خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او با یادآوری سورهٔ آل عمران و پیوندش با بقره آغاز میکند و میگوید محتوای سوره نمایش انحرافهایی است که در درون جوامع دینی پدید میآید. سپس میخواهد دربارهٔ انگیزههایی صحبت کند که باعث میشود شرک پس از استقرار توحید دوباره رواج پیدا کند و تا حدی آن را بر جامعهٔ خودشان تطبیق دهد. در پایان به مواردی از جامعهٔ خودش میرسد، از جمله خواندن نماز در سه وقت.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
یادآوری سوره آل عمران و پیوند با بقره
سورهٔ آلعمران ارتباط کاملی با سورهٔ بقره دارد. برای روشنشدن این ارتباط، محتوای کلی آن را یادآوری میکنم و از دعایی نزدیک به آغاز سوره شروع میکنم.
در ابتدای آلعمران، تقسیمبندی سهگانهٔ مؤمنان، کافران و گروه سوم، به شکل دیگری تکرار میشود. در بقره از «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» سخن میرفت و اینجا از «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌۭ». عمل این گروه در زمینهای دینی صورت میگیرد: در جامعهٔ دینی کتابی وجود دارد، اما آنان بهجای پیروی از محکمات آن، از متشابهات پیروی میکنند و فتنه به وجود میآورند. این مقدمه به مقدمهٔ بقره بسیار شبیه است؛ با این تفاوت که از همان آیهٔ اول، یا آیات نخست، بر تنزیل کتاب بهشدت تأکید میشود و بحث بیشتر به درون جوامع دینی مربوط است. مفهوم کتاب و واکنش آدمها در برابر کتاب آسمانی از محتوای مرکزی این سوره است.
دعای ربنا لا تزغ قلوبنا
پس از این تقسیمبندی و عبارت «وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ»، این دعا از قول مؤمنان میآید: «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْوَهَّابُ»؛ «رَبَّنَآ إِنَّكَ جَامِعُ ٱلنَّاسِ لِيَوْمٍۢ لَّا رَيْبَ فِيهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخْلِفُ ٱلْمِيعَادَ».
مؤمنان از خداوند درخواست میکنند که «لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا»؛ یعنی جزو کسانی نباشیم که در اینجا از آنان یاد شد. خطری مؤمنان را تهدید میکند: دچار زیغ قلب، همان بیماریهای قلبیِ مطرحشده، شوند؛ سپس از چیزی پیروی کنند که خداوند نمیخواهد و سرانجام خود و جامعه را دچار فتنه کنند. «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا»؛ پروردگارا، قلب ما را دچار انحراف نکن، پس از آنکه هدایتمان کردی. از جانب خود به ما رحمت عطا کن؛ بهراستی تو بخشندهای، بسیار بخشندهای. پروردگارا، تو مردم را در روزی جمع میکنی که در آن شکی نیست و خداوند از وعدهٔ خود تخلف نمیکند.
این دعای «ربنا» چون آقای شجریان آن را میخواند، بسیار آشناست. پیشتر، دستکم سالی سی روز ماه رمضان آن را میشنیدیم. فکر میکنم اکنون هم «مشابهها» و «متشابهات» آن را پخش میکنند. پخش ربنای شجریان، بههرحال، جزو وعدههای ریاستجمهوری است.
در بخشی از بقره، پدیدهٔ مرض در تاریخ بنیاسرائیل نمایش داده میشد. آلعمران هم همین کار را انجام میدهد و شاید با تأکید بیشتری. بقره انحرافهای درون جامعهٔ دینی یهود را در طول تاریخ نشان میدهد؛ سپس دین جدیدی اعلام میشود که جوانتر و سالمتر است و بخش عمدهای از سوره به بیان شریعت جدید و مطالب دیگر اختصاص مییابد. البته فقط شریعت مطرح نیست؛ بعضی مسائل اخلاقی هم بیان میشود. مثلاً تأکید بسیار زیاد بر انفاق را نمیتوان صرفاً بیان شریعت به آن معنا دانست. بیشتر ترغیب مردم به عملی اخلاقی است؛ تعیین نمیشود که روزی چقدر یا، نمیدانم، ماهی چقدر انفاق کنند. در بقره بیشتر جنبهٔ کلی انفاق مطرح است، اما تأکید بر آن بسیار بسیار زیاد است.
اگر بقره در بخشی از خود این پدیده را نشان میداد، در آلعمران بیشتر این نمایش را میبینیم. اینبار، تاریخ بنیاسرائیل نیست؛ ماجرا در زمان حال روی میدهد: جامعهٔ مدینه که جامعهٔ اسلامی در آن تشکیل شده، همین پدیدهٔ مرض یا زیغ قلب را دارد؛ یهودیانی هم در اطراف آن زندگی میکنند. بحث قدری حالت معاصر دارد.
تصویر جنگ احد، که بخش مهمی از این سوره است، با همین محتوا مناسبت دارد. جنگی انتخاب و نمایش داده میشود که وجود منافقان، یا کسانی که ایمان واقعی ندارند، بهشدت در آن آشکار شد و نتیجهٔ جنگ را به نوعی برگرداند. عدهای برخلاف دستور عمل کردند و باعث شکست شدند. پس از رسیدن نخستین خبرها از اتفاقی بد، مثلاً اینکه پیامبر فوت کرده یا، نمیدانم، شکست خوردهایم، دیگران فرار کردند. تصاویر بسیار دلخراشی از آشکارشدن سستی ایمان کسانی وجود دارد که ادعای ایمان داشتند: لشکر مؤمنان فرار میکند و پیامبر از پشت سر آنان را صدا میزند و به بازگشت ترغیب میکند، اما آنان همچنان در حال فرارند. از گفتوگوها، اتفاقهای درون مدینه یا جنگ، تصاویری انتخاب میشود تا بهشدت احساس کنیم آن پدیدهٔ عمومیِ جوامع دینی، که پیشتر دربارهٔ یهود به آن تذکر داده شده بود، در همین جامعهٔ جوان ایمانی نیز وجود دارد.
مدینه ایدهآل نیست
احتمالاً گمان میکنیم این جامعه در شرایط بسیار خوبی قرار داشته است. بسیاری مدینه را جامعهٔ ایمانی بسیار ایدهآلی میدانند؛ اما همین پدیده در آن هم بهشدت وجود دارد. بنابراین مطمئنیم که در آینده نیز وجود خواهد داشت. حتی برای رسیدن به این نتیجه به پذیرش آن روایت پیامبر نیاز نیست؛ یکی از دوستان سه نسخهٔ آن را برای گروه ایمیل کرد، اما لازم نیست حتماً آن روایت را بدانیم. این معنا از خود قرآن برمیآید.
ممکن است با دیدن تاریخ بنیاسرائیل فکر کنید که بعضی بهنوعی گویی دوست دارند بگویند انتقادهای سوره از بنیاسرائیل صرفاً انتقاد از همان قوم است و قرآن میخواهد به مؤمنان بگوید بنیاسرائیل آدمهای بسیار بدی بودند و از آنان حذر کنید. بهویژه با روحیهٔ ضدیهودیِ موجود در جوامع اسلامی پس از تشکیل دولت اسرائیل در این منطقه، فکر میکنم این تعبیر بسیار به دل مردم مینشیند که قرآن بهشدت ضداسرائیلی است. حتی سید قطب در تفسیر خود تعبیرهایی از این نوع دارد: مدام تأکید میکند که خداوند چقدر خصمانه با اینان برخورد میکند؛ بنیاسرائیل، مثلاً، دشمن خدا هستند و این کارها را کردهاند. در قرآن کشتن پیامبران برحق به بنیاسرائیل نسبت داده میشود؛ اینها جرمهای سنگینی است. ممکن است این توهم به وجود آید که هدف از ذکر آیات و داستانها فقط نشاندادن بدی بنیاسرائیل است. پیشتر دربارهٔ این مسئله بسیار صحبت کردم: اگر بنیاسرائیل را بسیار بد بدانیم، اصلاً نقض غرض است.
وقتی آلعمران، در ادامهٔ بقره، همین محتوا را به جامعهٔ پیامبر میآورد، مطمئن میشویم که مسئله به آنان اختصاص ندارد. مقدمهٔ بقره هم همین را میگفت: با تقسیمبندیای تقریباً شبیه تقسیمبندی عقلی و تحلیلهای روانشناختی نشان میداد که چنین موجوداتی هستند. بحث این نیست که فقط یهودیان چنین بیماریای دارند؛ مسئله عمومی است. آدمها دچار این حالت میشوند که فکر میکنند ایمان دارند و ادعای ایمان میکنند، درحالیکه واقعاً در قلبشان ایمان نیست و در باطنشان کفر وجود دارد. آلعمران بسیار روشن بیان میکند که این مشکلات از همان لحظههای نخست تشکیل جامعهٔ ایمانی در مدینه وجود داشته است.
در داستانهای دیگر پیامبران، وقتی جامعهٔ دینی به این معنا تشکیل نمیشود، پیامبری به جامعهای میآید و دعوتش را بیان میکند؛ تعداد بسیار معدودی ایمان میآورند و سپس به نوعی از آنجا کوچ میکنند. غالباً ماجرا با انهدام جامعهای پایان مییابد که دعوت را نپذیرفته است. اینها پیش از ظهور ادیانی، مثلاً ادیان ابراهیمی مانند دین حضرت موسی است: پیامبران دعوت میکردند و بعد طوفان یا بلایی آسمانی میآمد و آن قوم از بین میرفت. معمولاً تصور طبیعی ما این است که در جمع پیامبر و عدهٔ اندک پیرامون او، واقعاً ایمان واقعی وجود دارد؛ یعنی تا جامعه مستقر نشده، این اتفاق نمیافتد. بااینحال میتوان تصور کرد که پس از کوچ خانوادهٔ حضرت یعقوب و رفتنشان به جایی، در همان جامعهٔ کوچک هم این پدیده وجود داشته باشد؛ هرچند ممکن است چندان مخرب نباشد. در چنین نمونهای، مسئله در حد یک خانواده است: حضرت یعقوب و فرزندانش.
بزرگ شدن جامعه و تحریف دین
مثال خانوادهٔ یعقوب از نظر تخریب، آثار بسیار آشکاری داشت؛ اما منظور من از تحریف دین این است که این افراد غالباً بهنوعی عقاید شرکآلود و «گرایشهای الهی» را وارد جامعه میکنند و به سنتهای آن تبدیل میکنند. چنین اتفاقی در خانوادهٔ حضرت یعقوب نمیافتد. ممکن است گناههایی در حد حذفکردن یک نفر از خانواده انجام دهند، اما پیامبر آنجا حضور دارد؛ همه در نزدیکی او هستند و مرجع همه پیامبر است.
همین که جامعه بزرگ میشود، این مشکلات پیش میآید. به نظر من این آیات به آلعمران یا یکی دو آیه محدود نیست: در سراسر قرآن، در جاهایی که سخن از جامعهٔ مدینه و جامعهٔ ایمانی پیرامون پیامبر است، این پدیده دیده میشود. از همان آغاز وجود دارد و بهمحض اینکه جامعه قدری بزرگتر شود، مشکلات آشکار میشود. حتی در زمان خود پیامبر، اختلال در انجام فرمان او، در رفتن یا نرفتن به جنگ و در نتیجهٔ جنگ تأثیر میگذارد؛ اینها مسائل بسیار مهمی است. هرچه جامعه بزرگتر میشود، گویی جمعیت این افراد بیشتر میشود؛ قدرت بیشتری دارند و تأثیر بیشتری هم خواهند داشت.
شاید تنها اتفاقی که واقعاً در مدینه رخ نمیدهد، تحریف دین باشد؛ چیزی که وظیفهٔ اصلی «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» است. طبیعی است تصور کنیم بهمحض اینکه پیامبر دیگر حضور نداشته باشد، این اتفاق هم میافتد. ما معتقدیم که افتاد: تقریباً ظرف بیستوچهار تا چهلوهشت ساعت کار خودشان را کردند و بهنوعی پایهٔ تحریف دین از همان لحظههای نخست گذاشته شد.
بنابراین در آلعمران تأثیر این افراد با تأکید بیشتری نمایش داده میشود. در بحث یهود، پدیده به حد نهاییِ تحریف دین و سخنان شرکآمیز رسیده است؛ در جامعهٔ ایمانی مدینه، شاید بگوییم نوع آن هنوز تحریف دین نیست، بلکه تمرد و وقوع اتفاقهای بد است.
گاهی فکر میکنم این فضا در آلعمران آنقدر شدید است که خواننده احتمالاً باید بپرسد: اگر چنین است، چرا اصلاً جامعهٔ دینی تشکیل شود؟ چرا مؤمنان در خانههای خود نمانند و جامعهای تشکیل نشود؟ سخن از این است که تشکیل جامعهٔ دینی چقدر مشکل ایجاد میکند و حتی خود دین را تحریف میکند. در مقابل، وقتی تعداد مؤمنان اندک است و در جامعهای با شرک آشکار زندگی میکنند، دستکم به نظر میرسد آن جمع کوچک خلوص بیشتری دارد. پیش از تشکیل جامعهٔ دینی، سلسلهای از پیامبران وجود داشت؛ مثلاً پیامبران بنیاسرائیل و پیامبران ابراهیمی، یا بهطور کلی همهٔ پیامبرانی که در طول تاریخ آمده بودند. در اطرافشان آدمهایی با معرفت دینی بسیار بالا بودند؛ تعدادشان کم بود، ولی تا حد زیادی خلوص دیده میشد. این فسادها نبود و کسی در کتاب آسمانی دست نمیبرد، آنگونه که دربارهٔ یهود و تحریف دین تأکید میشود.
بعداً این اتفاق بهنوعی در همهٔ ادیان افتاده است. در مسیحیت، تحریف به شکلی وحشتناک حتی به بعضی از مسائل مربوط به اصول دین میرسد؛ در اسلام هم به همین ترتیب اتفاقی از این نوع میافتد. گویی همیشه شرکی که در تعالیم دینی کنار زده شده، دوباره راه خود را به درون جامعهٔ دینی باز میکند. در تاریخ بنیاسرائیل، در خود تورات، از بتپرستی به معنای واقعی کلمه میخوانیم: در غیبت کوتاه حضرت موسی این اتفاق میافتد و بعد نیز با کمرنگشدن تدریجی حضور پیامبران، دورههای بتپرستی واقعی پدید میآید؛ دوباره مجسمه میسازند و بعل را میپرستند.
حسن جامعه دینی و نخبهپروری
پس حسن جامعهٔ دینی چیست، درحالیکه دعوت میتواند خصوصی باشد؟ در بحثهای سورهٔ حج، مفصل دربارهٔ این موضوع صحبت کردهام. در آلعمران اشارهای، مثلاً دوصفحهای، به تولد حضرت مسیح و وقایعی پیرامون مریم، زکریا، یحیی و مسیح وجود دارد. جای آن را نمیدانم؛ مثلاً صفحهٔ ششم یا هفتم سوره. این لحظهها مانند نقطهٔ اوجی در تاریخ بشریتاند و در جامعهٔ دینی به وجود آمدهاند.
ما میدانیم که در باطن جامعهٔ دینی همیشه مشکل ایجاد میشود، اما ظاهر آن حفظ میشود. چنانکه در سورهٔ حج از صوامع، بیع و مساجد سخن میرود، مکانهای مقدس و تعالیم دینی وجود دارند. مریم با آرامش کامل خود را وقف عبادت میکند؛ آرامشی که ممکن است در جامعهٔ غیردینی از او سلب شود. زکریا میتواند آزادانه به مریم تعلیم دهد؛ تحت فشار نیستند. این فضای آرام بستری است که انسانی مانند مریم در آن پدید میآید و میتواند انسانی مانند مسیح را به دنیا بیاورد و چنین اتفاقهای خوبی رخ دهد.
پس دستکم انگیزههایی برای نخبهپروری در جامعهٔ دینی وجود دارد. میدانیم که جامعهٔ دینی خطرهایی دارد، همیشه به شرک بازمیگردد و دین را تحریف میکند؛ اما درعینحال، آزادیهایی برای قشری از مردم فراهم میشود و دین در این جامعه امنیت پیدا میکند. وقتی مریم بسیار عبادت میکند، بیماردلان با این عبادت مشکلی ندارند؛ بسیاری از خودشان هم در ظاهر همینگونهاند. مریم و آنان از نظر ظاهر در یک دسته قرار میگیرند. ما نمیدانیم کدامیک در باطن عبادت میکند و کدامیک نمیکند. در جامعهٔ دینی، کسی مانند مریم به دلیل عبادت بسیار و انجام اعمال خاص تشویق میشود. تحریفها در ظاهر کاری نمیکنند: ممکن است همه سر وقت نماز بخوانند و عبادت کنند.
همانطور که در جلسهٔ قبل گفتم، محتوای کلی آلعمران بهنوعی نمایش انحرافهای درون جوامع دینی است. جامعهای دینی و جوان در کنار جامعهای نمایش داده میشود که گویی این روندها را طی کرده است. در بعضی بخشها، اهل کتاب با مؤمنان جدید روبهرو میشوند: آنان در مراحل پیشرفتهتر انحرافاند و اینان در مراحل مقدماتیتر. در بطن سوره، آن تصویر زیبای محصول جامعهٔ دینی هم وجود دارد.
گذشته از اینکه مریم و مسیح قطعاً اوج تاریخ بشریتاند، مستقل از محیطی که در آن هستند، شاید این نکته از این نظر هم مهم باشد که گویی بهنوعی در اوج انحراف جامعهٔ بنیاسرائیل متولد شدهاند. در پایان کار بنیاسرائیل، تحریفها انجام شده و وضع به جایی رسیده که حتی نبوت زکریا گویی در جامعه به رسمیت شناخته نمیشود؛ وضع بسیار بدی است؛ بعضی از آنان به جایی رسیدهاند که پس از آن پیامبری برایشان فرستاده نشده است. شاید بتوان گفت تحریفهای درون دین به یکی از قلههای خود رسیده بود. البته بنیاسرائیل در طول تاریخ نوسانهایی داشتهاند؛ شاید گاهی در بعضی مناطق، انحراف شدیدتر هم بوده باشد. بااینحال، جامعه همچنان در ظاهر توحیدی است و انحرافهایی در درون دارد. روحانیون یهودی دیگر چیزی را تبلیغ میکنند که نباید باشد و از اهداف اولیهٔ دین دور شدهاند. در چنین شرایطی آن اتفاقهای بسیار مثبت رخ میدهد.
در ادامهٔ بحثهای جلسهٔ قبل، بحث همین احتمال انحراف در جامعهٔ دینی است؛ تا حدی شاید بتوان گفت احتمالی قریب به یقین. مسئلهٔ عملی این است که با فرض آگاهی از چنین خطری، در جامعهٔ دینی چگونه زندگی کنیم و چگونه برخورد کنیم. همهٔ ما در جامعهٔ دینی به دنیا آمدهایم و این تصویرها را در قرآن میبینیم.
انگیزههای زیغ و بیماری قلب
این تصویرها بر زندگی شخصی ما و چگونگی برخورد با مسائل دینیِ اطرافمان تأثیر میگذارد. شرک مدام فشار میآورد و گویی میخواهد توحید را به حاشیه براند. بهمحض استقرار توحید، پس از مدتی کوتاه انگیزههایی باعث رواج دوبارهٔ شرک و دورشدن از توحید خالصِ موردنظر انبیا میشود. پرسش این است که این انگیزهها چیست و شرک چگونه خود را تثبیت میکند. میکوشیم تا حدی هم این بحث را بر جامعهٔ فعلی خودمان تطبیق دهیم تا صرفاً بحثی نظری نباشد. فکر میکنم این بحث بهنوعی سخنگفتن دربارهٔ همین بخشی از قرآن است که تا اینجا خواندهایم.
قرآن، جدا از اینکه ممکن است مجموعهای از گزارهها در آن باشد یا اخباری، نمیدانم، دربارهٔ قیامت گفته شود و آدم تحت تأثیر قرار بگیرد، نکتهٔ بسیار مهم دیگری دارد: الگوسازی. الگوهای مثبت در انبیا دیده میشود و الگوهای منفی در کسانی که مقابل آنان قرار دارند. الگوهایی که از جوامعِ نمایشدادهشده در قرآن در ذهن ما نقش میبندد، در عمل بسیار به ما کمک میکند. این تأثیر، جدا از تعالیم اخلاقیای است که ممکن است به ما داده شود و در قرآن هم وجود دارد. در تعالیم دینی و غیردینی چیزهای زیادی شنیدهایم. شاید بیش از آنکه تحت تأثیر چند حکم کلی اخلاقی باشیم، با خواندن قرآن تحت تأثیر شخصیت انبیا قرار میگیریم؛ این تأثیر ممکن است ما را به رفتارهای تازه یا نوعی زندگی و احساس تازه نسبت به زندگی برساند.
در مورد جوامع هم الگوهایی وجود دارد؛ منظورم از الگو، الگوی مثبت نیست؛ منظور مدل است. مدلی بسیار تکرارشده، جامعهای مشرک و غرق در سنتهای شرکآمیز خود است که پیامبری آن را دعوت میکند. جامعه در دفاع از خود مقابل پیامبر واکنشهایی نشان میدهد. بارها چنین مدلی را در قرآن دیدهایم. اگر بخواهیم نامی برای آن بگذاریم، نمیدانم؛ مثلاً بگوییم «الگوی ابراهیمی». ابراهیم یکی از پیامبرانی است که بهطور خاص با شرک درمیافتد. برخورد او و واکنش آنان، مدلی است که در ذهن آدم میماند.
جوامع دینیِ توصیفشده در قرآن نیز وضعیتی کاملاً منفی دارند. اصولاً با خواندن قرآن، فضای مثبتی نسبت به جوامع بهطور کلی در ذهن نقش نمیبندد. مدینه یکی از بهترین جوامعی است که گاهی نکتههای مثبتی هم دربارهاش گفته میشود؛ بااینحال، در آلعمران گویی در نهایت نکتههای منفی غلبه دارد. ستایش بعضی افراد مدینه را نمیتوان بهآسانی به کل جامعه تعمیم داد. گویی فضای سستایمانی در جامعه غلبه دارد و در لحظههایی خود را نشان میدهد.
شاید بتوان گفت مدینه در صدر اسلام یکی از بهترین جوامع تاریخ بشر بوده و تعداد مؤمنان واقعی در آن زیاد بوده است؛ نمیدانم آیا میتوان این حرف را زد. بههرحال، در جنگها رشادتهایی نشان میدادند و تا حدی فضای ایمانی وجود داشت. اما یادآوری وقایع چند دهه پس از پیامبر، آدم را کمی دربارهٔ میزان ایمان واقعی در خود آن جامعه هم به شک میاندازد. البته در قرآن ستایشهایی از برخی افراد این جامعه، از نزدیکان پیامبر، آمده است.
فکر میکنم از نخستین سالهایی که قرآنخواندن را آغاز کردم، این فضا تأثیر بسیار زیادی بر ذهنم گذاشت: گویی حس اولیهای که قرآن القا میکند باید این باشد که در جامعهای زندگی میکنیم که نمیتوان به تعالیمش، از جمله آنچه به نام دین عرضه میشود، چندان اعتماد کرد. جوامع مشرک، شرک تعلیم میدهند؛ از جوامع دینیِ بعدی هم نباید انتظار فضایی بسیار مثبت داشت. به نظر من، کمی بدبینانه نگاهکردن به سنتهای جامعهای که در آن متولد شدهایم، نکتهٔ بسیار مهمی است. برای من، قرآن این فضای ذهنی را پدید آورده که به همهٔ تعالیم عرضهشده به نام دین، کمی با تردید نگاه کنم و احساس کنم گویی همهچیز به بررسی نیاز دارد.
فکر میکنم این نکته بسیار مهم است. بزرگترین عامل انحراف انسانها در طول تاریخ، آنطور که خود قرآن هم به آن اشاره میکند، تقلید است؛ عامل گمراهی اکثریت کسانی که گمراه شدهاند همین بوده است. باید با احساس رضایت شدید از محل تولد مبارزه کرد. هزاران، میلیونها و بلکه شاید میلیاردها نفر در دنیا چنین رضایتی دارند. تصور کنید طلبهای یهودی که در اسرائیل متولد شده چقدر احساس خوبی دارد که جایی بهتر از این برای تولد نبود. عدهٔ بسیار زیادی در ایران و عربستان هم همین احساس را دارند. پیروی و نسخهبرداری از همهٔ این سنتهای جامعهٔ محل تولد، کمکم این احساس را پدید میآورد که گویی در بهترین جای دنیا متولد شدهایم.
قرآن فضایی نمیسازد که آدمها در جایی متولد شوند، آنجا بهترین جای دنیا باشد و خودشان هیچ تلاشی نکنند. وقتی میگویم «الگوی ابراهیمی»، حسم این است که گویی همهٔ ما باید فعالیتهایی شبیه ابراهیم انجام دهیم. همیشه همهٔ آدمها در جایی متولد شدهاند که در سنتهایش شائبههایی از شرک وجود دارد؛ باید آنها را کشف کنند و بکوشند از آنها دوری کنند. این به فضای ترسیمشده در قرآن نزدیکتر است تا اینکه کسی فکر کند در بهترین جای دنیا متولد شده و چقدر خوششانس بوده است. مطمئن باشید در جوامع مسیحی هم چنین آدمهایی هستند.
هرجا کسی بسیار از فضای موجودِ محل تولدش پیروی کند، کمکم احساس رضایت پیدا میکند. این دربارهٔ آمریکاییها هم صادق است؛ لازم نیست موضوع دین باشد. بسیاری از آنان احساس میکنند در زمان و مکان بسیار خوبی متولد شدهاند. ممکن است بعضی حسرت آینده را داشته باشند و آرزو کنند در آینده متولد میشدند، اما حسرت گذشته یا جایی دیگر در زمان کنونی را ندارند. این احساس خوشی نسبت به جغرافیا، بهنوعی نشانهٔ خوبی نیست؛ نشان میدهد بیش از اندازه در فضای جامعه حل شدهاند.
اگر بپذیریم که توصیفهای قرآن چنین تصویری میسازد که حتی در زمان حیات پیامبر هم نباید چندان امید به وجود جامعهای خوب، به معنای واقعی کلمه، داشت، این آدمها زیر سؤال میروند و باید تلنگری بخورند. من واقعاً نمونهٔ کسی هستم که این تلنگر را خورده است. شاید روزی در نوجوانی این احساس را داشتم که بهتر از این نمیشد و در بهترین مکان و زمان متولد شدهام. دربارهٔ آینده هم احساس خاصی نداشتم که چه اتفاقی خواهد افتاد.
دعوت به علم و پرهیز از تقلید
به نظرم میرسد قرآن ما را، در بعضی آیات بهصراحت، به پیروی از علم به معنای واقعی دعوت میکند: از چیزهایی که میشنویم تقلید نکنیم و آنها را بهآسانی باور نکنیم. منظورم از تقلید، معنای فقهی آن نیست؛ آنجا بهنوعی از علم پیروی میکنیم. اگر چیزی از متخصصی بپرسید و به پاسخ او عمل کنید، این کار مشمول این آیه نمیشود؛ بهنوعی پیروی از علم است. منظور، تقلید کورکورانه، بهویژه در عقاید است.
بیشتر دربارهٔ عقاید و تعالیم دینی صحبت میکنم، اما در فضای غیردینی هم تفاوتی ندارد: بحث سنتهای مستقر در جامعه است. کسی که در جامعهٔ خودش بسیار احساس راحتی میکند، باید بپرسد چقدر تحت تأثیر آن جامعه شکل گرفته و آیا به دلیل هماهنگشدن بیش از اندازه با آن، اینقدر راحت است. به نظر نمیرسد مؤمنان هیچوقت بتوانند با جامعهٔ محل زندگی خود، خیلی در آسایش و صلح و صفا و راحتی زندگی کنند. احساس من این است که قرآن بهشدت منادی نگاه انتقادی به همهٔ تعالیمی است که به ما داده میشود.
قرآن از طریق بررسی تاریخ بنیاسرائیل، هشدارهای شدیدی میدهد که دین تحریف میشود و در ادیان الهی شائبههای شرک پدید میآید. در مورد خاص مسیحیت، یکی از عقاید اصلیِ تثبیتشدهٔ آنان را صراحتاً شرکآلود میداند. نکتهٔ عملیِ مواجهه با چنین سورهها و آیاتی این است که فضای ذهنی ما کمی بشکند؛ به آنچه اطرافمان میبینیم و به تعالیم دینیای که میشنویم، بهآسانی خو نگیریم، کمی نگاه انتقادی داشته باشیم و دنبال رگههای شرک بگردیم. تصور اینکه تعالیمی دینی پس از گذشت چند صد یا چند هزار سال، کاملاً سالم و دستنخورده مانده باشد، تصور چندان معقولی نیست.
دلیل راهیافتن و نفوذ مکرر شرک در جوامع توحیدی این است که اعتقاد به توحید و عمل مطابق آن، کار سختی است. منظور از توحید، همان اعتقادی است که انبیا به آن دعوت میکنند: من توسط موجودی به نام خدا خلق شدهام؛ همهٔ انسانها و موجودات دیگر را هم همان خدا آفریده و پروردگارشان است. او تمام مدت به همهٔ جزئیات زندگی من علم دارد و بر اساس حق و حقیقت بازخواست میشوم. طبق تعالیم انبیا باید همیشه خود را در محضر پروردگاری بدانم که عالم مطلق است و حتی زوایای وجودم را که خودم نمیبینم، میبیند؛ باید مطابق حق عمل کنم.
چنین زندگیای واقعاً مانند راهرفتن روی طنابی بسیار باریک در سراسر عمر است؛ این حس که نباید بلغزم. آزادیِ انجام هر کاری که دل آدم میخواهد، گویی راحتتر است. برای درست انجامدادن چنین زندگیای باید انرژی بسیار زیادی صرف کرد: همیشه مراقب باشم خطا نکنم، مطابق حق عمل کنم، کلام و همهٔ اعضا و جوارحم را کنترل کنم. این را با زندگی غافلانهای مقایسه کنید که آدم هر کاری میل دارد انجام میدهد. آن آیه میگوید: «بَلْ يُرِيدُ ٱلْإِنسَٰنُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُۥ». انسان تمایل دارد پیش رویش باز باشد و هر کاری میخواهد انجام دهد.
بسیاری اوقات پیروی از حق، کنارگذاشتن لذتهایی است که ممکن است سطح پایینی داشته باشند، اما بسیار آسان به دست میآیند. در مقابل، انسان گرایش دارد بیشترین لذت را برای خود فراهم کند. توحید، از آن جهت که ما را به تقوا دعوت میکند، اعتقادی ثقیل است. صرف اعتقاد به خدا، بدون این جنبهها، ممکن است مانند گزارهای علمی به نظر برسد. اعتقاد به وجود الکترون و اعتقاد به خدا، در حد اعتقاد به وجود چیزی، به آدم فشار میآورد؛ اما خدای ناظر از من انتظار دارد: «ٱللَّهَ هُوَ ٱلْحَقُّ» و من باید از خدا، یعنی همیشه از حق و حقیقت، پیروی کنم. اینها فشاری ایجاد میکند که بهنوعی با آزادیِ لذتبردن در تعارض است. عنصر دیگری را هم در انسان سرکوب میکند که برای بسیاری ممکن است دردآور باشد: توحید علاوه بر حس لذت، با انانیت انسان هم تعارض دارد.
انانیت و میل به تمایز
من و انانیت، یعنی علاقهای که به تفرّد و «منِ» خود دارم؛ این حس که انسانی ممکن است میل داشته باشد از دیگران برتر باشد، همان حسی که در شیطان بود. نامش را میل به قدرت، قدرتنمایی یا خودنمایی بگذاریم؛ در فرهنگ ما عنوان انانیت گرفته است. این تمایل لزوماً از نوع لذتبردن و شهوترانی نیست. گویی گرایشی طبیعی به آن وجود دارد؛ اما واقعاً کلمهٔ «طبیعی» درست نیست: این گرایش غیرطبیعی است، هرچند وجود دارد. گویی همهٔ آدمها میخواهند از «منِ» خود محافظت کنند و به آن اهمیت میدهند.
اعتقاد به توحید، بهنوعی این «من» را میسوزاند؛ مرا در شرایطی بسیار مساوی با همهٔ موجودات قرار میدهد و گویی میخواهد مرزهای موجودات را بردارد. نمیشود کسی احساس اعتقاد به توحید داشته باشد و برتریجویی خود را هم حفظ کند. میل به تمایز از دیگران و داشتن چیزی برای تفاخر، بهیک معنا طبیعی نیست؛ اما اکثریت قریببهاتفاق آدمها چنین گرایشهایی دارند و توحید با آنها در تعارض است.
وقتی حس کنم در برابر خدا بهنوعی با همهٔ موجودات برابرم، حق ندارم خود را با دیگران مقایسه کنم و برتر بدانم. هرچه دارم، چیز افتخارآمیزی نیست؛ خدا به من داده است. احساس توحیدی این است که همهٔ نعمتهای دادهشده به من، گویی فعل خدا هستند. این هم فشاری بر آدمهاست: گویی هویتی که میخواهند برای خود بسازند، در برابر خدا شکل خود را از دست میدهد؛ اسم و رسمشان از دست میرود. برای بسیاری این زجرآور است. دوست دارند متمایز باشند و خود را بهتر و برتر احساس کنند. این گرایشی انحرافی است که متأسفانه به دلایلی میان اکثریت آدمها وجود دارد؛ به «منِ» خود اهمیت میدهند.
همهٔ موجودات زنده غریزهٔ حفاظت یا دفاع از خود دارند. وقتی احساس کنم مرزهایم مخدوش میشود یا «منِ» توهمشدهام زیر سؤال میرود، میترسم. آنچه این حالت را عمومی میکند، غریزهٔ حفظ ذات است؛ نمیدانم اصطلاح خاصش چیست؛ «غریزهٔ صیانت ذات». این غریزه در همهٔ موجودات زنده وجود دارد و گویی بهاشتباه میخواهد جلوی ازبینرفتن تمایزها را بگیرد. شبیه دفاع از قلمرو است: دفاع از انانیت و ترس از اینکه گویی «من و او» مخدوش شود و جایگاهی را که برایش قائلیم از دست بدهیم.
دستکم دو گرایش در انسان وجود دارد که توحید را ثقیل میکند و باعث میشود آدمها بهنوعی از این حالت بیرون بیایند و در سطحی پایینتر زندگی کنند تا فشار کمتری تحمل کنند. با این موضوع، نکتهای همراه است که قبلاً بسیار بر آن تأکید کردهام: فقط وقتی میتوان به توحید عمل کرد که جنبهٔ شناختی وجود، به معنای واقعی، بسیار قوی باشد. موحد واقعی باید درکی بسیار قوی از خدا و وجود او داشته باشد. اگر اعتقادم بر شنیدهها یا ظن و گمان بنا شده باشد، اینکه هر لحظه خدا را ناظر اعمال خود ببینم، کار بسیار زیادی میطلبد. اما اگر خدا را واقعاً ببینم، یعنی نگاهکردن به هر طرف مرا به یاد خدا بیندازد، حضور در مقابل خدا برایم ساده میشود.
ضعف شناخت این فشارها را تشدید میکند. هرچه شناخت مسائل توحیدی عمیقتر، قویتر و واقعیتر باشد، فشار کمتر احساس میشود. همزمان، اگر تمایل کسی به شر از بین رفته باشد، حضور در برابر خدا اصلاً فشار یا محدودیتی برایش ایجاد نمیکند. وقتی تمایلم به خیر ضعیف است و به شر تمایل دارم، احساس محدودیت میکنم و مرتب به کنترل نیاز دارم؛ اما برای انسانی که تمایلی به شر ندارد، این حالتها کمکم طبیعی و ساده میشود.
اگر بکوشید در اعتقادی توحیدی زندگی کنید، مراقب خود باشید و به انگیزههای غیرحق خود راه ندهید، پس از مدتی تمرین، تمایل به شر خودبهخود کمتر و تمایل به حق قویتر میشود. این تمرین شما را به جایی میرساند که هرچه بیشتر در چنین شرایط توحیدی زندگی کنید، آسایش و آرامش بیشتری احساس کنید. بااینحال، اکثریت مردم چنین نیستند: قوّهٔ شناخت ضعیف و تمایل قوی به لذت دارند، پس توحید به معنای واقعی برایشان سخت است. توحید در جوامع عقب مینشیند، چون اکثریت مردم به چیزی غیر از آن گرایش دارند. فکر میکنم یکی دو بار دربارهٔ شرک صحبت کردهام؛ شاید این بحث کمی حالت یادآوری یا تأکید بر همین دو نکته داشت. انانیت و لذتبردن، این دو گرایشِ مانع توحید، باعث میشود در افراد جامعه تمایل به شرک وجود داشته باشد.
گرایش بنیاسرائیل به بتپرستی، مثال خوبی از دشواری شناختی توحید است. برای کسی که قوای شناختی ضعیفی دارد، ایمان و ارتباط با موجودی که دیده نمیشود، چیزی ملموس و محسوس از او نیست و ناشناخته است، دشوار است؛ خیلی نمیدانیم چیست. فرض کنید خودتان مستقیماً از خدا شناخت پیدا نکردهاید و مانند اکثریت آدمها شنیدههایی دارید: شنیدهاید خدا مهربان است. اینگونه نیست که این صفات را واقعاً ببینید، خدا را حس کنید و بدانید این صفات را دارد.
دشواری ایمان به غیب
ایمان به خدایی نادیده که هیچ جنبهٔ محسوسی ندارد و فقط صفاتی کلی دربارهاش شنیدهام که چندان حسشان نمیکنم، خیلی ممکن است آسیبپذیر باشد. اینکه مجسمهای باشد، نگاهش کنم، کنارش بروم، جغرافیایی داشته باشد و چیزی ملموس را ببینم، برای کسانی با سطح شناخت بسیار پایینتر دلچسبتر است؛ اکثریت آدمها در جامعه چنیناند. گرایش به گوسالهپرستی در زمان موسی یا میل به دیدن آشکار خدا، از همین دشواری ایمان به غیرمحسوس حکایت دارد؛ دشواریای که همیشه وجود دارد.
آدمها از کودکی با سطح پایینی از شناخت و لذت آغاز میکنند: از چیز سادهای مانند غذاخوردن لذت میبرند و چیزهای سادهای را درک میکنند. باید مسیر رشد را طی کنند، کمکم از این سطح جدا شوند، شناخت عمیقتری پیدا کنند و با نامحسوس راحت باشند. همانطور که در آغاز بقره آمده، توانایی اعتقاد به غیب پیدا کنند و فقط شهادت، یعنی چیزهای دیدنی و محسوس با حواس پنجگانه، ملاکشان نباشد.
اکثریت مردم این پیشرفت را نمیکنند. گرایش به محسوسکردن خدا را در همهٔ ادیان میبینیم. ممکن است گوساله نسازند، اما در مسیحیت، حرفزدن با مسیح بهعنوان خدا سهولتی دارد: علاوه بر ساختن مجسمه، میتوان تصور و تخیلش کرد و چیزهایی انسانی به او نسبت داد؛ خدا را پایین آورد و مانند انسانی بسیار متعالی به او نگاه کرد. گرایش به پایینآوردن توحید و کمکردن آثار عملی آن، گرایشی طبیعی است که باید انتظار داشته باشیم در افراد جامعه وجود داشته باشد. چون این افراد اکثریت قریببهاتفاقاند، جامعهٔ دینی کمکم بهسوی شرکهای پنهان میرود. اگر نخواهد هویت دینی خود را انکار کند، که معمولاً نمیکند، چنین گرایشهایی با حفظ ظاهر دینی پدید میآید.
یکی از حاضران: در مورد این گرایشی که میگویید در افراد وجود دارد، خواست موسی برای دیدن خدا در آن آیه چگونه توجیه میشود؟
از موسی خواسته شده است؛ قوم گفتهاند و خودش چنین درخواستی ندارد.
یکی از حاضران: به نظر میآید در آن آیه موسی تنهاست و میخواهد خدا را ببیند؛ جواب «لَن تَرَىٰنِى» و «وَلَٰكِنِ ٱنظُرْ إِلَى ٱلْجَبَلِ» هم در آیه آمده است.
فکر نمیکنم این درخواست اولیه از خود موسی باشد؛ به نظر میآید درخواست قوم است. من اینگونه میفهمم. بااینحال، فرض کنیم موسی بهمعنایی تمایل به «أَنظُرْ إِلَيْكَ»، نظاره بر خدا، دارد. واقعاً بعید است پیامبری مانند او فکر کند خدا دستوپا دارد؛ قوم واقعاً فکر میکردند میشود خدا را دید. فرض کنیم موسی در سطحی بالاتر خواهان نظاره است. لحن آیات چگونه است؛ این خواست خوب است یا بد؟ به نظر میآید در پایان توبه میکند. حرف من این است که گرایش به محسوسکردن خدا، گرایش خوبی نیست.
یکی از حاضران: نمیدانم دقیقاً؛ اگر نقلها را قبول کنیم، دیدن در آنها معنایی شبیه عبارت انگلیسی I see دارد؛ سطح بسیار بالایی از درک. نمیدانم؛ در نقل مربوط به حضرت علی، «من خدایی که ندیدم»، منظور دیدن جسم نیست. فکر میکنم شاید این آیه را هم بتوان همانگونه فهمید. این آیه کمی مرا اذیت میکند: شاید خواست، درک درجهای بسیار بالاتر باشد و پاسخ این باشد که آن درجه را نمیتوانی درک کنی.
نمیدانم آیا آنچه شما را اذیت میکند، این است که در موسی گرایشی بد وجود داشته است. با این حرف که این گرایش بد است، مشکلی نیست. فکر میکنم دفاع این است که نباید تصور کنیم موسی به همان معنای سخیفِ دیدنِ بتپرستان میخواهد ببیند. به نظر میآید خدا چیزی محسوس، مانند فروپاشی کوه، به او نشان میدهد.
نمونهای مشابه دربارهٔ ابراهیم و مشاهدهٔ معاد وجود دارد؛ نمیدانم، چیزی فراتر از آنچه تا آن زمان به آن رسیدهاند. شاید میخواهد کیفیت معاد را بهنوعی ببیند و میگوید برای اطمینان قلبم. اندکی عدم اطمینان در قلب خود احساس میکند. در پاسخ، خود معاد را نشانش نمیدهند؛ چیزی شبیه کیفیت آن برایش بازسازی میشود. اینجا هم عظمت خدا بهصورت منفجرشدن، خردشدن و پودرشدن کوه جلوهگر میشود؛ تجلیای از خدا.
عرفا اینها را بسیار عرفانی و خوب معنا میکنند. شاعری گفته است: «چو به کوه تو رفتی ارهنی نگفته بگذر که نیر زد این تمنا جواب لنطرانی». دیگری پاسخ داده است: «چو به کوه تور رفتی صدای دوست بشنو چه ترا چه لنطرانی». بعضی چنین دفاع میکنند که بالاخره خواستی بوده و پاسخی از خدا آمده است؛ حتی اگر پاسخ «لَن تَرَىٰنِى» باشد، برای موسی در مقام خودش نکتهای مثبت است.
اگر کسی تصور کند موسی مانند قومش پنهانی بالای کوه طور رفته، درحالیکه به قوم میگفته دیدن ممکن نیست، و خواسته اگر ممکن است خدا خود را نشان دهد، این تصور هم با حرف من تناقض ندارد. حرف فعلی من این است که تلاش برای دیدن خدا بهصورت جسم، یا داشتن جایگزینهایی برای آن، گرایشی بهسوی پایین است.
یکی از حاضران: به نظرم مسئلهٔ بنیاسرائیل متفاوت است. خاطرم نیست مخالفان پیامبر خواستی شبیه آنان داشته باشند. احتمالاً بهگونهای پرورش یافته بودند که خدا را همیشه مقابل خود میدیدند و میخواستند همهچیز برایشان تجسد پیدا کند.
کمی از بنیاسرائیل دفاع کنم. قومهای دیگر با وجود خدا، به آن معنا، مشکلی ندارند؛ نفی شرک را قبول نمیکنند. بنیاسرائیل به خدایی که معجزه میکند بسیار ایمان پیدا کردهاند. فکر میکنم شاید حتی کار به ظهور او برسد. مسئله در سطحی بالاتر است. بزرگانشان زحمت میکشند و بالای کوه میروند؛ شک نداشتند میتوان خدا را دید، وگرنه نمیرفتند.
شاید بتوان چنین دفاع کرد که خدا بسیار بیش از اندازه بر بنیاسرائیل ظاهر شده است، در همان حدی که بر موسی ظاهر شد. وقایعی رخ داده و آنان قدمی جلوتر گذاشتهاند و میخواهند خود خدا را ببینند. آنقدر حوادث معجزهآسا دیدهاند که گویی طبیعی شده است. احساس من این است که گرایش به محسوسات، دستکم هزاران سال پیش در تاریخ بشر، بسیار شدید بوده است. اکنون ذهن ما با چیزهای انتزاعی کمی راحتتر است؛ در قدیم نیاز زیادی به محسوسات داشتند. یکی از عوامل گرایش به بتپرستی هم داشتن چیزی محسوس برای پرستش است.
عوامل واقعاً یکی دو تا نیست. نمیدانم؛ شاید بتوان بررسی بسیار جامعی دربارهٔ عوامل روانیِ تقویت شرک و ایجاد میل به آن انجام داد. در دو نکتهای که گفتم، جداکردن انسان از آزادی و لذت، و بهویژه اعتقاد به معاد، بسیار مهم است: احساس مسئولیت در برابر خدایی که هم ناظر من است و هم پیروی از حق را میخواهد. پیامبران همیشه بهنوعی چنین پیامی داشتند که در برابر اعمال و زندگی خود مسئولیم. اعتقاد به موجودی نادیدنی و به اینکه گویی همه در برابرش یکسانیم، با گرایشهایی در انسان تعارض دارد.
هرچه شرک و گرایش به آن را بهتر بشناسیم، باید بکوشیم جلوهها و رگههای شرکآلود را در جامعه، زمان و تاریخی که در آن زندگی میکنیم بشناسیم. نمیدانم؛ بحث فقط جامعهٔ دینی خودمان نیست. کوشیدهام بگویم در فرمولهای علمی چنین چیزی نیست، اما در نوعی نگاه علمی به جهان شائبههای شرکآلود وجود دارد؛ استقلالی که به مفهوم «قانون» داده میشود. این اعتقاد جزء علم نیست، اما در فضای آموزش علم چنین نگرشهایی وجود دارد.
در هر زمان و مکان، هنگام خواندن قرآن باید خود را در موقعیتی شبیه ابراهیم فرض کنیم. آنجا بتها و بتپرستی آشکار بود؛ در همهٔ زمانها و مکانهای دیگر هم باید فرض کنیم در جایی متولد شدهایم که این گرایشها راه خود را باز کردهاند و باید مبارزه کنیم.
استقرار شرک و تقلید از اجداد
اگر حضرت ابراهیم میرود و بتها را میشکند، منظور من از مبارزه، مبارزهٔ اجتماعی نیست. دستکم برای خودمان باید بفهمیم کدام حرفهای شنیدهشده و اعتقاداتی که جامعه به ما تلقین کرده، حق نیست و شائبهٔ شرک دارد؛ سپس خودمان را از آن دور کنیم. این گرایشها در مردم وجود دارد، اما اگر کسی را بهتصادف انتخاب کنیم که عقاید و گرایشهای مشرکانه دارد، عامل اصلی گرایش او همین امور درونی نیست؛ استقرار شرک در جامعه است. قرآن بر این موضوع تأکید میکند: وقتی از مشرکان میپرسند چرا این آیینها را پذیرفتهاند، میگویند از آنچه اجدادمان انجام دادهاند پیروی میکنیم.
احترام به اجداد و پدر و مادر را باید دقیقتر بیان کنم: احترام چیز بسیار خوبی است؛ تلاش برای کسب رضایت پدر و مادر و اجداد چیزی است که میتوان گفت پایهٔ شرک است. عمداً این را میگویم، چون فکر میکنم تبدیل احسان به والدین، که دعوت قرآن است، به کسب رضایت والدین، خود یکی از رگههای شرکآلود است. بسیار بسیار وحشتناک است که به کسی بهعنوان تعلیم دینی آموزش بدهیم باید والدینش را از خودش راضی کند. ما هیچکس جز خدا را نباید از خودمان راضی کنیم. توحید در یک جمله همین است: فقط و فقط رضایت خدا در زندگی برای من شرط است.
شاید والدین کسی اعتقادات مشرکانه داشته باشند؛ چگونه میخواهد آنان را راضی کند؟ حضرت ابراهیم به پدرش حرف بدی نمیزند، اما پدرش از اینکه او بتها را نمیپرستد ناراضی است و میخواهد او را بکشد. آیا ابراهیم باید رضایت والدینش را کسب کند؟ اعتقادات توحیدی پس از مدتی تغییر شکل میدهند. احسان یا احترام به والدین در همهٔ شرایط را در نظر بگیرید: اگر به بتهایی که پدرم تراشیده بیاحترامی کنم، پدرم احساس میکند به خودش بیاحترامی شده و حرمتش از بین رفته است. ممکن است کسی حرمت بسیار وسیعی برای خودش قائل باشد که همهٔ عقاید شرکآلودش را هم دربر بگیرد. اگر نماز خواندن من به عقاید او توهین محسوب شود، آیا باید نماز نخوانم؟
قرآن بسیار دقیق بیان میکند: «لَا تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّۢ». والدین هر که باشند، حق ندارم مقابل آنان بایستم و حرف تحقیرآمیز بزنم. «اف» چیزی است که حس بیزاری در آن وجود دارد؛ حتی عبارت یا لحن من نباید چنین باشد. بزرگداشت والدین و رعایت حرمت آنان در سخن گفتن، نگاه کردن و نشستن در برابرشان، در همهٔ شرایط از ما خواسته شده است. اما کسب رضایت والدین، یا رعایت حرمتی که با نماز خواندن من به آن بربخورد، از ما خواسته نشده است. نمیدانم، ممکن است هر کاری بکنیم طرف احساس بیحرمتی کند؛ موظف نیستیم حس خاصی در والدین ایجاد کنیم، بلکه موظفیم رفتار خودمان را کنترل کنیم.
حتی از ما خواسته نشده که والدینمان را دوست داشته باشیم. مثلاً، چه میدانم، فرزند شمر باید پدرش را دوست داشته باشد؟ نمیدانم؛ گاهی شنیدهام که باید والدین خود را دوست بداریم. این یعنی چه؟ شاید کسی از والدینش خوشش نیاید. اصلاً امر به دوست داشتن کمی مشکوک است: اینکه باید فلان چیز را دوست بداری. گاهی به نظر میآید میتوان به کسی حق داد؛ شاید والدینش بیش از اندازه به او ظلم کردهاند یا بیش از اندازه آدمهای بدی هستند و او حس خوبی نسبت به آنان ندارد.
باز هم نباید به آنان «اف» بگوید و باید احسان کند، چه دوستشان داشته باشد و چه نداشته باشد. بالاخره او را به دنیا آوردهاند و حیاتش به آنان وابسته است؛ سعی کند به آنان خوبی کند و هر کاری از دستش برمیآید انجام دهد. این با عاشق پدر و مادر بودن فرق دارد. آدم از یک جهت نسبت به پدر و مادرش محبت دارد؛ اما خوب دانستن آنان در میان آدمها، یا دوست داشتن به معنای دوستداشتنی دانستنشان، حس دیگری است. ممکن است این حس در کسی باشد؛ در عین حال، آدم قطعاً نسبت به پدر و مادرش محبت غریزی دارد.
ظن اختلال در جامعهٔ خود
نمیدانم؛ میخواهم دربارهٔ جامعهٔ خودمان به این حس منفی دامن بزنم که فکر میکنم در قرآن نسبت به جوامع دینی وجود دارد. نباید چون در جایی به دنیا آمدهایم، بهطور طبیعی احساس کنیم آنجا بسیار خوب است، همهچیز خوب است و همهٔ تعلیماتی که به ما دادهاند درست است. فکر میکنم رویکرد طبیعی این است که دنبال اختلالهایی بگردیم که حتماً وجود دارند و سعی کنیم آنها را کشف کنیم. قبلاً نیز به نمونههایی اشاره کردهام. اگر بخواهم از انحرافهای جامعهٔ دینی محل تولدمان صحبت کنم، فکر میکنم بزرگترین انحراف به خود مسئلهٔ توحید مربوط است. قطعاً در حرفهایی که میشنویم گرایشهای اعتقادی شرکآلود وجود دارد.
شیعه اکنون بیش از حد در مظان این اتهام است که گرایشهای شرکآلودی در آن وجود دارد؛ فکر میکنم واقعاً همینطور هم هست. بگذارید حرفم را تصحیح کنم: این گرایشها همهجا، از جمله در عربستان، وجود دارند و در میان شیعیان صورت خاصی پیدا میکنند. به نظر من نوعی بیاحتیاطی است. قبلاً این نکته را گفتهام و میخواهم دوباره، بدون ورود زیاد به مصداقها، بر آن تأکید کنم. در جامعهای مدعی توحید به دنیا آمدهایم که مهمترین اعتقاد را توحید میداند و این آیهٔ قرآن را قبول دارد که تنها گناهی که به هیچ وجه بخشیده نمیشود شرک است. اساس دینی که با آن زندگی میکنیم توحید است و بزرگترین دشمن و انحراف ما شرک؛ اما میزان احتیاط علیه شرک که در تعلیمات دینی به ما آموزش دادهاند در حد صفر است. انتظار من این است که در جامعهٔ توحیدی بزرگترین ترس از اعمال شرکآلود باشد.
برای مثال، توسل به ائمه متداول بوده و متداولتر شده است. دستکم در میان عوام، بهوضوح رگههای شرک میبینیم: کسی مستقل از خدا از امام چیزی میخواهد و چندان کاری به خدا ندارد. در موضوع امامزاده ساختن و موارد دیگر هم بعضی امور بهوضوح در میان تودهٔ مردم حالت شرکآلود دارد. با اصل توسل کاری ندارم که با توحید تطبیق میکند یا نه؛ ممکن است توسل برخی علما هیچ شائبهٔ شرکی نداشته باشد، اما این شائبه در میان مردم وجود دارد. چقدر کرختی میبینیم و چقدر به مردم تذکر داده میشود که اینگونه بگویید، آنگونه نگویید، چون شرک است؟
فقط گاهی در پاسخ به اعتراض وهابیها و سنیها روشنگری شنیدهام که منظور ما از توسل این است و آن نیست. در محافل خصوصی و میان جمع و تودهٔ مردم، این روشنگری را بسیار کم میبینم. نخستین چیزی که در جامعهٔ ایران نظرم را جلب میکند و بهشدت کنجکاویبرانگیز و ترساننده است، همین است: احتراز از شرک چندان با شدت آموزش داده نشده است.
ادعای توحید و خطر غرور
گویی وقتی جامعهای بهاصطلاح توحیدی را میبینیم که در آن آموزش علیه شرک چندان نیست، یک راه این است که بگوییم این جامعه بسیار توحیدی است. قبلاً که دربارهٔ این موضوع صحبت کردم، همین مثال را زدم: میزان تذکر و حساسیت دربارهٔ حجاب و زنا را در جامعهٔ ما با مسئلهٔ شرک مقایسه کنید. به نظر میآید لابد شرک نفوذ کرده که وضع اینگونه شده است. اگر رهایش کنیم، حتماً راه خودش را باز میکند. این عدم تفکر خود بزرگترین نشانه است؛ به نظر میآید جایی متولد شدهایم که مسئلهٔ توحید را کمی ساده گرفتهاند.
اگر در عربستان به دنیا آمده بودم، ممکن بود کمی فریب بخورم: میدیدم از صبح تا شب دربارهٔ توحید حرف میزنند و از شرک میترسانند که این کار و آن کار را نکنید، چون شرک است. ممکن بود گمان کنم خوب از خودشان محافظت کردهاند و لابد جامعهشان میتواند بسیار توحیدی باشد. اما اینجا که متولد شدهام، میبینم این حرفها نیست و بیشتر میترسم که نفوذهای زیادی وجود داشته باشد؛ در شرایطی هستیم که باید بیشتر مراقب خودمان باشیم. مثال توسل به ائمه را به سبب گرایش عمومی مردم ایران به این امور زدم؛ این توسل میتواند بهشدت خطرناک باشد. قبلاً هم دربارهٔ موارد مشابه صحبت کردهام.
یکی از حاضران: میخواهم به آیهای اشاره کنم. فارغ از بحث اینکه ائمه چه هستند و این جنبهٔ دولبه و خطرناک، آیهای بسیار ترسناک هست که به اعتقاد مشرکان میپردازد.
آیههایی وجود دارد که انگار از توسل نهی میکند. این جمله را میشنویم که ائمه را واسطه قرار میدهیم تا به خدا نزدیک شویم. در قرآن مشرکان پاسخ میدهند که اینها را میپرستیم «لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلْفَىٰٓ». عبارتهای بسیار مشابهی میشنویم؛ ترسناک است و دستکم باید بهشدت بترسیم. ممکن است صورت خاصی از توسل وجود داشته باشد که شرکآلود نباشد؛ اما آیا همان صورت را به مردم آموزش میدهند، یا همینطور میگویند بروید توسل کنید؟ از رضایت پدر و مادر سخن گفتم؛ اکنون بسیار مد شده که میگویند باید به فکر جلب رضایت امام زمان باشیم.
توسل و رضایت امام زمان
این حرف یعنی چه؟ اگر جایی کسی آن را بگوید و من حاضر باشم، میپرسم؛ کسی هم از طرف من بپرسد. آیا رضایت امام زمان با رضایت خدا فرق دارد؟ کاری هست که امام زمان را راضی کند و خدا را راضی نکند؟ آیا امام زمان خواستهٔ جدیدی دارد که خدا ندارد؟ واقعاً نمیدانم؛ وقتی این حرف را میزنند، فکر میکنم لابد تفاوتی وجود دارد، وگرنه چه فرقی میکند؟ میگویم توحید این است که فقط کسب رضایت خدا مدنظر آدم باشد. ائمه و پیامبران نیز جز این چیزی نمیخواستند. فکر میکنم هر کاری در جهت رضایت خدا بکنم، اگر پیامبران بفهمند، بسیار از من راضی میشوند.
بنابراین این حرف مهمل است؛ انگار مردم را به چیزی غیر از خدا دعوت میکند. اگر از همان شخص بپرسید، میگوید هرچه خدا را راضی کند، امام زمان را هم راضی میکند؛ پس چرا این تعبیر را به کار میبری؟ در این نوع حرفها انانیت وجود دارد: شیعه میخواهد خاص باشد. در همهٔ فرقهها، فرقهگرایی نوعی گرایش شرکآلود و نتیجهٔ انانیت سرکوبشده است. بنا بر آموزشهایی که دیدهام، نمیتوانم مغرور باشم یا احساس برتریجویی داشته باشم، چون میدانم بسیار بد است.
قرآن از سرای آخرت سخن میگوید: «تِلْكَ ٱلدَّارُ ٱلْءَاخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ». «فی الحیاة الدنیا» اشتباه است؛ پارهٔ مورد نظر این است: «لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّۭا فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا فَسَادًۭا». انسان هیچ برتریجویی نباید داشته باشد. فرقهگرایی تسکینی برای انانیتی میشود که زیر فشار قرار گرفته است. میتوانم اصطلاح «تصعید» را به کار ببرم: بهجای افتخار به خودم، که بسیار زشت است، یا به خانوادهام، اگر آن را هم زشت بدانم، احساس برتری را به فرقهام منتقل میکنم؛ میگویم در بهترین فرقهام و فرقهام بسیار از دیگران بهتر است.
مسئله این است که هویتم را از دست ندهم و با بقیه یکسان نشوم. دربارهٔ خودم چیز خاصی نمیگویم، اما به چیزی تعلق پیدا میکنم که کاملاً برتر است. آدمهایی را میبینیم که بهشدت مغرورند؛ غرورشان به خودشان نیست، به تعلقشان است. مثلاً علمای اسلام نسبت به غیرمسلمانان بهشدت احساس برتری میکنند، چون دین برتر دارند. هرچه این تعلق خاصتر شود، اثرش بر انانیت بیشتر است. افتخار به اسلام گویی جمع بسیار بزرگی را دربر میگیرد؛ هرچه تعداد محدودتر شود، گویی انانیت بیشتر میتواند از آن تغذیه کند و سهم سرانهٔ من از غرور بیشتر میشود. فرقهها کوچکتر میشوند و آدمها در گروههای کوچکتر احساس برتری و هویت میکنند.
انگار شیعیان چندان بخش مشترکشان با دیگر مسلمانان را دوست ندارند؛ بخشهای خاص خودشان را بیشتر دوست دارند و بیشتر از آنها حرف میزنند. به نظر من به همین دلیل از رضایت امام زمان سخن میگویند: چیزی است که سنی نمیتواند بگوید و مخصوص من است؛ من دنبال رضایت امام زمان هستم.
یکی از حاضران: فکر کنم این سخن بعضی علما در راستای «أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ» باشد.
اطاعت از رسول فرق میکند. به هر حال، به نظر من اینها امور خطرناکی است. مردم با شنیدن این حرفها خودشان را در محضر امام زمان احساس میکنند؛ گاهی امام زمان جایگزین خدا میشود و رضایت او نیز جانشین رضایت خدا. این شبیه کاری است که مردم با مسیح کردهاند.
دیروز بیرون از جلسه با دوستی بحث میکردم که کمی از عملکرد فقها دفاع میکرد. اینکه حرفی وجه درستی داشته باشد یک مسئله است و برداشتی که عوام از آن میکنند مسئلهای دیگر. روحانیت از این جهت مانند هنرمندان است: شاعری که، نمیدانم، نوعی شعر پیچیده میگوید، کمتر با عوام سروکار دارد و فیلمساز بیشتر. وقتی با عوام سروکار داریم، باید بسیار بااحتیاط حرف بزنیم و ببینیم چه برداشتی میکنند. نمیدانم؛ به نظر من ممکن است وجه خوبی برای تعبیر رضایت امام زمان در نظر بگیرید، اما به نظر من همانطور که مسیحیان مسیح را جانشین خدا کردهاند و مانند انسانی بزرگ با او سروکار دارند، این حالت میان عوام شیعه هم وجود دارد. با امامها راز و نیاز میکنند، خودشان را در محضر آنان احساس میکنند و با آنان رابطه میگیرند.
قبلاً نقل کردهام و فکر میکنم با یک واسطه شنیدم: کسی از تنهایی خود شکایت کرده و دیگری گفته است: «چرا این حرف را میزنی؟ امام زمان با شماست؛ چرا احساس تنهایی میکنی؟» این یعنی چه؟ احساس میکنم باید بگوید خدا با ماست؛ اما خدا با ماست، تنهایی مرا بهعنوان یک آدم از بین نمیبرد. امام زمان، چون انسان است، انگار این مشکل را حل میکند. اعتقاد عجیبی است: امام زمان مثل خدا همهجا و با همه است. واقعاً نمیدانم؛ به نظر شما این حرفها شائبهٔ شرک ندارد؟ نمیدانم؛ اینکه با زحمت صورت خاصی از این تعابیر پیدا کنیم که اشکالی نداشته باشد را کنار بگذارید. به نظر من مردم اینها را کاملاً به شکلی اشکالدار میفهمند و به آنها عمل میکنند. این اعتقادها و حرفها یکی دو تا نیست و بهشدت شائبهٔ شرک دارد.
این مسئله را قبلاً یکی دو بار مطرح کردهام. به نکتهای میرسم که فکر میکنم انحراف بزرگی است. گاهی دنبال این هستیم که «دم خروس» از جایی بیرون بزند و بتوانیم چیزی روشن نشان دهیم. بحث دربارهٔ این عقاید ظریف است: از توسل که بگویم، میگویند صورتهایی هست که میتوان توحیدی فرضشان کرد؛ دربارهٔ رضایت امام زمان شاید بگوییم منظور همان رضایت خداست. قطعاً در پاسخ میگویند رضایت امام زمان چیزی غیر از رضایت خدا نیست و ممکن است برای خود این تعبیر هم توجیهاتی بیاورند.
این عقاید را کنار بگذارید: واضحترین انحراف جامعهٔ ما از تعالیم پیامبر این است که مردم ایران در سه وقت نماز میخوانند. پیامبر و امام فرقی نمیکند؛ از بدیهیات دین اسلام است که خداوند از مسلمانان خواسته در پنج وقت روز نماز بخوانند. هیچ فقیهی هم نیست که این را نقل کند؛ اصل حکم این است که در پنج وقت نماز بخوانند. میگویند پیامبر یک بار یا دو بار در بین راه نماز ظهر و عصر را با هم جمع کرده است. احتمالاً روایتهایی نیز وجود دارد که چنین جوازی داده است؛ نمیدانم. این جواز، که احتمالاً به نظر میرسد در روایتها مربوط به موارد خاصی از عمل پیامبر باشد، تبدیل شده به اینکه مردم اصولاً نمازهایشان را با هم میخوانند، از جمله ظهر و عصر را.
میخواهم حداکثر دفاع را بکنم. فکر میکنم حکم این است که اگر در سفر هستید و محذوری وجود دارد، اشکالی ندارد کمی از آن وقت منحرف شوید؛ مثلاً نماز عصر را زودتر بخوانید.
نماز پنج وقت و سه وقت در ایران
نماز صبح و ظهر و عصر وقت دارند. نماز عصر هم وقتی دارد که اذان میگویند و مردم میروند نماز عصر میخوانند. فکر میکنم در همهٔ کشورهای اسلامی جز ایران همینطور است. سنت زمان پیامبر نیز این بود: پنج بار اذان میگفتند، مردم پنج بار نماز میخواندند و زندگی خود را شروع میکردند. همهجا چنین است جز ایرانی که در آن متولد شدهایم و فکر میکنم شاید بعضی آن را سالمترین و بهترین جای دنیا بدانند. نماز ستون دین است؛ پنج وقت عملاً به سه وقت تبدیل شده و مردم سه بار میخوانند.
بحث فقهی را در نظر بگیرید: فرض کنید حتی بهانهای هم لازم نیست و جواز هست که ظهر و عصر، یا مغرب و عشا را با هم بخوانیم. اما میدانیم پیامبر همیشه پنج وقت نماز میخواند و همهٔ امامان نیز همیشه پنج وقت میخواندند. هیچوقت کسی ادعا نکرده که امامان سه وقت خواندهاند. ما ادعای پیروی از پیامبر و امامان شیعه را داریم؛ پس حکم همین است. دربارهٔ جواز میگویم اگر برایت سخت است، دو یا سه وقت بخوان. سؤال این است: چرا در مساجد سه وقت نماز خوانده میشود؟ این بسیار غریب است. روحانی متولی نماز چه کار دیگری دارد که پنج وقت نمیخواند و سه وقت میخواند؟
اگر مردم میخواهند ظهر و عصر را با هم بخوانند و او نیز با آنان میخواند، چرا عصر را در وقت خودش دوباره اعاده نمیکند؟ حتی اگر فقط یک نفر در آن شهر بخواهد مثل پیامبر نماز عصر را سر وقت بخواند، باید بتواند بخواند؛ آن روحانی متولی همین کار است. به نظر من این واقعاً فاجعه است. حتی اگر در مساجد نماز نخوانید، چرا پنج وقت اذان نمیگویید؟ برای فهمیدن وقت نماز عصر باید به سایتی مراجعه کنم که وقت را اعلام میکند. چرا مساجد اذان نمیگویند تا اعلام کنند اکنون وقت فضیلت نماز عصر است؟ وقت فضیلت را که قبول دارند. چگونه ممکن است در کشوری اسلامی فقط سه وقت اذان گفته شود؟ آیا این بدعت نیست؟
بدعت یعنی حکم را تغییر دهم و کار دیگری بکنم. همهٔ ما قبول داریم که در شهر پیامبر پنج وقت اذان گفته میشد و هرجا امامان بودند، پنج وقت هم نماز میخواندند. حتی چهار نفری که نماز سر وقت برایشان دشوار نیست و میخواهند عصر یا عشا را در وقتش بخوانند، چرا باید از اذان رادیو و تلویزیون محروم باشند؟ اگر اذان نمیگویند، دستکم زیر تصویر بنویسند وقت فضیلت نماز عصر است. سنت پنج وقت نماز خواندن به سه وقت تبدیل شده و این بدعتی بسیار آشکار در مهمترین حکم دین است.
همین افراد بر سر بدعتی که نسبت میدهم ـ نمیدانم ـ و واقعاً هم بدعت است، حساسیت دارند: اینکه برای نماز صبح جملهای به اذان اضافه شده، «الصلاة خیر من النوم»؛ جملهای که به نظر من خندهدار هم هست. میگویند این جمله نباید جزو اذان باشد. اهل سنت صبح آن را میگویند و جزو اذانشان شده است. آیا زشت نیست آدم این را بگوید؟ نمیدانم؛ ما میگوییم «خیر»، بهترین کار؛ مثل پدری که به بچهاش بگوید خواب را رها کن و بلند شو نماز بخوان. بر سر اضافه و کم شدن یک جمله حساسیتهای شدید داریم، اما واضحترین حکم اسلامی را، که همه مطمئنیم اینگونه اجرا میشده، به شیوهٔ دیگری اجرا میکنیم. اذانش هم حذف شده است.
یکی دو بار این حرف را گفتهام و در جمع از مردم خواستهام اگر جایی سند و مدرکی دربارهٔ آغاز این اتفاق پیدا کردهاند، بگویند از چه زمانی بوده است. حسم این است که از زمان صفویه سه بار اذان گفتن آغاز شده است. واقعهای بسیار کنجکاویبرانگیز است: از کجا و چگونه شروع شده؟ از ابتدا همیشه همهجا پنج وقت اذان میگفتند؛ بسیار انقلابی است که کسی یک روز بگوید برای عصر اصلاً اذان نگویید. احتمالاً کمکم اتفاق افتاده: ظهر و عصر و نمازهای دیگر را با هم خواندهاند و بعد گفتهاند چرا برای آن وقتها اذان بگوییم، وقتی همه در همین وقت میآیند نماز میخوانند؟ بهسمتی رفتهایم که حتی در ظاهر هم آن پنج وقت وجود ندارد.
اگر بخواهیم نماز عصر را سر وقت بخوانیم، که امروز حدود ساعت پنج بود، باید در اینترنت جایی وقتش را پیدا کنیم، دستگاهی داشته باشیم، یا چیزی در زمین فرو کنیم و سایهاش را ببینیم. به تاریخچه و انگیزهٔ این تغییر بسیار فکر میکنم و کنجکاوم. نخستین سؤال من از هر کسی که اطلاعات خوبی از تاریخ فقه داشته باشد این است که این تغییرها در ایران چگونه اتفاق افتاده است. دو انگیزه به ذهنم میرسد؛ شاید شما انگیزهٔ سومی در نظر داشته باشید و دوست دارم بشنوم.
انگیزهٔ اول تمایز است؛ به نظر میآید و به همین دلیل فکر میکنم به دوران صفویه مربوط باشد. حکم کلیای را به پیامبر نسبت میدهند که «تشابه به کفار حرام است»؛ نمیدانم، گاهی برداشتهای عجیب و غریبی هم میشود. اهل سنت را جزو کفار حساب میکردند، بسیار تند بودند و میکوشیدند حداکثر تمایز را داشته باشند: ما طور دیگری نماز میخوانیم، در وقتهای دیگری و با شکل دیگری. ممکن است این گرایش باشد.
تصور دیگری هم ممکن است: یکی از انحرافهای اقلیتها این است که دنبال پیروان بیشتر میروند و کار را سهل و آسان میکنند. ممکن است انگیزه این باشد که برای مردم سخت نباشد؛ تخفیفهایی بدهیم تا بیشتر به فرقهٔ ما بیایند. در بعضی مسائل مالی هم ممکن است آدم چنین احساسی داشته باشد. مفتی اهل سنت دنبال پیرو نمیگردد؛ بهاندازهٔ کافی پیرو دارد، در دارالخلافه نشسته و هرچه فکر میکند میگوید، هرچند باید هوای خلیفه را داشته باشد. اما مفتی اقلیت با مردم سروکار دارد؛ کسی هوایش را ندارد، پیروان محدودی دارد و هرچه تعدادشان بیشتر باشد بهتر است. ممکن است فکر کنیم این هم از تخفیفهایی است که انگیزهاش پیدا کردن پیروان بیشتر است.
امروز هم در بحث میگویند نباید به مردم سخت گرفت یا فشار آورد؛ درست است که اصل پنج وقت است، اما سه وقت برای مردم راحتتر است. کسی که کشورهای اسلامی را ندیده باشد، با شنیدن این حرفها احتمالاً تصور میکند در جایی که سه وقت میخوانند، تعداد نمازگزاران مساجد بیشتر است. اما نگاه میکنیم و میبینیم بهطرز وحشتناکی کمتر است. نماز صبح عموماً تعطیل است و نماز ظهر هم نسبت به کشورهایی که پنج وقت میخوانند، حتی یکدهم نیست. اگر کسی فکر کند سادهسازی برای راحتی مردم و حضور بیشترشان بوده، عملاً میبینیم در چند قرن اثر معکوس گذاشته است: خلوتترین مساجد، مساجد ماست. آنان همان پنج وقت بیشتر مقیدند به مسجد بروند و نماز بخوانند.
بحث من این بود که کنجکاو باشیم و احساس کنیم در مکان و زمانی که متولد شدهایم، شائبهٔ شرک و انحراف وجود دارد. فکر کردم چند مورد بسیار واضح را بگویم؛ شاید کسانی که بسیار احساس میکنند در جای خوبی به دنیا آمدهاند، این احساسشان کمی تغییر کند. حسم این است که قرآن بر این مسائل بسیار تأکید دارد و دوست دارم دربارهٔ آنها صحبت کنم.