خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه سنگین شدن شریعت در پیوند با پرسشهای بیهوده، با ارجاع به داستان بقره، بررسی میشود. جزئیات حکم وضو و آیهٔ نشوز در سورهٔ نساء محور بحث است. تنبیه بدنی، تحول مجازات نزد فوکو، و مراحل برخورد با نشوز نیز طرح میگردد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
یکی از مضمونهایی که هنگام سخنگفتن دربارهٔ بخشی از سورهٔ بقره و اهمیت آیاتی که به داستان بقره مربوط است، کوشیدم بگویم این بود که سنگینشدن شریعت به نوعی با پرسشهایی که نباید پرسیده شود ربط دارد. حس کردم شاید حرفهایی که زدم درست فهمیده نشده و برداشت غلطی از آنها وجود دارد، و میخواهم دوباره روی آن نکتهای که گفتم تأکید کنم و یکیدو مثال هم بزنم تا روشن شود. من فکر نمیکنم بحثی دربارهٔ فلسفهٔ شریعت کرده باشم.
محتوای حرفهایی که زدم این نبود که پرسشهایی انجام میشود و شریعت ایجاد میشود؛ گفتم شریعت پیچیده میشود و مثلاً به باری سنگینتر تبدیل میشود. نمونهاش همان داستان بقره است: حکم کشتن گاو از پیش وجود دارد و در اثر پرسش ایجاد نشده است؛ یعنی اصل حکم وجود دارد، منتها ساده و عام است و توضیحی هم ندارد. هرچه پرسش بیشتری پرسیده میشود، دایرهٔ آن گاوی که باید کشته شود کوچکتر و کوچکتر میشود و انجام حکم سختتر میشود.
دربارهٔ حرفهایی که زدم کمی فکر کردم که این ابهام چگونه ممکن است پیش آمده باشد، که اصلاً من به نوعی دارم میگویم شریعت نتیجهٔ این نافرمانیهاست. شاید در مطلب دربارهٔ فلسفهٔ شریعت آمده که شریعت نقش خوبی دارد و مثلاً در مورد دنیا و آخرت میتواند کمک کند.
مسیح و بینیازی از شریعت
جملهٔ زیبایی از حضرت مسیح نقل کردم که ایشان به پیروان خود میگویند کاری را که دلتان میخواهد و دوست دارید انجام دهید؛ مضمون عبارت ایشان چنین چیزی است. گفتم که این با حقیقت خود حضرت مسیح خیلی سازگار است، چون حضرت مسیح هیچ تمایلی به شر ندارد و تمایلاتش به خیر است؛ و واقعاً بهترین کار ممکن همین است که همان کارهایی را که دوست دارد انجام دهد. انسان تکاملیافته، انسانی که بیمار نیست، هر کار خیری را دوست دارد و تمایلی به گناه ندارد؛ به نماز و عبادت و به هر کار خیر و زیبایی تمایل دارد. بنابراین اگر انسان در سطح مسیح باشد، شریعتی برایش لازم نیست؛ خودش همهٔ کارهای خیر را انجام میدهد. با آن شناختی هم که از مسیح و از خداوند و همهچیز داریم، شریعت در واقع چیزی جز تقلید ما از همین الگوهای رفتاری نیست. مثلاً این نمازی که ما اینگونه میخوانیم همان عبادتی است که پیامبر، طبق بعضی روایات، در حالتی خاص، مثلاً در معراج، کشف کرده است؛ یا حج، که به نوعی عبادتی است که از ابراهیم برای ما آمده است. بنابراین اینها الگوهای کمال انسانیتاند و شریعت، دستکم بخش عبادات شریعت، تقلید ما از این الگوهاست.
نکتهٔ دیگری که گفتم این است که برای انسانها، اگر از نظر کمال در سطح مسیح باشند، شریعت، شاید حتی همان احکام اولیه هم، لازم نیست؛ یعنی لازم نیست کسی حتی به مسیح بگوید نماز بخوان، خودش نماز میخواند. این ربطی به سایر مردم ندارد. شریعت مجموع احکامی است که در یک جامعهٔ دینی برای مؤمنان نازل میشود تا اینگونه زندگی کنند، از اعمال فردیشان تا اعمال جمعیشان. بنابراین فرض اصولاً این است که شریعت برای افراد متوسط، حتی سطح پایین، نازل میشود. نکته اینجاست که همان سطحپایینها شریعت را پیچیده میکنند. داستان بقره نشان میدهد که ممکن است مثلاً هارون هم اینجا ایستاده باشد و حکم بقره بیاید؛ او که سؤال نمیکند تا حکم بعداً پیچیدهتر شود. کسانی سؤال میکنند که از نظر روانی در سطحهای پایینتری قرار دارند. حس من این است که تمایل ندارند اصلاً گاوی بکشند و مقاومت میکنند؛ مدام میگویند این اصلاً یعنی چه، ما نمیفهمیم؛ و بعداً احکام مدام پیچیدهتر میشود، تا آنکه قرار میشود گاوی بسیار خاص، گاوی بسیار مطلوب، قربانی شود.
سؤالهای بیهوده و پیچیده شدن احکام
بنابراین شریعت نازل میشود و دستورالعمل زندگی است برای افرادی که در جامعهٔ دینی زندگی میکنند، در زندگی فردی و اجتماعیشان. از این وضع نمیتوان برداشت کرد که شریعت لازم نیست. همهاش فکر میکنم که چه برداشتی ممکن است شده باشد که چنین مطلبی، مثلاً بهعنوان پاسخ به چیزهایی که در کلاس گفته شده، فرستاده شده است. نکتهای که من دربارهٔ آن صحبت کردم این است که تمایلات منفی، و حتی ــ این را هم میتوانم در پرانتز بگذارم ــ پرسشهای بیهوده، شریعت را پیچیده میکنند، نه اینکه ایجادش کنند. ممکن است کسی بگوید بعضی از این پرسشها از روی کنجکاوی است و هیچ چیز منفی هم در آنها نیست؛ یعنی مسئله تمایل یا عدم تمایل به انجامدادن نیست؛ یا برعکس، اگر نهیای هست، چنین نیست که طرف بخواهد انجامش بدهد و بعداً بپرسد.
فرض کنیم اینگونه هم باشد و پرسش صرفاً از سر کنجکاوی علمی باشد و طرف بخواهد چیزی را ببیند. من خیلی فکر میکنم که فضای آیات سورهٔ بقره چندان اینگونه نیست و به نظر میآید مقاومت از روی عدم تمایل است؛ ولی حتی اگر پرسش از روی عدم تمایل نباشد و صرف کنجکاوی باشد، به نظر من همین اتفاق میافتد؛ یعنی احتمالاً به سمت پیچیدهشدن شریعت میرویم. مثلاً ممکن است یک بار جواب داده نشود، یک بار هم بهگونهای طفره رفته شود، ولی بالاخره این نوع پرسشها جوابهایی دارند که باعث میشود احکام خاصتر و سنگینتر شود. این در واقع ادعای من در آن جلسه بود: روند پیچیدهشدن شریعت در اثر این پرسشها در قرآن به آن اشاره شده است. برای همین من نمیفهمم این مقاله اصلاً چه ربطی به این موضوع دارد.
مسئلهای که فکر میکنم در آن جلسه هم مطرح بود این است: اگر خدا دقیقاً بگوید همین الان این کار را بکن، این کار را بکن، این کار را بکن، چرا اینقدر بد باشد؟ بگذارید حس خودم را بگویم: اصولاً اعمالی که بدون حکم وجوب انجام میشوند ارزش بیشتری دارند. وقتی من به شما بگویم گاوی را بکشید، اگر بنیاسرائیل بگویند خداوند دستور داده، من گاوی قربانی میکنم، و خودم به هر طریقی بروم و بهترین گاوی را که میدانم، گاوی را که بیشتر از همه دوستش دارم، برای خدا قربانی کنم، این ارزش دارد؛ نه اینکه به تو بگویم برو آن گاو را بیاور. از نظر من نکتهٔ بدیهیای هم وجود دارد که این پرسشها و پاسخها و جزئیات نامتناهی است؛ یعنی اصلاً اینگونه نیست که بتوان حکمی را با جزئیاتی داد که دیگر پرسشی ایجاد نشود.
وضو و عسر در شریعت
بنابراین جایی باید متوقف شود. مثلاً فرض کنید حکمی دربارهٔ وضو گرفتن صادر میشود؛ شما هرچقدر هم آن را دقیق کنید، باز ممکن است کسی سؤالی بکند که به دقیقتر شدن احتیاج پیدا شود. اما اگر چیزی کلی گفته شود و شما بکوشید آن را به زیباترین صورت ممکن، یعنی با اختیار خودتان، انجام دهید، ارزشش بیشتر از این است که جزئیات را به شما گفته باشند؛ یعنی جا برای کشف و اختیار شما باشد. نکتهای که اینجا وجود دارد این است: وقتی تحت فشار نیستید و کاری را انجام میدهید ــ فرض کنید احکام وضو گرفتن در همین حدی باشد که قرآن بیان کرده، خیلی خیلی خیلی ساده ــ یک روز حس و حال عبادت زیادی دارید، خودتان آن را پیچیدهتر میکنید، بیشترش میکنید، طولش میدهید؛ یک روز هم که نه، همین حکم را اجرا میکنید و میروید سراغ کارتان. ولی اگر سؤال کنید، باید همیشه همان پیچیده را انجام بدهید، در حالی که روزهایی هست که حالش را ندارید. این خوب نیست. اینکه شریعت برای اکثریتی از مردم حالت عسر پیدا کند، خوب نیست. بنابراین خوب است که شریعت ساده و مختصر باشد و پیچیده نباشد. وقتی سؤال میکنید، وضو پیچیدهتر میشود؛ بعد میگویند اگر اینطور باشد باطل میشود و شما باید آنطور انجام بدهید.
حسم دقیقاً این است که وقتی شما سؤال میکنید، نه اینکه مجازات شوید و چیز بدی از شما خواسته شود؛ بهترین چیز همین بود، یعنی شما از این سورهٔ بقره باید اینگونه بفهمید که انگار نظر خدا از اول همین بوده است: اگر من به اینان بگویم گاوی بکشند، بروند همان گاو خوب خودشان را بیاورند و بکشند؛ درستش این بود و زیبا این بود که این کار را بکنند. ولی من که نگفته بودم؛ میتوانستند، اگر حسش را نداشتند، این کار را نکنند. اما پرسیدند، یعنی حکم روشن شد. اینگونه نیست که بخواهم بگویم این حالت مجازات دارد. ولی مثلاً وقتی میپرسید، چنین نیست که حکمی انحرافی به شما داده شود؛ انگار حکم دارد روشنتر میشود و بهترین حالتش همین است: بروید این گاو را بیاورید و بکشید. اگر دربارهٔ وضو از ائمه مدام سؤال کنید و سؤال کنید، زیباترش را به شما میگویند، یعنی آنچه را بهتر است به شما میگویند؛ ولی قرار نبوده به شما گفته شود که خوب است این دایره را مدام بزرگ کنی یا کوچک. قرآن صراحتاً نهی میکند و میگوید این سؤال را نپرسید.
اگر گفتم انفاق کنید، خب بروید انفاق کنید؛ بعد معلوم است که باید بهترین چیز را انفاق کنید. ولی خداوند در حکم انفاق نگفته که واجب است بگردید ببینید چه چیزی را بیشتر از همه دوست دارید و آن را انفاق کنید، که بعد به دردسر بیفتید. بعد سؤال پیش میآید که اگر ۶۰ درصد احتمال بدهم این را بیشتر دوست دارم و ۴۰ درصد احتمال بدهم آن را، آیا بنا را باید بر ۶۰ بگذارم یا هر دو را انفاق کنم؟ اگر این را بپرسید، احتمالاً حکم میآید که در این موارد احتیاط واجب آن است که هر دو را انفاق کنی. و حکم همینطور پیش میرود، و این از یک طرف پایانی ندارد؛ نه اینکه پایان خوشی نداشته باشد، به معنای واقعی کلمه پایان ندارد: شما هرچقدر جزئیات بپرسید، جزئیاتش جواب داده میشود. در این داستان از پیامبر خودشان سؤال میکردند و پیامبر از خدا میپرسید؛ به نظر من داستان خیلی زیبایی است که این اتفاق میافتد، و بعد مدام به نوعی به سمت دشواری میرود.
برای اینکه انتظار اساسی خداوند از مردم این است که اگر چیز کاملتری وجود دارد، خدا نمیآید ناقصش را از شما بخواهد؛ کاملش را از شما میخواهد. اگر بپرسی بین این دو تا کدام را انجام بدهم، خدا که نمیگوید ناقصتر را؛ همان کاملتر را میگوید. مثلاً در داستان گاو، بین گاو سیاه و گاو زرد ــ نه اینکه کدام گاو زرد از گاو سیاه بهتر است ــ کشتن کدامشان برای این آدمها سختتر است؟ گاو زرد سختتر است. میگوید خب گاو زرد، چون اساسش این است که آنی را که بیشتر دوست دارید، آنی را که تعلق خاطر بیشتری به آن دارید، قربانی کنید تا خداوند بپذیرد. مسئله اینجاست که در سورهٔ بقره قربانی به آن معنایی که مثلاً ما در حج قربانی میکنیم نیست؛ اینجا ماجرایی پیش آمده، ولی خواستهٔ خداوند این بوده که گاوی را بکشید.
من فکر میکنم ــ حسم این است، و حالا اگر بخواهم استدلال کنم ــ که اگر حکمی خیلی خیلی پیچیده شود، آنوقت خودبهخود وقتی ظواهر پیچیده شدند، از آن حالات معنوی به نوعی کم میشود. من اتفاقاً مشکلی ندارم؛ تا یک حدی تقلید کردن از پیامبران مؤثر است. اگر اینطور استدلال کنم، قبول دارید که بالاخره این تقلید یک جایی به نقطهٔ ماکسیمم میرسد. یعنی اگر شما بینهایت کنجکاوی کنید دربارهٔ اینکه مثلاً پیغمبر انگشتانش را چگونه میگذاشت، یا فرض کنید کنجکاوی نشان بدهم که پیغمبر پیشانی خودشان را چقدر روی زمین فشار میداد ــ در آن زمان مهر نبوده، خاک میگذاشت ــ و این را هم بپرسم و بگویم مثلاً فلان قدر ژول، یا بر متر مربع اینقدر نیرو وارد میکرده؛ بعد من بروم مدام امتحان کنم، مثلاً با وزنی ببینم میشود اینقدر؛ هر دفعه که میخواهم سجده کنم، این باید مدنظرم باشد، و آنوقت نمیتوانم موقع عبادتکردن از خودم بیخود شوم. اگر این را قبول کنید که این جزئیات یک جایی مزاحم میشود، بالاخره حرف این میشود که آنچه ماکسیمم بوده گفته شده است و از آن بیشتر نروید، چون رو به پایین است.
مثلاً فرض کنید اگر دربارهٔ وضو واقعاً حکم همین است که در قرآن گفته شده ــ بیایید یک لحظه فرض کنید، من این را اصلاً مطمئن نیستم ــ فرض کنید که حکم وضو در قرآن آمده و همین بوده، بقیهٔ جزئیات در اثر سؤالها ایجاد شده و پیامبر و ائمه هیچوقت مستقلاً نیامدهاند حکم وضو را کامل کنند. این را یک لحظه فرض کنید. معنایش این میشود که همین مقدار دانستن و عملکردن همان نقطهای است که بهترین صورت ممکن است؛ دیگر اگر زیادتر بخواهید وارد جزئیات شوید، بیشتر مزاحمتان میشود تا اینکه به شما کمک کند. من از اینجا میگویم که اولاً احکام به بهترین شکل ممکن بیان شدهاند؛ اگر چیز بهتری بود بیان میشد. فرض بر این است که خداوند، پیامبر و ائمه ــ یعنی کل شریعت ــ آن را به بهترین شکل بیان کردهاند.
جزئیات احکام و نقش پرسش
پرسشها را یک لحظه کنار بگذارید: اگر بگویم وضو در روایات مستقیماً تکمیل نشده باشد، یعنی اینگونه نباشد که یک روز پیامبر رفته باشد و بگوید من میخواهم آداب وضو را به شما یاد بدهم، یا چیز بیشتری بخواهد یاد بدهد، و اگر همهاش اینطور باشد که پرسیدن و جواب گرفتن بوده است، بنابراین همان کاملترین چیز بهترین نقطهای بوده که میشد در آن متوقف شد.
چیزی که در قرآن هست ــ میخواهم یک لحظه واقعاً این آیه را بخوانید ــ هیچ ابهامی دارد؟ میگوید صورتتان را بشویید، دستهایتان را تا آرنج بشویید، و سر و پاهایتان را مسح کنید؛ معلوم است چه کار باید بکنی دیگر. من واقعاً این آیه را که میخوانم، احساسم این نیست که ابهام دارد و حتماً باید کسی آن را کامل کند؛ برای همین فکر میکنم شاید هیچوقت پیامبر و ائمه مستقلاً تکمیلش نکرده باشند. وقتی میگوید صورتتان را بشویید، خب صورتتان را بشویید دیگر؛ اینکه صورت کجاست ابهام دارد؟ شستن، واقعاً ابهام دارد؟ حکم وضو را کنار بگذارید: اگر جایی کسی همینطوری به شما بگوید «دستت را بشور»، شما از او چیزی میپرسید؟ چگونه بشویم؟ مثلاً از این طرف به آن طرف، آب از راستم روی چپم بریزم یا از چپم روی راستم؟ چقدر آب مصرف کنم؟ گفته بشور دیگر؛ مفهوم شستن واضح است، مفهوم صورت هم واضح است. اساس حکم، اساس وضو این است که صورتتان را بشویید، دستهایتان را بشویید، روی سر و پاهایتان مسح بکشید. معنی مسح هم ممکن است خیلی جا افتاده نباشد، ولی در آن زمان جا افتاده بود؛ معلوم است که مسح یعنی دست کشیدن دیگر؛ بالاخره دستتان را روی سر و پاهایتان بکشید.
حالا من بیایم سؤال کنم که صورت، که گفته میشود، از کجا تا کجا صورت حساب میشود. بالاخره، فرض کنید هیچ مقاومتی نیست و کنجکاوی است؛ بعد به شما میگویند که مثلاً از رستنگاه مو تا چانه، حدش را مشخص میکنند. اگر نپرسیده بودید، حالا کمی کمتر میشناختید، که به نظر من ایرادی نداشت؛ یعنی آیه که چیزی ندارد. بالاخره صورت، حداقلش این است که از ابروها تا لبها را شامل میشود؛ از این کمتر را که شما صورت نمیگویید؛ مثلاً از ابروها تا دماغ را نمیگویید صورت؛ کلش را، با کمی دورش، ما میگوییم صورت. حالا وقتی میپرسید آخر چگونه، خب یک مرز مشخصی را باید بگویم؛ یک مرز برایتان مشخص میکنم. بعد بپرسید از بالا به پایین بشویم، میگویم نه، خب مثلاً زیباتر این است که از بالا به پایین شسته شود. به شما میگوید، مثل همین گاو دیگر، از بالا به پایین زیباتر است، اینطور. بعد همینطور شما بپرسید و جواب بگیرید؛ بعد مثلاً دست را از بالا به پایین بشویند، سر را از کجا تا کجا مسح کنیم، بپرسیم دستمان را چقدر فشار بدهیم، چند سانتیمتر. اگر کمی دوران مدرنتر بود، میشد پیمانه تعیین کرد که چقدر آب. فکر میکنم اگر این سؤال هم پرسیده میشد، ممکن بود جوابهایی هم داده شود؛ الان میگویند آب حداقل باید به اندازهای ریخته شود که روان شود؛ مثلاً اگر فقط دستتان را تر کنید و بمالید کافی نیست.
میخواهم بگویم که احکام در شرایط کلی ممکن است مثل حکم وضو گفته شده باشند و بعد تفسیرش مربوط به همین پرسشهایی باشد که انجام شده و آن را سخت کرده است. اگر بیشتر میپرسیدند، شاید از این هم سختتر میشد؛ شاید اینقدر سخت میشد که برای اینهمه جزئیات مجبور میشدید دقت کنید. ما دوست داریم شبیه پیامبران عمل کنیم و این خیلی خوب است، ولی فکر میکنم تا یک حدی. و من مطمئن نیستم که بشود ادعا کرد وضویی که امامان میگرفتند از نظر همهٔ جزئیات عین همدیگر بوده است؛ مثلاً مقدار فشاری که میآوردند یا مقدار آبی که برمیداشتند؛ تفاوتهایی تا یک حدی هست که اصلاً مهم نیست؛ یعنی در آن حالوهوای معنوی از یک حدی بیشتر تأثیری ندارد، و فکر میکنم در آن معنویت هم دیگر تأثیری نمیگذارد.
اهل سنت روی این آیه استدلال میکنند. میگویند در آیه آمده «أَيْدِيَكُمْ إِلَى ٱلْمَرَافِقِ»، یعنی به سوی آرنج؛ در حالی که شیعیان از بالا به پایین میشویند و اینان، اهل سنت، از پایین به بالا میشویند. من اصلاً نمیخواهم بحثی بکنم دربارهٔ اینکه این «إلی المرافق» همان معنایی را که آنان میخواهند میدهد یا نمیدهد.
مسح در آیه وضو
سؤال من از اهل سنت این است که اینجا واقعاً ابهامی وجود دارد؛ «إلی المرافق» در شستن، یعنی دست را تا آرنج بشوییم، یعنی محدودهٔ شستن را مشخص میکند، نه مسیر؛ مثلاً جهتدار بودن شستن به سمت آرنج را. ولی یک چیز واضح در این آیه وجود دارد: میگوید سر و پاهایتان را مسح کنید. اینان پایشان را میشویند؛ عملی که برای دست و صورت و پا انجام میدهند شستن است. برای من خیلی بامزه است که اهل سنت علیه شیعه چنین استدلالی میکنند که آقا، اینجا گفته «إلی المرافق»، اینطور است نه آنطور؛ بعد خودشان یادشان میرود که آن قسمت آخر خیلی بهوضوح از مسح صحبت میشود؛ شیعیان مسح میکنند و اینان پای خودشان را میشویند. این دربارهٔ وضوح آن آیه است؛ به نظر من آیهٔ روشنی است: دو بخش بدن را میشوییم و دو بخش را مسح میکشیم. جزئیاتش ممکن است زیباترش کرده باشد. نکته اینجاست که کشتن آن گاو زیباتر از کشتن یک گاو مردنی بود؛ یعنی وقتی سؤال کردند، مجبور شدند کار سختتر و زیباتری انجام بدهند. ما هم اگر از پیامبر و ائمه هرچقدر سؤال کنیم، کیفیتهای زیبا و چیزهای زیباتری به ما خواهند گفت؛ ولی وقتی حکمی میآید و جزئیات ندارد، از این نوع سؤالها نهی شدهایم. بهتر این است که خودمان بهترین کارهای ممکن را سعی کنیم انجام بدهیم؛ یعنی آن بخشی که من خودم تصمیم میگیرم گاو زیبایی را مثلاً قربانی کنم، خیلی باارزشتر است از اینکه به زور بر من واجب کنند؛ مثل همین مسئلهٔ نماز شب در مقام نماز یومیه، یعنی چیزی که به آن اصطلاحاً قرب نوافل میگویند ــ قرب نوافل یک اصطلاح خاص است ــ اینکه انسان با نافلهها به درگاه خدا میرسد، با نماز شب خواندن. نماز شب اگر واجب بود، آن اثری را که اکنون دارد نداشت. اینکه یک نفر، بدون اینکه واجب شده باشد و عقوبتی داشته باشد ــ از او نخواستهاند که حتماً نماز شب بخوان ــ ولی بهعنوان عملی که خداوند آن را بیشتر دوست دارد، خودم این کار را انجام میدهم، تأثیر معنوی را زیاد میکند.
بحث من در آن روز این بود: آیهای وجود دارد در سورهٔ بقره، آیات مربوط به بقره، این داستان است. سؤال این است که این داستان چرا مهم است و ما از این داستان چه میفهمیم. من از اینجا شروع میکنم و یکی از چیزهایی را که از این داستان میفهمم میگویم؛ بعد سعی میکنم بگویم که در سورهٔ مجاور ــ جلوتر که میروید ــ مدام همین حرف دارد تکرار میشود: میگوید از این سؤالها نکنید. مثلاً بعد، سؤالهای بیخودی دربارهٔ انصاف پرسیده میشود که نشان میدهد انگار دارند همین کار را میکنند؛ یعنی این خطر مسلمانان را هم تهدید میکند. آخرش هم حرف از این است که باری بر گذشتگان تحمیل شده بود، بر ما تحمیل نکن. من میخواهم بگویم اینها همه توجیه این است که آن ماجرای یهود چرا به آن سمت پیش رفت که مدام شریعتشان پیچیده شد و ما نهی شدیم از اینکه شریعتمان پیچیده شود. من در حولوحوش این آیات فکر میکنم به چنین نتیجهای میرسم.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که اگر کسی این حرفها را قبول ندارد، سؤال سر جای خودش باقی است. الان این مقاله، مثلاً فرض کنید به حرف من هم مربوط بود، آقای علامه طباطبایی دربارهٔ شریعت چیز دیگری ــ مثلاً دربارهٔ فلسفهٔ شریعت ــ گفته است؛ سؤال من این است که دربارهٔ این آیات چه میگویید؟ آیا اینجا در این مقاله دربارهٔ سورهٔ بقره حرفی زده شده است؟ انگیزهٔ من برای گفتن این حرفها این نیست که مثلاً دربارهٔ فلسفهٔ شریعت یا پیچیدگی شریعت فکر کنم یا بخواهم چیزی بگویم؛ مسئله این است که من میخواهم این آیات و سورهٔ بقره را بفهمم. بنابراین اگر کسی میخواهد به این حرفها جوابی بدهد، نکتهٔ اصلی این است که از داستان بقره در سورهٔ بقره چه چیزی غیر از آنچه من میگویم میفهمد. من کنجکاوم که اگر کسی قرار است حرفی بزند، بگوید؛ بعد اینطوری میفهمم. مثال من دربارهٔ شریعت خودمان هم کاملاً، میگویم، فرضیه است؛ مثلاً اگر میگویم وضو اگر اینطور باشد، این پیچیدگی نتیجهٔ پرسشهاست.
این دوستی که پس از جلسه، دربارهٔ آنچه من از پیچیدگی رسالهها گفتم، به من ایمیل زد که: بابا، این رسالهها همهاش در وسایل شیعه است؛ رسالههای عملیه همان احادیثاند و چیزی به آنها اضافه نشده. بدیهی است که اینگونه نیست؛ و چه همهٔ چیزهایی که در رساله هست در وسایل آمده باشد چه نیامده باشد، باز با حرفی که من میگویم تناقض ندارد. مگر از موسی نمیپرسیدند؟ از پیغمبر هم که میپرسیدند احکام پیچیدهتر میشد. اگر آدمهایی از ائمه چیزهایی پرسیده باشند و بعد اینها در وسایل نوشته شده باشد، آن هم مشمول همین حکم است؛ یعنی در وسایل شیعه هم پیچیدگی نتیجهٔ همین چیزهاست. فقط حرف من این نیست که این رساله مطابق فتوای ائمه هست یا نه. سؤال این است که شریعت ممکن است در زمان خود ائمه، در اثر یک سری پرسشهای بیهوده، همانطور که در زمان موسی پیچیده شد، یا در زمان خود پیامبر، پیچیده شده باشد؛ و ما نهی شدهایم از ایجاد این پیچیدگیها؛ بگذاریم دایرهٔ مستحبات، دایرهای که روشن نشده، وسیعتر باشد و در یک حد اپتیما باقی بماند تا تأثیر خودش را بیشتر بگذارد. من اینطوری میفهمم. اینکه فلسفهٔ شریعت اصلاً چیز دیگری است، به نظر من؛ اینکه احکام اولیه چرا میآیند بحث جدایی است. سؤال این است که آیا این مکانیسمی که من میگویم و از سورهٔ مجاور میفهمم هست یا نیست؛ آیا در اثر پرسشهای بیهوده شریعت پیچیده میشود یا نمیشود. من فکر میکنم نکتهای که در جلسهٔ اول بود حولوحوش این مسئله بود.
من ادعا میکنم که در فقه پیچیدگیهایی وجود دارد؛ ممکن است مسئله این باشد که این پیچیدگیها را فرضاً به گردن فقها بیندازیم؛ اگر رساله هر چیزی که فقها میگویند عین احادیث باشد و خودشان هیچ پیچیدگی اضافه نکرده باشند، که به نظر من اینطور نیست. اگر هم اینطور باشد، اگر پیچیدگی توسط فقها ایجاد نشده و توسط افرادی در اوایل، مثلاً در زمان ائمه، ایجاد شده باشد، باز فکر میکنم نکتهٔ اصلیای که من میخواهم بگویم زیر سؤال نمیرود. نکتهٔ اصلی، برداشت من از این داستان بقره در سورهٔ بقره است، که آیا این مکانیسم وجود دارد یا وجود ندارد.
فکر میکنم نکتهای دربارهٔ پرسشی که جلسهٔ قبل پرسیدند به ذهنم رسیده بود. وقتی پرسشهایی میآید، اگر همان حالت مقداری گناهکارانه داشته باشد ــ یک لحظه فرض کنید که این بنیاسرائیل قرار بود همیشه گاوی بکشند و بعد این سؤالها را پرسیدند ــ حالا فرزندانشان بعد از قرنها هم همان پیچیدگی را روی گردهٔ خود دارند و به نوعی میسوزند و مجبورند آن حکم سختتر را انجام دهند. اولاً نکته این است که آن حکم سختتر چیز دیگری است و مثلاً زیباتر است؛ ولی بهتر بود که شریعت اینگونه نباشد؛ سختگیری شده به دلیل اینکه مثلاً فرض کنید تمایلی به فرار وجود داشته. نکتهای که من میخواهم بگویم این است که فکر میکنم در آن حکمهایی که برای ابد میماند، واقعاً اگر یک نفر برود سؤالی بپرسد، طبعاً شاید این اتفاق اینطوری نیفتد. اینجا در یک زمینهٔ خاص، همین الان قرار است یک گاو کشته شود؛ همین الان یک عده دارند سؤال میکنند و انگار مدام سخت و سختتر میشود برایشان؛ میتوانستند راحتتر انجام دهند. اول اینکه این سختتر شدن به یک معنایی خیلی به جای بدی نمیرسد؛ کاری که باید خودشان به بهترین وجه انجام دهند، دارند واجب انجام میدهند. و از طرف دیگر من فکر نمیکنم که با یک سؤالی که یک نفر پرسیده قرار باشد شریعت برای همهٔ افراد سختتر شود. ولی اگر اینطوری باشد که سؤالهایی که پرسیده میشود کاشف از این باشد که این مردم، این انسان ــ انسان آن قرن یا آن دورهای که احکام بنیاسرائیل برای قوم یهود میآید ــ چنین تمایلات منفیای در آنان هست، مسئله میشود؛ یعنی یک نفر این سؤال را کرده، سؤالها کاشف از چیزی دربارهٔ این مردم است، بعد این شریعت برای این مردم سختتر میشود.
نکتهای که قبلاً هم به آن اشاره کردم این است که رازی که شاید وجود دارد برای اینکه چرا شریعت موسی سختتر است و شریعت پیامبر آسانتر، این است که انسان در حال تکامل بوده و هست؛ و در زمان بنیاسرائیل، مثلاً فرض کنید به دلیل اینکه ذهن بشر هنوز در حالت ابتداییتری بود، تمایل به شرک و بتپرستی و اینکه یک چیز جسمانی را جلوی خود داشته باشند بیشتر بود تا مثلاً دورانی که بعداً پیامبر ما ظاهر شد. اگر مثلاً فرض کنید آن آدمها آمدند مدام پرسیدند که میخواهیم خدا را ببینیم، یا برای ما یک بتی قرار بده، و اینطور نیست که اینها یکی دو نفر باشند و بقیه برایشان بسوزند، این کاشف از این است که دوران اینطور است و این مردم اینطورند. از شریعتی که باید برای این مردم وضع شود، خوب است که کمی سختگیریاش روی مسئلهٔ اینها بیشتر باشد. وقتی مدام میآیند و میپرسند، شما میبینید مردم اصولاً شوق این را دارند که یک بتی داشته باشند؛ مثلاً مجسمهسازی را کلاً برایشان ممکن است ممنوع کنید. اینطور نیست که یکی آمده سؤال کرده؛ میخواهم بگویم سؤالها اگر کاشف از یک تمایل عمومی باشند، در حکم شریعت میتوانند تأثیر بگذارند و این منطقی هم هست دیگر. آن کسی هم که همان نکتهای را که قبلاً گفتم دارد، یعنی اصلاً این تمایل به بتپرستی را ندارد، در واقع فشاری را به نوعی تحمل نمیکند، چون میلی به بتپرستی ندارد و مشغول چیزهایی نمیشود.
نکتهای که میخواستم تکمیل کنم این است که احکام شریعت در اثر سؤال یکی دو نفر، بهصورت تصادفی، تعیین نمیشوند؛ در اثر سؤالهایی، احتمالاً. من هیچ فکتی ندارم و هیچ شاهدی ندارم؛ دارم بهطور کلی میگویم که اگر اینگونه باشد منطقی است؛ آدم فکر کند که اگر پرسشهایی انجام شود که حاکی از این باشد که مردم در این دوران چنین تمایلاتی دارند، آنوقت میشود بهطور منطقی شریعت را پیچیدهتر کرد.
آیهٔ ۳۴ سورهٔ نساء، که در جزء پنجم قرار دارد، این است که میگوید: «ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَآ أَنفَقُوا۟ مِنْ أَمْوَٰلِهِمْ». «قوّامون» را چند جور ترجمه کردهاند. من نمیخواهم دربارهٔ این نظر بحث کنم و ترجمهٔ خاصی هم اینجا نمیگویم. بعضیها ترجمه کردهاند که مردان باید مثلاً تکیهگاه زنان باشند؛ بعضیها هم همینطور مطابق ظاهر. ترجمهٔ آقای بهاءالدین خرمشاهی در ترجمهاش خیلی مورد اعتراض قرار گرفته، به دلیل اینکه اینجا «باید» گذاشته؛ و ایشان مطلبی هم نوشته که چرا اینجا باید «باید» خواند؛ مثلاً میگوید «الرجال قوامون علی النساء» حاکی از این است که باید اینطوری باشد، نه اینکه اینطوری هست. من این قسمت را اینطور ترجمه میکنم: مردان مثلاً تکیهگاه زنان هستند به سبب فضیلتی که خداوند بعضی را بر بعضی داده، و به دلیل اینکه از اموال خودشان انفاق میکنند.
ورود به آیه نشوز
«فَٱلصَّٰلِحَٰتُ قَٰنِتَٰتٌ حَٰفِظَٰتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُ»: پس زنان، حالا مثلاً، مطیعاند و حافظ غیباند. بگذارید این قسمت، «قانتات حافظات للغیب»، را کنار بگذارم؛ از اینجا مورد بحث است: «وَٱلَّٰتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ»، و آنانی که از نشوزشان، مثلاً از نافرمانیشان، میترسید. بعضیها «فَعِظُوهُنَّ وَٱهْجُرُوهُنَّ فِى ٱلْمَضَاجِعِ» را اینطور ترجمه میکنند: پس موعظهشان کنید و در خوابگاهها تنهایشان بگذارید. «وَٱضْرِبُوهُنَّ». «فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا۟ عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا»: اگر از شما اطاعت کردند، بر ایشان دیگر مثلاً راهی نیست؛ کاری نمیتوانید بکنید دیگر. «إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا»: خداوند بلندمرتبه و بزرگ است.
این آیه معروف شده به «آیهٔ ضرب»، آیهٔ زدن. «آیهٔ ضرب» چه میگویند؟ انگار یک آیه در قرآن هست که گفته زنانتان را بزنید. واقعاً اسمش را لااقل عوض کنند، این مسلمانها؛ خودشان به «آیهٔ ضرب» یک چیز دیگری بگویند. اگر بگویند «آیهٔ جواز ضرب»، باز یک چیزی؛ «آیهٔ ضرب» یک حالتی دارد، مثل اینکه امر به زدن شده، نه جواز. از این بگذریم.
حالا میخواهم کمی دربارهٔ این آیه صحبت کنم، چون صد بار پرسیده شده است. من قبلاً دربارهٔ آن نکاتی گفتهام، ولی هیچوقت بحث مفصلی دربارهٔ آن نکردهام. یک بار دربارهٔ امکان نسخ آیات داشتم صحبت میکردم و اشارهای به این آیه کردم؛ این یادم هست. نمیدانم جاهای دیگر هم اشارههایی کردهام یا نه؛ مثلاً یکی دربارهٔ همین که این آیه امر به زدن نیست، بلکه بیشتر حالت بازدارنده دارد؛ این حرفها را هم زدهام، ولی هیچوقت مستقیماً دربارهٔ آن بحث نکردهام. مسئلهای الان در دنیا و در جامعهٔ مسلمانان مطرح است، آن هم مسئلهٔ حقوق زنان، و اینکه شریعت اسلام ــ آیا اصلاً حقوق زنان در شریعت اسلام چیست، خوب است، بد است، با وضعیت موجود سازگار است یا سازگار نیست ــ مسئلهٔ خیلی متداولی است؛ یعنی یکی از پرتکرارترین ایرادهایی که به احکام شریعت در اسلام گرفته میشود شاید مربوط به مسائل زنان باشد.
از جملهٔ این ایرادها این است که به نظر میرسد طبق شریعت زنان حق طلاق ندارند؛ همین «قوّامون» را هم به این معنا حساب میکنند که مثلاً آقا بالاسر زنهاست. فضایی در ذهن عدهای هست که بالاخره به نوعی حق زنان نادیده گرفته شده و مردها از نظر قوانین برتریهایی دارند و قوانین اسلام خیلی مردانه و مردسالارانه است. از این حرفها احتمالاً زیاد شنیدهاید؛ و شاید بیشترین چیزی که معمولاً، اگر بخواهند خیلی مختصر و مفید حرف بزنند، بهعنوان یک برگ قاطع از این آیه یاد میکنند این است که برادر، قرآن دیگر کار به جایی رسیده که میگوید مثلاً زنان خودتان را بزن؛ جواز زدن.
میخواهم از یک جایی شروع کنم: کلاً دربارهٔ این بحث حقوق زنان یک نکات کلی بگویم؛ نظر خودم را میگویم، بدون اینکه اصرار داشته باشم که برداشتم درست است. من یک بار در یک جلسه دربارهٔ این صحبت کردم که یک نفر میتواند، بدون اینکه ایمانش به قرآن کوچکترین خدشهای پیدا کند، به یک معنایی معتقد به نسخ این آیه باشد، و هنوز هم همین را فکر میکنم؛ ولی فکر میکنم همان موقع هم گفتم که این نظر شخصاً نظر من نیست؛ ممکن است یک نفر برداشت دیگری داشته باشد. اصراری ندارم که بخواهم چیزی را اکنون برایتان ثابت کنم. این اختلافات سر این است که این آیه دقیقاً چه میگوید، مثلاً معنی نشوز چیست، و معنی دقیق آنچه گفته شده و چیزی که باید بفهمیم چیست؛ نسخ شده یا نسخ نشده؛ همه چیزهایی است که مورد سؤال است. فکر میکنم یک محدودهای وجود دارد که به هر حال آدمها دارند دربارهٔ آن بحث میکنند؛ فکر میکنم بعضی چیزها یک جورهایی خارج از محدوده است.
حالا کلیاتی دربارهٔ مسئلهٔ حقوق زن بگویم. ما الان در شرایط خاصی از تاریخ قرار گرفتهایم: بیشتر از ۱۰۰ سال است ــ حدود، مثلاً ــ که مسئلهٔ حقوق زن مطرح شد، یعنی در اروپا هم مطرح شد که زنها کمتر از آنچه در همین شرع، به همین معنای متعارفی که ما میشناسیم، حق و حقوق داشتند؛ یعنی تقریباً مالکیتی بر اموال خودشان نداشتند. هنوز هم که میبینید حتی اسمشان عوض میشود؛ اموالشان به شوهرشان منتقل میشد. به نوعی، به هر حال، به نظر میرسد استقلال مالی خیلی کمتری داشتند و از حقوق اجتماعی هم چندان برخوردار نبودند، مثلاً حق رأی؛ اینها که مطلقاً نبود. کار هم که میکردند، حقوق کارگریای که میگرفتند خیلی پایینتر بود. به هر حال از یک سری حقوق اجتماعی و فردی محروم بودند، و کمکم شروع کردند به مبارزه کردن و واقعاً در مراحلی خیلی از حقوق خودشان را احیا کردند.
من بارها در صحبتهایی که کردهام از این جنبه از مبارزات زنان دفاع کردهام: به هر حال وقتی مثلاً فرض کنید زنی در شرایط اجتماعی و اقتصادیای است که میآید کار میکند و حقوق کمتری به او میدهند، مبارزه کردن مبارزهٔ مشروعی است؛ مبارزه کنند برای اینکه در محل کار حقوق مساوی با مردها داشته باشند، یا حتی شاید بخواهند حقوق اضافهای هم برای خودشان در نظر بگیرند. نکتهٔ کلی که میخواهم بگویم این است که اگر بخواهیم دربارهٔ حقوق زنان بحث کنیم ــ مثلاً فرض کنید مسلمانان بخواهند با غربیها وارد بحث شوند ــ خیلی مسائل بنیادی وجود دارد که باید حل شود یا لااقل به دقت بیان شود: ما بر اساس چه نگاهی، مثلاً فرض کنید برای مرد و زن، احکام وضع میکنیم؛ هدفمان این است که به کجا برسیم؛ یا تصورمان از اینکه مثلاً مجری قانون چیست. کلاً میخواهم بگویم در فلسفهٔ حقوق مسائل کلی وجود دارد که باید دربارهٔ آنها با همدیگر تفاهم کنیم. حس من کلاً این است که بنیادهایی که غرب بر اساس آنها مسائل حقوقی را مطرح میکند با نگاهی که ما به مسائل داریم متفاوت است؛ از موضوع مسئله گرفته تا نحوهٔ اجرا و هدفی که میخواهیم به آن برسیم. همهٔ این چیزها با همدیگر در حدی اختلاف دارد که هیچجور تفاهمی نمیشود صورت بگیرد، مگر اینکه این اختلافهای بنیادی به نوعی حل شود.
این را فقط بهعنوان مثال دربارهٔ مسئلهٔ زنان میگویم؛ فقط مسئلهٔ مرد و زن و خانواده نیست، همهجا اینطور است. یعنی کلاً ما به یک چیزهایی ایمان داریم؛ مثلاً فرض کنید به آخرت ایمان داریم، به اینکه شأن انسان چیست؛ دربارهٔ شأن انسانی اعتقاداتی داریم، دربارهٔ مرد و زن و اینکه چرا آفریده شدهاند و هدف چه بوده؛ اعتقاداتی داریم که بر اساس اینها و بر اساس آن اهدافی که برای خودمان مشخص کردهایم ــ که مثلاً کمال انسان در چیست، جامعهٔ انسانی، مدینهٔ فاضله چه شکلی باید باشد ــ یک سری احکام صادر شده است. اگر در آن مبانی با همدیگر اختلافنظرهای جدی داشته باشیم، که داریم، اینطور بحثها که مدام سعی کنیم، مثلاً از ترس اینکه غربیها کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان را تصویب کردهاند و این با فلان اصل شریعت سازگار نیست، ما به نوعی آن را جور کنیم که بتوانیم عضو آن کنوانسیون شویم تا متهم نشویم به اینکه ضد زن هستیم و این حرفها، اینگونه برخورد به نظر من به معنای واقعی کلمه عامیانه است. بهترین چیز این است که من بفهمم این احکام شریعت مبنایشان چه بوده و به چه میخواهد برسد، و به غربیها توضیح بدهم که مبانی ما اینهاست و به اینجا میخواهیم برسیم؛ مثلاً نتیجهٔ اجرای این شریعت در جوامع نمونهای اگر خوب بوده، نشان بدهیم که خوب بوده. اگر بر اساس تحقیق و تفحصی که در مبانی این احکام کردهایم به این نتیجه رسیدیم که به معنای واقعی کلمه این احکام مثلاً نتیجهٔ یک شرایط اقتصادی خاص هستند که الان دیگر وجود ندارد، خب میتوانیم از نسخ قوانین حرف بزنیم دیگر؛ به نظر من مثل بردهداری. اگر من به این نتیجه رسیدم که بردهداری سیستم کاری است که با یک سبک تولید خاصی در طول تاریخ سازگار است و خیلی هم بهینه کار میکند، و بعد به این نتیجه رسیدم که الان مثلاً فرض کنید اصلاً آن شرایط اقتصادی وجود ندارد، بنابراین مسئله به این معنا منتفی شده است، نه اینکه واقعاً منتفیاش کرده باشند؛ یعنی به نظر من روند تاریخ شرایط بردهداری را منتفی کرده است.
بردگی و آزادی در تاریخ
در یک شرایط خاصی یک عده مقاومت میکردند؛ انگار با این سیر تاریخی نمیخواستند خودشان را هماهنگ کنند. یک جنگی هم پیش آمد، و به هر حال جنگ البته صرفاً برای آزادی بردگان نبود، ولی بالاخره این شهرت را دارد که در آمریکا بیانیهای برای آزادی بردگان صادر شد. به نظر من مهمترین نقطه این است که هر کسی میخواهد دربارهٔ این آیه بحث کند، یا دربارهٔ هر چیز دیگری مربوط به حقوق زنان یا هر چیز دیگری در شریعت، باید یک مقدار اصول و مبانی شریعت را سعی کند بیان کند؛ یعنی سعی کند به درک عمیقی از اینکه چرا این احکام وضع شدهاند برسد؛ بعد بر اساس آنچه در ذهنش هست و از متون مثلاً استخراج کرده ــ حالا میتواند تحولات عقلی هم وارد کرده باشد ــ بر اساس آنها درک خودش را از این احکام تعیین کند که آیا شرایط برای این احکام گذشته یا نگذشته، و وارد بحث با غربیها شود. من کلاً بارها این حرف را زدهام و الان هم میزنم: خیلی سخت زیر بار این میروم که بگویم حکمی نسخ شده است؛ به نظر من خیلی باید دلایل قاطعی وجود داشته باشد که یک حکم را کنار بگذاریم، از جمله مثلاً مسائل مربوط به حقوق زنان؛ نظر من همینطور است. دربارهٔ مسائل نص و اینها هم قبلاً صحبت کردهام.
مشکلی که مطرح میشود این است که گفته شده به هر حال به نوعی میشود زنان را زد، و این خیلی چیز بدی است. طبیعت من اینطور است که خیلی راحت نمیپذیرم که چیزی بدیهی است. در آخرین شمارهٔ مجلهٔ نهرنامه مقالهای از آقای عمادالدین باقی هست که عنوانش «بحثی در آیهٔ زن» است. آقای عمادالدین باقی را میشناسید؛ حداقل در اواخر دوران آقای منتظری از نزدیکان ایشان به نظر میآمد. مصاحبههایی هم با ایشان هست؛ شهرت اولیهاش برای کتابی بود که نوشت؛ بعد افشاگریهایی کرد در زمان آقای خاتمی و زندانی شد؛ و بعد تبدیل شد به یک روشنفکر دینی که سواد حوزوی دارد و بحثهای فقهی، مثلاً روشنفکرانه، میکند. نوع مقالاتی که مینویسند اینطور است که بر مبنای مثلاً کلی استدلال، بر اساس آیات، تفاسیر و روایات است، مثل خیلی از روشنفکران که مینویسند.
تنبیه بدنی و وجدان
به نظر میآید کار فقهی ایشان را حداقل خواندهام؛ یک مقدار سواد فقهی هست و اشارههای زیادی مثلاً به کتب احادیث و این حرفها میکنند؛ من فقط همینطور یک معرفی کلی کردم که ایشان چه تیپی است. من عبارتی از آقای باقی میخوانم؛ در بحث دوم ایشان میگوید ناپسندترین عمل زدن هر انسانی است؛ تنبیه بدنی زشت است و زدن زن زشتتر. این یک حکم وجدانی و فطری است. فکر میکنم مبنای ایراد این است که اصلاً زدن یک انسان زشت است و زدن زنها هم طبعاً زشتتر است و حکمش وجدانی است؛ یعنی بحثی هم در این نیست؛ تنبیه بدنی به صورت کلی یک عمل زشتی است و اگر قبلاً هم مثلاً کسی انجام داده، خلاف وجدان و فطرتش عمل کرده است.
یک حسی اینطور الان در فضا هست که زدن کار بدی است، تنبیه بدنی کار بدی است؛ ولی تنبیه کار بدی نیست؛ یعنی هیچکس نمیگوید تنبیه اصولاً کار بدی است. اخیراً اینطور شده که تنبیه بدنی خیلی خیلی کار زشت و قبیحی حساب میشود و در حدی رسیده که ادعا شود مخالف وجدان و فطرت است؛ وجدان و فطرت تابع تاریخ نیست دیگر؛ یعنی ما همه میدانیم که تنبیه بدنی، حداقل تنبیه کودکان، همیشه سابقه داشته است. مثلاً پدر و مادرها اگر بچههایشان را تنبیه بدنی میکردند، همه خلاف وجدان و فطرتشان عمل میکردند؟ این از نظر من کمی ادعای عجیب و غریب حساب میشود؛ یعنی همینطوری بهطور کلی بگوییم که هر نوع تنبیه بدنی زشت است. احتمالاً تنبیه کودکان از تنبیه زنان هم زشتتر است؛ اگر دختربچه باشند، به طریق اولی ثابت میشود؛ دربارهٔ پسر، بحث است که تا چند سالگی از زنان زشتتر است. من مخالفم که اینجا چیزی مخالف وجدان و فطرت وجود دارد؛ یعنی از نظر من بدیهی نیست که در یک شرایط خاصی تنبیه بدنی ــ مثلاً فرض کن کودکی که کار ناشایستی کرده ــ راهحل خوبی نباشد و همیشه راهحلهای تنبیههای دیگری باشد که بهتر باشد. فکر میکنم اساساً یک جور مد روز است؛ یعنی الان فضا اینطور است که، به قول میشل فوکو، جسم خیلی محترم شده و تنبیههای جسمانی کلاً خیلی زشت شدهاند. در حالی که من چند بار از آن کتاب مراقبت و تنبیه فوکو نقل کردهام: اصولاً یک سیری در مجازاتها وجود دارد؛ مجازاتهای وحشتناک جسمانی میکردند مردم را؛ الان مثلاً مردم را میگیرند، قتلی انجام دادهاند یا هر کاری کرده باشند، تنبیه بدنی نمیکنند، شلاق نمیزنند کسی را.
این حرفی که آقای باقی دارد میزند، شامل این هم میشود که مثلاً در شریعت بعضی از احکام اینطور است که مجازاتها تنبیههای بدنی است؛ بالاخره چند ضربه شلاق؛ اینها همان مخالف وجدان و فطرت است؛ یعنی بخشی از احکام شریعت در آن زمان مخالف فطرت بشر بوده. این جمله کمی عجیب است دیگر. من فکر میکنم که تنبیه بدنی جزو تنبیههاست و مخالف وجدان و فطرت نیست؛ اگر خیلی شدید و نامناسب باشد یا جایش نباشد، خب مثل هر چیز نامناسبی که جایش نیست، چیز بدی است. ولی ممکن است بشود موردی پیدا کرد که مثلاً روانشناسان نظر علمی بیان کنند و بحث کنند که آقا در مورد اینگونه موارد اتفاقاً یک تنبیه بدنی مختصر ممکن است کاراترین تنبیه بین همه باشد، بالاخره که باید تنبیه صورت بگیرد. شما میخواهید کسی را تربیت کنید و حرف در او نمیرود؛ بچهای را، من فعلاً مثال تربیت بچه را میزنم، که حرف حالیش نیست و مثلاً فرض کنید کار خطرناکی میکند و حالیش نیست؛ میخواهید به نوعی برایش یک تنبیهی بگویید: اگر این کار را بکنی من اصلاً بهت غذا نمیدهم، زندانیات میکنم، یا مثلاً چند ضربه بهت میزنم؛ یک مجازاتی تعیین کنید که آن کار را نکند. تنبیه برای بازدارندگی است؛ کلاً تنبیه را نمیشود برداشت. فکر میکنم این مورد توافق است. به نظر من بدیهی نیست که مواردی وجود نداشته باشد که تنبیه جسمانی، یعنی فشار آوردن به بدن، بهترین راهحل باشد.
میشل فوکو و تحول مجازات
یک بار در کلاس دربارهٔ مسائلی مثل شلاقزدن صحبتی کردم؛ شاید آنجا هم دربارهٔ همین حرفی که الان زدم صحبت کردهام. باید ببینید که اصلاً مثلاً فرض کنید ما میخواهیم کسی را تنبیه کنیم؛ مجازاتی مقرر میکنیم که بازدارنده باشد، که او آن کار را نکند، و اگر کرد تنبیهش میکنیم که دیگران ببینند و درس عبرت بگیرند و نکنند. غالباً تنبیههایی که ــ در همین بحثی که میشل فوکو مفصلاً دربارهٔ آن صحبت کرده ــ اصولاً تنبیهها و مجازاتها رفته به سمت نگهداشتن جامعه از یک خطراتی، نه اصلاح فرد. در حالی که من در جلسهای اصرار کردم که در مجازاتهای اسلامی، مجازاتهای دینی، مسئلهٔ اصلاح فرد خیلی مهم است، مسئلهٔ آخرتش مهم است؛ یعنی اصلاً فضای دیگری برای اعمال مجازات وجود دارد؛ جامعه در درجهٔ دوم اهمیت است. آدمی که مثلاً مرتکب زنا شده، اگر ۱د ضربه شلاق قرار است بخورد، این نیست که دیگران عبرت بگیرند؛ دارم با خودش کاری میکنم که پاک شود. تصور از خیلی از مجازاتهایی که انجام میشود نجات فرد بوده؛ در قدیم اینطور بوده و کمکم این تبدیل شده به نجات جامعه. این یک روند کلی است که در تاریخ غرب اتفاق افتاده: مدام وزن جامعه در همه چیز، در حقوق، در وزن روانی، در سنگینی جامعه، افزایش پیدا کرده و فرد به نوعی در مقابل جامعه محو شده؛ در حالی که ادعاها به نوعی برعکس است. این نکتهای است که یونگ ــ فکر میکنم جزو تکراریترین نکاتی است که مدام دربارهٔ آن صحبت میکند ــ سعی میکند نشان بدهد که فرد در جامعهٔ غربی عملاً در جامعه حل شده و هیچ ظرفیتی برایش باقی نمانده.
پس مبنای اشکال فکر میکنم این است که زدن اساساً بد است و زدن زنان بدتر؛ یا اگر بخواهیم یک جور دیگر بیان کنیم ــ بگذار کمی سعی کنم اشکال را قویتر بیان کنم ــ اینکه خشونت علیه زنان یکی از معضلات جوامع بشری است؛ مردها خیلی زنان را کتک میزنند، و این آیه میتواند شریعت اسلام را متهم کند به اینکه دارد این خشونت را مجاز اعلام میکند؛ حتی اگر من بگویم زدن نیست، بلکه مجاز اعلام کردن زنزدن است، یک عمل زشتی را که خشونت علیه زنان است به نوعی به رسمیت میشناسد؛ یعنی مثلاً میتوانم بگویم گفتهای میتوانی بزنی، دیگر میزنند و داغان میکنند؛ دیگر نمیتوانی بگویی آرام بزن. این حرفها با کنوانسیونهای بینالمللی مثلاً در تناقض است. مثلاً یک امام جماعتی در اسپانیا ــ فکر میکنم چند سال قبل، در ۱۰ سال اخیر ــ در خطبههای نماز جمعه گفته بود که مثلاً خیلی نرم، و روایاتی خواند که در آنها توصیه شده که فقط نرم و نازک بزنید؛ زندانیاش کردند، فکر کنم همین که این حرف را زده، یعنی حرف از زدن زنان زده؛ یادم نیست در این ماجرا چه بود؛ ولی یک چیزی بود؛ یعنی غوغایی ایجاد شد که مثلاً یک رهبر مذهبی مسلمانان به دلیل همین جرم، ترویج خشونت علیه زنان، مثلاً مورد اتهام قرار گرفت و فکر کنم بازداشتش کردند؛ یک همچین ماجرایی. یا در کتابی نوشته بود، یک کتاب نوشته بود و در یک جایش یک همچین چیزی آورده بود. بنابراین اگر من الان، مثلاً، بهعنوان یک ناشر، احتمالاً بروم بعضی از کتب روایات را که چنین حرفهایی در آنها هست منتشر کنم، ممکن است مثلاً در اسپانیا بازداشتم کنند، برای اینکه این حرفها بالاخره مجاز دانستن خشونت علیه زنان است و با کنوانسیونهای بینالمللی در تعارض است. ما هم چون خیلی از کنوانسیونهای بینالمللی میترسیم و باید تابع باشیم، باید اینها را حلش کنیم.
نمیخواهم به آقای عمادالدین باقی جسارت کنم، ولی فضای بحث ایشان خلاصه اینگونه حل کردن این مشکل است. جایی هست که به این کنوانسیون اشاره میکند و به نظرم صراحتاً این را میگویند؛ دغدغهشان این است که خلاصه حالا که این چیزها وجود دارد، چه باید کرد. من سعی کردم اشکال را اینطور بیان کنم: ما در دورانی زندگی میکنیم که تنبیه بدنی و فشار به جسم، برخلاف فشار به روح، خیلی عمل زشتی حساب میشود، و اینجا هم یک جوازی صادر شده؛ بنابراین این آیه مورد اشکال است، و رفعش هم هیچ راهی ندارد، چون مسئله فطری است؛ نمیشود گفت این آیه آن را نمیگوید. مثلاً این اشکال که حس آقابالاسری و اینکه زن به هر حال ناقصالعقل است و اینها در آیه هست؛ من واقعاً مشکل دارم که بگویم یک همچین حسی در آن هست؛ چون در آیات دیگری هم از نشوز صحبت میشود؛ هم از نشوز زنان صحبت میشود هم از نشوز مردان؛ یعنی بیعقلی در کار نیست. نشوز را به یک معنایی بگیرید؛ بنابراین اینطور نیست که مثلاً زن بیعقل است و باید مثلاً کتکش زد و تربیتش کرد. اگر هم هست، نشوز اتفاقاً یک جور بیعقلی است که در مردان هست و در زنان هست. مهم این است که دربارهٔ نشوز زنان جواز زدن صادر شده. آن حس اینکه اگر به نوعی بود که انگار فقط زنها هستند که چنین مشکلی دارند و برای مردها پیش نمیآید، این یک چیز دیگری میشد.
آن نکتهای که شما میگفتید، که انگار فقط زنها خطاکارند و مردها باید اینها را مثلاً مثل بچه تربیت کنند: بحث مخاطببودن آقایان بحث جدایی است با این؛ یا اصلاً تنبیه بدنی برای آقایان در نظر گرفته نمیشود. نکته این نیست که زنها اینجا بیعقلاند؛ نکته این است که رفتار دربارهٔ نشوز مردها با نشوز زنها فرق میکند؛ تفاوت این است که دربارهٔ نشوز زنها به مردها یک جور انگار بالاخره در نهایت جواز زدن هم حتی داده شده، ولی به زنها یک همچین جوازی داده نشده. میخواهم بگویم اینجا مسئله این نیست که زنها کمعقلاند و مثل بچهاند و باید تربیتشان کرد؛ برای اینکه اگر نشوز رفتار بچگانه یا رفتار نادانسته است، بیعقلی دربارهٔ مردان هم ذکر شده. بحثهایی که دربارهٔ اینکه از نظر قرآن مردها کلاً برترند یا نیستند و این حرفها هست، بحثهای جدایی است. بحث حقوق زنان و این حرفها این است که حولوحوش یک چیز خیلی بحث وجود دارد: مثلاً اینکه مردها بیشتر مخاطباند؛ اصلاً در کل قرآن به نظر میآید مردها بیشتر مخاطباند و زنها کمتر مخاطباند؛ یا مثلاً همان «الرجال قوّامون» یعنی چه. آنچه به آن «آیهٔ ضرب» میگویند، به دلیل این قسمتش است: «وَٱلَّٰتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَٱهْجُرُوهُنَّ فِى ٱلْمَضَاجِعِ وَٱضْرِبُوهُنَّ»، آیهای که معمولاً ذکر میشود.
اگر کسی از این آیه بوی خشونت علیه زنان و اینها را میشنود، ببینید، یک نکته قبل از اینکه وارد هیچ بحثی شوم: شما وقتی به آیات و روایات به طور کلی نگاه میکنید دربارهٔ زن و مرد، هیچ شکی در این هست که تماماً توصیه به مودت است؟ یا مثلاً به رفتار خود پیغمبر نگاه میکنی، هیچ شکی در این هست؟ اصلاً آیه داریم که خانواده جای مودت و رحمت است، و «وَعَاشِرُوهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ»؛ پیامبر نمونهای است مثلاً از نرمش با زنان، با همهٔ مردم. روایتی از عایشه هست که گفته پیامبر در طول عمرش، به غیر از در جنگها، هیچکس را نزد؛ یعنی تنبیه بدنی اصلاً در کار پیغمبر نبود. پیامبر اهل نرمش بود، خانواده جای محبت است، و تمام روایات این است که با زنها خوب رفتار کنی؛ اینکه اسلام اینطور است، چه شکی در آن وجود دارد؟ گاهی واقعاً وقتی دربارهٔ یک آیه بحث میکنید، باید در یک کلیتی بحث کنید.
میخواهم بگویم اگر از این آیه یک نفر بخواهد ترغیب یا تشویق یا حتی جواز خشونت علیه زنان را برداشت کند، این کار خیلی غیرمنصفانهای است؛ برای اینکه به صراحت هرچه تمامتر، در تمام احکام شریعت و روایات و سیرهٔ پیغمبر و قرآن، مسئلهٔ مودت و رحمت و اینکه با هم خوب رفتار کنید و به زنها فشار نیاورید و این حرفها هست؛ در همین سورهٔ نساء و در سورهٔ بقره مدام این حرفهاست: به زنها تعدی نشود، حقوق زنها را رعایت کنید، زنها حق دارند، حق برای زنها در نظر گرفته شده. اصلاً همهٔ اینها را بگذارید کنار؛ اینکه کانون خانواده کانون نرمش و ملایمت و محبت باشد، این بدیهیات است. بنابراین مثلاً یک نفر بیاید بگوید آقا خشونت علیه زنان در کشورهای اسلامی زیاد است و برای خاطر این آیه است؛ و میشود واقعاً یک همچین ادعایی کرد؟ یعنی فرض کنید یک نفر بیاید آماری ارائه بدهد که آقا خشونت علیه زنان در کشورهای اسلامی دو برابر خشونت در اروپاست؛ بعد بخواهد نتیجه بگیرد که این نتیجهٔ سنت اسلامی است، چرا؟ برای اینکه این آیه اینجا وجود دارد. سنت اسلامی سراپا میگوید با زنها ملایم رفتار کنید. در همین قرآن که این آیه آمده، یک نمونهٔ ضرب زن وجود دارد دیگر: به حضرت ایوب گفته میشود که ۱۰۰ تا تار، مثلاً نمیدانم چوب نازک، بگیر و بزن به زنت که این ۱۰۰ ضربه حساب شود؛ یعنی کلاً این ضرب حتی در قرآن حالتی فانتزی پیدا کرده است، در مثالی که وجود دارد. با این همه ــ هزاران آیه و روایت و سیرهٔ پیغمبر که همهاش نرمی در مقابل زنان و دوستداشتن است، و پیغمبر میگوید من سه چیز از این دنیا را دوست دارم، یکیاش زنان است ــ اگر واقعاً مسلمانها سنت اسلامی را رعایت میکردند، نباید هیچ خشونتی علیه زنان اتفاق میافتاد، کما اینکه پیغمبر هیچ خشونتی علیه زنان اعمال نمیکرد. بنابراین خیلی بیانصافی است که من آیهای پیدا کنم که در آن جواز ضرب داده شده، بعد بگویم اگر مثلاً اعراب زنانشان را کتک میزنند، آیه را خواندهاند و دارند عمل میکنند؛ بقیهٔ آیاتش را نخواندهاند؛ پیغمبر را چرا نگاه نمیکنند؟ این روایتها را چرا نگاه نمیکنند؟ آن قسمتهای رحمتش را چرا نگاه نمیکنند؟
بنابراین اینگونه نگاه کردن مغرضانه است؛ یعنی تقصیر خشونت علیه زنان، مثلاً در کشورهای اسلامی، را به یک قسمتی از یک آیه در قرآن نسبت دادن، فقط این است که یک آدمی میخواهد مثلاً یک آتویی بگیرد و این حرفها؛ وگرنه اگر سنت اسلامی رعایت شود و مردم مثل پیغمبر باشند، هیچکس نباید به زنها نازکتر از گل بگوید. اگر نشوزی اتفاق میافتاد، پیغمبر احتمالاً در اول حلش میکرد؛ اگر نه، به هر حال اینجا مسئله این است که این میتواند به سمتی برود که حتی یک زدنی اتفاق بیفتد؛ ولی این آیه، در واقع، سبب خشونت علیه زنان در کشورهای اسلامی و اعراب و این حرفها نبوده؛ مگر اینکه ــ میبینید ــ آنها مثلاً دوست داشتند زنها را بزنند و وقتی این آیه آمد بهانه کردند. ممکن است یکی بگوید که آن همه را که پیغمبر گفت نرمش کنید و روایت داشتیم و آیه، حق و حقوق مثلاً قائل شد و این حرفها، یا آن مثال دربارهٔ زدن که در قرآن آمده بود که اصلاً زدن واقعی نیست، اینها را گذاشتند کنار و این را بهانه کردند. به این معنا هر چیزی را میشود بهانه کرد؛ اصلاً اینگونه استدلالها جوابدادن نمیخواهد: اینکه این منظور این نبود، هدف این نبود؛ بهانه کردن و به تمایلات خودشان رسیدن.
مثل این است که مثلاً فرض کنید داستانی هست که میگویند یک آدم خیلی ظاهرالصلاحی در مسافرتی بود و همه شیفته شده بودند که این چه آدم خوبی است؛ بعد وقتی وقت نماز رسید، دیدند او نماز نمیخواند. به او گفتند نماز؛ گفت من نماز نمیخوانم. گفتند چرا؟ گفت قرآن نوشته «لَا تَقْرَبُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ». گفتند خب، بعدش نوشته «وَأَنتُمْ سُكَٰرَىٰ». باز دیگر همهاش را که نمیتوانیم عمل کنیم، همان قسمت اولش را عمل میکنیم. حالا یک نفر بگوید آقا بینمازی مثلاً مردم در ایران نتیجهٔ این است که یک جایی در قرآن نوشته بود «لا تقربوا الصلاة» و اینها این را بهانه کردند؛ بهانه کردند، بهانهٔ احمقانهای کردند. اینکه مردم یک جور احمقانهای مثلاً تمایلات خودشان را به یک جایی از قرآن یا روایات ببندند، این اصلاً چیزی نیست که نقص آیه و روایت حساب شود. هیچوقت نمیشود شما یک صفحه بنویسید که از آن نتوانند سوءبرداشت کنند، چه برسد بخواهید یک کتاب عظیمی بنویسید و در آن دربارهٔ همهٔ مسائل صحبت کنید؛ حتماً از آن هزار جور سوءبرداشت شده و میشود.
اساس حقوق زنان در اسلام قطعاً تفاوت زن و مرد است؛ یعنی زن و مرد دو موجودند، دو موجودِ انساناند، ولی با تفاوتهایی خلق شدهاند؛ بنابراین احکام تفاوت دارد؛ اختیاراتی که به زنها داده شده و اختیاراتی که به مردها داده شده یکی نیست. و این حسی که الان در فضای عمومی، مثلاً فرض کنید جامعهٔ غرب، وجود دارد که حرف از تساوی زن و مرد و تساوی حقوق زن و مرد میزنند، واقعاً در حد دیوانگی است؛ یعنی اینقدر بیربط و بیخود است. این حرفها در یک دورانی موقتاً وجود دارد و کاملاً ممکن است ۱۰ سال، ۵۰ سال دیگر، به دلیل اتفاقهایی که در مسائل اقتصادی و فضای غرب میافتد، ۱۸۰ درجه بچرخند به سمت اینکه بابا زن و مرد تفاوتهای اساسی دارند، بنابراین یک تفاوتهایی باید بینشان بگذاریم. اصلاً قابل بحث کردن نیست؛ یعنی بدیهیتر از این چیزی نیست که بین نوع بشر یک تفاوت عمدهای که وجود دارد جنسیت است. بنابراین واضح است که از نظر رفتاری که با آنها میشود و وظایفی که در خانواده گاهی به عهدهٔ آنها گذاشته میشود، بنا به تفاوتهایی که دارند باید تفاوتهایی وجود داشته باشد. منظور این نیست که حقوق زن در کارخانه، که دارد همان کار مرد را انجام میدهد، کمتر از مرد باشد؛ مسئله در روابط متقابل زن و مرد و نقشهای اجتماعیای است که به عهده میگیرند؛ اینکه بهترین حالت چیست و به چه سمتی باید برویم که این دو موجود متفاوت به حداکثر شکوفایی برسند. بدیهی است که تفاوت وجود دارد و بدیهی است که احکامی که برایشان صادر میشود باید تفاوت داشته باشد.
شما در خود مبانی، مثلاً فرض کنید علمی که در غرب رواج پیدا کرده، از یک طرف این حرفها را میشنوید؛ از یک طرف یک دانش روانکاوی بسیار محترم، با یک واضع بسیار محترم به اسم فروید، وجود دارد که اساسش این است که همهچیز نتیجهٔ جنسیت است؛ بنابراین اگر شما حرفهای فروید را در نظر بگیرید، تفاوت جنسی نتیجهاش یک تفاوت عظیم است؛ اصلاً انگار دو موجود مختلفاند، برای اینکه جنسیتشان با همدیگر فرق دارد. در خود روانکاوی هم میبینید که تحلیلهای کاملاً متفاوتی دربارهٔ مردها و زنها و اینکه جنسیتشان چگونه شکل میگیرد وجود دارد. از زیستشناسی هم، از علم بپرسید، بالاخره زن و مرد با هم فرق دارند. الان مثلاً فرض کنید در نوروساینس روزبهروز بیشتر میگویند که مغز زن اینگونه کار میکند، مغز مرد اینگونه کار میکند؛ رابطهٔ بین دو نیمکرهٔ مغز در زن خیلی قوی است، در مرد ضعیفتر؛ فلان قسمت نیمکرهٔ مرد فعالتر است، فلان قسمت آن در نیمکرهٔ زن فعالتر است، و الی آخر. هرچه علم پیش میرود بیشتر نشان میدهد که بالاخره نه فقط مسائل به یک جور تفاوت ساده جنسی، بلکه تفاوتهایی حتی در مغز و مثلاً سیستم اعصاب و روان هم وجود دارد.
تفاوت طبیعی زن و مرد
بنابراین ما با دو موجود متفاوت سروکار داریم؛ طبیعی این است که احکامی که وضع میشود بر اساس این تفاوت وضع شود. این چیزی است که مبنای تفاوتهایی است که در این شریعت وجود دارد. ما در واقع باید نشان بدهیم که احکامی که در شریعت صادر شده، یعنی تفاوت رفتاری که از نظر شریعت نسبت به زن و مرد وجود دارد، نتیجهٔ این تفاوتهاست و با این تفاوتهای طبیعی انطباق دارد. این چیزی است که باید سعی کنیم به سمتش برویم؛ نه اینکه به نوعی سمبل کنیم و ما هم همصدا شویم با همین کنوانسیونهای رفع تبعیض و این حرفها که هیچجور تفاوتی نباید بین زن و مرد باشد. من فکر میکنم خانمها هر وقت حرف از تفاوت بین زن و مرد میشود، حسشان این است که آقایان میخواهند چیزی را به مرد بدهند و نمیخواهند بدهند؛ کلاً فضا الان اینطور است. من اصلاً از واژهٔ برتری استفاده نکردهام؛ حرف از تفاوت است. این یک رابطهٔ متقارن است؛ یعنی از هر دو طرف میتواند به ضرر یا به سود هر یک باشد. در بحثهای دینی خودمان بحثهای خیلی کلی داریم؛ یعنی این سؤال، سؤال خوب و مشروعی است که اصلاً خداوند چرا زن و مرد را خلق کرد، چرا انسان را با دو جنس، به صورت زوج، خلق کرد.
چیزی که ما از نظر دینی میفهمیم این است که اصلاً یک دوگانگی، یک دوگانه، در اسماء الهی وجود دارد؛ اصلاً ظهور عالم انگار نتیجهٔ این افتراقی است که بین اسما به وجود آمده: اسماء رحمانیت خدا در مقابل رحیمیت، یا آنچه شهرت دارد، میگویند جلال و جمال، قدرت در مقابل مثلاً زیبایی. شاید این تعبیر خیلی خوب نباشد، ولی بالاخره یک چیزی را به ذهن منتقل میکنیم. ما اصلاً در خود خداوند، خالق عالم، هرچه در عالم هستی هست نتیجهٔ بروز اسماء الهی است؛ یک دوگانگی میگوییم، انگار یک دوقطبی، همان جلال و جمال یا قدرت و زیبایی. من گاهی اشاره کردهام که تشریع و تکوین هم ارتباط دارند. از این دوگانگی که حاصل خلقت است این میشود که همهٔ موجودات انگار زوج آفریده میشوند؛ یعنی در یک موجودی، در همین موجود انسانی مثلاً، یک جایی اسماء جلال بیشتر غلبه میکنند، یک جای دیگر اسماء جمال؛ و بعد این، فرض کنید در موجودات، تبدیل به نر و ماده میشود، یا مرد و زن.
اسماء و زوجیت در خلقت
و این چیزی که اساس خلقت است، یعنی این تفاوت و این تمایزهایی که در اسما وجود دارد، اساس خلقت و ظهور بوده؛ نتیجهاش این است که مرد و زن ظاهر میشوند، و بعد همانجوری که خلقت به نوعی به سمت این میرود که این اسمایی که انگار منتشر شدهاند دوباره همه به وحدت برگردند، هدف از اینکه این مرد و زن در واقع در کنار همدیگر قرار میگیرند یک جور رسیدن به یک اتحاد است؛ مثل تشکیل یک خانوادهای که در آن تعادلی از این اسما وجود داشته باشد و به یک کمالی برسد؛ مثل اینکه عالم به نوعی خلق میشود، دو پاره میشود، و بعد دوباره این دو نیمه به همدیگر میرسند و به نوعی به کمال میرسند؛ خانوادهٔ کامل، و آدمهایی که در این خانواده تشکیل میشوند انسانهای کاملی میشوند، و از این طریق به نوعی انگار برمیگردند به آن اصل خودشان؛ به تعبیر قرآن به نور میرسند. در سورهٔ نور مجموعهٔ احکامی بیان میشود حولوحوش اینکه میخواهیم یک خانوادهٔ نورانی داشته باشیم؛ خانوادهای که در آن عبادت انجام میشود، شناخت و معرفت، خودشناخت و معرفت خدا، و به نور میرسند. آن فلسفهٔ کلی احکام مربوط به زن و مرد و خانواده در اسلام این است که بر اساس یک همچین مبنایی، ما میخواهیم این زن و مرد در کنار همدیگر در یک خانوادهای زندگی کنند که آن شرایط در آن به وجود بیاید؛ و نتیجهاش کمال این انسانهایی است که آنجا زندگی میکنند و به وجود میآیند و رشد میکنند؛ یعنی هم زن و مرد آنجا به کمال میرسند، هم کودکانی که آنجا متولد میشوند انسانهای بالایی میشوند که استعداد کمال دارند و میتوانند رشد کنند.
در سورهٔ نور، حرف از احکامی است که این خانواده را به نوعی مراقبت میکند: تشکیل خانواده را و حفظش را و تداومش را. من آنجا خیلی روی این تأکید کردم که به نظر من در آن سوره اصرار عجیبی هست، واقعاً عجیب؛ مخصوصاً دارم اشاره میکنم به طول بسیار زیاد و تکرار زیادی که در یکی از آیات پایانی به خانوادهٔ این آدمها میگوید که میتوانید بیایید اینجا غذا بخورید. کلاً حسی که در سورهٔ نور هست این است که انگار خانوادهای که تشکیل میشود دور و ورش یک حصار خیلی بلندی کشیده میشود؛ نه تنها حکومت حق ندارد خیلی در این حصار وارد شود و دخالت کند، بلکه جامعه که هیچ، نزدیکان هم حق ندارند همینطور بدون اجازه وارد این خانه شوند، چه برسد بخواهند دخالت کنند. حرف اساسی در سورهٔ نور این است که انگار در این خانواده خانه باید بسته باشد؛ هر کس میخواهد وارد شود باید در بزند و اجازه بگیرد، حتی نزدیکان؛ در آن خانه هم باز یک اتاقی هست که آن هم درش بسته است و بچهها هم حتی نمیتوانند بروند. همان تشبیهی که به آن چراغ آنجا انجام شده این است که این نور باید دورش یک حفاظهایی باشد. این فلسفهٔ اساسی برخورد قرآن و شریعت با مسائل مربوط به خانواده است؛ یک حرمت عجیبی برای خانواده قائل میشود و یک حرمت عجیبی برای رابطهٔ زن و مرد داخل این خانواده. اینکه این چقدر عمل شده در طول تاریخ مسلمانها، هیچ ربطی به این چیزهایی که من میگویم ندارد. به وضوح شما در احکام شریعت، در همان احکام سوره، میبینید کوچکترین تخلفی که مزاحم تشکیل خانواده و دوام خانواده شود، از جمله روابط نامشروع خارج از خانواده، مجازات دارد؛ باید روابط بین زن و مرد محدود در همین حصارها باشد؛ در خود جامعه، در محیط کار، وقتی از خانه بیرون آمدند، مسئلهٔ زن و مرد نباید دیگر مطرح باشد؛ زن و مرد همان داخل آن حصارها هستند که با همدیگر آن رابطه را ایجاد میکنند. اینها مبناهایی است که بر اساسش این احکام شریعت تشریع شدهاند.
حالا من فقط مختصر میخواهم بگویم: شما این فرهنگ غربی را اگر بخواهید این سؤالها و این تصورات را به آنجا ببرید، که مرد و زن برای چه هستند، من فکر میکنم جواب غربی احتمالاً بر اساس نظریهٔ تکامل است: اگر علمی نگاه کنی، مثلاً همهٔ موجودات تکاملشان جهتگیریشان برای نظریهٔ تکامل تولیدمثل بیشتر است؛ بعضی از موجودات تکجنسی بودند و بعد به یک دلایلی، برای اینکه تولیدمثل بیشتر و تنوع بیشتری در فرزندان ایجاد شود که تکامل بتواند سریعتر به نتیجهٔ خودش برسد، دوجنسی بودن ترجیح داده شده به یکجنسی بودن، و همینطور دو جنس به وجود آمدند؛ بعد همانجوری که مثلاً حیوانات نر و ماده دارند، ما هم جزو موجودات نر و ماده هستیم، به همان دلیلی که دوجنسیتی به تولیدمثل و تنوع زیستی کمک میکرد. این احتمالاً جوابی است که غربیها میدهند. فکر نمیکنم در هر مبانی فلسفیای این سؤال خیلی مجاز باشد که بپرسند علت غایی اینکه مرد و زن به وجود آمدند چیست؛ در همین حد جواب میدهند که یک جور علت فاعلی. البته نظریهٔ تکامل معمولاً شبیه علتهای غایی دارد بحث میکند، که معلوم نیست حالا چطوری با مبانی علم میشود سازگار؛ در حالی که به نوعی فرض میکنیم که حالا با مبانی مشکلی ندارد، این تیپ حرف زدن در نظریهٔ تکامل حداقل به نظر میآید که دارند دربارهٔ علت غایی صحبت میکنند؛ ولی ادعا این است که علت فاعلی را میگویند. بنابراین مردان دلیل وجودشان تولید نسل بعد است. یعنی مثلاً فرض کنید که یک اصالتی برای عشق و خانواده و اینها قائل باشیم، واقعاً خیلی در مبانی نمیبیند. اگر مبانی غربی، مبانی تفکر غربی، مثلاً اینطوری که خودشان افتخار میکنند علمی است، جوابها در همین حد داده میشود؛ و بنابراین هدف جامعه هم کلاً این نیست. ما وقتی داریم این احکام را در جامعه پیاده میکنیم، این نیست که مثلاً خانوادهٔ نورانی تشکیل شود و عشق بین زن و مرد به یک نتیجهای برسد و این حرفها.
معمولاً چیزهایی که الان من میگویم مربوط به همین دورانی است که احتمالاً به زودی هم میگذرد: در این حساب سرمایهداری موجود ما میخواهیم حداکثر تولید را داشته باشیم؛ مثلاً اینکه تصمیم بگیریم که زنها در محیط کار باشند یا نباشند، حقوقشان کم باشد یا زیاد باشد و اینها، اینها بیشتر در واقع اقتضای این است که الان شما اگر در جامعهٔ سرمایهداری به انسانها بهعنوان آحادی که میتوانند کار کنند و تولید راه بیندازند، در پوزیشنهای مختلف، نگاه کنید، واقعاً جنسیت در این جامعه هیچ اهمیتی ندارد. یعنی اگر یک مهندس زن داریم و یک مهندس مرد داریم، همان کار مشابه را انجام میدهند، مثل یک مهرهٔ دیگر؛ معنی ندارد شما در محیط کار، مثلاً فرض کنید کارخانه، به غیر از کارایی فرد به چیز دیگری دقت کنید، مثلاً به جنسیتش نگاه کنید. در نگاه اجتماعی، از دیدگاه نظام سرمایهداری، خوب است که تفاوتهای مردم نادیده گرفته شود؛ اگر حقوق یکی بالاتر از آن یکی است، بر اساس کاراییاش باشد نه بر اساس جنسیتش. شخصاً به نظر من این شور و هیجان تساوی مرد و زن و تساوی حقوق زن و مرد، حالا ممکن است جنبههای فلسفی هم بخواهند به آن بدهند، اساسش همین است دیگر: الان جایی است که تفاوت گذاشتن بین مرد و زن فایدهای ندارد و مضر است؛ بعد از مدتها به یک همچین جایی رسیده. حالا اگر مثلاً فردا یک نوع تولید خانگی خیلی سطح بالایی بشود انجام داد، شما فرض کنید رباتها زیاد بشوند، کارگر زیاد بیاید، بخواهیم تعدیل نیرو کنیم؛ ممکن است کمکم صداها دربیاید؛ همین الان هم داریم وارد یک همچین وضعیتی میشویم؛ کمکم عدهای دوباره علاقهمند شوند به مسائل مربوط به تفاوت زن و مرد و با یک استدلالهایی بگویند که خوب است زنها یا مردها بنشینند؛ ممکن است بگویند مردها، من مطمئن نیستم بگویم زنها بنشینند. دوباره برگردیم به یک حالتی که مثلاً حداقل نصف نیروی کار لازم نیست؛ یک جایی همه نیروی کار لازم بود، زنها را از خانهها بیرون کشیدند؛ هیچ بعید نیست که در اثر پیشرفت تکنولوژی جایی برسیم که لازم نباشد مثلاً زنها کار کنند، یا به ضرر نظام سرمایهداری باشد، یا مردها نصفشان کار نکنند. بعد ممکن است یک فلسفههای جدیدی به وجود بیاید، با فشار زیاد کنوانسیونی هم ممکن است بر اساسش تصویب شود که یکی از این دو جنس بهتر است که کار نکند و مثلاً بچهداری کند، مثلاً احتمالاً مردها بیشتر به این میخورد که نوبتی هم باشد؛ مثلاً کنوانسیون این شکلی؛ اسمش را مثلاً میشود گذاشت کنوانسیون حفاظت از کودکان؛ اسمهای قشنگ میشود برایش گذاشت دیگر؛ بعد مثلاً اساسش این باشد که حتماً یکی از والدین باید در خانه بماند؛ ولی تهاش نگاه کنید، مال این است که کار مازاد آمده و میخواهند که همه نیایند کار کنند. بگذریم؛ من میخواهم بگویم مبانی غربی که این کنوانسیون از آن درمیآید در همین حد است که باور کنید من گفتم، یعنی تقریباً هیچ مبنایی ندارد، مبنای قابل ملاحظهای ندارد؛ در حالی که شریعت، و چیزهایی که در دین هست، از نظر من مبانی عرفانی دارد، مبانی فلسفی دارد و یک جورایی هم ربطی به شرایط اجتماعی و اقتصادی ندارد؛ کلیاتش ندارد.
جلال و جمال در خانواده
حالا ممکن است در بعضی از جزئیات، مثلاً مسائل اقتصادی، اهمیت پیدا کنند؛ از آن دیدگاه کلی که نسبت به زن و مرد دارد، یک تصور کلی به وجود میآید که در این خانوادهای که تشکیل میشود، مرد به نوعی نمایندهٔ اسماء جلال است مثلاً و زن نمایندهٔ اسماء جمال. اصلاً عشق بین مرد و زن مبنایش این است که آن نمایندهٔ جمال، جلال را دوست دارد و دوست دارد به خودش انگار اضافه کند برای کمال؛ و آن موجودی که نماینده و ظهور مثلاً اسماء جلال است، عاشق جمال در بیرون خودش میشود؛ و به نوعی میخواهند که اینها به همدیگر پیوند بخورند، مثل اینکه یک موجود کاملی را که همهٔ اسما در آن تجلی کرده بسازند. با یک همچین مبانی میتوانیم نگاه کنیم که در یک خانواده چه اتفاقی میافتد. نکتهای که میخواهم بگویم این است که اصولاً میخواهم تأکید کنم که مرد اگر موجودیتی در خانواده دارد، با این نگاه کلی، از این طریق است که انگار نمایندهٔ جلال و قدرت است؛ و زن اگر موجودیتی دارد، از این جهت است که نمایندهٔ جمال و زیبایی است؛ و نقش مرد و زن در مقابل همدیگر همچین چیزی است. من قبلاً مفصلتر دربارهٔ آن صحبت کردهام؛ نمیخواهم وارد جزئیات شوم. فقط میخواهم از این نکته استفاده کنم که اگر من بخواهم محدودیتهایی قائل شوم در نحوهٔ ظهور این آدمها در خانواده و این محدودیتها را از بیرون تحمیل کنم، این از نظر شریعت اشکال دارد.
اولین نقطهای که میخواهم بگویم این است که درست برخلاف دیدی که قرار است روزبهروز دولت و حاکمیت بیشتر بتواند دخالت کند ــ برای آحاد مردم شناسنامه صادر کنیم، همه چیز را ثبت کنیم، بیشتر از غرب ــ الان در ایران این فساد وجود دارد: حکومت روی همه چیز دست میگذارد و این را انگار حق خودش میداند. در کشورهای غربی اصلاً متوجه این نیستند؛ به نظرم بیشتر عدم توجه است که بابا اصلاً دخالت کردن در خانواده خودش یک جور فساد است. اینکه من بگویم در یک خانواده یک اتفاق بدی ممکن است بیفتد، پلیس برود این مسئله را حل کند؛ یا به محض اینکه کوچکترین مشکلی پیش آمد، تشویق وجود داشته باشد و راه باز شود که اعضای خانواده به پلیس تلفن کنند یا بروند به دادگاه شکایت کنند، آنطوری که در ایران الان متداول شده ــ فکر میکنم در غرب هم اینقدر متداول نیست که زن و مرد از همدیگر بروند دادگاه شکایت کنند ــ این بنیاد خانواده را از بین میبرد. یعنی شریعت، اولین اصل به نظر من دربارهٔ خانواده، همانجور که در سورهٔ نور هست، این است که خانواده یک واحد مستقل است که تا حد ممکن باید مصون باشد از اینکه از بیرون در آن دخالتی انجام شود. شریعت تشویق نمیکند مرد و زن را که به مجرد اینکه مثلاً اختلاف پیدا کردند بروند دادگاه؛ آخرین مراحل است دیگر؛ مثلاً میخواهند طلاق بگیرند و میروند دادگاه؛ یا آنطور که مثلاً در سورهٔ نور هست، فحشا ایجاد شده؛ مثلاً فرض کنید مرد برود، نمیدانم، شکایت کند: من خودم زنم را در حال انجام عمل خلاف دیدم، بنابراین میخواهم طلاق بگیرم؛ یا حالا نمیدانم مجازاتش را تقاضا کند، در شرایط حاد. من حتی سعی کردم در سورهٔ نور نشان بدهم که آنجاها به نوعی حتی دست محاکم بسته است در دخالت کردن در داخل خانواده. اولین اصلی که به نظر من در شریعت رعایت میشود این است که دخالت از بیرون نباشد، اعمال قدرت از بیرون روی خانواده نباشد، و استقلال خانواده حفظ شود. ممکن است یک مرد و زنی ناسازگار باشند، یکیشان موجود بدی باشد، و ما مدام بخواهیم سعی کنیم که از بیرون هم دخالت نشود؛ یا مثلاً فرض کنید پدر و مادری که با فرزندان خودشان در یک حصاری، دور از جمعیت، زندگی میکنند، و خب ممکن است یک بلایی سر این فرزندان بیاورند. به نظر من دیدگاه کلی شریعت اسلام این است که بعضی از این فسادها را تحمل کنیم ولی آن فساد را نپذیریم، یعنی استقلال خانواده؛ یعنی دست حکومت و جامعه را باز نگذاریم که هر وقت خواست در مسائل داخلی این خانواده دخالت کند. این اصل کلی است که به نظر من رعایت میشود؛ در همهٔ جا شرایط اینطور است که محاکم خیلی مسائل خانوادگی انگار در آن مطرح نشود؛ سعی کنید دخالت در حد مینیمم بماند.
نکتهٔ دوم این است که اگر بخواهم از آن کلی بیایم سمت همان مسئلهٔ اصلی که دربارهٔ آن صحبت میکنیم: زن ویژگیهایی دارد، برتریهایی دارد نسبت به من، که خیلیاش در واقع میشود خلاصه کرد در همان مسئلهٔ زیبایی دیگر. زیبایی فقط مسئلهٔ ظاهری نیست، همانجوری که قدرت مرد فقط قدرت جسمانی نیست؛ قدرت مرد یک شکل عالیترش مثلاً در تواناییهای کلامی مرد است و نازلترینش قدرت جسمانی مرد. من یک بار دربارهٔ همین سلسلهمراتب قدرت، در روانکاوی سلسلهمراتب آنیما و آنیموس و اینها، در یک جلسه صحبت کردهام؛ خیلی لازم نیست وارد جزئیات شوم، ولی واضح است که وقتی از تجلی قدرت یا جلال در مرد حرف میزنیم، منظورمان فقط جسمش نیست؛ در لایههای معنوی هم همچنان این ادامه پیدا میکند، همانطوری که زیبایی در زن فقط یک زیبایی ظاهری نیست؛ در مراحل روانی هم در واقع به نوعی این ویژگی زیبایی غلبه دارد. این ویژگیهای خاص زن مثلاً به زن یک تواناییهایی میدهد، از جمله توانایی استفاده از یک جور نیروهای عاطفی که مردها ندارند؛ زنان قدرت این را دارند که عواطف ایجاد کنند؛ حالا اگر بخواهند تعبیری که کمی جنبهٔ منفی داشته باشد به کار ببرند، میتوانند با عواطف مرد را، یا هر موجود دیگری را، به نوعی گرفتار کنند. اینها چیزهایی است که در روانکاوی، مخصوصاً روانکاوی یونگی، خیلی مفصل میتوانید متن دربارهٔ آن پیدا کنید، در توصیف ویژگی زن؛ زن میتواند یک انسانی را، مخصوصاً مرد را، توسط این توانایی که دارد مجبور کند که آنطور که میخواهد رفتار کند، کاری را که میخواهد انجام بدهد؛ این یک توانایی در زن است. من میتوانم یک حکم بدهم که زنها حق ندارند از این نوع تواناییها، که مربوط به زیبایی است، استفاده کنند؛ یک حکم احمقانه بگویم: زن حق ندارد برای مجبور کردن شوهر خودش به کاری از زیبایی خودش استفاده کند. همهٔ زنها همیشه دارند از شوهرهای خودشان با استفاده از همین ویژگی زیبایی خودشان چیز میخواهند و به دست میآورند، و حقشان هم هست؛ این چیزی است که اصلاً هیچ چیز منفی ندارد؛ من آن را با تعبیری منفی گفتم.
مثلاً یک مرد بد است، خشن است، روابط خارج از خانواده دارد یا هر خصلت بدی دارد؛ زنها مردها را راه میآورند با استفاده از همان نیروی عاطفی که دارند. به نظر میرسد یک پدیدهٔ عمومی تاریخ این است که مردی که ویژگیهای بدی دارد ازدواج میکند و کمکم آن ویژگیهای بدش را از دست میدهد، برای اینکه زن بلد است چهکار کند؛ او را میکشد توی این خانه، کمکم اگر روابط نامناسبی خارج از خانه دارد قطع میکند؛ همان تارها را میتند، کمکم دست و پایش را میبندد؛ به نفع مرد هم هست. میخواهم بگویم کلمهٔ «تار» را که به کار میبریم، چیز منفی در آن نباشد؛ زن از این قدرت خودش استفاده میکند. من میتوانم یک حکم بدهم و بگویم زنها حق ندارند از این توانایی خودشان، از زیبایی، استفاده کنند؛ یا من میخواهم از این دوآلیتهای که ایجاد کردم استفاده کنم و بگویم معادلش: من حکم بدهم مردها حق ندارند از نیرو، از قدرت خودشان، اصلاً از قدرت کلامی خودشان استفاده کنند. چیزی که میخواهم بگویم این است که هیچ حکمی از طرف جامعه نباید به خانواده تحمیل شود؛ این دو نفر که با همدیگر تنها شدند و آن رابطه ایجاد شد، هر دوشان حق دارند که از تواناییهای خودشان استفاده کنند؛ ممکن است در جهت شر استفاده کنند، ممکن است در جهت خیر استفاده کنند؛ ولی در جهت خیر مجازند استفاده کنند. مرد از همهٔ لایههای تواناییهای قدرت خودش دارد استفاده میکند و زن هم از زیبایی خودش در همهٔ لایهها؛ اگر از زیبایی ظاهری جسمانی خودش مثلاً فرض کنید برای اینکه به یک بهرهٔ جسمانی برسد استفاده کند، مجاز است؛ کسی حق ندارد که بگوید یک زن را محدود کند. برای اینکه شریعت میل دارد که هر دوی اینها در کنار همدیگر انگار به یک اوجی برسند، که مرد در کنار زن آن جنبههای قدرت و توانایی خودش به اوج برسد و همینطور زیباییاش؛ در کنار هم کامل میشوند و به نوعی به اوج میرسند. میخواهم در ذهن شما این تعادل را برقرار کنم: معادل استفاده نکردن از قدرت، استفاده نکردن از زیبایی است؛ مثل یک فرمول کلی. به همان اندازه که بیمعناست که من زن را در استفاده از زیبایی محدود کنم ــ و مثلاً فرض کنم آن زیبایی در لایههای معنوی، ظرافتهای مثلاً عاطفی است که زنها دارند و مردها ندارند ــ به دلیل همان تاری که استفاده میکنیم، مردها واقعاً این میزانی که زنها از نظر عاطفی میتوانند ظرافت ایجاد کنند نمیتوانند ایجاد کنند. زنها از نظر شرعی در استفاده از آن ظرافتها محدود نشدهاند، ولو اینکه میدانیم که خیلی وقتها سوءاستفاده میکنند.
مراحل برخورد با نشوز
به همین معنا شرع مرد را هم محدود نمیکند در استفاده کردن از نیروی کلام خودش یا حتی نیروی جسمانی خودش، ولو اینکه بدانیم ممکن است استفادهٔ نامعقولی از آن بکند. چیزی که اینجا برای مرد مجاز دانسته شده این است که در موارد معقول از نیرو، از قدرت خودش استفاده کند. مراحلش هم همین است: انگار از لایههای بالاتر باید شروع کند؛ اولش این است که از نیروی کلام خودش استفاده کند. مردها خاصیتی دارند که میتوانند تأثیر بگذارند؛ اگر یک اتفاق بدی دارد میافتد و خانواده در خطر قرار گرفته است، نفوذ یک چیز سادهای نیست. برای اینکه مثلاً شما، حالا این آقای باقی در یک قسمتی دربارهٔ نشوز سعی میکند نشان بدهد که از آیات استنباط میشود که چیزی در حد مسئلهٔ رابطهٔ نامشروع و اینگونه چیزهاست؛ ممکن هم هست، حالا من این تعبیر را نمیکنم. به هر حال یک چیز بدی در خانواده اتفاق افتاده، یک نشوزی صورت گرفته؛ در ازای این نشوز مرد میخواهد یک اصلاحی انجام بدهد؛ این اصلاح را با استفاده از قدرت خودش انجام میدهد؛ از نیروی کلام خودش استفاده میکند، از آن بخش توانایی که مربوط به جنسیتش میشود. مرحلهٔ دوم این است که میگوید اینان را در خوابگاههایشان تنها بگذاریم؛ و نهایتاً در آخرین مرحله، که پایینترین مرحلهٔ قدرت خودش است، مجاز است از نیروی جسمانی خودش هم استفاده کند. در مورد هر مشکلی که پیدا میکند مجاز است از تواناییهای خودش استفاده کند.
نکتهٔ خیلی جالب به نظر من این است که شما توانایی زن را اصلاً نمیبینید. من، بهعنوان یک مرد، نمیتوانم بروم دادگاه شکایت کنم که آقا زن من با یک ترفندهای عاطفی مرا به اینجا رساند و یک همچین کاری با من کرد؛ آن تار عاطفی، که فرض کنید یک زنی از تواناییهای خودش سوءاستفاده کرده و بلایی سر شوهر خودش آورده، قابل مطرحکردن در دادگاه نیست. ولی مرد، چون کلاً از لحاظ کلی اینطور است که بیشتر در آن بخش ظاهری عالم قرار دارد و زن بیشتر در باطن عالم قرار میگیرد، اگر کاری بکند انگار یک آثاری از خودش باقی میماند؛ اولاً حتی کلامش را هم اگر استفاده کند میشود ضبط کرد و به دادگاه برد؛ ولی آن کارهایی که زن میکند واقعاً قابل اثبات نیست، چون فیلمش را هم بگیری، این ۲۴ ساعته نمیتوانی در دادگاه اقامه کنی؛ دادگاه چگونه میخواهد تشخیص بدهد که این زن میدانست که اگر اینطور رفتار کند من آنطور میشوم، و چه حسی در او ایجاد میشود؛ در حالی که ما خیلی نمیدانیم که اصلاً این کارهایی که میکنیم و حسهایی که ایجاد میشود چیست. میخواهم بگویم این مسئله که نحوهٔ رفتار مردها در خانواده به دادگاه کشیده میشود، به نظر من مربوط به قابلاستشهاد و قابل گواهگرفتن بودن رفتارهای مردهاست؛ در مورد زنان نیست.
این آیه به نظر من کلاً، اولاً، فضایش این است که مسئلهٔ اصلاح است؛ یعنی زن گناهکار است، جرمی مرتکب شده؛ بنابراین در این مورد مرد میخواهد اصلاحی انجام بدهد؛ اصلاح خودش را با همان تواناییهای خاص خودش انجام میدهد؛ پس با توانایی کلامی شروع میکند و به هر جایی که شد، به پایانش، یعنی توانایی جسمانی هم ختم میکند. هیچ محدودیتی هم شرع برای اعمال این توانایی در مورد زن قرار نداده؛ نکته این است که باید این اعمال توانایی از آن طریق مردانهٔ خودش صورت بگیرد، در مورد اصلاح صورت بگیرد، وگرنه غیرمجاز است؛ یعنی اگر الان یک مردی همینطور بیاید زنش را کتک بزند، مجرم است و این آیه هم هیچ بهانهای دستش نمیدهد که این کار را بکند. بنابراین باید نفوذی وجود داشته باشد؛ من فکر کنم میشود دربارهٔ نفوذ بحث کرد؛ من خیلی تمایلی به این کار ندارم؛ هرچه میخواهید اسمش را بگذارید، یک فسادی آنجا وجود دارد: نشوز؛ برای یک چیزی زن یک کار بدی کرده، تکرارش میکند، به او میگویند نکن، باز میکند. یعنی ببینید وقتی کار به زدن دارد میکشد که از مراحل وعظ و همه چیز گذشته است دیگر؛ شما یک زنی را در نظر بگیرید که کاری را که نباید بکند، و به نوعی دارد مثلاً به از هم پاشیدن خانواده منجر میشود، انجام میدهد؛ به او میگوید نکن، باز میکند؛ فرض کنید در خواب تنهایش میگذارند و تأثیر نمیگذارد؛ آخرین راه این است که از پایینترین سطح قدرت خودش هم استفاده میکند که این نشوز را به نوعی رفع کند؛ همانطوری که زنها نشوز مردها را با همهٔ تواناییهایی که دارند حق دارند که رفع کنند. این را میخواهم بگویم: یک فضای کلی است که به نظر من این حکم دارد. به نظر من تاریخ مصرفش نگذشته؛ یعنی اینکه جلوی اعمال قدرت در سطوحی گرفته شود به دلیل اینکه الان مثلاً جامعه اینطور شده، به نظر من اینها خیلی معنی ندارد. این در همان کانتکست کلی است که اساس بر این است که همهچیز با مدارا صورت بگیرد و مخصوصاً نسبت به زنان نرمش وجود داشته باشد؛ آخرش این است که ممکن است کار به اینجاها برسد و من مشکلی واقعاً نمیبینم؛ یعنی این تهدید حداقل انگار به نوعی وجود دارد که مرد حتی بتواند از قدرت جسمانی خودش هم استفاده کند.
بگذارید اینطور بگویم: از هم پاشیدن خانواده، چه به معنای طلاق چه به معنای اینکه این روابط کلاً مختل شوند، یعنی به یک جایی برسند که دیگر آن خانواده کارکردی را که از نظر عرفانی مثلاً باید داشته باشد کلاً ندارد، همانطوری که در روایات هم شما شنیدهاید و در قرآن هم میبینید، اصلاً رسیدن به طلاق آنقدر چیز منفی است که حتی به یک همچین چیزی، که قطعاً نکتهٔ مثبتی نیست ــ یعنی هیچکس میل ندارد که کسی کتک بزند ــ مجاز دانسته میشود؛ این دقیقاً مثل دفع افسد به فاسد است؛ همان کاری که الان مردم میگویند ما یاد گرفتیم در انتخابات مثلاً میگوییم بد و بدتر، بد را انتخاب میکنیم. یک روایت معروف از پیغمبر وجود دارد، فکر کنم، که میگوید بدترین بنیادی که گذاشته شده طلاق است. بنابراین، اولاً، اگر قرار است تنبیه صورت بگیرد، از خارج خانواده نباشد و به دادگاه مراجعه نشود. این اصل کلی اول است: هر چیزی که قرار است اتفاق بیفتد تا جای ممکن داخل خانواده است. مرد، مثلاً فرض کن، برای اصلاح فلان رفتار زنش، خوب نیست مراجعه کند به دادگاه یا زنگ بزند به پلیس؛ همانطوری که زن خوب نیست این کار را انجام بدهد.
حدود تنبیه و شرایط آن
و از طرف دیگر، اگر قرار است تنبیه صورت بگیرد، خوب است که در خود خانواده مرد این کار را انجام بدهد؛ و بعد اینکه اگر تا نهایتش هیچجوری زن مثلاً حاضر نشد آن نشوز خودش را کنار بگذارد، به نظر من خیلی طبیعی است که همهٔ سطوح قدرت را مرد، ولو اینکه مکروه باشد و جالب نباشد، به کار میگیرد؛ ولی خانواده تا یک حدی که امکانش هست حفظ میشود. به نظر من این اصل کلی که اینجا وجود دارد، که حس نمیکنم در حال حاضر باطل شده باشد، این است: هیچ تشویق به خشونتی به نظر من در آن نیست، در عین حالی که مجاز دانستن اعمال قدرت از طرف مرد در آن هست؛ این اعمال قدرت از طرف زن مجاز نیست. یعنی مسئله این نیست که اصلاً زن زورش بیشتر است یا مرد؛ ممکن است یک زنی زورش از مرد بیشتر باشد؛ شرعاً زن مجاز نیست که اگر میخواهد مرد را مثلاً برطرف کند، کتک بزند؛ این خلاف آن بنیاد رابطهٔ زن و مرد است که تبادل مثلاً زیبایی و قدرت است؛ زن مجاز است که از آن ویژگیهای خودش استفاده کند. اینجا تفاوتی بین مرد و زن وجود دارد؛ نقش مرد و زن در تشکیل خانواده تفاوت اساسی دارد؛ بنابراین خیلی وقتها احکامی که در مورد خانواده هست درست برعکس همدیگر است؛ دقیقاً برای یک طرف مجاز است و برای طرف دوم مجاز نیست. تأکیدی که میخواهم بکنم روی این مراحل است که در واقع اعمال قدرت است، که از لایهها و سطوح بالا به پایینترین سطح خودش میرسد، و غیر از این در واقع چیزی نیست که جوازش ساده شده باشد.
از نظر من، اصلاً در خیلی وقتها نتیجهٔ خیلی مثبتی هم بود. من آدمی نیستم که همسر خودم را کتک بزنم، ولی دادههای روانشناسی به نظر من اینطور هستند که این شکلی نیست که شما فکر میکنید: ببینید، آقا بابا، مردها زنها را بیخود میزنند. شما باید این شرایط را در نظر بگیرید: در شرایطی که طرف مرتکب یک عمل خلافی میشود که مثلاً خلاف عرف است، میداند اینطور دارد کار بدی میکند ولی میکند، مرد به او میگوید، نمیکند؛ باید این شرایط را در نظر بگیری. مردها زنها را بیخودی کتک میزنند، بیش از اندازه، ظالمانه کتک میزنند؛ معلوم است که شما در همین شرایط اگر بزنی، استخوان زن را بشکنی، یعنی نامردانه رفتار کنی، که معلوم است حرف ندارد. اینجا زن گناهکار است و به جای اینکه از طریق دادگاه تنبیه شود، در خانواده تنبیه میشود؛ آن هم بعد از اینکه به او گفته شده ــ مثلاً نه یک بار؛ من نمیدانم در روایات چیزهایی هست که چند بار باید به او گفته شود، نمیدانم چه مراحلی دارد ــ که آن حالت قهری که پیش میآید؛ نکند شما این شرایط را بردارید؛ تا حدی مظلومانه سعی کرده جلوی کار زن را بگیرد، اثر نکرده؛ بعد هم قرار نیست بگذارد دیگر؛ به آنجا رسیده، خب حالا این را مجاز شده، میافتد مثلاً به جان زن؛ اصلاً اینطوری نیست؛ یعنی فضای قرآن اینطور نیست. میگویم آن نمونهٔ تنبیه هم که وجود دارد بیشتر تنبیه سمبلیک است؛ واضح و بدیهی است که اگر قرار است تنبیه بدنی، خدای نکرده، به آنجا برسد، مسئله این نیست که اولش مثلاً این کتک مفصل باشد؛ یک چیزی مثل همان خیلی سمبلیک، یک کاری انجام بشود؛ آن هم یک مراحلی را طی کند. مقالهٔ آقای باقی را بخوانید؛ بد نیست، به خاطر این ارجاعهایی که به خیلی از روایات میدهد؛ روایاتی نقل کرده؛ یعنی اگر مثلاً مرد به نوعی کتک بزند که جایش بماند، دیه دارد؛ زن میتواند برود شکایت کند و دیه بگیرد و این حرفها؛ یعنی اصولاً هیچوقت حرف از تنبیه بدنی آنچنانی نیست.
شما این دادگاهها را که میگویید، مردها زنها را بیخود و بیجهت ــ هیچ حقی ندارند، حق اصلاً با زن است ــ هر اختلافی پیش میآید ابتدا به ساکن کتک میزنند، خیلی هم اساسی کتک میزنند؛ نه فقط در ایران، در همهٔ جای دنیا. آقای باقی آماری نقل کرده که در آمریکا ۲۵ الی ۳۵ درصد زنان ــ در آمار ۳۰ تا ۳۵ درصد زنان ــ ادعا کردهاند که از شوهرشان کتک خوردهاند، و ۱۵ تا ۲۰ درصدشان گفتهاند در زمان بارداری هم کتک خوردهاند؛ یعنی همین الان که این قوانین را هم گذاشتهاند و این حرفها. اینکه فکر کنید که اگر قانون بگذارید، کنوانسیون بگذارید، مردها زنها را کتک نمیزنند یا اگر بزنند زنها میروند شکایت میکنند، اصلاً اینطوری نیست. یعنی خود آن روابط خانوادگی اینطور است که همین الان شما بروید در آمریکا، خیلی قوانین روشنی وجود دارد و خیلی راحت میشود مرد را به این دلایل به دادگاه کشید؛ خیلی از زنها الان این کار را نمیکنند، چون میدانید وقتی زن برود دادگاه شکایت کند، مرد را بگیرند بیاورند مثلاً زندانیاش کنند، دیگر کار خانواده تمام است. زنها خیلی وقتها به دلیل علاقهای که به خانوادهٔ خودشان دارند همین الان در آمریکا کتک میخورند و نمیروند دادگاه. میخواهم بگویم آن حس اینکه یک حصاری هست که نباید به بیرونش مراجعه کرد، در زنها خیلی وجود دارد. مثلاً فرض کنید یک زنی خیلی فوری تصمیم بگیرد، الان که خیلی متداول شده، آن را به اجرا بگذارد و مرد را بیندازد زندان؛ دیگر تمام شده زندگیاش؛ دیگر نمیتواند با این مرد دوباره زندگی را شروع کند؛ به همین دلیل این مراجعه به خارج از خانه کلاً یک قرائتی دارد و به نوعی کار را به جای باریک میکشاند؛ همین الان زنها دارند کتکهای وحشتناکی هم میخورند و جایی به کسی چیزی نمیگویند.
نکتهای که شما در شروع حرفتان گفتید، که اثر عکس میگذارد: اگر تصورتان این رفتارهایی است که الان مردها با زنان در همهٔ جای دنیا میکنند، معلوم است اثر عکس میگذارد. مردهایی که کتک میزنند، آنچنانی کتک میزنند که کار دادگاه میکشد و جایش مانده است؛ آن شخص میتواند برود شکایت کند؛ آدمهای درستوحسابی نیستند؛ بنابراین خیلی نباید فکر کنید که اصلاً ربطی به این ماجرا داشته باشد. اینجا مردها آدم خوبیاند، زنها آدم خوبی نیستند؛ هرچه هم به او میگویند گوش نمیکند؛ نهایتش، آخرش، میگویند بابا به جای اینکه مثلاً بروی دادگاه یا طلاق بگیری، این را هم امتحان کن؛ مثلاً آن هم آرام، مثلاً کمی بزند، شاید مثلاً تأثیر بکند. موضوع خشونت علیه زنان یک چیز دیگر است؛ واقعاً با این چیزی که اینجا دارد گفته میشود فرق دارد؛ فرض این قانون در این است که مرد صالح است، زن ناصالح است، دارد کارهای بد میکند، هرچه هم به او میگویند گوش نمیکند، خانواده دیگر دارد از هم میپاشد، اصلاً کار به جایی رسیده؛ مثل اینکه آخرین راه را هم امتحان میکنیم؛ نشد دیگر، خب نشد دیگر.
تأکید من در این جلسه روی این بود که از این دیدگاه نگاه کردم: مرد و زن در خانواده نماد جلال و جمالاند؛ بنابراین این اعمال قدرت اینطور نیست که بگوییم چرا به زن حق اعمال قدرت داده نشده؛ به زن حق اعمال زیبایی داده شده، به مرد اعمال قدرت داده شده، در همهٔ سطوح؛ ولی سطوح پایینترش به نوعی، مخصوصاً در مورد مرد، به نظر میآید قباحت دارد؛ ترتیبش هم گفته شده؛ هر کاری که مرد میتواند بکند، انگار. حالا واقعاً اینکه این سه مرحله گفته شده، «فَعِظُوهُنَّ وَٱهْجُرُوهُنَّ فِى ٱلْمَضَاجِعِ»، شاید یک مقدار حالت سمبلیک دارد؛ یعنی هر کاری که از بالا شروع کن، با کلام شروع کنید، هر نیرویی که دارید به کار ببرید، تهش آخرش میرسید به آنجا، آن هم مجاز است؛ نروید بیرون خانواده، خانواده را از هم نپاشید و جای زن و مرد را عوض نکنید، یعنی جای زیبایی و قدرت را عوض نکنید. این یک جور تصور کلی است که من دارم؛ حس من این است، به دلیل این تصوری که دارم، که این حکم با شرایط اجتماعی و اقتصادی خیلی نسخ و نقض نمیشود. آقای عمادالدین باقی بیشتر تمایلش این است که بگوید مثلاً مال دورانی است که محاکم وجود نداشته؛ بنابراین همه چیز آنجا. به نظر من اینطور نیست؛ به نظر خوب است که محاکم دخالت نکنند؛ یعنی اتفاق خوبی نیفتاده که با یک تلفن پلیس بیاید در خانه، مثلاً شوهر را بگیرد ببرد. فکر میکنم در شریعت این حُسن است که مسائل داخل خانواده بماند. میبینید وقتی که قرار است طلاق هم، اگر اختلاف جدی شده، اول میگویند، در سورهٔ نساء فکر میکنم هست، که خانوادهها را بیاورید جلسه؛ یعنی مثل اینکه از این حصار کمی دور شوید؛ نروید سراغ قاضی دادگاه؛ بعد یک ژورنالیستی هم بیاید اینجا رکوردش را تهیه کند، همهٔ مردم عالم خبردار شوند که در این خانواده چه گذشته. خطر کودکآزاری وجود دارد، خطر خشونت علیه زنان وجود دارد؛ ولی موضوع این است که این حصار قداستی دارد؛ این خطر، مثلاً کودکآزاری یا خشونت علیه زنان، اینطور میشود کنترل کرد: ارجاع بدهیم به آن روایت که اگر خشونت به حدی برسد که آثارش باقی بماند، خب بعد میتوانند بروند شکایت کنند؛ ولی کلاً فضای شریعت اینطور است. میخواهم بگویم این نکتهای که اصلاً، اولاً، این مسئلهٔ قدرت و زیبایی و اینکه یک تفاوتهایی اینجا وجود دارد، در کنوانسیون اصلاً دیده نشده؛ یعنی اصلاً این چیزها فهمیده نشده است.
جمعبندی بحث نشوز
به نظر من، این حس که خانواده چیزی است که برای دخالتکردن در آن حرمتی وجود دارد، اصلاً وجود ندارد؛ به راحتی قانون تصویب میکنند که اگر اینطور شد، دادگاه میتواند بچه را بگیرد ببرد، زن را و نمیدانم فلان بکند؛ یعنی حکومت و جامعه قدرتی پیدا کردهاند که میتوانند در خانواده دخالت کنند. در شریعت خانواده اصالت دارد و، به اصطلاح، یک هویتی دارد که سعی میکنیم حفظ شود؛ در شرایط خیلی حاد این حصار خانواده را میشکنیم. من ارجاع میدهم به آن جلسهای که دربارهٔ اینکه امکان نسخ این آیه، به یک معنایی، ممکن است از طرف یک نفر ادعا شود که وجود دارد، صحبت کردم. اگر کسی بگوید که به همان معنایی که من در آن جلسه گفتم، این آیه الان قابل اجرا نیست یا نباید اجرا شود، اینطوری نیست که بگوییم قرآن را قبول ندارد؛ شواهدی بیاورد. من در آن جلسه بحث کردم: این آیه در زمان خودش آیهٔ خیلی خوبی بوده، مثل جواز بردهداری، ولی الان دیگر خوب نیست؛ تاریخ عوض شده. مثلاً فرض کنید یک نفر ــ من نمیگویم آقای باقی؛ نمیخواهم بگویم، برای اینکه مقاله را خطبهخط نخواندهام، حقیقتش دقیق نمیدانم ــ حسش این باشد که علت این حکم این است که محاکم وجود نداشتند؛ آدمها در بیابان زندگی میکردند و اصلاً راهی وجود نداشته برای اینکه زن را کنترل کند؛ الان راه بهتر این است که زنگ بزنم، پلیس بیاید او را ببرد مثلاً، یا مثلاً تهدیدش کنند به زندان، حالا یک چیز اینشکلی؛ یا معرفیاش کنند به مشاورهٔ خانواده؛ مثلاً بگوید ما قانونی اینطور بگذاریم. اگر یک نفری راهحل اینطور به نظرش بیاید بهتر است، به نظر من خلاف شرع و قرآن نیست، اگر ادعایش این باشد که اصلاً دیگر الان نباید زد، چون راهحل بهتری هست.
من سعی کردم بگویم این دیدگاه ــ گفتم نظر شخصی خودم را میگویم ــ از یک مبانی مثلاً فلسفی و عرفانی است که در ذهن من است؛ ممکن است کسی قبول نداشته باشد، به نظرش جالب نیاید. حسم نسبت به خانواده این است و این آیه را اینطور تعبیر میکنم؛ از نظر من نسخ نشده؛ چون مرد و زن همیناند، تا ابد میتواند در خانوادهها همین شیوهای که شریعت، کلاً، نه فقط در این آیه، ابداع کرده و اعلام شده رعایت شود.
همین مقالهٔ آقای باقی را بخوانیم؛ مفصل دربارهٔ نشوز صحبت کرده است. ایشان به آیهٔ ۱۹ در سورهٔ نساء ارجاع میدهد و به قطعهٔ قبل از این آیه، و سعی میکند استدلال کند که نشوز از نوع فاحشهٔ مبیّنه است؛ در آیات قبل یک استدلالی دارد دیگر، و در روایات هم آورده که دربارهٔ نشوز اصلاً یک فصل دارد که نشوز یعنی چه؛ هم قرآن هم روایات را استدلال کرده؛ به هر حال یک چیز آشکار است؛ نه اینکه مرد مثلاً بگوید این ظرف را در آن جا نگذار، و زن یادش برود، و مرد بگوید من گفتم، دیشب هم مثلاً گفتم فلان کار را ترک کن، و دیگر بیاید بزند. حداقلش این است که یک خلاف خیلی آشکاری باشد که مثلاً زن هم دفاعی ندارد که بگوید نه، این کاری که میکنم کار خوبی است؛ ولی حالا مثلاً قبول نمیکند؛ یک عادت بدی دارد انجام میدهد. ادعای ایشان این است که نشوز باید در حد فاحشهٔ مبیّنه باشد؛ استدلالش به نظر من خیلی قوی نیست ولی بد هم نیست؛ یعنی ارجاعی که به آیهٔ ۱۹ میدهد خوب است؛ منتها همان روایات و معنای لغویِ نشوز همهچیزش را گفته است.