او میگوید در قسمت اول سوره انسجام مطالب خیلی روشن است و میخواهد دربارهٔ ۴۷ آیهٔ اول، یعنی پیش از داستان انبیاء، توضیحی کلی و با اجمال بدهد تا فرصت شود در همین جلسه دربارهٔ داستان حضرت ابراهیم صحبت کند. پیش از آن مطالبی از جلسهٔ قبل مانده که باید گفته شود.
سه لایهٔ نزدیکی حساب
او میگوید تصور میکند هرجا در قرآن از نزدیک بودن حساب سخن رفته میتوان سه لایه در نظر گرفت. لایهٔ اول مرگ است: کسی که از دنیا میرود، به نظر میرسد وقت حسابش فرا رسیده؛ با تصوری که قرآن از مرگ دارد، احساسش این است که یک روز گذشته است. عمر جهان چند میلیارد سال است و صد سال زندگی در زمین مثل چشم به هم زدن میگذرد، پس رسیدگی به حساب همیشه نزدیک است.
لایهٔ دوم به معاصرین پیامبر برمیگردد: همانطور که دربارهٔ قریههایی که رسول خود را انکار کردند احتمال نابودی و نزول عذاب بود، این احتمال دربارهٔ آنان هم وجود داشت. به گفتهٔ او بلایی که بر مشرکان مکه و کسانی که در برابر پیامبر بودند نازل شد این بود که ظرف چند سال در جنگها شکست خوردند، خفت کشیدند، کشته شدند و بساط شرک برچیده شد؛ بلای آسمانی به صورت جنگ به دست مردمی دیگر نازل شد، نه با زلزله. او میگوید سورههای نحل و انفال این تهدید را برجسته میکنند.
لایهٔ سوم اصل حسابرسی است. او تأکید میکند نباید فکر کنیم منظور از حساب مرگ است یا قیامت یا عذابِ وعدهشده؛ حساب کلی است و هر سه باید به ذهن بیاید، و وقتی سوره را میخوانیم به هر سه اشاره میشود.
تأکید بر عذاب در فصل اول
او میگوید جلسهٔ قبل گفت در اینجا بیشتر لایهٔ دوم مد نظر است. استدلالش متن آیهٔ اول است، که بلافاصله به کسانی برمیگردد که در برابر پیغمبرند و از حرفهایشان میگوید؛ و سوره بر نابودی قریهها در گذشته بیش از مرگ و قیامت تأکید دارد. آیههای ۱۱ تا ۱۵ دقیقاً دربارهٔ عذاب کردن قریهها است، و در آخر فصل اول، آیههای «سَأُرِیکُمْ آیَاتِی فَلا تَسْتَعْجِلُونِ» و «وَیَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ» به گفتهٔ او منظور قیامت نیست بلکه اشاره به تهدیدی است که بهطور مداوم انجام میشود.
او میگوید در آیههای ۳۶ تا ۴۷ درهم کوبیدن قریهها مقدمهٔ ورود به قیامتی است که در آن عذاب میشوند، و آیهٔ ۴۷ با واژهٔ «حساب» به آیهٔ اول برمیگردد. عبارت «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» که در آیهٔ ۱۴ دربارهٔ قریهها آمده بود، در آیهٔ ۴۶ تکرار میشود. به نظر او تصویر آغاز سوره، مردمی که بازی میکنند و از حساب غافلاند، این است که فقط نمیمیرند و طبیعی وارد قیامت نمیشوند، بلکه با نزول عذاب وارد قیامت میشوند.
آیههای ۳۴ و ۳۵ به مرگ همه اشاره دارند: اگر عذابی هم نازل نشود، مرگ ما را به حساب وصل میکند و انسان در زندگی کوتاهی که دارد بین خیر و شر اختیار دارد. دربارهٔ «لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَابًا فِیهِ ذِکْرُکُمْ» میگوید «ذِکْرُکُمْ» شاید به معنای تذکر دادن به شما باشد؛ و فکر میکند «وَأَسَرُّوا النَّجْوَى» عین سخن معاصرین پیامبر باشد که در قرآن نقل شده. مخاطب آیه معاصریناند، نه فقط مشرکان؛ و به قاعدهٔ قرآن، خداوند مستقیم با کفار صحبت نمیکند و از طریق پیامبر خطاب میکند.
درک ظلم بدون توبه
او میگوید به ترجمهٔ بعضی از مفسرین و مترجمین از آیههای ۱۲ و ۱۳ به شدت اعتراض دارد؛ آنان «یَرْکُضُونَ» را فرار کردن معنا میکنند و «وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ» را خطاب به سران ثروتمند آن قوم میدانند که برگردید تا مستمندان از شما سؤال و درخواست کنند، با حالت تمسخر. او آیه را طور دیگری میخواند. اینجا نخستین جایی است که «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» در سوره میآید و حالت ترجیعبند دارد، و او آن را از کلیدیترین نکتههای سوره میداند. به نظر او روشن است که آیات دربارهٔ عذاب دنیوی است.
به نظر او وقتی عذاب نازل میشد، قبل از اینکه نابود شوند به مقام «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» میرسیدند و میفهمیدند پیامبرشان راست میگفت و به خود ستم کردهاند، ولی عذاب شدند. میگوید چرا؟ چون رسیدن به این حالت کافی نیست؛ باید بتوانند توبه کنند و زندگی تازهای شروع کنند. فهمیدن اشتباه میتواند همراه یأس باشد، مثل فرعون که میفهمد موسی پیامبر است ولی فایدهای برایش ندارد.
او میگوید مقام «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» اولین قدم است؛ کسی که زمینهٔ تغییر ندارد به یأس میرسد و میخواهد فرار کند، ولی آیه میگوید به مساکن خود برگردید و کارهای اشتباه را اصلاح کنید. «تُسْأَلُونَ» را او به این معنا میگیرد که مسئول گذشتهٔ خود هستید، نه اینکه مستمندان از شما سؤال کنند. از لحاظ روانی فکر میکند تصویر کلی همهٔ قریهها همین بوده است. دربارهٔ ابراهیم هم میگوید قومش به مقام «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» رسیدند ولی بلافاصله خواستند او را بسوزانند.
ساختار فصل اول و تاریکی آن
او میگوید تصویر کلی ابتدای سوره آدمهایی است که لهو و لعب میکنند و در غفلتاند. بازی یعنی قواعدی بگذارید و رعایت کنید ولی هدف معقولی نداشته باشید؛ به گفتهٔ او جلسهٔ قبل گفت فعالیتهای دنیوی معمولاً چنین حسی دارند، و رابطهٔ معنیداری بین حساب بانکی و حساب ما در آخرت وجود ندارد. در ابتدا نبیِ جدید تذکر میدهد و آنان همچون اقوام گذشته مقاومت میکنند و معجزه میخواهند.
او میپرسد چرا سوره در آیهٔ ۴۷ تمام نمیشود. آخر این قسمت آنقدر به اول برمیگردد که دایره کامل میشود. چیزی که باقی مانده تصاویر قیامت و بهشت و جهنم است؛ و مهمتر اینکه اگر سوره اینجا ختم شود بیش از اندازه تاریک و سیاه است، گویا آدمهای خوب در این قسمت زیاد تجلی پیدا نکردند. قسمت میانی سوره، از آیهٔ ۴۸ تا ۹۱، پر از نورانیت و دربارهٔ انبیاء است.
به گفتهٔ او ممکن است گمان کنیم قسمت میانی هم از رابطهٔ بین پیامبر و قوم خود است، ولی واقعاً اینطور نیست: زندگی خصوصی انبیاء و مسئلهٔ فرزندآوری آنها، داستان ایوب و یونس ذکر میشود، و فقط در داستان ابراهیم تقابل او با قومش آمده است. انبیاء به زندگی بهتری در این دنیا دعوت میکنند و جلوهٔ آن در زندگی خودشان دیده میشود؛ دعا میکنند و دعایشان استجابت میشود. او میگوید اگر سوره همانجا تمام میشد، فکر میکند باید مانند سورهٔ توبه بدون «بسم الله» شروع میشد.
او به نشانههای لفظی پایان فصل اول اشاره میکند که فصل یک را به فصل دو میرساند: عبارت «أَهَذَا الَّذِی یَذْکُرُ آلِهَتَکُمْ» در آیهٔ ۳۶ عیناً در داستان ابراهیم هم میآید، و آیهٔ ۴۳ دربارهٔ بتها، «لا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ»، همان چیزی است که ابراهیم به آنان نشان میدهد.
استدلالهای میانهٔ فصل اول
آیههای ۱۶ تا ۲۴ مجموعهای از استدلالهاست که نظر حکما را جلب کرده است. استدلال این است که دنیا نمیتواند لهو و لعب باشد، پس معاد وجود دارد. آیهٔ ۱۶ میگوید آسمان و زمین و آنچه میان آنهاست برای بازی خلق نشده است. به نظر او علامه طباطبایی این بخشها را خوب شرح داده است: کسی که بازی میکند نیازی دارد و خلأیی، و خداوند نمیتواند محتاج مخلوقین خود باشد؛ هدف برای خودِ مخلوقات است که به کمال برسند.
او میگوید به نظرش علامه طباطبایی درست میگوید که آیههای ۱۶ به بعد ادامهٔ آیههای ۱۱ تا ۱۵اند و میگویند چرا عذاب نازل میشد: چون آنان بر پایهٔ باطل زندگی میکردند و حق در برابر باطل قرار میگیرد و باطل از بین میرود. یا خودشان میفهمند که در باطل غوطهورند و به حق ایمان میآورند، یا نابود میشوند.
آیهٔ ۲۱ را او چنین میفهمد که تصور خندهداری است که «آلِهَةً مِنَ الأرْضِ» باعث شوند قیامت برپا شود. آیهٔ ۲۲ میگوید اگر جز الله خدایانی بودند هر دو فاسد میشدند؛ او این را به هماهنگی صددرصد جهان و تبعیت همهٔ جهان از یک قانون ربط میدهد. آیههای ۲۳ و ۲۴ برهان میخواهند، و آیههای ۲۵ تا ۲۹ نفی میکنند که خداوند فرزند و شریک دارد؛ آیههای ۳۰ تا ۳۳ به ربوبیت خداوند در جهان اشاره میکنند.
ترتیب پیامبران در قسمت میانی
او میگوید قسمت میانی از موسی و هارون شروع میشود، در حالی که پایان فصل اول لینکهایی به داستان ابراهیم دارد و داستان ابراهیم شبیه داستان پیامبر در برابر قومش است؛ اگر با ابراهیم شروع میشد اوضاع خیلی مرتب و منظم بود. اشکالی هم میشود گرفت که ابراهیم نبوده که قومش عذاب شده باشند، و اگر نوح میآمد با ابتدای سوره هماهنگتر بود. دو فلشبک هست: «وَلَقَدْ آتَیْنَا إِبْرَاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ» بعد از موسی و هارون، و نوح که بعد از ابراهیم با «مِنْ قَبْلُ» میآید. او فکر نمیکند این به دلیل مد پستمدرن شکستن ترتیب خطی باشد، و میگوید سؤال اصلی این است که چرا نوح وسط است و موسی و هارون اول.
قسمتی که بیشترین شباهت و پیوند معنایی و لفظی را با فصل اول دارد قسمت داستان ابراهیم است، و او میگوید در این جلسه دربارهٔ آن صحبت میکند. داستان در این سوره یگانه است: ابراهیم بتها را میشکند، در آتش انداخته میشود و آتش سرد میشود؛ و جزئیاتی دارد که در جای دیگر قرآن نیست.
داستان ابراهیم: دیدن توحید و بتشکنی
او میگوید دربارهٔ موسی و هارون به کتابی اشاره میشود که «ذکر» است، و بعد «وَهَذَا ذِکْرٌ مُبَارَکٌ أَنْزَلْنَاهُ» دربارهٔ قرآن است. به گفتهٔ او شاید محوریترین واژهٔ کل سوره «ذکر» باشد، و به نظرش منظور از «اهل ذکر» اهل کتاب است، چون معاصرین پیامبر دسترسی به یهودیان و مسیحیان داشتند.
آیهٔ «وَلَقَدْ آتَیْنَا إِبْرَاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ» ما را دعوت میکند ببینیم رشد ابراهیم چه بود. او میگوید ابراهیم توحید را با تمام وجود دیده است و وقتی قومش میگویند ما پدران خود را میدیدیم که این بتها را عبادت میکردند، جواب میدهد شما و پدرانتان «فِی ضَلالٍ مُبِینٍ» هستید؛ به نظر او در این مکالمه صراحت و سادگی نوجوانانه هست و حسابگری در کار ابراهیم نیست. آنان که در حال بازی هستند میپرسند «أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاعِبِینَ»، و ابراهیم میگوید «وَأَنَا عَلَى ذَلِکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ»؛ او این را با «أشهد أن لا إله إلا الله» مقایسه میکند که روزانه در نمازها بارها میگوییم، و امیدوار است روزی واقعاً شاهد باشیم.
دربارهٔ «وَتَاللَّهِ لأکِیدَنَّ أَصْنَامَکُمْ» او نمیبیند لازم باشد فرض کنیم با صدای بلند گفته شده؛ به نظر او بیشتر ابراهیم پیش خودش گفته، همانطور که در داستان یوسف جملهای درونی است. کید ابراهیم شکستن بتها نیست، چون یکی را نمیشکند؛ اگر همه را شکسته بود کیدی نبود. مردم میآیند و میبینند و «إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِینَ» میگویند.
به گفتهٔ او بتپرستها باور داشتند غذایی که برای بتها میبرند به آنان میرسد، و ابراهیم میخواهد این عقیده را باطل کند. مردم مانند برنامهٔ کارآگاهی زمینی و سکولار تحقیق میکنند و یک لحظه به ذهنشان نمیرسد از بت بزرگ بپرسند. ابراهیم یکی را نگه میدارد تا بفهماند شما میدانید اینها هیچ کاره هستند؛ مردم را در برابر این واقعیت قرار میدهد که کسی از شما نیست که فکر کند از بتها کاری برمیآید.
رسیدن به «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» بدون عذاب
او میگوید ابراهیم میگوید بت بزرگ این کار را کرده، از آنان بپرسید اگر سخن میگویند؛ آنان اعتقادی ندارند و میدانند بتها جواب نمیدهند، چون عمیقاً نمیشود به باطل ایمان داشت. «فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ» یعنی یک لحظه حقیقت را لمس کردند و فهمیدند ستمکار بودند. ابراهیم دوباره سرزنششان میکند و آنان میگویند او را بسوزانید؛ او میگوید «قالوا» را به معنای کل جمعیت نگیرید، بخشی از آنان، بیشتر کافران و کسانی که منافعشان به خطر افتاده، چنین گفتند، مانند فرعون که پس از سجدهٔ ساحران مغلطه میکند.
به گفتهٔ او در ۱۸ آیه همیشه مکالمه است و ناگهان وسط «قال و قالوا» میآید «قُلْنَا یَا نَارُ کُونِی بَرْدًا وَسَلامًا عَلَى إِبْرَاهِیمَ»: خداوند نه به ابراهیم و نه به مردم بلکه به آتش میگوید. آنان در کلام شکست خوردند و به آتش روی آوردند، با آتشی که حرف خدا را گوش میدهد. او میگوید بت حرف نمیزند و خدا حرف میزند؛ و «الأخسرین» همان متولیها و روحانیون بتپرستاند که فهمیدند اشتباه میکنند و با کارشان خودشان را سوزاندند.
او مهمترین ارتباط این قسمت با قسمتهای قبل را این میداند که ابراهیم بدون نزول عذاب آنان را به مقام «إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» میرساند، با کلام و استدلال و اجرای یک نمایش؛ در حالی که معاصرین پیامبر معجزه میخواهند و در نهایت عذاب نازل میشود. به گفتهٔ او این در ابتدای زندگی ابراهیم است. فرق معجزهٔ کلامی با معجزهٔ سختافزاری این است که دومی خطرناک است و آدمها را به هلاکت میکشاند؛ در قرآن نشانهای نیست که قوم ابراهیم هلاک شده باشند.
او میگوید یکی از حاضران نوشته بود که سنت قربانی کردن فرزندان برای بت نشان میدهد بتپرستی حس محبت به فرزند را از بین برده بود. او میگوید این سؤال نیست و اظهارنظر است. به نظر او ابراهیم به همه، چه متولیها و چه بقیه، نشان داد که همه ادا درمیآورند و کسی اعتقاد ندارد؛ و وقتی هر کس فکر میکند ایمان خودش ضعیف است و بقیه ایمان واقعی دارند، ممکن است فرزندش را قربانی کند تا ایمان قویاش را نشان بدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه