منفی کنم، خیلی جوانمردانه نیست. بگذریم. مطمئنم که علیه آقای مجتهد شبستری هیچ سخنرانی‌ای نمی‌کنم. وارد این بحث انحرافی نشویم.

بگذارید چند نکته دربارهٔ مسائلی که می‌گفتم را ادامه دهم. فکر می‌کنم بحث یهودیت را جمع‌بندی و تمام کنم و به همان فعالیت کمی مرسوم‌تر خودمان برگردیم، یعنی اینکه دربارهٔ یک سورهٔ قرآن بحث کنیم. مثلاً کاندیدی که الان در ذهنم هست سورهٔ حج است، ولی این‌طور نیست که تصمیم قطعی گرفته باشم؛ یا مثلاً سورهٔ مؤمنون.

قرآن را که همین‌طوری نگاه کردم، دیدم جایی گپ بزرگی هست؛ یک مجموعه سوره پشت سر هم هست که دربارهٔ هیچ‌کدامش صحبت نکرده‌ایم. فکر کنم مثلاً پس از سورهٔ یوسف تا سورهٔ مریم هیچ سوره‌ای نیست، و وسطش سوره‌هایی مثل حج و مؤمنون است که سوره‌های جالبی هم هستند. خلاصه سه چهار سوره در نظرم هست که یکی‌اش را انتخاب می‌کنم.

ویژگی سورهٔ حج این است که در آن دربارهٔ دو حکم مهم شریعت اسلامی بحث می‌شود، و ما معمولاً در جلساتمان خیلی بحثی در رابطه با شریعت نکرده‌ایم که به‌نوعی فلسفهٔ احکام محسوب شود.

از این نظر برای من جاذبه دارد که دربارهٔ چنین سوره‌ای بحث کنیم که به‌طور خیلی عمیقی فلسفه‌ای و احکامی را مطرح می‌کند. سورهٔ مؤمنون و حج واقعاً خودشان مستقلاً سوره‌های جالبی هستند؛ سورهٔ حج و آن اطراف، رعد و ابراهیم و حج، به نظرم کلاً سوره‌های جالبی‌اند. تصمیم قطعی این است که بحث بعدی‌مان پس از یهودیت یک سوره باشد.

بگذارید به آن موضوعی برگردم که جلسهٔ قبل گفتم؛ دو چیز وجود دارد.

انتخاب سوره بعدی

پس از بیان یهودیت، یک نکته این است که انگار در این جلسات داریم سعی می‌کنیم بحثی را با یهودی‌ها پیش ببریم. انگار در فضای ذهنی خودتان فرض کنید یک یهودی کنارتان باشد؛ چگونه می‌توانید قانعش کنید که از عقایدش دست بردارد؟ و چگونه می‌توانید قانعش کنید که پس از یهودیت دو دین دیگر آمده است؟

ما با اصل یهودیت به‌عنوان یک دین مشکلی نداریم. مشکلی که داریم این است که این‌ها ادیان الهی پس از خودشان را نپذیرفتند. اساس بحثشان، وقتی می‌خواهند بحث منطقی کنند، به‌نوعی استناد به تورات و متون خودشان است.

سعی کردم بگویم که اولاً این متن‌ها متن‌های معتبری نیستند؛ ثانیاً نوع برداشتی که این‌ها از متن‌ها می‌کنند، از جمله دربارهٔ ظهور مسیح، که نکتهٔ اصلی در نپذیرفتن ادیان بعدی‌شان همین است، استدلال درستی نیست؛ چون غیر از مسئلهٔ تحریف متون، مسئلهٔ برداشت نادرست از متن هم هست.

نکته‌ای که پیش‌تر رویش تأکید کرده بودم این بود که یک منشأ مهم درک‌نکردن ادیان پس از یهودیت از سوی یهودی‌ها این است که درک درستی از مسئلهٔ تکامل دین، چه در زمینهٔ شریعت و چه حتی در زمینهٔ عقاید، ندارند.

وسط این بحث‌ها که دربارهٔ سورهٔ اسراء بحث می‌کردم، سعی کردم بگویم که حتی با استناد به قرآن می‌شود بیان کرد که واقعیت این است که در تورات حتی روی آخرت تأکید نمی‌شد. شریعت که متکامل است که هیچ؛ حتی عقاید دینی هم به تدریج بیان شدند.

این چیزی است که یهودی‌ها از نظر شکلی به‌شدت با آن مشکل دارند: اینکه چطور ممکن است ادیان بعدی آمده باشند و یکی شریعت را ملغا کرده و دیگری شریعت جدیدی آورده باشد. می‌گویند این قابل پذیرش نیست و معتقدند ادیان پس از آن‌ها دچار تناقض‌اند؛ از یک طرف یهودیت را به‌عنوان پیشینهٔ خودشان جزو ادیان ابراهیمی می‌پذیرند و از طرف دیگر شریعتشان مثلاً با شریعت یهود فرق می‌کند.

یکی دو جلسه سعی کردم توضیح دهم که مشکل اینجا متنی نیست؛ مشکل، درک نادرست از مفهوم شریعت و مسئلهٔ تکامل بشر است، یعنی جامعهٔ بشری به‌عنوان موجودی که در حال تکامل بوده، و مسئلهٔ تکامل شریعت.

جلسهٔ قبل هم آن بحث‌ها را دربارهٔ مسئلهٔ ظهور مسیح ادامه دادم که اتفاقاً به جامعهٔ دینی حال حاضر ما خیلی خیلی مربوط می‌شد، چون مسئلهٔ علائم ظهور در یهودیت هم خیلی وجود داشت و باعث گمراهی‌شان شد.

این یک شاخهٔ بحث بود: اینکه چگونه می‌توانیم بفهمیم یهودی‌ها چرا دچار مشکلی شدند که نتوانستند بفهمند ادیان بعدی ظهور کرده‌اند و واقعاً ادیان الهی‌اند. شاخهٔ دیگر بحث این بود که از مکانیسم‌های تحریفی که در یهودیت رخ داده استفاده کنیم و درکی پیدا کنیم از اینکه تحریف‌های مشابهی که در جامعه‌های دینی مسلمان‌ها رخ داده چیست.

بگذارید خاتمه‌ای برای آن بحث با یهودی‌ها بگویم؛ اینکه چگونه می‌شود یهودی‌ها را قانع کرد که دینشان دین درستی نیست. سعی کردم استدلال‌های آن‌ها را بگویم و اینکه اشکالشان در چیست، و استدلال‌هایی که از طرف مسیحی‌ها و مسلمان‌ها، مثلاً دربارهٔ ظهور مسیح، می‌تواند ارائه شود چیست. این‌ها نمی‌توانند استدلال‌های عقلی به معنای واقعی کلمه باشند؛ بحث‌ها بحث‌های تاریخی و متنی است.

نکته‌ای که الان می‌خواستم دربارهٔ آن صحبت کنم این است که جدای از حرف‌هایی که مسلمان‌ها و مسیحی‌ها و یهودی‌ها می‌زنند، یا هر سنتی که از جایی پا گرفته، اگر واقعاً بخواهید تحقیق کنید که جامعهٔ یهودی چرا ایمان دارد، چطور ایمان دارد و چرا استدلال‌های مثلاً مخالفان خودش را نمی‌پذیرد، مثلاً استدلال‌های واضحی که وجود دارد که متنی که در اختیارشان است تحریف شده و از حضرت موسی نیست، واقعیتش این است که اعتقادات یک جامعه، اعتقادات سنتی جامعه‌ای مثل جامعهٔ یهودی، و اصولاً یهودی‌بودن، یک انتخاب منطقی نیست.

منظورم این است که در جامعه‌ای سنتی از نوع یهودی‌ها، آدم‌ها با استدلال‌های عقلی یهودی نمی‌شوند که شما بخواهید با استدلال‌های عقلی و بحث‌هایی از این دست یهودی‌بودنشان را از آن‌ها بگیرید. معمولاً در جامعه‌ای سنتی، مکانیسم پذیرفتن سنت چیزهای دیگری است. می‌خواهم کمی دربارهٔ این بحث کنم که چرا یک یهودی نمی‌تواند از عقاید خودش دست بردارد.

هرچقدر هم بخواهید استدلال کنید، نمی‌توانید جامعهٔ یهودی را از نظر اعتقادی دچار فروپاشی کنید. دلیلش هم واقعاً این است که با این نوع بحث‌ها اعتقاد پیدا نمی‌کنند. وقتی می‌خواهید چیزی را از بین ببرید، باید ببینید علت پدیدآمدنش واقعاً چیست و سعی کنید آن علت را از بین ببرید. علت اعتقاد یهودی، بحث‌های عقلی‌ای نیست که شنیده است؛ بنابراین این‌گونه هم از بین نمی‌رود.

در یک جامعهٔ سنتی اعتقاد چگونه پدید می‌آید؟ سعی می‌کنم این حرف‌ها را کمی دربارهٔ یهودی‌ها توضیح دهم، ولی جامعهٔ سنتی دینی ما هم همین‌طور است و مسیحی‌ها هم همین‌طورند. همه‌جا سنت اصولاً با مکانیسم‌های خاص خود، خودش را تثبیت می‌کند، نه لزوماً با بحث‌های عقلی.

ببینید، چیزی که برای یک یهودی قابل پذیرش نیست این است که اگر یهودی باشید و بخواهید دین خودتان را ترک کنید، به یک معنا از نظر اعتقادی به همهٔ اجداد خودتان پشت می‌کنید.

ترک یهودیت و وفاداری به اجداد

وقتی آموزه‌های سنتی در جامعه به شما به ارث رسیده، مشکل این است که اگر حرف‌هایی که مسیحی‌ها می‌زنند درست باشد، پذیرفتنش از طرف یک یهودی به این معناست که اجداد جامعهٔ یهودی، مخصوصاً وقتی مسیحی‌ها می‌گویند مسیح واقعاً به دست یهودی‌ها کشته شد، یعنی آدم‌هایی که در زمان مسیح بودند و یهودی بودند و از نظر یهودی‌ها آدم‌های سرشناس و معتبری هستند، مرتکب قتل یک پیامبر شدند.

باید بپذیرند که تمام دانشمندان و علما و عرفای بزرگ یهودی از مسیح به بعد، همه آدم‌های گمراهی بودند. ببینید، ما در تاریخ یهود شخصیت‌هایی داریم.

می‌خواهم بگویم آن مانع احساسی که باعث می‌شود یک یهودی نتواند دین خودش را کنار بگذارد این است که علمای بزرگ و عرفای بزرگی وجود دارند که همه پس از مسیح‌اند و ادعاهای بزرگی دربارهٔ آن‌ها وجود دارد.

یک آدم یهودی با عشق به این آدم‌های باتقوایی بزرگ شده که مثلاً در راه خدا جان خودشان را از دست دادند و همهٔ عمر خودشان را در راه خدا صرف کردند. یعنی در تقوا و پاکی مثلاً فلان عالم یهودی هیچ شکی نیست.

یک یهودی شک ندارد که این‌ها آدم‌های پاک و مؤمنی بودند. حالا اگر یهودی‌ها مسیح را کشتند، این‌ها به‌نوعی آدم‌های اهل باطل بوده‌اند.

مثلاً فرض کنید الان در جامعهٔ اهل سنت، اساس مقاومت در مقابل شیعه‌شدن این است که اگر شیعیان راست می‌گویند، پس شیخین جنایتکار بوده‌اند. این‌ها دربارهٔ ابوبکر و عمر، شیخین پس از پیامبر، کم‌وبیش همان احساسی را دارند که شما مثلاً دربارهٔ حضرت علی دارید.

اگر شیعیان راست می‌گویند و پیامبر حضرت علی را به‌عنوان جانشین خودش منصوب کرده است، جامعهٔ اهل سنت که با عشق به عمر و ابوبکر بزرگ می‌شوند، با سد احساسی بزرگی در مقابل پذیرش حرف مخالف مواجه است.

حرفی که می‌زنم، و خیلی نمی‌خواهم دربارهٔ آن بحث کنم، این است که عقاید سنتی این‌گونه پابرجا می‌مانند؛ یکی از مکانیسم‌هایش این است که شما از بچگی دربارهٔ شخصیت‌های تاریخی احساساتی پیدا می‌کنید؛ احساسات خیلی عمیقی که حتی ممکن است پاک‌بودن خود شما اصلاً تحت تأثیر داستان‌هایی که دربارهٔ پاکی فلان آدم شنیده‌اید پدید آمده باشد.

کسی ممکن است به دلیل علاقهٔ شدیدی که به حضرت عمر داشته، مثلاً عالم و آدم خوبی شده باشد. حالا شما به او می‌گویید این‌ها جنایتکار بودند؛ بزرگ‌ترین جنایتکاران تاریخ‌اند که مثلاً پس از پیامبر خلافت را غصب کردند. این احساسات است که مانع می‌شود.

علت اینکه این حرف‌ها را می‌زنم این است که یهودی‌ها واقعاً موضع خیلی غیرمنطقی‌ای دارند؛ اینکه حرام است دربارهٔ اسناد و مدارک تورات تحقیق شود. موضع یهودی‌ها در مقابل این‌همه تحقیقات زبان‌شناسانه و تاریخی دربارهٔ عدم سندیت تورات این است که جواب نمی‌دهند و می‌گویند این‌ها کارهای شیطانی است.

جامعه‌ای در دنیا زندگی می‌کند، یک جامعهٔ دینی، که رسماً غیرمنطقی حرف می‌زند و کاری به کار مثلاً محافل آکادمیک ندارد. مسلمان‌ها این‌طور نیستند؛ مسلمان‌ها نمی‌آیند محکوم کنند و بگویند: «آقا، چرا رفتید اسناد و مدارک مربوط به قرآن را بررسی کردید؟»

مسیحی‌ها هم کم‌وبیش؛ هرچند ما مسیحی‌ها را خیلی محکوم می‌کنیم که بحث‌هایشان از منطق دور است و ایمان را غیرعقلی و ضدعقل می‌دانند، باز با این حال برخورد خود جامعهٔ مسیحی را با عقاید ضدمسیحی خیلی خیلی منطقی‌تر می‌بینید. لااقل بخش عمده‌ای از جامعهٔ مسیحی همیشه واکنش‌های منطقی نشان می‌دهد و سعی می‌کند جواب بعضی از اشکالات را بدهد.

در این بحثی که مطرح می‌کنم، واضح است که جامعهٔ یهودی اصولاً با استدلال منطقی خیلی سروکار ندارد. هرچقدر هم الان این بحث‌ها را کش بدهم، استدلال منطقی بیاورم، مدام دربارهٔ عدم سندیت تورات صحبت کنم، یا بگویم اصلاً این تورات آن معنایی را که آن‌ها از آن استنباط می‌کنند نمی‌دهد، این‌ها به درد مواجهه با یهودی‌ها نمی‌خورد؛ چون در برابر از دست دادن ایمانشان موانع خیلی خیلی زیادی هست.

آن هم این است که تاریخی پشت سرشان هست که جداشدن از ایمان یهودی به معنای نفی همهٔ آن تاریخ است، و این تاریخ برایشان تاریخی مقدس است.

این‌گونه بار می‌آیند که ده‌ها عالم دینی به آن‌ها معرفی می‌شود که اسوهٔ تقوا و علم و مثلاً عرفان بوده‌اند. من از این خطر حرف می‌زنم، و در هر جامعهٔ سنتی این خطر وجود دارد: بر اساس اعتقادات خودشان افراد مقدس را شناسایی می‌کنند و بعد اعتقاد به مقدس‌بودن آن افراد، اعتقاداتشان را به‌نوعی پابرجا نگه می‌دارد. من خیلی خیلی وقت پیش، در یک دورهٔ دیگر، اسمی هم برای این موضوع گذاشتم.

یعنی آن افراد به دلیل درست‌بودن اعتقادات مقدس‌اند، و درست‌بودن این اعتقادات هم به‌نوعی برمی‌گردد به اینکه مگر می‌شود آن آدم‌ها همه اشتباه کرده باشند؟ مثلاً به این چیزها دور هرمنوتیکی می‌گویند، یا دور فلان چیز؛ من یک بار گفتم اسم این را بگذاریم دور سنتی. سنت بر اساس این دور بنا می‌شود: آدم‌های خوب این‌ها هستند؛ چون این‌ها خوب‌اند، پس حرف‌های ما درست است.

الان دارید با علمای شیعه بحث می‌کنید و می‌گویید: «آقا، این حکم مثلاً جزو احکام تحریف‌شده است.» مگر می‌شود شیخ طوسی اشتباه کرده باشد؟

تقلید و خطای علما

همین که این در کتاب شیخ طوسی آمده، و شیخ طوسی آدم بزرگی است و نمی‌شود اشتباه کرده باشد، کافی است. در تمام سنت‌ها دست‌کم چند آدم خیلی مهم وجود دارند که نمی‌شود راحت آن‌ها را کنار گذاشت و حرف زد. نمونهٔ خیلی واضحش به نظر من در اهل تسنن وجود دارد، و آن احترام غیرقابل وصفی است که برای صحابه قائل‌اند؛ این احترام نامعقولی که اهل سنت برای صحابه قائل‌اند.

از این جهت می‌گویم نامعقول که وقتی به اهل سنت می‌گویید: «آقا، شما همهٔ این صحابه را مقدس می‌دانید، در حالی که این‌ها پس از چند سال همه با هم جنگیدند؛ چطور همه برحق‌اند و همه مقدس‌اند؟»، جوابی از اهل سنت نمی‌شنوید، غیر از اینکه «به ما نیامده که دربارهٔ این چیزها حرف بزنیم».

نه، نمی‌شود گفت به ما نیامده که دربارهٔ این چیزها حرف بزنیم. به‌وضوح پس از پیغمبر میان این‌ها شکاف ایجاد شد و همدیگر را زدند و کشتند؛ بنابراین نمی‌شود همه‌شان مقدس باشند. میانشان بعضی‌ها مقدس‌اند و حتماً تعدادی‌شان به دلیل این جنگ‌هایی که پیش آمده نامقدس‌اند. مقدس‌ها با همدیگر نمی‌جنگند.

ممکن است هر دو طرف یک جنگ نامقدس باشند، ولی نمی‌شود هر دو طرف مقدس باشند. در میان یهودی‌ها این فضا به‌شدت وجود دارد: تاریخ مقدسی از افراد پس از حضرت مسیح، از عرفا و علمایشان، دارند و نمی‌توانید به‌راحتی به آن‌ها بگویید: «آقا، همهٔ این‌ها آدم‌های منحرفی بودند، از این جهت که نمی‌فهمیدند مسیح ظهور کرده است.»

به این نکته‌ای که می‌گویم، یادم نیست به چه مناسبتی، قبلاً هم اشاره کرده‌ام: کلاً مکانیسم شهیددادن و قربانی‌دادن مکانیسمی است که رسماً برای تثبیت عقاید استفاده می‌شده و می‌شود.

ببینید، چرا پای بت‌ها قربانی می‌کردند؟ برای اینکه وقتی مثلاً یک جامعهٔ روستایی پای بت خودش آدمی را سر می‌برد، دیگر نمی‌تواند به‌راحتی قبول کند که این بت هیچ نیست و موهوم است. آن‌وقت جواب خانوادهٔ شهدا را چه کسی می‌دهد؟

پیرمردی که سه پسر خودش را زیر این بت سر بریده‌اند، حالا پیغمبری می‌آید و می‌گوید: «بابا، این بت اصلاً یک مجسمه است؛ خودتان ساخته‌اید، هیچ نیست.» چطور ممکن است این جامعه بپذیرد که هر سال کسی را پای این بت کشته است؟ بعضی‌ها داوطلبانه کشته شدند و شهید شدند؛ این‌طور هم فکر نکنید که به زور می‌گرفتند و می‌کشتند.

در یک جامعهٔ بت‌پرست که قربانی می‌کرد، شاید غالباً حتی این‌گونه بوده که کسی که قربانی می‌شد داوطلبانه می‌رفت؛ به هر حال همه‌شان به‌نوعی به زندگی پس از مرگ هم اعتقاد داشتند؛ اینکه اگر کسی را اینجا سر ببرید، مثلاً خیلی خوشبخت می‌شود.

وقتی یک جامعهٔ سنتی قربانی می‌دهد، اعتقاداتش تثبیت می‌شود. یهودی‌ها دینی سنتی دارند که ۲۰ و خرده‌ای سابقه دارد و زیاد شهید و قربانی داده‌اند. حالا پذیرش این دربارهٔ همهٔ آدم‌هایی که از جایی به بعد بودند و همهٔ زجرهایی که کشیدند؛ یعنی اینکه به یک جامعهٔ یهودی بگویید: «بابا، تمام این زجر ۲۰ ساله‌ای که پس از فروپاشی معبد کشیدید، اصلاً بیخود بوده است»، برایشان بسیار دشوار است.

یهودی‌ها به آن معنا قربانی نمی‌دهند که کسی را پای بتی بکشند، ولی زجر زیادی می‌کشند؛ مثلاً به دلیل اینکه شریعت را رعایت می‌کنند، به‌عنوان اقلیت در جوامع دیگر. در یکی از کتاب‌هایی که اینجا معرفی کردم، عبارتی نقل می‌شود که آدمی در قرون وسطی به مسیحی‌ها اعتراض می‌کند که این رفتاری که شما با یهودی‌ها می‌کنید، درست نیست آدم با سگ هم بکند.

عده‌ای در طول تاریخ ۲۰ سال در جوامع مسیحی زندگی کردند و واقعاً ۱۷۰۰ سالش را مثل سگ زندگی کردند؛ در گتوها، با بیشترین توهین و بیشترین محدودیت، و در همان حال شریعت را هم رعایت می‌کردند.

پذیرش اینکه کل این ماجرا در اثر اشتباه پدید آمده، سخت است؛ یهودی‌ها می‌گویند ما همهٔ این کارها را برای خدا کردیم. اگر یک یهودی بپذیرد که همهٔ اجدادش که مثل سگ زندگی کردند، بیخود زندگی کردند و باید مسیحی می‌شدند؛ منظورم این است که این به‌نوعی همان حس و فضای قربانی‌دادن است.

یعنی وقتی برای یک سنت و یک چیزی خیلی مایه می‌گذارید، بعد نمی‌توانید به‌راحتی از آن دست بردارید، و نسل‌های بعد هم دیگر نمی‌توانند از آن دست بردارند. یهودی‌ها گرفتار تاریخی خون‌بار و پر از زجر و عذاب‌اند، مخصوصاً پس از ظهور مسیح، که پذیرفتن اینکه همهٔ کارهایی که کردند بیخود بوده، برایشان به‌نوعی از مردن بدتر است.

بنابراین حاضرند بمیرند ولی قبول نکنند که در کل این ۲۰ سال دچار اوهام بودند و مسیح واقعاً ظهور کرده و آن‌ها نپذیرفتند. می‌خواستم به این اشاره کنم که کلاً این مفهوم قربانی به‌عنوان تثبیت‌کنندهٔ سنت در تمام جوامع وجود داشته، حتی انگار به‌نوعی آگاهانه.

هرچه بیشتر قربانی بدهید، اعتقادات مردم محکم‌تر می‌شود، چون بعداً آدم‌هایی که اینجا هستند، فامیل‌هایشان مثلاً قربانی شده‌اند. نمی‌دانم؛ من همیشه فکر می‌کنم در جوامعی از این دست چقدر طبیعی است که جامعه به‌شدت علیه پیامبرانی که ظهور می‌کردند موضع بگیرد.

چون این پیامبران در واقع تمام این خون‌هایی را که ریخته شده بود و طلاهایی را که داده شده بود زیر سؤال می‌بردند. چنین مکانیسم‌هایی وجود داشت؛ قربانی انسان که همه‌جا نبوده، ولی به هر حال مردم محصولات خودشان را برای بت‌ها می‌دادند.

هزینه مالی و تثبیت اعتقاد

از نظر مالی هم اینکه برای عقیده‌ای چیزی از مردم بگیرید و هزینه کنند، این هزینه‌کردن اعتقاد را تثبیت می‌کند؛ چون بعداً پذیرفتن اینکه کل این ماجرا برای هیچ بوده، خیلی سخت می‌شود.

پذیرش اینکه پسر خودم را اینجا قربانی کردم و این سنگ اصلاً هیچ نبوده است؛ پیامبران همین را می‌گفتند، اصلاً می‌گفتند کل این‌ها اوهام است.

یک نکته این است، و می‌خواستم رویش تأکید کنم، که اگر می‌بینید یهودی، یهودی می‌ماند، واقعاً به خاطر این است که جداشدن از یهودیت، با این‌همه هزینه‌ای که یهودی‌ها داده‌اند، از نظر احساسی خیلی سخت است.

به اضافهٔ اینکه آن دور هم وجود دارد. یعنی واقعاً پذیرش این برای یهودی‌ها سخت است که فلان عالم بزرگ، که شاید او را در حد پیامبران می‌دانند و پس از مسیح بوده، آدمی به‌نوعی گمراه بوده است؛ اصلاً تلمود و مانند آن همه حاصل فعالیت‌های چند تن از بزرگان یهود است. پذیرشش سخت است، چون این‌ها اصلاً با عشق به آن آدم‌ها بزرگ می‌شوند.

اصطلاحی هست که خیلی از آن بدم می‌آید و چند بار هم نقلش کرده‌ام، و در تلویزیون هم آدم مرتب می‌شنود که «ناف ما را با عشق به امام حسین بریده‌اند»؛ این را می‌گویند و خجالت هم نمی‌کشند. در حالی که ناف آن‌ها را هم با عشق به کسان دیگری بریده‌اند.

اینکه جایی به دنیا بیایم و از بچگی تعریف کسی را برایم بکنند؛ اگر آدمی بگوید به دلیل معرفتی که به مقام امام حسین پیدا کردم عاشقش هستم، ارزش دارد، نه اینکه چون نافم را با عشقش بریده‌اند.

اگر این استدلال اشکالی نداشته باشد که عشق من به ائمهٔ اطهار به خاطر این است که از وقتی به دنیا آمدم مثلاً محاسن آن‌ها را به من گفته‌اند، یهودی‌ها هم نافشان را با عشق به کسان دیگری بریده‌اند. خلاصه باید از این موضوع ناف کوتاه بیاییم و بگوییم مثلاً به این دلایل به ائمه اعتقاد داریم.

باید اعتقاداتمان مستقل از این باشد که چه کسانی آن را داشته‌اند؛ یعنی ارزش ائمه به این است که ادامهٔ پیامبری‌اند که به دلیل دیگری می‌دانیم برحق است. اول باید بفهمید که عقیده برحق است.

باید برایتان ثابت شود و بتوانید از آن دفاع کنید؛ بعد آدم‌هایی که از آن عقیده دفاع کردند و کشته شدند، آدم‌های مقدسی می‌شوند. نه اینکه چون به ما گفته‌اند این‌ها آدم‌های مقدسی هستند و دوستشان داریم، پس آن عقاید هم عقاید درستی است. این هم از انواع بالابردن هزینه است.

ببینید، هر سنتی برای اینکه خودش را حفظ کند، مخصوصاً وقتی غیرمنطقی است و دفاع منطقی ندارد، هزینهٔ تغییر دین را بالا می‌برد؛ مثلاً حکم ارتداد را مرگ اعلام می‌کند. اگر در فرهنگی بزرگ شده باشی که از اول به تو بگویند اگر مرتد شوی حکمت مرگ است، احتمالش کمتر است که از آن برگردی و این سنت پابرجا می‌ماند.

به هر حال چند نفر حاضرند چنین هزینه‌ای بدهند و مثلاً خطر مرگ را بپذیرند؟ در همهٔ سنت‌ها به‌نوعی کم‌کم هزینهٔ تغییر دین باید بالا برود. مسلمان‌ها هم این حکم را دارند؛ البته احتمالاً می‌دانید که همه ندارند و همه به آن معتقد نیستند. من دارم سعی می‌کنم دلایل غیرمنطقی یهودی‌بودن را توضیح دهم.

هرچقدر سعی کردم یهودیِ درون خودم را قانع کنم، قانع نمی‌شود. دارم افشا می‌کنم که دلیل قانع‌نشدنش منطق نیست، چیزهای دیگری است، مثل هر اعتقاد سنتی دیگر. بگذارید این قسمت را کمی بهتر بگویم.

یهودی‌هایی هستند که به شریعت خودشان عمل می‌کنند، واقعاً با تقوا زندگی می‌کنند و نتیجهٔ تقوای خودشان را هم در زندگی‌شان می‌بینند. یعنی وقتی مراسم روز شنبه را به‌خوبی انجام می‌دهند، نورانیتی را که انجام این مراسم در یک فرد یهودی ایجاد می‌کند، واقعاً در پایان روز حس می‌کنند؛ اثر مثبت شریعت و عبادت‌هایی را که می‌کنند در وجود خودشان می‌بینند.

تورات را می‌خوانند؛ حالا نمی‌دانم شما خلاصه چند درصد تورات را تحریف‌شده می‌دانید؛ من که درصدش را خیلی بالا نمی‌گیرم، مخصوصاً منظورم آن پنج فصل اول است. واقعاً وقتی تورات می‌خوانند، یا مسیحی‌ها وقتی انجیل می‌خوانند، نورانیتی که در این کتاب هست در آن‌ها نفوذ می‌کند. وقتی در مکان‌های مقدس خودشان عبادت می‌کنند، حضور در آن مکان مقدس تأثیر معنوی عمیقی بر آن‌ها می‌گذارد.

وقتی چنین چیزهایی می‌بینند، اگر به یک یهودی بگویید کلاً بر باطلی، پذیرشش برایش راحت نیست. یعنی یهودی‌ای که واقعاً به شریعت یهودی و مقررات اخلاقی‌ای که موسی وضع کرده عمل می‌کند و به نورانیت و معنویتی می‌رسد، که اگر عمل کنند می‌رسند، آن‌وقت پذیرش اینکه اصلاً برنامهٔ کل این یهودیت خراب است، برایش سخت می‌شود.

این خوب است؛ این بهترین دلیل اشتباهی است که کسی می‌تواند با آن یهودی باشد. اشتباه است، چون من به‌عنوان یک مسلمان پیامم به یهودی این نیست که شریعتت کلاً شریعت مزخرفی است، بلکه پیامم این است که شریعتت شریعتی الهی است.

بنابراین واضح است که عمل به شریعتی که موسی وضع کرده، و نکات اخلاقی و تقوایی که در آیاتش هست، نورانیت می‌آورد.

دارم می‌گویم این بهترین اشتباهی است که می‌توان کرد؛ اشتباه‌بودنش اشتباه است، ولی خوب است، چون به نظر من کسی می‌تواند به این دلیل یهودی باشد و در عین حال معتقد نباشد که ادیان پس از خودش دروغ‌اند.

یهودی بودن بدون نفی ادیان بعدی

کسی می‌تواند بگوید: «من در جامعهٔ یهودی به دنیا آمده‌ام؛ مطمئن نیستم که مسیح بوده یا نبوده، ولی مطمئنم این شریعتی که الان دارم شریعت موسی است. بدون اینکه لزوماً ادیان پس از خودم را نفی کنم، چون می‌دانم شریعتی الهی است، به آن عمل می‌کنم.» چنین کسی به یک معنای مثبت آدم دین‌داری است. برایش یقین حاصل نشده که مسیح بوده و مثلاً اسلام دین الهی است؛ نپذیرفته، چون واقعاً قانع نشده است.

یا شاید به اندازهٔ کافی هم تحقیق نکرده است؛ همهٔ آدم‌ها ضرورتاً نباید همهٔ عمرشان را صرف مطالعات ادیان کنند. یعنی در جامعهٔ دینی‌ای به دنیا آمده که این دین الهی است و شریعت موسی است، با درصدی خطا که در شریعت ما هم رخ داده است، و به هر حال حداکثر سعی‌اش را می‌کند که احکام الهی را رعایت کند.

موضع من این است، و فکر می‌کنم قرآن هم صراحتاً همین موضع را دارد، که آدمی که همین الان یهودی است و به شریعت خودش عمل می‌کند، به این دلیل یهودی است که به درستی ادیان دیگر یقین پیدا نکرده است.

واقعاً اگر در جامعهٔ یهودی باشید، نمی‌توانید به‌راحتی مثلاً درستی ادعای مسیح یا درستی ادعای مسلمان‌ها و قرآن را وارسی کنید. این‌طور نیست که چیزی بدیهی و پیش‌پاافتاده باشد که مثلاً یک روز وقت بگذارید و به آن برسید. مطمئناً وقتی در جامعه‌ای مثلاً یهودی بزرگ شده باشید، قرآن هم که به دستتان برسد و بخوانید، ممکن است خیلی جاهایش به نظرتان منطقی نرسد، چون فضای ذهنی‌تان چیز دیگری است.

مسلمان‌ها هم که خیلی برای ارائهٔ خوبی از دین اسلام زحمت نکشیده‌اند و میسیونر نداشته‌اند. میسیونرهای مسیحی هم واقعاً، به‌جز یک سری بحث‌های عاطفی، دست‌کم در مقابل یهودی‌ها نوع بحث‌کردنشان چندان کارساز نبوده است.

فعلاً این فرض را قبول کنید، که به نظر من فرض کاملاً درستی است: برای یک یهودی پذیرش اینکه مثلاً مسیحیت درست است و مسیح بوده، خیلی بدیهی نیست و به‌راحتی نمی‌تواند به این نتیجه برسد. اگر کسی با چنین ایده‌ای یهودی باشد، که «چون می‌دانم این شریعت الهی است به آن عمل می‌کنم و نتیجه‌اش را می‌بینم»، فکر می‌کنم اصولاً ایرادی ندارد.

چنین آدمی نمی‌آید با مسلمان‌ها و مسیحی‌ها بجنگد، اگر واقعاً به این ترتیب یهودی است؛ چون نمی‌گوید آن‌ها پیرو شیطان‌اند. فقط می‌گوید آنچه من به آن عمل می‌کنم شریعتی الهی است که درست هم هست.

فکر می‌کنم معنای اینکه اسلام اهل کتاب را به رسمیت می‌شناسد همین است؛ یعنی به رسمیت می‌شناسد که آدم‌های مسیحی و یهودی‌ای هستند که درک نکرده‌اند که دین اسلام یا مثلاً دین مسیحیت درست است، و با نهایت خلوص نیت و اعتقاد صادقانه به شریعت خودشان عمل می‌کنند.

به این معنا اعتبار دارند و خداوند هم با آن‌ها ارتباط دارد، و به رسمیت شناختن اهل کتاب، که مرتباً در قرآن می‌بینید، یعنی این. ولی یهودی‌ای که جزو اصول اعتقاداتش، پیش از هر چیز، این است که باید مسلمان‌ها و مسیحی‌ها را بکشد، دیگر موجود خیلی قابل تحملی نیست؛ به هر حال جایی کارش ایراد دارد. چون چگونه به این یقین رسیده که حرف‌هایی که درست‌اند، غلط‌اند؟

بگذریم. به هر حال دارم از چیز دیگری صحبت می‌کنم: همهٔ سنت‌ها بخشی از پایداری‌شان را از اینجا می‌گیرند. قسمتی از آن از هزینه‌گرفتن از مردم است و قسمتی هم از این است که سنت خلاصه چیزی به مردم می‌دهد.

همهٔ سنت‌ها، حتی سنت‌های غیرالهی، آیین‌هایی درست می‌کنند که مردم وقتی در آن‌ها شرکت می‌کنند لذت می‌برند، و وقتی لذت می‌برند به سنت علاقه‌مند می‌شوند؛ مثلاً همین عید نوروز خودمان، که البته سنتی دینی نیست.

چون نمی‌توانید به‌راحتی به مردمی که عید نوروز را از دوران بچگی همین‌طور رعایت کرده‌اند بگویید: «آقا، این را کنار بگذارید.» فرض کنید دین بود؛ فرض کنید عید نوروز جزو مراسم دینی یک شریعت بود.

قبول دارید که بچه‌ای که همیشه وقتی بهار می‌شد این کارها را کرده، به دلیل لذت و کیفی که در این مراسم بوده، به‌نوعی علاقه‌مند می‌شود؟ این در واقع برعکسِ آن هزینه‌کردن است.

اگر منطق را کنار بگذارید، یک سنت این‌گونه پایدار می‌ماند: یکی اینکه از مردم هزینهٔ زیادی بگیرد، تا تغییر دین از هر نظر برایشان هزینه داشته باشد؛ حکم مرگ صادر شود، از دین برگشتن به معنای انکار یک تاریخ، مثلاً انکار همهٔ اجداد، باشد و الی آخر.

از طرف دیگر هم می‌تواند لذت‌هایی ببخشد، که این لذت‌ها می‌توانند معنوی یا مادی باشند، و خودش را تثبیت کند. سنت مدرنی را که الان در اروپا هست، نمی‌توانید بشکنید.

فکر کنید الان می‌خواهید به یک اروپایی یا آمریکایی، که در این جامعهٔ مدرن و بدون دین زندگی کرده و بیشترین لذت‌هایی که در زندگی‌اش برده از چیزهایی بوده که مثلاً از نظر شریعت اسلام حرام است، بگویید که مبنای کل این زندگی اصلاً اشتباه است.

«تمام روابط خارج از شرعی که داشتی زنا حساب می‌شود و همهٔ چیزهایی که خوردی و خیلی کیف کردی، همه حرام بوده است» و الی آخر. یعنی تمام زندگی‌ات. این سنت بسیار قدرتمند مدرن، سنتی است که خیلی خیلی لذت می‌بخشد؛ هزینه نمی‌گیرد، ولی پابرجایی خودش را از این نوع دوم دارد.

سنت مدرن و لذت

یعنی انگار به‌طور منظم مراسم اجتماعی پدید می‌آورد و آزادی عمل‌هایی می‌دهد که مردم خیلی از آن‌ها کیف می‌کنند و طبعاً به آن پایبند می‌شوند، و به همین دلیل خیلی پایدار است.

به خاطر همین لذت زیادی که می‌بخشد، این نوع سنت خیلی به خشونت احتیاج ندارد؛ لازم نیست کسی را اعدام کند یا کسی را قربانی کند، چون همهٔ درها را باز کرده است؛ کاری که بسیاری از سنت‌ها نمی‌کردند.

شیوه‌های لذت‌بخش خیلی جدیدی ابداع کرده است؛ مثلاً فرض کنید هنر پاپولار، مثل جشن‌هایی که در سنت‌های قدیم برپا می‌شد و مردم خیلی کیف می‌کردند. الان هم هر شب جشن برپا می‌شود؛ می‌توانید به دیسکو بروید، هر قدر دلتان می‌خواهد از هر نوع شرابی که می‌خواهید بخورید، برقصید و هر کاری دلتان می‌خواهد بکنید.

این مراسمی است که به هر حال شما را مؤمن می‌کند به اینکه این نوع زندگی خوب است و این سنتی که در آن زندگی می‌کنید سنت درستی است. من به هر حال با این توضیحات دیگر نمی‌خواهم با یهودی‌ها بحث کنم و به نظرم بحث با آن‌ها به همین دلیل هیچ فایده‌ای ندارد.

این‌ها سنتی هستند که این‌گونه پابرجاست: پایبندی به سنتشان هزینهٔ بالایی دارد و در عین حال شریعت خیلی جالبی دارد. یکی از دلایل استحکام یهودی‌ها این است که شنبه‌ها به خیلی‌هایشان واقعاً از نظر معنوی خوش می‌گذرد. ان‌شاءالله اگر روزی به اسرائیل رفتید، متوجه می‌شوید این حرفی که می‌زنم چیست؛ اگر راهتان دادند.

این مراسم، مثلاً روز شنبهٔ اسرائیلی‌ها، یا آن مراسمی که سعی کردم در بحث شریعتشان، اعیادشان و مانند آن بگویم، خیلی‌هایشان واقعاً جالب است؛ از نظر مناسک و مراسمی که دارند، حتی از نظر معنوی، و تا حدی هم از نظر خوش‌گذرانی. مثلاً مراسمی بود که باید آن‌قدر مشروب بخورید که فرق فلان و فلان را نفهمید.

این خلاصه چیز جالبی است و مثل پایه‌های همین سنت مدرن موجود در اروپا و آمریکاست که با لذت زیاد بخشیدن پابرجا می‌شود.