او میگوید در این ماه رمضان، در حال و هوای قرآن خواندن، بحثهایی مطرح میکند. در این جلسه دعای پایان سورهٔ بقره را میخواند و با محتوای سوره ربط میدهد، و از آنجا به دعوت انبیا، شریعت و فقه میرسد. در گفتوگو با حاضران حضور قلب نماز را مهمتر از جزئیات فقهی میداند.
عذرخواهی و روش این جلسات
او میگوید پس از بیش از یک سال باید عذرخواهی کند که جلسات بدجوری تعطیل شد: اعلام نشد که جلسات کلاً تعطیل است، هرکس خصوصی مراجعه کرد گفت تعطیل نشده، و تعطیلی هی تمدید شد. میل دارد جلسات این ماه ادامهٔ آن جلسات حساب نشود.
دربارهٔ مکان میگوید پیشنهادها جنبهٔ عملی نداشت و اگر کسی عملاً جای مناسبتر از اینجا پیشنهاد کند استقبال میکند. فعلاً همینجا را ترجیح میدهد، هرچند اینجا را مطلوب نمیداند، چون محل کار روزانهٔ اوست.
او پیش از شروع به حال و هوای بعد از انتخابات ریاست جمهوری اشاره میکند که آقای روحانی در آن انتخاب شده. چون در ماه رمضان سنت است که هر روز یک جزء خوانده شود، ایدهاش این است که در حال و هوای همین قرآن خواندن، دربارهٔ آیه یا مسئلهای که ذهنش به سمتش برود و تا حالا در جلسات خیلی مطرح نشده صحبت کند.
دعای پایان سوره بقره
او میگوید دعاهای متن قرآن، بعضی از قول انبیا و بعضی از قول مؤمنین، به نظر خودش خیلی زیبا هستند. دعای پایان سورهٔ بقره، از «آمن الرسول بما انزل الیه»، دعای معروفی است که در بعضی کتابهای ادعیه خواندنش بعد از نمازهای یومیه سفارش میشود، و در مسجدی که در دوران دانشجویی نماز میخواند خیلی وقتها کسی بعد از نماز آن را میخواند.
شروع دعا را جالب میداند: مؤمنین به خدا و ملائکه و کتابها و فرستادگان ایمان دارند و بین پیامبران فرق نمیگذارند، و گویی از نظر ایمانی که بهشان داریم تفاوت قائل نمیشویم. در آیهٔ بعد میگوید خدا چیزی را بیش از تواناییهایی که دارد تکلیف نمیکند، و دعا ادامه مییابد که اگر فراموش یا خطا کردیم مجازات نکن و باری را که بر گذشتگان حمل کردی بر ما قرار نده.
میگوید آنچه اولش میآید، یعنی ایمان به خدا و ملائکه و کتب و رسل و فرق نداشتن بینشان، ما را به آیات اول سوره برمیگرداند. این را از زیباییهای پایان سوره میداند که به ابتدای سوره برمیگردد، و میگوید محتوای سوره، اگر درست فهمیده بشود، در این آیات از دید مؤمنین جمعبندی میشود.
در ابتدای سوره آمده که متقین به آنچه پیش از پیامبر نازل شده ایمان دارند. او میگوید چون ایمان فرع بر معرفت است، کسی که به مسیح یا موسی یا ابراهیم ایمان دارد باید در حدی شناخت داشته باشد، و عجیب است که این شور تحقیق را بین مؤمنین نمیبیند. اعتقاد ندارد که نخواندن تورات یا انجیل خلل اساسی در ایمان وارد کند، ولی از قرآن این حس به او میرسد که شناخت ادیان قبلی تا حدی که میتوانیم جزو وظایف است.
سوره بقره و تورات
او میگوید به نظر میآید محتوای اصلی سورهٔ بقره اعلام دین و شریعت جدید است. پیش از آن با صراحت بیان نمیشود که یهودیت و مسیحیت دو دین با شریعت و جامعهٔ دینی مختص خودشاناند؛ در این سوره رسماً اعلام میشود جامعهٔ مدینه جامعهٔ دینی جدیدی است با شریعت خاص خودش و در عین حال ادامهٔ ادیان ابراهیمی. نقطهٔ عطف تغییر قبله است.
بعد از تغییر قبله بخش عمدهٔ سوره به احکام جدیدی اختصاص دارد که عین احکام تورات نیست، مثل حج و روزه. ساختار سوره را مثل تورات میبیند، که مقصودش پنج فصل اول کتاب مقدس است: داستان آدم و مرور تاریخ بنیاسرائیل، بعد بخش احکام که تا تقریباً پایان سوره ادامه دارد.
از تفاوتها، داستان ابراهیم و اسماعیل است: تورات به سفر آن دو اشارهای نمیکند و اسماعیل از نظر یهودیها گویی از مدار خارج میشود، ولی قرآن سکونتشان در عربستان و ساختن کعبه را میآورد. وقتی میخواهیم از بنیاسرائیل بگذریم، به گفتهٔ او مناسب است به منشأ برگردیم: شما فرزندان ابراهیم هستید و فرزند دیگری هم بوده؛ قبلهٔ جدید گویی بازگشت به ابراهیم است.
سورهٔ بقره و تورات هر دو با داستان آدم شروع میشوند، ولی بقره مقدمهای دو سه صفحهای دارد که فکر میکند معنیداره: پدیدهٔ «الذین فی قلوبهم مرض»، آدمهایی با حالتی بین ایمان و کفر که مسئول شکست جوامع دینی هستند؛ به یک معنا ایمان دارند و میدانند موسی پیغمبر خداست ولی تمرد میکنند، و یک جورهایی خودشان هم اینجوری فکر میکنند، یعنی عامدانه فساد ایجاد نمیکنند. این مقدمه آمادگی ذهنی میدهد که برای جامعهٔ دینی جدید هم به احتمال خیلی زیاد، و اگر آن حدیث معروف پیغمبر را بپذیریم قطعاً، همین پیش میآید.
وحدت دعوت پیامبران
او میگوید قرآن با مرور تاریخ انبیا میخواهد نشان دهد آنان به یک معنایی یک دعوت بیشتر نداشتند: دعوت به توحید و آگاهی دادن دربارهٔ معاد. اگر به احکام شریعت وزن زیادی بدهید، نمیتوانید فرق نگذارید و بحث کاملتر بودن این از آن پیش میآید؛ ولی اگر دین را تقریباً کاملاً توحید بدانید، هیچ فرقی بین آنان نیست.
او اینکه چون الفاظ متفاوت بوده، مثلاً موسی به عبری و پیامبر به عربی دعوت میکرد، بگوییم دعوتها متفاوت بوده را مسخره میداند؛ بیانشان از توحید عین همدیگر بوده. این نگاه وحدتبخش را در اولین و آخرین آیات سورهٔ بقره میبیند: چون شریعت جدید بیان میشود، حس اینکه یک دین جدید آمد پیش میآید و سعی میشود مرزها کمرنگ شود تا کار به مقایسه نکشد.
در پاسخ به پرسشها میگوید پیامبران از نظر شخصیت فرق دارند و کپی همدیگر نیستند؛ وحدتشان از نظر رسالت است. آیه فضیلت داشتن آنان را نسبت به هم رد نمیکند و اشتراک رسالتشان را تأکید میکند، و قرآن خودش صراحتاً میگوید بعضی بر بعضی برتری دارند.
دربارهٔ اینکه از توحید گذشته حتماً باید شریعتی هم باشد میگوید این هم خیلی بحث شده؛ شریعت کموبیش از اول بوده و از زمان موسی که جامعهٔ دینی بزرگ تشکیل شد شریعت اجباری شد، چون چنین جامعهای حلوفصل مسائل و عبادتهای یکنواخت مثل حج و نماز جماعت لازم دارد.
بار شریعت و دعای «لا تحمل»
او میگوید در آیهٔ آخر گویی خدا اول جواب را میدهد و بعد دعا را ذکر میکند: هیچکس را بیش از تواناییاش تکلیف نمیکند. جای این جمله در وسط دعا تأکید بر این است که خدا هرگز نخواسته و نخواهد خواست از آدمی فراتر از تواناییهایش.
دربارهٔ باری که بر گذشتگان حمل شد میگوید منظور بنیاسرائیل است: از آنها چیزهای سختتری خواسته شده بود و در برابر بعضی جرایم مجازات سنگین و گاه مرگ مقرر شده بود، در حالی که در اسلام به نظر میآید این مجازاتها تخفیف داده شده یا برداشته شده است. بنابراین به نظر میرسد اشاره به دشواریهایی است که بر مؤمنین قبلی بار شده بود.
او میگوید فکر میکند در جلسهٔ پیشین گفته بود نام سورهٔ بقره چقدر با مسماست: از بنیاسرائیل چیز سادهای خواسته شد، قربانی کردن گاو، و چون نمیخواستند هی پرسیدند و مقاومت کردند و هر بار چیز سختتری خواسته شد. نتیجه میگیرد که شریعت بخش منفی دارد: تحمیل میشود برای اینکه شیطنتهایی که در وجود پیروان هست مهار شود؛ اگر همه آدمهای خوبی بودند بخشهایی از شریعت اصلاً لازم نبود.
به گمان او در انجیل توماس، اگر اشتباه نکند، از مسیح نقل میشود که آنچه دلتان میخواهد انجام دهید و آنچه از آن بدتان میآید انجام ندهید. آدم سالم و معصوم از کارهای خوب خوشش میآید و از بد بدش؛ ولی به نظر او بنیاسرائیل تقریباً هر کاری که نباید بکنند میکنند، و چون اکثریت قاطع پیروان شریعتها بیماری و تمایلات انحرافی دارند، لازم است شریعت چیزهایی را تحمیل کند؛ وگرنه شریعت همان یک جمله است.
تورم شریعت و جنبهٔ مثبت آن
میگوید اینطور نیست که شریعت یهود را حضرت موسی به وجود آورده باشد: اگر سخت و سختتر شده، در طول قرنها شده، و فقهای یهود دینی را که از ابتدا کمی سخت بود ده برابر سختترش کردند. در اسلام هم اگر فقه پیچیدهای پدید آمده، در اثر سؤالهای اضافهای مثل سؤال دربارهٔ بقره بوده؛ شریعت توسط پیامبران تثبیت نمیشود و هی شاخ و برگ پیدا میکند.
به جنبهٔ مثبت شریعت هم اشاره میکند و میگوید آدمی را تصور کنید که توحید را درک میکند و به عبادت علاقهمند است، و پیامبری زیباترین عبادتها را به او میآموزد. در دوران دانشجویی یک روحانی نابینا بود، به گمان او آقای مستقیمزاده، که از شریعت لذت میبرد. اکثریت آدمها نمیتوانند خودشان عبادتهایی به این زیبایی اختراع کنند؛ بار شریعت آنجاست که عبادتی را نمیخواهیم بکنیم یا کار خلافی را میخواهیم بکنیم.
نکتهٔ مهم این سوره به نظر او، که اسم سوره از همانجا آمده، این است که وقتی گناه میکنید و جامعه چیزهایی را نمیپذیرد، دایرهٔ کارهایی که میتواند بکند محدودتر میشود. سوره میپرسد آیا میخواهید همان سؤالها را از پیامبرتان بکنید که از موسی کردند؛ بعد میپرسند چه انفاق کنیم و جا داشت پاسخ سخت باشد، ولی او میگوید شاید به دلیل شأن پیامبر که پیامبر رحمت است، خدا گذشت میکند و خیلی محدودیتی روی انفاق گذاشته نشده.
پرسشهای فقهی و مقاومت
او میگوید اکثریت قاطع سؤالهایی که امروز در زمینههای فقهی میشود بیخود است، هرچند هر سؤالی از روی مقاومت نیست. یکی از حاضران میگوید مردم با مسائلی روبهرو میشوند، مثلاً اینکه رهن کامل خانه حرام است یا نه. او میگوید منظورش جاهایی است که یک حکم ساده شاخ و برگ پیدا میکند؛ حکم بسیاری از موضوعات جدید را هم تقریباً روشن میداند، مثل ربا که مفهومش ساده است.
میپذیرد که همهٔ سؤالها منشأ مرضی ندارند و سؤالهایی مثل «عن المحیض» لزوماً منفی نیستند. ولی میگوید اینکه احکام نماز در رسالههای مفصل چند جلد شود بسیار بد است؛ حکمی که میگوید اگر دزد به مسافرت رفت نمازش شکسته نیست و تمام است حکم بدی است و نباید باشد. فقه متورم میشود و وزنش در ذهن آدمها زیاد میشود.
حضور قلب در نماز
به گفتهٔ او اصل نماز حضور قلب و توجه است: قبولی نماز به میزان توجه و شور پرستش است. اگر علمای اسلام ده جلد دربارهٔ آداب معنوی نماز و یک جلد دربارهٔ ظواهر بنویسند نسبت روح به جسم رعایت شده، ولی الان ده جلد دربارهٔ چیزهایی مینویسند که به گفتهٔ او اصلاً مهم نیست. به نظر او توجه زیاد به جزئیات، مثل وسواس در تلفظ مخارج حروف، مانع حضور قلب است.
او میگوید علمای اسلام باید دربارهٔ روح نماز ده برابر ظواهر صحبت کنند، ولی اگر حجم کتابهای آداب نماز و کتابهای فقهی را بسنجید میبینید کدام بیشتر کار شده. این انحراف ایجاد میکند: مردم مشغول ظواهر میشوند و فکر میکنند دین همین است. او مطمئن است کسی که به نمازش اهمیت میدهد روایت معتبری مثل نگاه به قدمها در رکوع را فوری اقتباس میکند، ولی نه اینکه هی دنبال روایت دیگری برود که به درد نمیخورد.
در ادامهٔ این بحث گفته میشود تشخیص موارد روشن وظیفهٔ خود شخص است و زیادی آموزش دادن، چه در فقه چه در هر چیز دیگر، نتیجهٔ مثبت ندارد. گفته میشود این وضع توطئه از بالا نیست، فضای جامعهٔ دینی است: چون حضور قلب برای مردم مقدور نیست میروند سراغ جزئیات. او در پایان میگوید فقه در اصلش چیز سادهای است.
→ متنِ کاملِ این جلسه