او میگوید بحث سورهٔ نساء و حقوق زن را ادامه میدهد. از نهی از پرسشهای بیهوده در داستان بقره و از روایتهایی که به صورت پرسش و جواب هستند شروع میکند، بعد از دوقطبی جمال و جلال و از مرد و زن در قطب قدرت و زیبایی میگوید که شریعت آنها را در خانواده قرار میدهد، و در پایان از جامعه و مردسالاری.
نهی از پرسش و سختتر شدن شریعت
او میگوید جلسهٔ قبل بحث کم بود و میخواهد ادامه بدهد. با گریزی به داستان بقره شروع میکند و میگوید یک لحظه فرض کنید دریافتش درست باشد: ما از پرسشهای بیهوده در مسائل شرعی نهی شدیم، چون با چنین پرسشهایی، همانطور که در داستان بقره هست، به سمت شریعتی پیچیدهتر و سختتر میرویم. به گفتهٔ او دستکم دیدگاه قرآن این است که این پرسشها نباید انجام بشود، هرچند در ظاهر مجموعهٔ واجبات کاملتر میشود؛ چون دایرهٔ آنچه باید انجام شود بزرگتر میشود و بخشهای اختیاری اجباری میشوند، و این خودش خوب نیست.
پرسش و پاسخ در روایات و فلسفهٔ احکام
او فرض میکند روایتی هست که کسی از امام جعفر صادق پرسیده دستها را چطور باید شست و امام در چند پرسش و پاسخ مجموعهای از احکام دست شستن گفته است. تصورش این است که احتمالاً فقیه اینها را واجبات وضو میداند، ولی میپرسد آیا آنچه امام در جواب پرسشی گفته را نمیشود مستحبات وضو دانست، چون حکم اصلی بیان شده و اینها آداب بهتر وضو گرفتن است. به نظرش این با وقتی که امام ابتدا حکمی بیان کند فرق دارد، و میخواهد کنجکاوی ایجاد کند که روایات سؤال و جوابی تا چه حد برای استنتاج فقهی مناسب هستند.
او میگوید فقه از فلسفهٔ احکام جدا نیست: امتثال امر به درک ما از معنای آن ارتباط دارد. کسانی میگویند موظف به امتثال امر هستیم ولو معنایش را ندانیم، ولی استدلال او این است که تا درک عمیقی از معنای یک امر پیدا نکند نمیتواند کامل امتثال کند؛ زنی که حجاب میگذارد هم تصوری از معنای آن دارد، و ما برای کارهای خودمان معنا میتراشیم.
او میگوید اگر بپذیریم که بعضی پرسشها ممکن است بیهوده باشند و جوابهایی بیاورند که جزو اصل حکم تشریعشده نیستند، فقیه باید تصمیم بگیرد اینها را جزو واجبات بداند یا زیباییهای عمل. تأکید میکند فتوا نمیدهد و فقط پرسش ایجاد میکند: آیا بهتر است حکمها همان چیزهای اصلی بمانند و بقیه مستحب شوند؟ این جای بحث دارد. به نظر او همانطور که اصول فقه پیش از فقه آموزش داده میشود، لازم است بحث فلسفهٔ احکام هم در آموزشها باشد.
مدل ذهنی، هست و باید و نام حقوق زن
او میگوید جلسهٔ قبل از مبانی کلی شروع کرد، مثل یک تئوری، و روشش مثل ساختن مدل در علم تجربی است: یک مدل ذهنی دربارهٔ اینکه زن و مرد چه هستند، چرا به وجود آمدند و قرار است به کجا بروند میسازد، و میگوید اگر واقعیت و هدف این باشد، احکام شریعت احکام خوب و درستی هستند. اگر موفق شود، میتواند از مدل برای جاهای ابهام و استنتاج حکم جدید استفاده کند و پیشگویی کند اگر وضعیت فعلی به معصومین عرضه میشد چه جوابی میدادند.
او میگوید کسی که فلسفه خوانده فوری یاد این میافتد که از هستها نمیشود بایدها را نتیجه گرفت، و این ایدهٔ کلی انتزاعی درست است. ولی اگر یک سری باید استاندارد داشته باشیم که مورد پذیرش همه باشد، میتوانیم آنها را کنار هستها بگذاریم و بایدهای دیگر را نتیجه بگیریم، مثل نقشهٔ یک منطقه و بایدی که راهی را با کمترین هزینه انتخاب کند. به نظر او آن بحث فلسفی بیشتر گمراهکننده است تا خوب.
او نسبت به نام «حقوق زن» حس خوبی ندارد، چون حقوق مرد جزو ابواب قانون نیست و حقوق زن جزو ابواب قانون است؛ ترجیح میدهد بگوید حقوق خانواده یا حقوق جنسیتی. شریعت مدافع این است که برای زنها هم حقوقی قائل شویم، و در قرآن برای زنها استقلال مالی در نظر گرفته شده، در حالی که در اکثر سنتهای قدیمی و تا چند صد سال قبل زنها مالکیت به معنی واقعی کلمه نداشتند.
دوقطبی اسماء الهی و مرد و زن
او میگوید جلسهٔ قبل از این شروع کرد که طبق دیدگاه دینی همهٔ واقعیتها به خداوند و اسماء الهی برمیگردد و زوج بودن موجودات به دوگانگی اسماء جمال و جلال. در بسمالله، الله جامع است و رحمان و رحیم به دو قطب اشاره میکنند: رحمانیت بخشندگی عام در عالم تکوین است و رحیم قطب تشریع، و در روایات آمده که رحمان برای همه است و رحیم برای مؤمنین. پیشتر گفته بود یهودیت دینی است که قطب تشریع در آن قوی است، مسیحیت قطب تکوین، و اسلام جامع دو قطب.
به نظر او خدای مسیحیت به رحمان خیلی نزدیک است و بخشی از مشکلاتشان از این است که فقط به یک جنبهٔ الله نگاه میکنند: مسئلهٔ شر در کلام مسیحی جدیترین مسئله است، چون وقتی تصور از خداوند فقط رحمان باشد توجیه شیطان و شر راحت نیست. دربارهٔ ابلیس که میگوید به عزت تو، از استدلال عرفا مثل احمد غزالی گرفته که اغوا به اسم عزت برمیگردد، که جزو قطب جلال است. اگر خداوند فقط رحمان بود، به نظر میآید چیز بدی در عالم نمیبایست به وجود بیاید و شریعت هم نمیبایست باشد؛ شاید همین اشتباه متناسب با این باشد که شریعت در مسیحیت نقض شده.
او میگوید این دو قطب در عالم هم دیده میشود، مثل مثبت و منفی یا جذب و دفع، و قصد ندارد به این بحث مبنای دقیق فلسفی و علمی بدهد. انسانها به دو جنس مرد و زن تقسیم میشوند که مرد در قطب جلال یا تشریع است و زن در قطب جمال یا تکوین. تأکید میکند تمام احکام شریعت بر چیز بدیهی بنا شده، یعنی زن و مرد با هم تفاوت دارند و در حدی که تفاوت دارند حقوق و وظایفشون باید متفاوت باشد؛ گاهی چون متضاد همدیگر هستند، حق مرد وظیفهٔ زن است و برعکس.
کمال انسان از نظر او تجلی همهٔ اسمای الهی است، و خوب نیست دوقطبی همانطور بماند. افلاطون در ضیافت ایدهای داشت که چیز کاملی نصف شده و مرد و زن به وجود آمده و عشق دو نیمه را به هم میپیوندد، که او آن را نگاه خیلی سطح پایینتری میداند. رابطهٔ مرد و زن نتیجهٔ دوقطبی است و هرچه بیشتر با هم ترکیب بشوند و بالای دو قطب قرار بگیرند، به کمال نزدیکترند؛ رسیدن به چنین تعادلی میتواند هدف باشد، که یک باید است که فرض میکند.
قدرت و زیبایی، پروجکشن و آنیما
او میگوید مرد انگار میتواند به منبع قدرت نامتناهی متصل شود و زن به دریایی نامتناهی از زیبایی؛ زن در مرد توانایی فوقالعاده میبیند و مرد در زن زیبایی وصفناپذیر. اینکه این زیبایی یا توانایی واقعاً وجود دارد بحث جداست؛ در عشق شدید ممکن است آن زیبایی نامتناهی واقعیت نداشته باشد و آدم آنچه لازم دارد را در بیرون پروجکت کند، چنانکه یونگ میگوید مرد آنیمای خودش را روی زن پروجکت میکند. بعد از پروجکشن کمکم واقعیتها با تصور اولیه فرق میکنند، که میتواند مشکل تولید کند یا به جاهای خوبی ختم شود.
به گفتهٔ او مرد در اثر عشق به زیبایی در بیرون، آن زیبایی را در درون خودش هم درک میکند و در درونش زنی زندگی میکند که منبع زیبایی است، و در درون زن مردی که منبع قدرت است. تأکید میکند، برای هزارمین بار، که اینها توانایی و زیبایی ظاهری و جسمانی نیستند. آنچه در فرهنگ بشری عشق نامیده میشود جرقههای اولیه است و تحولات واقعی بعد از تشکیل خانواده و به کمال رسیدن رابطه اتفاق میافتد؛ حتی وضعیت هورمونی هم فرق میکند.
نقش شریعت در تقویت دو قطب
او میگوید شریعت برای شکل گرفتن این رابطه مرد را در قطب قدرت و زن را در قطب زیبایی قرار میدهد تا آن عشق اتفاق بیفتد. این به معنای زنانه شدن مرد نیست: مرد در رفتار صلابت بینهایت دارد و در درون احساسات لطیف، و زن هرچه ملایمتر میشود به کمالات مردانه مثل قدرت کلام و قاطعیت دسترسی پیدا میکند، که به گفتهٔ او قرآن هم به آن اشاره کرده. به نظر میرسد طبیعت زنها این است که تمایل به جنگیدن ندارند و حافظ حیات هستند.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ اصل وحدت میگوید اصل بر وحدت است ولی کثرت ظهور کرده و مرد و زن یک کثرتاند. عشق فقط بین دو قطب به وجود میآید و اگر دوقطبی نبود عشقی هم نبود، پس مرد باید حداقل نقش قوی را بازی کند و زن نقش زیبا را. آنیما سر جای خودش میماند؛ ابتدا در دو قطب قرار میگیرند، حداقل در ظاهر از هم دور میشوند و دوباره به معنای واقعی به هم میرسند و به کمال میرسند.
او میگوید ملاک مردها برای عاشق شدن از جنس زیبایی است و ملاک زنها از جنس کمالهایی که مربوط به قدرت است. در فرهنگ مخدوش قرن بیستم، که از نظر او نتیجهٔ پدیدهٔ منحوس مردسالاری است، ممکن است مردی از زنی فعال و پولدار خوشش بیاید ولی عشق واقعی اینجا به وجود نمیآید؛ و زنها هنوز دوست دارند همسرشون قد بلندتر باشد و تمکن مالی داشته باشد. حرفش این است که شریعت در خانواده نقشهای دوقطبی را به مرد و زن واگذار میکند تا عشق به وجود بیاید و رشد کند.
عبادت، جامعه و خانواده
او میگوید این دوقطبی در رفتار انسان در مقابل خداوند هم هست: عبادت دو وجه دارد، اطاعت که بیشتر در مقابل قدرت صورت میگیرد و ستایش که در مقابل زیبایی. به گفتهٔ او همین دو وجه در رابطهٔ مرد و زن محسوس است: زن در رابطهٔ عاشقانه نیاز به تحسین شدن دارد و مرد زیباییهای او را کشف و بیان میکند؛ تحسین از حسن میآید. زن در رابطه حالت تسلیم شدن در مقابل مرد دارد، و شاید واژهٔ تفویض را به کار ببرد، از رابطهٔ جسمانی تا رابطهٔ قویتر روانی.
در پایان میگوید باید جلسه را تمام کند و همین بحث را جلسهٔ بعد ادامه میدهد. یکی از حاضران میگوید در جامعه مناسبات بیشتر مناسبات قدرت است و در خانواده اینجوری نیست؛ او این را نکتهٔ مهمی میداند و میگوید هرچه از روابط انسانی عمیق دور شویم روابط سطحی و روابط قدرت میشود. فکر میکند زنها، به عبارتی که فکر کنم از یونگ است، در رابطههای دو نفر استاد کنترل هستند، و شاید اکثر سوءاستفادهها در چنین روابطی را اگر بخواهند بتوانند بکنند. به نظر او این نشان میدهد چرا در غرب توجه شدید به مسائل اجتماعی و کمتوجهی به خانواده به موازات مردسالاری پیش میرود.
او میگوید وقتی جامعه و محل کار بخش اصلی زندگی شد، زنها انگار مجبورند کارکردهای مردانه داشته باشند و آرزو کنند مثل مردها باشند؛ مردسالاری یعنی مرد بودن آرزو باشد. به نظرش برای زن امروز موفقیت در چارچوب خانواده اصلاً موفقیت حساب نمیشود. وقتی گفته میشود این عادلانه نیست، میگوید اگر بخواهیم به همین مناسبات این دنیا رجوع بکنیم فکر نمیکند اینجا سؤال عدل مطرح باشد، چون بعضی موجودات بر بعضی دیگر برتری دارند. به نظرش شریعت به سمتی میرود که خانواده اصل باشد و جامعه نتواند در چارچوب آن دخالت کند، و اگر بخواهیم عدالت بیشتری برقرار شود باید وزن جامعه را پایین بیاوریم. نکتهٔ حاضر را درست میداند: توازی مردسالاری با جامعهسالاری.
→ متنِ کاملِ این جلسه