خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او میگوید بحث سورهٔ نساء و حقوق زن را ادامه میدهد. از نهی از پرسشهای بیهوده در داستان بقره و از روایتهایی که به صورت پرسش و جواب هستند شروع میکند، بعد از دوقطبی جمال و جلال و از مرد و زن در قطب قدرت و زیبایی میگوید که شریعت آنها را در خانواده قرار میدهد، و در پایان از جامعه و مردسالاری.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ادامهٔ بحث سوره نساء و حقوق زن
در ادامهٔ بحث سورهٔ نساء و حقوق زن، به جنبههای دیگری از مسائل شریعت دربارهٔ زنان نیز اشاره میکنم.
پرسشهای بیهوده و پیچیدهتر شدن شریعت
یک لحظه فرض کنید این ایده درست باشد؛ یعنی دریافت من از داستان بقره و بعضی آیات دیگر سورهٔ بقره درست باشد. آن دریافت این است که ما از پرسشهای بیهوده در زمینهٔ مسائل شرعی نهی شدهایم، و اگر چنین پرسشهایی بپرسیم، همانطور که در داستان بقره هست، به سمت شریعتی پیچیدهتر و سختتر میرویم. همانطور که در جلسهٔ قبل یک نفر پرسید، ممکن است تصور شود که احکام دارند کاملتر میشوند؛ ولی همان نهیِ سورهٔ بقره که میگوید وقتی حکمی بیان شد پرسش نکنید، مبادا پاسخهایی مثلاً دشوارتر برایتان بیاید، کاملاً روشن میکند که دستکم دیدگاه قرآن این است که این پرسشها نباید پرسیده شود. هرچند در نظر ظاهری ممکن است مجموعهٔ واجبات به سمت چیزی کاملتر برود، دایرهٔ آنچه باید انجام شود انگار بزرگتر میشود؛ بنابراین بخشهایی که میتوانست اختیاری انجام شود پیوسته به چیزهایی اجباری تبدیل میشود، و این خودش خوب نیست.
وارد این بحث نمیشوم که علت احتمالیِ چنین پدیدهای چیست. اسمش را پدیده میگذارم، چون در سورهٔ بقره داستانی آمده است؛ فکر میکنم هر کسی که دربارهٔ مبانی فقه و دربارهٔ شریعت میاندیشد باید برای این داستان توجیهی داشته باشد، یعنی درکی از اینکه آنجا چه اتفاقی میافتد و چرا.
روایت وضو و استنتاج فقهی از پرسش و پاسخ
فرض کنید این تصوری که من دارم درست باشد. آنگاه مطالبی را که در کتب فقهی آمده در نظر بگیرید. فرض کنید روایتی داریم که در آن یک نفر از حضرت امام جعفر صادق پرسید که مثلاً اینکه گفته شده باید دستها را بشوییم، دستها را چطور باید بشوییم؟ امام جعفر صادق هم مثلاً جواب داد که به این نحو باید آب بریزید و اینگونه بشویید. او دوباره پرسش دیگری کرد و پاسخهای دیگری گرفت، و نهایتاً امام جعفر صادق مجموعهای از احکام دربارهٔ دستشستن بیان کرد. فکر کنید که اینها را یک نفر بهطور کاملاً دقیق کتابت کرده، در کتب حدیث آمده و حفظ شده و اکنون به دست ما رسیده است.
پرسش من این است که فقیهی که میخواهد حکم استنتاج کند، وقتی با چنین روایتی مواجه میشود، اصولاً برداشتش چیست. نمیخواهم الان بگویم که فقها درست کار میکنند یا غلط کار میکنند؛ ولی تصورم این است که احتمالاً فقیه، وقتی میبیند از امام جعفر صادق پرسیدهاند چطور باید وضو گرفت و امام جعفر صادق گفته است از اینجا باید آب را بریزی و اینطور دستت را بکشی، میگوید اینها واجبات وضوست و همه باید همین کار را بکنند.
من میخواهم این پرسش را ایجاد کنم: اگر چنین روایتی وجود داشته باشد، آیا باید آنچه امام جعفر صادق میگوید بهعنوان مستحباتِ وضو در نظر گرفته شود؟ یعنی اصلِ واجباتِ وضو این است که باید دستمان را بشوییم، و مستحباتش همان است که امام جعفر صادق بیان میکند. چرا احساس میکنم آنچه امام در پاسخ به چنین پرسشگری بیان میکند میتواند مستحبات باشد؟ چون حکم اصلی بیان شده و اینها آداب و شیوهٔ بهتر وضو گرفتناند. این را در برابر حالتی بگذارید که روایت اینطور باشد که امام جعفر صادق یک روز، مثلاً در کلاس درسی که داشتند، بالای منبر رفته باشند و شروع کرده باشند به گفتن اینکه اینطور وضو بگیرید. به نظر من این دو تفاوتی دارد: جوابی که در برابر پرسش کسی داده میشود با اینکه حکمی ابتداءً بیان شود. این را فقط برای ایجاد کنجکاوی میگویم: بعضی از روایاتی که اینگونه مطرح شدهاند تا چه حد برای استنتاج فقهی مناسباند.
یک چیز دیگر که فکر میکنم قبلاً به آن اشاره کردهام این است که میان فقها حکمی وجود دارد که به نظر من تا حدی عجیب است. بعضیها با این حکم مشکل دارند که موارد زکات چهارتاست، مثلاً گندم و خرما و اینها؛ موارد محدودی در روایات ذکر شده است.
زکات و تعمیم پاسخ امام
میگویند طبق روایات اینهاست که باید برایشان زکات داد، نه برای همهٔ درآمدها. باز هم نمیخواهم اصلاً وارد بحث فقهی شوم، ولی فرض کنید روایت اینطور باشد که یک نفر از امام جعفر صادق میپرسد من از چه چیزهایی زکات بدهم، و امام جعفر صادق این چهار مورد را ذکر کرده است. این احتمال وجود دارد که آن آدمی که این پرسش را کرده درآمدهایش محدود به همین مواردی بوده که امام جعفر صادق گفته؛ یعنی درآمدهای عمدهاش مثلاً اینها بوده، و امام جعفر صادق هم با شناختی که از این آدم داشته، که مثلاً جزو شیعیان بوده، چنین پاسخی داده است. حالا دارم فرض میکنم که حکمی در قالب پرسش و پاسخ داده شده باشد: چون یک نفر پرسید و امام جعفر صادق این جواب را داد، آیا این پاسخ قابل تعمیم به همهٔ مردم است؟ اگر واقعاً چنین روایتی وجود داشته باشد، میشود این حکم را کلاً از آن استنتاج کرد، یا میشود احتمال داد که امام جعفر صادق در این مورد خاص این جواب را داده است؟
من اصلاً کوچکترین چیزی در دست ندارم که روایات مربوط به زکات یا وضو چگونهاند و بهصورت پرسش و پاسخ هستند یا نه. نکتهای که میخواهم به آن توجه بدهم این است که مجموعهای از عقاید و ایدهها دربارهٔ شریعت وجود دارد که فقها باید دربارهٔ آنها تصمیم بگیرند تا بعداً بتوانند فقه دقیقی را تدوین کنند؛ چون به نظر من به جایی رسیدهایم که باز به یکی از مسائل بنیادی رسیدهایم که میشود اسمش را فلسفهٔ شریعت یا فلسفهٔ فقه گذاشت.
دوباره این را تذکر میدهم؛ قبلاً هم به مناسبتهایی گفتهام. اگر یادتان باشد، در یک جلساتی بهعنوان حاشیه صحبت کردم که اصولاً فقه از فلسفهٔ احکام جدا نیست؛ یعنی شما نمیتوانید فقه مدون و دقیقی داشته باشید و هیچ چیزی دربارهٔ فلسفهٔ احکام ندانید، علاقه ابراز نکنید و اصلاً بگویید که من به این چیزها کار ندارم. مبنای بحث من آن موقع این بود که امتثال امر به درک ما از اینکه آن امر چیست و معنایش چیست ارتباط دارد. چون غالباً میگویند آنان که با طرح مسائل فلسفهٔ احکام بهعنوان مسائل ضروری در فقه مخالفاند، معتقدند که ما موظف به امتثال امریم؛ یعنی اگر خداوند و معصومین به چیزی امر کردند، ما آن را انجام میدهیم، ولو ندانیم که معنای این امر چیست. استدلال من این بود که تا وقتی درک عمیقی از اینکه معنای امر چیست پیدا نکنم، نمیتوانم بهطور کامل امتثال امر را انجام بدهم. مثلاً فرض کنید وقتی یک زن حجاب میگذارد، دربارهٔ اینکه چرا حجاب میگذارد تصوری در ذهنش هست؛ اینطور نیست که ما هیچ تصوری از معنای کارهایی که انجام میدهیم نداشته باشیم. بر اساس همان تصور، همین الان مثلاً فرض کنید تصور عمومی دربارهٔ حجاب وجود دارد: حجاب مصونیت است، و تابلوهایی هم هست که از این قبیل چیزها دربارهٔ حجاب مینویسند، مثلاً تعبیرهایی مثل صدف و مروارید برای زن. تابلوی جالبی بود که شکلاتی را در پوستش کشیده بود و شکلاتی را که از پوستش درآمده، و مگسها روی آن شکلاتِ بیپوست نشسته بودند. اینها نوعی بیاناند و تصوری را میسازند که فلسفهٔ حجاب این است که مثلاً مگس ننشیند.
فقه و فلسفهٔ احکام
بالاخره وقتی زنی حجاب میگذارد و چنین چیزهایی شنیده، یا حتی اگر نشنیده باشد، طبیعت ما اینگونه است که برای کارهای خودمان، همانطور که برای حرفهایی که میزنیم و کارهایی که انجام میدهیم، حتی برای کارهایی که دیگران انجام میدهند، معنا میتراشیم. موقعی که کاری را انجام میدهیم حسی داریم، و این بهنوعی اجتنابناپذیر است. بنابراین اگر حجاب فلسفهٔ مشخصی دارد، هرچه آن را بهتر بفهمیم، امتثال امرمان، یعنی همان کاری که انجام میدهیم، بر آن اساس است.
باز استدلال من این بود که آنچه ما انجام میدهیم جدا از معنایی که برایش قائلیم نیست. مثلاً اینکه دست چپم را بالا بیاورم، در زمینههای مختلف و با نیتهای مختلف، کارهای مختلفی انجام دادهام؛ فقط حرکتی جسمانی. هر دولاشدنی رکوع نیست. اعمال به نیتهاست؛ این نیتها مهماند. بنابراین امتثال امر، بیرون از اینکه برای این امر معنایی قائل شویم، یعنی اینکه معنایش چه بوده و کاری که انجام میدهیم چیست، وجود ندارد و کامل نیست. اگر میخواهیم واقعاً به امتثال امر بهطور کامل نزدیک شویم، باید درک درستی هم از معنای احکام داشته باشیم.
این تذکر را هم میدهم که به نظر من این نیز از مواردی است که ممکن است در استنتاج احکام، یعنی اینکه چه چیزهایی واجب و مستحب شمرده شود، تأثیر بگذارد. اگر پذیرفته باشیم که برخی پرسشها، که ممکن است بیهوده هم باشند، پاسخهایی به همراه دارند که جزو اصل حکم نیستند و در نتیجهٔ همین پرسش بیان میشوند، ولو اینکه حکم را کامل میکنند، آنگاه فقیه وقتی این را میبیند، استنتاجش میتواند این باشد که به دیگران هم بگوید محدودهٔ واجبات این است، یا اینکه باید بگوید اینها جزو زیباییهای آن عمل و بهتر شدن آن عمل است.
مثلاً فرض کنید حکم کشتن گاو در مسئلهٔ بقره چیزی بوده که قرار بوده همهٔ آدمها در طول تاریخ انجام دهند. آنها آن پرسشها را پرسیدند و آن جوابها به کسانی آمد که آن پرسشها را پرسیده بودند، و بر آنان واجب شد که زیباترین گاو خودشان را بکشند. حالا من که فرض کنید فقیهی هستم که بعداً دارم این داستان را میخوانم، کجایش را باید بگیرم؟ برداشت میتواند این باشد که کشتن گاو واجب است و اینها جزو بهتر شدن عملاند؛ یعنی اگر بتوانم، مثلاً بهعنوان مستحبات ذکرشان کنم؛ مطمئن نیستم. این چیزی که دارم میگویم، نمیخواهم بگویم که دارم فتوا میدهم؛ میخواهم بگویم در جایی که حکمی در برابر پرسشی آمده، حکمی که شاید مستقل بیان نشده بود، اینجا جای پرسش و فکر کردن است.
اینها از مواردی است که سؤال ایجاد میکند و فقیه باید تصمیم خودش را بگیرد: اگر این پدیده را قبول دارد که در برابر پرسشها پیوسته احکام سختتر و سختتر بیان میشود، ولی البته به سمت کمالی میروند، آیا برای مردم بهتر است؟ فکر میکنم توضیحاتی که دادم بهنوعی این را به ذهن متبادر میکند که بهتر است حکمها همان چیزهای اصلی باقی بمانند و اینها بهنوعی مستحب شوند. این حرف درست است یا غلط، جای بحث دارد. هدفم فقط این است که بگویم در استنتاج احکام، چنین کنجکاویهایی دربارهٔ فلسفهٔ شریعت و دربارهٔ نحوهٔ نزول شریعت و الیآخر نقش دارد.
امتثال امر و معنای احکام
جای چنین بحثهای کلی دربارهٔ شریعت هم تا حدی هست: اهداف شریعت، مقدمات شریعت و نحوهٔ بیان شریعت، یعنی اینکه آنچه در قرآن بیان شده و آنچه معصومین بیان کردهاند چه نسبتی با هم دارند، و آنچه معصوم مستقل یا در پاسخ به یک پرسش بیان کرده چه تفاوتی ممکن است با هم داشته باشد. این مجموعهای از بحثهاست که فکر میکنم، همانطور که پیش از آموزش فقه، اصول فقه بهعنوان منطق استنتاج احکام آموزش داده میشود، ضرورت دارد که بحثهای مربوط به فلسفهٔ احکام، فلسفهٔ شریعت یا فلسفهٔ فقه نیز در آموزشها باشد تا به فقهی بهتر و جامعتر برسیم.
آنچه پیشتر گفتم و آنچه در این جلسه میخواهم بگویم، در واقع نوعی توجیهات شبیه فلسفهٔ احکام است. جلسهٔ قبل سعی کردم از این مبانی کلی شروع کنم و آن را مثل یک تئوری مطرح کنم؛ ممکن است کسی بگوید این تئوری اصلاً مبنایش تئوری دینی نیست. در واقع کاری که میتوانیم انجام بدهیم، و قبلاً جایی به آن اشاره کردم، این است که همانطور که در علم تجربی مجموعهای از ایدهها را بهصورت یک مدل میسازم و بعد سعی میکنم واقعیتهای تجربیای را که به دست آمده با این مدل توجیه کنم، بهنوعی دربارهٔ احکام هم میتوانیم همین کار را بکنیم: یک مدل ذهنی دربارهٔ مطلب بسازم، مثلاً اینکه زن و مرد چه هستند، چرا به وجود آمدهاند و قرار است به کجا بروند. تصورات کلی میسازم و بیان میکنم؛ ممکن است تا حد ممکن سعی کنم آنها را با واقعیتهای تجربی یا با دلایل عقلی استدلالی کنم. بعد سعی میکنم بگویم که اگر واقعیت دربارهٔ مرد و زن و خانواده این است و هدف این است که به چنین جایی برسیم، آنوقت احکامی که در شریعت هستند احکام خوب و درستی هستند. و اگر توانسته باشم چنین کاری را انجام بدهم، حتی میتوانم از این مدل خودم در جاهایی که ابهام وجود دارد استفاده کنم، یعنی جای خالی برای احکام یا همان پرسشهایی که در روایات وجود دارد؛ مثلاً فرض کنیم در چنین مواردی نمیتوانم استنتاج کنم چه باید کرد، در این صورت میتوانم از آن تصور کلی که دربارهٔ چرایی صدور این احکام پیدا کردهام برای استنتاج حکمی جدید نتیجه بگیرم.
شباهتش به مدلهای علمی دقیقاً این است که من مدلی ذهنی دربارهٔ زمینهای از احکام تصور میکنم و بعد سعی میکنم بر اساس این تصور بگویم که احکام باید همینطور باشند که هستند. فکر میکنم تعداد زیادی از احکام را میتوانم خیلی خوب توجیه کنم که چرا نازل شدهاند. بعد، مثل همان مدل علمی که به خودم اجازه میدهم نتیجهٔ آزمایشی را پیشبینی کنم، پیشبینی میکنم که اگر این وضعیت فعلی که با آن مواجهایم به معصومین عرضه میشد یا پرسیده میشد، چه جوابی در این مورد میدادند و ما چه باید میکردیم. دقت کنید که این دقیقاً مثل همان روندی است که یک تئوری علمی به وجود میآید.
منتها اینجا یک اشکال فلسفی کلی وجود دارد. احتمالاً کسی که فلسفه خوانده، اگر چنین حرفی را بشنود، فوری یاد این مسئله میافتد که در فلسفه میگویند ما از هستها نمیتوانیم بایدها را نتیجه بگیریم. شما در مدل علمیتان همهٔ گزارههایی که دارید، به اصطلاح دکتر سروش، از نوع دانشیاند نه ارزشی؛ باید و نباید نیست، خوب و بد نیست، این است که واقعیتها اینگونهاند، و نتایجی هم که میگیرید از همین نوع است. در حالی که اگر من چنین حرفی بزنم که تئوریهایی دربارهٔ اینکه اوضاع واقع چگونه است میسازم و بعد بخواهم نتایجی بگیرم دربارهٔ اینکه حالا باید چه کرد، یعنی احکام شریعت مثلاً چرا اینگونهاند، این اصلاً ممکن است از نظر فلسفی ایراد داشته باشد. من یک بار اشارهٔ مختصری به این موضوع کردم و الان هم فقط اشاره میکنم که من این چیزها را میدانم و این حرفها را میزنم و مشکلی وجود ندارد.
مدل ذهنی و استنتاج باید از هست
یعنی این ایدهٔ کلی، بهعنوان یک ایدهٔ انتزاعی، درست است که من نمیتوانم از گزارههایی از نوع هست، گزارههایی از نوع باید نتیجه بگیرم؛ ولی اگر مجموعهای از گزارههای استاندارد داشته باشید که مورد پذیرش همه باشند، آنوقت میتوانید این گزارههای باید را در کنار گزارههای هست بگذارید و بعداً استنتاج کنید. یعنی با وارد کردن مثلاً یک باید در کنار مجموعهای از مدلهایی که از نوع هستاند، ممکن است بتوانید هزاران باید دیگر را بهطور منطقی نتیجه بگیرید. ولی بدون آن، ایدهٔ فلسفی این است که اگر هیچ بایدی وجود نداشته باشد و همهٔ گزارهها از جنس دانش باشند، از جنس هست، نمیشود باید را نتیجه گرفت.
مثالی که فکر میکنم دفعهٔ قبل زدم همینگونه مثالی بود: فکر کنید من نقشهٔ یک منطقهٔ جغرافیایی را، مثلاً یک کوه را، در نظر میگیرم که همهچیزش را با جزئیات فهمیدهام. حالا باید دستورالعملی باشد که از این نقطهای که روی نقشه علامت داده شده و ما آنجا هستیم به نقطهای برسیم، یعنی به قله برسیم. ممکن است کسی بتواند استنتاج کند که باید از این طرف برود: نقشه را نگاه میکند، میبیند اصلاً راههای دیگری وجود ندارد و باید از این راه یا آن راه برویم؛ یا بعد مثلاً نتیجه میگیرد که این راه بهتر از آن راه است، چون مثلاً یک باید دیگر در ذهنش هست که باید راهی را انتخاب کنیم که کمترین هزینه را برای ما داشته باشد. بنابراین با چند باید استاندارد، مثل اینکه کمترین انرژی را برای رسیدن به چیزی صرف کنیم، میخواهیم به بیشترین کمال ممکن برسیم و الیآخر، میتوانید از هستها بایدهای خودتان را نتیجه بگیرید.
در عین حالی که آن گزارهٔ کلی فلسفی درست است، کلاً بحث و موضوع بیشتر گمراهکننده است تا اینکه چیز خوبی را بیان کند؛ اینکه از هست نمیشود باید نتیجه گرفت. بالاخره همهٔ ما آدمها یک سری بایدهای استاندارد داریم. فقط خوبیِ آن بحث فلسفی این است که همین را بفهمیم که بالاخره بایدهای استاندارد و پذیرفتهشدهٔ مشترکی باید واسطه شوند برای اینکه این استنتاجها انجام شود. ممکن است کسی در استنتاج بایدها از هستها از این غافل بوده باشد که مستقیم استنتاج نمیشود، بلکه به واسطهٔ یک سری بایدهای کلیِ بهینهسازی انجام میشود. مثلاً فرض کنید میخواهیم یک تابع هدفی را بگیریم؛ یک سری چیزهای بهینه در ذهنمان هست و میخواهیم به بالاترین مقدار فلان چیز برسیم با کمترین انرژی مثلاً صرفشده. حالا این بایدها را در ذهنتان داشته باشید و نقشه را هم جلوی خودتان بگذارید، یعنی هستها را میشناسید؛ حالا راه پیدا کنید و بین راههای ممکن آن را که با آن بایدها سازگارتر است مثلاً انتخاب کنید.
وقتی دربارهٔ شریعت و احکام شریعت دربارهٔ حقوق زن بحث میکنیم، من کلاً نسبت به این اسم حس خوبی ندارم که حرف از حقوق است. فکر میکنم مثلاً بگوییم حقوق خانواده، یعنی آن مجموعه احکام شریعتی که دربارهٔ رابطهٔ بین زن و مرد و نقش زن و مرد، مثلاً در خانواده، نازل شد؛ بعضیاش ممکن است به نقششان در اجتماع هم مربوط باشد. یا مثلاً بگوییم حقوق جنسیتی، که بهنوعی شامل زن و مرد باشد. عنوان «حقوق زن در اسلام» یا «نظام حقوق زن در اسلام» هم اشتباه نیست، ولی بهنوعی مثل این است که فقط یک مجموعه احکام دربارهٔ زن نازل شده، نه دربارهٔ مرد، که یا حقشان معلوم بود یا حقشان را خودشان میگیرند. حالا موضع مدافعِ شریعت مثلاً این است که یک سری حق هم برای زنها قائل شویم؛ آیهای هست که میگوید «وَلَهُنَّ مِثْلُ ٱلَّذِى»؛ محتوایش این است که برای زنان حقوقی هست، همانطور که وظایفی دربارهٔ آنها در نظر گرفته شده است. یعنی همانطور که از زنها چیزهایی خواسته شده، چیزهایی هم برای زنها باید در نظر گرفته شود. این نوعی تذکر به مردهاست تا فکر نکنند که فقط زنها یک سری وظایف دارند؛ یک سری حقوق هم هست که باید دربارهٔ آنها رعایت کنند.
مثلاً فرض کنید فکر میکنم در همین سورهٔ نساء یا سورهٔ بقره جاهایی هست که مسئله این است که حق ندارید اموالی را که به زن دادهاید از او بگیرید؛ و مثلاً در قرآن، در احکام شریعت، برای زنان استقلال مالی در نظر گرفته شده، یعنی اینطور نیست که مالک اموال خودشان نباشند، در حالی که در اکثر سنتهای قدیمی و بعضی از سنتها تا چند صد سال قبل، در خیلی جاها زنها مالکیتی به معنای واقعی کلمه نداشتند: ازدواج که میکردند مالکیت از آنان سلب میشد و اموالشان در اختیار شوهرشان قرار میگرفت. به هر حال یک سری حقوق برای زنان در نظر گرفته شده، همانطور که حقوق و وظایفی برای مردان هست. اسم این مبحث را میشود حقوق جنسیتی یا حقوق خانواده گذاشت. من البته خودم در عنوان این بحث نوشتم حقوق زن، چون متداول است که اینگونه از آن یاد میشود.
کاری که سعی میکنم انجام بدهم، این بار دربارهٔ یک آیه یا حکم خاص نیست، بلکه دربارهٔ فضای کلیای است که فکر میکنم میشود احکام شریعت دربارهٔ مرد و زن را در آن فهمید؛ یک توصیف کلی میکنم، مثل اینکه مدلی ارائه بدهم. جلسهٔ قبل این کار را کمی خاصتر انجام دادم.
جلسهٔ قبل بحث را از اینجا شروع کردم که طبق دیدگاه دینی، که همهٔ واقعیتهای عالم به خداوند و اسماء الهی برمیگردد، تصور کلی ما این است که مرد و زن، همراه سایر زوجهایی که در عالم وجود دارند، و در قرآن گفته میشود که همهچیز را بهصورت زوج خلق کردیم، به یک دوگانهٔ عمومی برمیگردد که در اسماء الهی وجود دارد و در متون سنتی، در متون عرفانی، تحت عنوان اسماء جمال و جلال به آن اشاره میشود. من قبلاً جایی اشاره کردم که در خود عبارت بسمالله الرحمن الرحیم بهنوعی این تفکیک هست: الله، رحمان و رحیم. الله اسم جامع اسماء است و رحمان و رحیم دو اسمی هستند که در واقع به این دوقطبی جمال و جلال اشاره میکنند. رحمانیت به آن بخش تکوینی اشاره میکند، و شاید اسم دیگرش را مثلاً بگوییم اسماء جمال؛ رحمانیت آن بخشندگی عامی است که در عالم تکوین وجود دارد: همهٔ موجودات رزق دارند، به همهٔ موجودات رسیدگی میشود، خداوند پروردگار همهٔ موجودات است، همهٔ انسانهاست، مستقل از اینکه خوب باشند یا بد، چه بکنند یا نکنند.
دو قطب تکوین و تشریع
یک قطب تکوین است و در مقابل آن یک قطب تشریع وجود دارد که خداوند نسبت به اینکه آدمها چه میکنند و چه نمیکنند، و موجودات چه هستند و چه نیستند، بر اساس تشریع نظر خاصی دارد و ممکن است مهربانی خاصی داشته باشد. مثل اینکه در روایات آمده است که خداوند رحمانِ همه است و رحیمِ مؤمنین مثلاً، که با این حرفی که من میزنم بهنوعی تطبیق دارد. جایی هم به این اشاره کردم که این سه دین، یهودیت، مسیحیت و اسلام، بهنوعی با این سه اسم تناظر دارند.
یهودیت دینی است که قطب تشریع در آن به شدت قوی است؛ در عوض در مسیحیت تکوین قوی است، همانطور که خود حضرت موسی و مسیح هم از نظر وجودی در واقع همین حالت را دارند. حضرت محمد بهنوعی جامع این دو قطب تکوین و تشریع است، و دین اسلام انگار بهعنوان دین آخر متناظر با اسم الله است، در حالی که آن دو دین متناظر با آن دو اسماند.
نکتهای که از نظر من جالب است این است که واقعاً وقتی متون مسیحی را میخوانید، خداوندی که مسیحیت به او اعتقاد دارد خیلی خیلی نزدیک است به چیزی که ما رحمان میگوییم. اصلاً خیلی از مشکلاتی که برای مسیحیان از نظر فلسفی یا از نظر درکشان از دین وجود دارد، به نظر من مثل این است که فقط به یک جنبهای از الله نگاه میکنند. نمونهٔ مشکلاتی که برایشان پیش میآید این است که برخلاف عالم اسلام و یهودیت، میبینید که مسئلهٔ شر در فلسفهٔ مسیحی و کلام مسیحی جدیترین مسئله است؛ همه دچار آناند و دربارهٔ آن حرف میزنند. چون واقعیت این است که وقتی تصورتان از خداوند فقط رحمان باشد، توجیه اینکه این شیطان چرا هست و شر چرا هست چندان به راحتی ممکن نیست؛ به نظر من به یک معنای واقعی توجیهپذیر نیست.
اگر یادتان باشد، من اشاره کردم که از خود آیهٔ قرآن میشود اینطور نتیجه گرفت که اصلاً این مسئلهٔ ابلیس و امکان اغوای انسان و به وجود آمدن گناه و اینها همه بهنوعی برمیگردد به اسم عزت در خداوند، و اینکه ابلیس میگوید «فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ». این استدلال از خودم نیست؛ از عرفاست، مثلاً مرحوم احمد غزالی در آثار خودش؛ من دقیقاً آنجا دیدم و شاید قدیمیتر از او هم باشد، هرچند خود احمد غزالی جزو عرفای قدیمی حساب میشود. او همین استدلال را میکند که این عبارت یعنی اصلاً به سبب اسم عزتی است که من این کار اغوا را انجام میدهم؛ و عزت جزو آن قطب جلال الهی است. بهنوعی انگار درک مسیحیت دربارهٔ خداوند شامل این جنبه از اسماء الهی نیست؛ واقعاً مشکل دارند در درک اینکه چرا شیطان هست، چرا شر وجود دارد، چرا انسانها گمراه میشوند و الیآخر. اگر خداوند فقط رحمان بود، یعنی آن قطب دوم وجود نداشت، به نظر میآید هیچ چیز بدی در عالم نمیبایست به وجود بیاید و شریعت هم نمیبایست به وجود بیاید. این همان اشتباهی است که شاید با نقضشدن شریعت در مسیحیت متناسب باشد؛ آن غلبهٔ جنبهٔ تشریعی در یهودیت و حذف جنبهٔ تشریعی در مسیحیت بهنوعی با این مسئله متناظر است. یعنی مسیح به معنای واقعی کلمه بیشتر به آن قطب تکوین تعلق داشته، بعد به طور افراطی کار به اینجا رسیده که اصلاً شریعت را لغو کردهاند، در حالی که واقعیت اینگونه نیست.
ظهور رحمانیت در مسیح معنایش این نیست که مسیح مثلاً به معنای واقعی کلمه ارتباطی با آن عالم تشریعی ندارد؛ یا اینکه مسیح همان تشریع حضرت موسی را باقی گذاشت، و رفتارهایی که خودش انجام میداد بیشتر از اینکه حالت تشریعی داشته باشد، حالت تکوینی داشت، یعنی معجزاتش از نوع رفتارهای تکوینی بود.
ما یک تئوری داریم که در اسماء الهی دو قطب وجود دارد و کثرتها از همین کثرتی که بین اسماء واقع میشود توجیه میشوند؛ از جمله اینکه به نظر میآید این دوقطبیشدن در ابتدا در عالم هم تأثیر میگذارد، بهگونهای که در عالم هم این دو قطب وجود دارند. این فقط شامل موجودات زنده نمیشود: در عالم کاملاً جسمانی هم، در ذرات و بنیاد اینها، همهشان حالت مثبت و منفی دارند و به دو چیز متقابل با همدیگر تقسیم میشوند. در خیلی جاهای دنیا این را میبینید. به نظر میآید که اگر بخواهیم این دوقطبی را توجیه کنیم، بخشی از توجیه این است که پدیدهها یک جور متناظر و متقابلاند، مثلاً جذب در مقابل دفع.
یهودیت، مسیحیت و اسلام
من میتوانم سعی کنم بر این مبنا توجیه کنم که اصلاً پدیدهٔ آفرینش اینگونه است که خداوند انگار خلقت را از خودش صادر میکند و بعد دوباره به سمت خودش برمیگرداند؛ در قرآن گفته میشود که خداوند کسی است که آغاز میکند و بازمیگرداند. عملی که انجام میدهد این صدور موجودات و بعد دوباره جمعکردن است. علت اینکه این دوقطبی همهجا دیده میشود این است که تقریباً همهجا این پدیده هست. مثلاً فکر کنید اول یک حالت تعادلی وجود دارد، بعد دو چیز از همدیگر جدا میشوند و رابطهشان با هم اینگونه میشود که انگار یکی چیز اضافهای دارد که میتواند به سمت آن یکی صادر کند. چنین پدیدههایی در عالم طبیعت هست، مثل همین پدیدهٔ کلی جذب و دفع. من اصلاً قصد ندارم که خیلی مبنای فلسفی و علمی به این بدهم؛ بیشتر هدفم این است که این را یک جوری بیان کنم، در عین حال اشاره میکنم که ممکن است بشود مبانی دقیق فلسفی و علمی برایش پیدا کرد. خوب است که دنبال این باشیم که این دوگانگیای که از آن حرف میزنیم را بهنوعی توجیهات کلی داشته باشیم و فقط مثل یک اصل موضوع به آن نگاه نکنیم.
دفعهٔ قبل به این دوگانگی اشاره کردم که مثلاً در عالم انسانی هم منجر به این میشود که ما یک دوقطبی داریم؛ انسانها به دو جنس مرد و زن تقسیم میشوند. مرد یک جوری در آن قطبی است که اسمش را بگذاریم قطب جلال، و زن در قطب جمال؛ یا مرد در قطب تشریع و زن در قطب تکوین. قبلاً دربارهٔ این دوقطبی و این دوگانه در جلسات متعدد، فکر میکنم با فاصلههای نسبتاً زیاد، همینجوری حرف زدم؛ خودم هم دقیقاً نمیدانم چند جلسه بود و در هر جلسه چه چیزی گفتم. اصلاً یادم هست که یک بار احتمالاً به مناسبت بحث دربارهٔ سورهٔ مریم به این دوگانه مثلاً این شکلی اشاره کردم که زن در قطب تکوین است و بارداری زن و تولد کودک، آن عمل اختصاصی که زن در قطب تکوین انجام میدهد، بهنوعی متناظر است با به وجود آمدن یک ایده در ذهن مرد، که حالا تبدیل شدنش به شعر یا چیزی شبیه این در عالم کلام است. میخواهم از دوقطبی تکوین و تشریع بگویم و اینکه زن تمایل به قطب تکوین دارد و مرد تمایل به قطب تشریع. به همین عنوان مسیحیت به نظر یک جوری زنانهتر از یهودیت میرسد، که به نظر دین خیلی مردانه میآید. چیزهایی که دارم میگویم خیلی توصیفی و کلی است؛ اگر کسی مسیحیت و یهودیت را بشناسد، شاید این حس در او به وجود بیاید.
به هر حال ما اساس بحثمان را میتوانیم روی یک چنین مدلی بگذاریم؛ یعنی فرض ما بر این است که یک دوقطبی در عالم وجود دارد و مرد و زن نتیجهٔ آن هستند و به وجود آمدهاند، همانطور که اصلاً خلقت عالم برمیگردد به اینکه این اسمها ظهور کردند و از همدیگر انگار اینجور جدا شدند. شاید مثلاً اولین شاخهای که جدا میشود، جدا شدن این اسمها از آن حالت به اصطلاح یکسانیشان است در میان همین دو قطب؛ بعد در هر کدام از این قطبها اسمهای دیگر ظاهر میشوند و از ظهور این اسماء اصلاً عالم ظاهر میشود. طبق ایدههای کلیای که در عرفان وجود دارد، شما بالاخره این ایدهٔ کلی را میتوانید بگیرید. حالا فرض کنیم که ما در عالم انسانی هستیم؛ این ایدهٔ کلی تبدیل به این میشود که اینجا ما یک دوقطبی مرد و زن داریم. اگر مرد تجلی ویژگیهایی دارد و زن هم تجلی ویژگیهای اسمهایی دارد، بر این اساس میخواهیم سعی کنیم بفهمیم که این رابطه چگونه باید شکل بگیرد و به چه سمتی برود.
باز روی این تأکید میکنم که تمام احکام شریعت بر اساس یک چیز بدیهی هستند، و آن این است که زن و مرد با همدیگر تفاوت دارند؛ بنابراین در حدی که با هم تفاوت دارند، باید احکام متفاوتی دربارهٔ آنها باشد و حقوق و وظایفشان باید متفاوت باشد. گاهی دقیقاً چون زن و مرد دقیقاً متضاد همدیگرند، حقوق و وظایفشان هم کاملاً متضاد است؛ یعنی چیزی که بهعنوان حق به مرد داده میشود، در مقابلش وظیفهٔ زن است که آن حق را رعایت کند، و برعکس، حقوقی برای یک زن قائل میشوید که مرد باید آن حقوق را رعایت کند.
مرد و زن بهعنوان دو قطب
جای این احکام کاملاً متضاد میشود: چیزی به مرد داده میشود و متقابلاً چیز دیگری در قبالش به زن داده میشود که درست انگار نقطهٔ مقابل آن حق یا وظیفهای است که به مرد محول شد.
من قبلاً به این اشاره کردم که جدایی این اسماء برای این است که موجوداتی باشند که همهٔ اسماء الهی را درک کنند و متجلی کنند. بنابراین کلاً خوب نیست که این دوقطبی انگار وجود دارد؛ دقیقاً همانطور که قدما، مثلاً افلاطون در کتاب ضیافتش، ایدهٔ کلیای داشتند که انگار چیز کاملی بوده که آن را نصف کردند و مرد و زن به وجود آمده، و عشق رابطهای است که این دو نیمه را به هم میپیوندد و دوباره یک چیز کامل متولد میشود. چیزی شبیه این باید در ذهن ما هم باشد. یعنی اصولاً اینکه یک موجود، همانطور که دینی اگر به یک قطب متمایلتر باشد انگار دین کاملی نیست، یک دین متعادل هر چیزی که در وسط قرار بگیرد و از هر دو همهٔ اسماء را در خودش متجلی کند، به کمال نزدیکتر است. بنابراین رابطهٔ مرد و زن بر اساس این تصور شکل میگیرد؛ آدم میتواند اینطور نگاه کند که اینها در واقع نتیجهٔ آن دو قطباند، و هرچه این دو با هم بیشتر ترکیب شوند و به موجوداتی تبدیل شوند که انگار در میانهٔ دو قطب قرار گرفتهاند، بهتر بگویم انگار در بالای این دو قطب قرار گرفتهاند، موجودات متعادلی شدهاند. رسیدن به چنین تعادلی میتواند هدف باشد. این یک بایدی است که من مثلاً میتوانم فرض کنم که میخواهیم به اینجا برسیم؛ هدفمان را مشخص کنیم که میخواهیم این موجودات به حالت تعادل برسند.
نکتهای را که قبلاً در یک جلسه گفتم میخواهم یادآوری کنم: آن حقیقتی که دربارهٔ مرد وجود دارد و انتسابش به مثلاً جلال الهی را به نوعی به ذهن متبادر میکند، این است که انگار مرد از درون خودش یک جوری میتواند به یک منبع قدرت نامتناهی متصل شود و چنین قدرتی را در خودش متجلی کند. این خصلت برای مرد یک جوری انگار طبیعی است. در مقابلش، زن انگار در درون خودش میتواند به یک دریای نامتناهی از زیبایی متصل شود. در حالت طبیعی برای این دو موجود طبیعیتر و راحتتر است که در این دو قطب خودشان را به یک چیز نامتناهی متجلی کنند. زن میتواند در یک مرد توانایی فوقالعادهای ببیند، همانطور که مرد میتواند در حالتهای عاشقانه در یک زن زیبایی وصفناپذیری ببیند. اینکه آیا این زیبایی واقعاً وجود دارد یا آن توانایی وجود دارد یا نه، بحث جداست. معمولاً در حالتهای عشق شدید، خیلی وقتها این زیبایی نامتناهی که دیده میشود ممکن است واقعیت نداشته باشد، و آن توانایی مطلقی که مثلاً یک زن در مرد میبیند ممکن است واقعیت نداشته باشد؛ ولی چون دقیقاً خصلت مرد و زن این است که مرد دنبال آن زیبایی نامتناهی است و زن، انگار، دنبال آن قدرت نامتناهی، آن را پروجکت میکنند. به اصطلاح، من آن چیزی را که لازم دارم، در چیزی شبیه آن در بیرون که میبینم، پروجکت میکنم.
شاید این را در آن جلساتی که در دانشگاه تهران داشتم، به مناسبت اینکه یونگ از این حرفها زیاد میزند، در یکی دو جلسه دربارهٔ همین مسئلهٔ رابطهٔ زن و مرد و به وجود آمدن عشق و این پدیدهٔ پروجکشن، که مرد مثلاً آنیمای خودش را روی زن پروجکت میکند، مفصل صحبت کرده باشم. مشکلاتی که ممکن است پیش بیاید این است که بعد از اینکه این پروجکشنها انجام شد، در زندگی که شروع میشود کمکم واقعیتها غیر از چیزی میشود که در ابتدا تصور شده بود، و این میتواند مشکل تولید کند؛ میتواند هم به جاهای خوبی ختم شود. به هر حال آنچه هدف است این است که ما به جایی برسیم که آن مردی که در درون خودش مثلاً به یک منبع قدرت انگار نامتناهی دسترسی دارد، به یک منبع نامتناهی زیبایی هم دسترسی پیدا کند، همانطور که زن هم متقابلاً، و اینگونه در واقع به کمال برسند.
مردها خصلتی دارند که در شرایطی که مثلاً در تنگناها قرار میگیرند، میتوانند یک جور انگار نامتناهی از خودشان مقاومت نشان بدهند. فکر میکنم دفعهٔ قبل هم که این حرف را زدم شاید اشاره کردم، برای اینکه چیزی بوده که روی ذهن خود من تأثیر گذاشته: خیلی وقت پیش کتابی از گورکی خواندم که در آن میگوید مدتی در یک کشتی ملاح بوده است و میگوید گاهی در شرایط حساسی قرار میگرفتند که مثلاً باید شدید پارو میزدند و کارهایی در کشتی انجام میدادند. عبارتهایی را که آنجا آمده یادم نیست؛ به هر حال وضعیتهایی پیش میآمد، فرض کنید طوفان است و اینها باید با تمام وجود پارو بزنند، به بادبانها برسند و سریع کار کنند.
کمال در ترکیب دو قطب
گورکی برای این حالت اسمی گذاشته، مثلاً شور کار کردن، و میگوید من بارها این را مشاهده کردم: این مردها وقتی درگیر چنین شرایطی میشوند، چنان غرق در کار میشوند که اصلاً انگار دیگر نمیفهمند، و در حالتی قرار میگیرند که با انرژیای کار میکنند که خودشان هم بعداً تعجب میکنند. فکر میکنم گورکی میگوید وقتی این شرایط تمام میشد، خودم تعجب میکردم که چطور این مقدار کار را توانستم انجام بدهم؛ یعنی اگر قبلش به من مثلاً میگفتند تو میتوانی سه ساعت در چنین شرایطی کار کنی، میگفتم نه، ولی وقتی موقعیتش پیش آمد و ضرورتش بود توانستم کار را انجام بدهم. مثل این رکوردشکنیهایی.
من خیلی دوست دارم برای این حرفهایی که میزنم واقعاً بنشینم و سعی کنم فکتهایی پیدا کنم؛ هرچند میدانم که اگر کسی بخواهد مقاومت کند، هیچجوری نمیشود این ایدهها را برایش مستدل کرد، ولی بالاخره پیدا کردن فکتهای تجربی و استدلالهای عقلی کمک میکند که یک نفر بهتر درک کند یا راحتتر بپذیرد. یک فکت ورزشیِ تثبیتشده که جنبهٔ علمی هم دارد، یعنی در کتابهای فیزیولوژی هم میتوانید ببینید که به آن اشاره میکنند، این است که رکوردشکنیهای مردها با زنان خیلی خیلی فرق میکند. مردها در شرایط مسابقه یکدفعه رکوردهای وحشتناکی از خودشان بروز میدهند؛ یعنی در شرایط مسابقه وزنههایی برمیدارند یا سرعتی نشان میدهند، چون در شرایط رقابت قرار میگیرند و میخواهند مثلاً نفر اول شوند، و یک نیروی انگار مازاد در خودشان ایجاد میکنند. ربطش به فیزیولوژی این است که اینها به هورمون تستوسترون ارتباط دارد: از نظر فیزیولوژیک، ترشح تستوسترون کیفیتهای جدیدی مثلاً در عضلات و در بدن ایجاد میکند که میتواند فعالیتهای جسمانی شدیدتر از شرایط عادی را انجام بدهد. در شرایط مسابقه و هیجان و اینها تستوسترون در مردان بیشتر ترشح میشود، و زنان اینگونه حالتها را کمتر از خودشان نشان میدهند، با توجه به اینکه مثلاً سطح هورمونهای مردانه در بدنشان پایینتر است.
به هر حال ایدهٔ کلی این است که مرد و زن انگار به دو قطب عالم تعلق دارند، و پدیدهای در عالم وجود دارد، نه فقط در انسانها بلکه در عالم واقعاً وجود دارد، که ما در عالم انسانی به آن عشق میگوییم و میتواند این دو را در کنار همدیگر قرار بدهد. اینطور نیست که دو موجود، مثل آن چیزی که افلاطون میگوید، به هم بچسبند، یعنی یک موجود مرد-زن به وجود بیاید که نصفش اینجوری و نصفش آنجوری است و بنابراین دو تایی کنار همدیگر به کمال برسند. بلکه اینگونه است که مرد در اثر عشقش و کشف آن زیبایی در بیرون خودش، یک جوری در درون خودش انگار آن زیبایی را درک میکند و در تماس قرار میگیرد، همانطور که زن هم در درون خودش انگار میتواند منبع قدرت را درک کند. تعبیر یونگی این است که انگار یک بخشی در خود آقا قرار میگیرد. به هر حال آن دو نیمه انگار در یک موجود به وجود میآید؛ یعنی در درون مرد یک زنی زندگی میکند که منبع زیبایی است، و در درون زن هم یک مردی زندگی میکند که منبع آن قدرت و جنبههایی است که در مرد قوی بوده؛ هر دوشان در واقع به موجودات کاملی تبدیل میشوند، و این عشق نتیجهٔ این تفاوت است.
نکته این است که یک زن عاشق مردی میشود که در اوج تجلی آن جنبههای مثلاً قدرت نزدیک است؛ یعنی عاشق موجودی میشود که بتواند فکر کند چیز نامتناهی، قدرت نامتناهی مثلاً در او هست، همانطور که مرد عاشق زنی میشود که انگار حس آن زیبایی نامتناهی، آن جنبههای مثلاً جمال نامتناهی را بتواند در او ببیند. زن میتواند دریچهای شود که مرد به آن زیبایی نامتناهی نگاه کند، همانطور که مرد میتواند این کار را برای زن بکند. من برای هزارمین بار خواهش میکنم: توانایی جسمانی نیست و زیبایی هم جسمانی نیست؛ زیباییهای ظاهری نامتناهی نیستند، چیزهای خیلی متناهیاند، ولی اینها در لایههای بالاتری از وجود، در هویت روانی انسان، جنبههای دیگری پیدا میکنند که میتوانند خیلی خیلی عظمت داشته باشند. و واقعاً انگار از درون، همانطور که همهٔ آدمها از درون به خداوند وصلاند، من شاید این تعبیر را یک بار گفتم، انگار مرد از آن سمت دیگری وصل است و زن از یک سمت دیگری؛ بالاخره همهٔ ما یک جوری اتصال داریم به خداوند.
ایدهٔ کلی این است که چنین پدیدهای در عالم و در عالم انسانی وجود دارد، و راهحلش این است که یک مرد و زن در یک رابطهٔ عاشقانه، در یک خانواده، قرار بگیرند. من در بحثهای سورهٔ نور خیلی روی آن تأکید کردم که دستکم در قرآن که نگاه میکنید، آن چیزی که در فرهنگ متداول ادبیات بشری به آن عشق گفته میشود جرقههای اولیهٔ این رابطه است؛ آنچه واقعاً قرار است اتفاق بیفتد بعد از تشکیل خانواده و به کمال رسیدن این رابطه است که کمکم آن تحولات واقعی اتفاق میافتد. تحولات اولیه یک جور تحولات نرمافزاریاند، در حالی که تحولات واقعی از نظر به کمال رسیدن مرد و زن تحولات کمی سختافزاریاند، یعنی حتی وضعیت هورمونی آدمها هم در آن شرایط کمال تفاوتهایی با وضعیت اولیهاش دارد.
این یک مبناست که ما میخواهیم یک سری واقعیتها را بیان کنیم و بعد بایدهایی داشته باشیم؛ مثلاً میخواهیم به چنین ارتباطی دامن بزنیم و شرایطی را آماده کنیم که چنین ارتباطی به وجود بیاید، و بعد ببینیم که چگونه میشود این کار را انجام داد.
یکی از حاضران: منظورم برداشتی که شما میکنید نیست. هورمونی هست که به آن میگویند هورمون سعادت، خوشبختی، هورمون عشق؛ هورمونهایی در دو آدمی که در رابطهٔ خیلی عاشقانه با هم قرار دارند وجود دارد که در آدمهای نرمال، در شرایطی غیر از این، اصلاً در سطح خیلی پایینتری است.
قدرت مرد و زیبایی زن
منظورم از تغییرات سختافزاری این است که مرد و زنی که در این رابطه قرار گرفتهاند، هورمونهایشان را هم اندازه بگیرید فرق دارند؛ قبل از ازدواجشان یک اتفاقهایی انگار واقعاً در آنها افتاده است. فقط اینطور نیست که مثلاً فرق میکند؛ باید چه بشود؟ ببینید، اگر هورمونها به همدیگر نزدیک شوند، یک جوری معنایش این است که مثلاً مرد حالتهای زنانه پیدا کند، و قرار نیست اینطور بشود. من درست برعکس این را میخواهم بگویم: اصلاً اساس شریعت این است که برای اینکه این رابطه شکل بگیرد، مرد را تا حد ممکن در قطب خودش، در جای خودش، قرار میدهد، و زن را هم. برای همین است که تفاوت ایجاد میکند؛ یعنی مرد را در قطب قدرت قرار میدهد و زن را در قطب زیبایی؛ یعنی احکام در این جهتاند که این دو را از همدیگر انگار یک جوری متمایز کنند و ببرند در آن قطبی که بعداً عشق در آن اتفاق بیفتد.
مرد در نهایت کمال خودش باید به اینجا برسد که به یک صلابت بینهایت در رفتار خودش برسد و کاملاً جنبهٔ مردانه داشته باشد، ولی در درون خودش احساسات لطیف داشته باشد. این دو با هم در مرد جمع میشوند، به این شکل: مرد قدرتمند است، مثل یک جنگاوری که هیچ تزلزلی در رفتارش نمیبینید، ولی به شدت موجود عاطفی هم هست. معنایش این نیست که شما این مرد را که نگاه میکنید، حالتهای زنانه مثلاً پیدا کرده باشد. منظورم از حالتهای زنانه مثلاً این است که فرض کنید در شرایط جنگ که قرار میگیرد، تمایلی به جنگیدن نداشته باشد؛ زنها کلاً به نظر میرسد که طبیعتشان اینگونه است که تمایل به جنگیدن ندارند و حافظ حیاتند، به جای اینکه مثلاً از بینبرندهٔ حیات باشند. قرار نیست مرد از آن جایگاه خودش بهعنوان یک مرد تبدیل شود به موجودی که هر دو نقش را بازی میکند؛ نقش مرد را بازی میکند، ولی در درون خودش اتصالی دارد، درکی از زیبایی دارد، عواطف ظریف دارد و لطافت دارد، بدون اینکه خدشهای به ظاهر مردانهاش وارد شده باشد.
زن هم همینطور: فرض کنید در مرد حالتهای خشونتی ممکن است در رفتار مردانه باشد، ولی اینطور نیست که زن وقتی در این روابط عاشقانه قرار گرفت به جایی برسد که مثلاً رفتارهای خشن از خودش نشان بدهد؛ هرچه بیشتر ملایمتر و لطیفتر میشود، ولی به آن کمالات مردانه دسترسی پیدا میکند. یعنی مثلاً فرض کنید به قدرت کلام دسترسی پیدا میکند، به آن قاطعیتی که مردها در تصمیمگیری دارند؛ چون در قرآن به آن اشاره شده، دارم میگویم قاطعیتی که مردها در زمان تصمیمگیری میتوانند نشان بدهند، که در یک لحظه به قطعیت برسند و کاری انجام بدهند که برای زنان دشوارتر است. به این تواناییها یک جوری دسترسی پیدا میکند.
اساس این رابطهٔ عاشقانه این تفاوت است، و اینکه مرد در یک موضع و زن در موضع مقابل است و این دو همدیگر را میخواهند؛ انگار هر کدامشان چیزی را دارند و چیزی را ندارند و بنابراین به همدیگر نیاز دارند. آنچه در احکام شریعت میبینیم به نظر من همین است که این تفاوت را، تفاوتی که در واقع در ذات این دو موجود هست، بهنوعی به رسمیت میشناسد و مرد را به سمت اینکه در همان خانوادهای که تشکیل میشود دو قطب مردانه و زنانه در آن وجود دارند میبرد؛ مرد در قطب قدرت نشسته و زن مثلاً در قطب زیبایی نشسته، و اینگونه این رابطه در واقع شکل میگیرد، عشق به وجود میآید و آن تحولات درونی ایجاد میشود. یعنی مرد صاحب یک آنیمای درونی فعال میشود و زن صاحب یک آنیموس درونی فعال میشود؛ آنیمای مرد برایش عواطف ایجاد میکند و آنیموس زن برایش از درون زن کلام ایجاد میکند. یعنی آنیموس زن سخنگوست؛ یک جوری انگار یک منبع کلام در درون زن است که چیزهایی را به زن الهام میکند و برایش روشن میکند که قبلاً ممکن بود روشن نباشد. این شرایطی است که ما به سمتش میرویم. میخواهم سعی کنم نشان بدهم که احکام شریعت چنین نقشی بازی میکنند که این خانوادهٔ دوقطبی به این شکل تشکیل شود.
به یک نکته اشاره کنم: موضوع دوقطبی بودن عالم و ارتباطش با مرد و زن در فرهنگ چینی و هندی خیلی خیلی متداول بوده و هست؛ آن فرهنگ باستانی است و من در فرهنگهای اطراف خودمان زیاد تأکیدی روی این ندیدم. ولی همهتان احتمالاً این دوقطبی یین و یانگ را شنیدهاید. در فلسفه و عرفان هندی و چینی، آن مسئله که عالم دوقطبی است و زن و مرد هم همین دوقطبی هستند، چیز روشن و بحثشدهای بود؛ و مثلاً در عرفان هندی، که بخشهایی از فرهنگ هندی برخلاف اکثر فرهنگهای باستانی خیلی روشن به مسائل مربوط به روابط زن و مرد میپردازند. همینطور که من دارم بحث میکنم، بر مبنای همین دوگانهٔ یین و یانگ بحث میکنم؛ یعنی این چیزی که من میگویم خیلی چیز بیسابقهای نیست. شما حتی این ارتباط دادن دوقطبی بودن جهان به مسائل زناشویی را دستکم در فرهنگ هندی میتوانید به وضوح ببینید؛ دستورالعملهایی برای رابطهٔ زن و مرد دارند، توصیههایی دارند که نتیجهٔ همینجور نگاه کردن به زن و مرد است.
احکام شریعت و نیاز متقابل
ضیافت افلاطون که به آن اشاره کردم، به نظر من نگاهی خیلی پایینتر به مسئله است، ولی بالاخره دستکم این ایدهٔ باستانی در آن وجود دارد که زن و مرد دو نیمهاند که باید با همدیگر یک جوری به کمال برسند. معمولاً در هر تفکر باستانی و جدیدی که سعی در فهمیدن اینجور فلسفهٔ عشق دارد، که این عشق چیست و چگونه کمال ایجاد میکند، بالاخره یک چنین مبنایی در آن وجود دارد؛ اینکه این دو نیمه را چگونه در نظر میگیرند ممکن است تفاوتهایی داشته باشد، ولی مبنا این است. ما در یک فلسفه، در عرفان اسلام، این را میتوانیم در واقع به مبدأ برگردانیم، به اینکه در اسماء یک دوگانگی وجود دارد. من خیلی اطلاع دقیقی ندارم، ولی فکر میکنم در عرفان چینی یا عرفان هندی این مسئلهٔ اسمها به این شکلی که ما داریم وجود ندارد؛ بنابراین شاید این شکلی که من بحث میکنم فقط به عرفان اسلام اختصاص داشته باشد.
برای درک این مسئله باید کمی عقبتر نگاه کنیم: در ابتدای آفرینش مثلاً اسمها هم انگار نیستند؛ اسمها ظهور میکنند و بعد کثرتها به وجود میآیند. ما دربارهٔ کثرتها صحبت میکنیم؛ اصل یک چیز واحد است و بر وحدت است، ولی بالاخره کثرت ظهور کرده است؛ همین مرد و زن یک کثرت در عالماند، همهٔ موجودات، موجودات کثیری که ظاهر شدهاند، و انسانها هم در آن یک کثرتی باز دارند. اینها را باید به یک جور کثرتی که ظاهر شده برگرداند. رابطهٔ عاشقانه بین این دو قطب به وجود میآید؛ یعنی اگر این دوقطبی وجود نداشت، عشقی هم وجود نداشت. بنابراین اگر قرار است عشقی وجود داشته باشد، فکر کنید مردی در ظاهر مقتدر نیست و در باطنش هم هنوز خیلی مانده به اینکه به آن منبع وصل شود؛ موجود ضعیفی است. حداقل نقش قوی را بازی کند و زن نقش زیبا را بازی کند. عشق وقتی به وجود میآید که این نقشها ظاهر شوند و مقابل هم قرار بگیرند، مثل اینکه مرد نقش موجودی را بازی کند که آن چیز بینهایت در او تجلی کرده تا زن بتواند عاشقش شود، و زن هم تجلی آن زیبایی نامتناهی شود که مرد بتواند عاشقش شود.
عشق بین این دو قطب به وجود میآید: توانایی نامتناهی و زیبایی نامتناهی. کسی که به قدرت نامتناهی وصل است، عاشق آن زیبایی نامتناهی میشود و آن را یک جوری در درون خودش ایجاد میکند؛ در درونش ایجاد میشود، نه اینکه خودش ایجاد کند. واقعاً انگار در درونش آن چیزی که یونگ به آن میگوید آنیما تبدیل میشود به یک موجود زنده فعال؛ و همینطور آن که در قطب زیبایی نامتناهی وجود دارد، عاشق قدرت نامتناهی میشود و این در درونش ایجاد میشود، و حالا یک کمالی ایجاد میشود. مثل همین چیزی که یونگ میگوید: بالاخره مرد تبدیل به آنیما نمیشود؛ آنیما همیشه انگار سر جای خودش میماند؛ یعنی مرد در خودآگاهی خودش، در رفتارش، مرد است، ولی در درون خودش زن را به رسمیت میشناسد. بنابراین اگر قرار است عشقی به وجود بیاید، بحث این است که آدمها در این دو نقش در مقابل همدیگر قرار بگیرند، نه اینکه مثلاً فرض کنید از اولش رفتارهای مردانه و زنانه را با همدیگر مخلوط کنند. زنها هم همینجور؛ باید انتظار داشته باشیم که اینجا اتفاق خاصی بیفتد: مثل اینکه اول در دو قطب قرار میگیرند، بعد آن رابطه یک جوری انگار اول از همدیگر دور میشوند، حالا دستکم در ظاهر، بعد دوباره به یک معنای واقعی به همدیگر میرسند و به کمال میرسند؛ یعنی در درون مرد یک زنی انگار متولد میشود و در درون زن یک مردانهای متولد میشود، و اینها موجودات کاملی میشوند، در حالی که در ظاهر در همان قطب مردانه و زنانه قرار دارند.
وقتی حرف از به وجود آمدن عشق است، عشق اینجوری به وجود میآید. شما همین الان نگاه کنید مثلاً به ملاکهایی که مردها برای عاشق شدن دارند: واقعاً جنس آن چیزی که در زن میبینند و عاشقش میشوند از جنس زیبایی است، در حالی که زنها چیزی که در مرد میبینند و عاشقش میشوند از جنس کمالاتی است که مربوط به قدرت میشود. وارد شدن در فکتهای تجربی خطراتی دارد؛ من این خطرها را میدانم و احساسشان میکنم، ولی اشکالی ندارد؛ باز میشود با مثالهایی دید.
عشق و تجلی بینهایت
با اینکه خطرش این است که ما در فرهنگی کمی مغشوش زندگی میکنیم، مخصوصاً در قرن بیستم، که از نظر من نتیجهٔ همان پدیدهٔ منحوس مردسالاری است که در ایدهآلها کمی تغییراتی به وجود آورده است، مثلاً ممکن است الان یک مرد از یک زن خیلی فعال پولدار خوشش بیاید. مثلاً من دیدم ممکن است یک مرد برای ازدواج دنبال چنین چیزی باشد، تا اینکه ببیند، و این مرد چنین زنی را میبیند و ممکن است با او ازدواج کند؛ عشق به آن معنای واقعی کلمه اینجا به وجود نمیآید. یعنی بالاخره همین مرد بعد از سالها با زنی زندگی میکند که به دلیل افکاری که داشته پذیرفتهاش، فکر کرده این خیلی زن ایدهآلی است، چون پولدار و فلان و اینهاست؛ فقط ده، پانزده سال با هم زندگی میکنند، بعد زنی میبیند که آن زیبایی عجیب و غریب در او هست، و اتفاقی که به آن میگوییم عشق آنجا میافتد.
در اثر فرهنگی که به وجود آمده، مثلاً رفتارهای مردانه ممکن است مد باشد، حتی در زنها؛ و حتی ممکن است مردان خوششان بیاید، یا زنها برعکس، به حالتهایی رسیده باشند که بعضی ویژگیهای زنانه را در این مردها بپسندند. دربارهٔ اینکه چرا اینجوری شده و مکانیسمش چیست میشود کمی صحبت کرد، ولی از بحثمان دور میشویم. میخواهم بگویم هنوز هم، زنها هر چقدر هم الان ذهنشان تحت تأثیر فرهنگهای مدرن تغییر کرده باشد، بالاخره دوست دارند که همسرشان کمی از آنها قدبلندتر باشد؛ این را ترجیح میدهند، هر چقدر هم بگویند این چیزها مهم نیست. بنا به دلایل فرهنگی بالاخره زن میل دارد با مردی زندگی کند که یک مقدار تمکن مالی داشته باشد و بتواند یک زندگی حداقلی فراهم کند. برای زنها چیزهایی که در این مرد امکان حمایتکردن میدهد، حسی از مثلاً قدرت و صلابت در او هست، جذاب است. ممکن است به دلایل فرهنگی ایدهآلهای جدیدی تولید شده باشد، ولی تهاش عشق واقعی اینجوری به وجود میآید.
آدمها خیلی وقتها ازدواج میکنند و بعد به یک پختگی میرسند؛ مخصوصاً زنها یک روزی ممکن است خیلی بعد از ازدواجشان بفهمند که واقعاً در زندگی خودشان بهعنوان یک همسر چه لازم داشتند. من گفتم این مکانیزم قابل توضیح دادن است: کلاً مردها و زنها یک سیری دارند از اینکه آن نقطهٔ مقابل خودشان را که به آن علاقه دارند انتخاب کنند. در نوجوانی واقعاً یک چیزهایی در طرف مقابل برای مثلاً دخترها ممکن است ایدهآل باشد و برای پسرها هم همینطور، که بعداً وقتی بزرگ میشوند کمکم آنها کمرنگ میشود و چیزهای دیگری پررنگ میشود. شرایطی که ما در آن زندگی میکنیم این است که آدمها خیلی وقتها در وضعیتهای نوجوانی خودشان میمانند.
جواب این به نظرم واضح است: عشق واقعی بین این دو قطب اتفاق میافتد، و این همان چیزی است که ما دنبالش هستیم. و البته بگویم، این عین عکس آن حدیثی است که یک زمان مطرح شد که زنان ناقصالعقلاند؛ واقعاً انگار ناقص به این معنی که مثلاً مردها یک جنبهٔ عقلانی دارند که آنها ندارند؛ برعکس، مردها هم ناقصالعقلاند. تصورم این است که اگر به زن ناقصالعقل بگوییم، مرد هم ناقصالعقل بوده است. جنبهای که در مرد رشد میکند باید در رفتارش هم تأثیر بگذارد؛ رفتارش ابهت بیشتری پیدا میکند. اینطور نیست که فقط آن را در خودش کشف کند. کشف کردن یعنی چه؟ یعنی منبع ایجاد یک سری عواطف میشود در مرد، مثلاً عواطفی که منجر به هنر میشوند و در مرد معمولاً به آنیما نسبت داده میشوند: عواطف خیلی ظریف، درکهای جدیدی از مسائل عاطفی برای مرد به وجود میآید. طبعاً مرد به عقلانیت برتری میرسد؛ بنابراین دیگر فقط صرفاً نمیتواند یک جنگآور باشد که فقط برود بجنگد، بلکه آن محتوای مثلاً عشق به حیات و اینها را هم در خودش دارد، ولی اگر ضرورت ایجاد شود، میتواند واکنش مردانهٔ خودش را هم به طور کاملتری انجام بدهد.
اصلاً واقعیت این است که مرد در همان جنبههای مردانهٔ خودش به کمال نمیرسد، به غیر از اینکه یک پایگاه زنانهای در درونش باشد؛ یعنی یکبعدی نمیتواند جنبههای قدرت خودش را به حداکثر ممکن برساند، مگر اینکه آن آنیمای درونش فعال شده باشد. قویترین مردم آنهایی هستند که این آنیمای عاشقشدن و آنیمای درون خودشان را دارند؛ میتوانند آن اراده را در خودشان ببینند برای حفظ خانوادهشان. زن هم همینجوری: زن در واقع وقتی آن مرد درون خودش را دارد، انگار میتواند به اوج تجلی زیبایی در خودش برسد. آنچه در مرد و زن جلوه میکند باید همین چیز به اصطلاح مردانه و زنانه باشد تا این رابطهٔ دوقطبی و رابطهٔ عاشقانه شکل بگیرد؛ و حرفم این است که شریعت در خانواده نقشهایی که به مرد و زن واگذار میکند همان نقشهای دوقطبی است، برای اینکه آن اتفاق بیفتد، برای اینکه اصلاً عشق به وجود بیاید و رشد کند.
تأکیدم روی این است که به طور طبیعی زن به سمت آن منبع قدرت کشیده میشود و بیرون از خودش دنبال آن میگردد، و مرد هم بیرون از خودش دنبال آن منبع زیبایی میگردد. عشق در زن حالت تسلیمشدن در مقابل اراده مرد دارد، در همه سطوحش، مثلاً فرض کنید در رابطهٔ جسمانی. قبلاً هم به این اشاره کردهام، منتها ممکن است اینها حرفهای پراکندهای بوده باشد که زدهام، و آنجاها قصد نداشتم دربارهٔ مسائل شریعت بحث کنم؛ به دلایل دیگری شاید بحث شد، مثلاً دربارهٔ آیهای حرف میزدیم یا بحث کلی بود. این دوقطبی در رفتار انسانها در مقابل خداوند هم وجود دارد؛ این را هم قبلاً اشاره کردهام. ما وقتی حرف از عبادت میزنیم، خود این عبادت دو وجه دارد، به دلیل اینکه انگار مقابل خداوند قرار میگیریم، در مقابل دو وجه قرار میگیریم.
رشد از نوجوانی به تعادل
شما وقتی میشنوید عبادت، به چه فکر میکنید؟ اگر از شما بپرسم که عبادت خدا کردن یعنی چه، یک جنبهٔ عبادت یعنی اطاعت کردن از اوامر خدا، تبعیت کردن از پیامبران خداوند، بندگی کردن؛ یعنی من مثل کارگزار خداوند باشم، آن کارهایی را که خداوند گفته بکن بکنم و کارهایی را که گفته نکن نکنم. این چیزی است که به آن میگوییم این طرف بندهٔ خداست، عبد خداست. از یک طرف هم عبادت معنای ستایش کردن و پرستش کردن دارد؛ معمولاً وقتی میگوییم عبادات، منظورمان بیشتر آن لحظههایی است که انسان در مقابل خداوند میایستد و خداوند را ستایش میکند. اطاعت بیشتر در مقابل قدرت صورت میگیرد و ستایش در مقابل زیبایی؛ یعنی ما یک درکی از خداوند داریم، اولاً از یک خداوندی که قادر مطلق است و کلامی از او صادر شده؛ در مقابل این قدرت و این کلام صادرشده، که اینها مثلاً در واقع تشریعاند، حس تبعیتکردن و اطاعت از خودمان بروز میدهیم، که این یک قطب بندگی است. از طرفی ما در مقابل عالم تکوین و زیباییهایی که در عالم تکوین هست، رحمانیت خداوند بهعنوان پروردگار، در مقابل این عالم قرار میگیریم، خداوند را در این عالم میبینیم و حس ستایش به ما دست میدهد.
اینها بالاخره یک چیزند؛ یعنی جدایی واقعی نیست. تمام صفات قدرت وقتی به اوج برسند در حالت بینهایت زیبا هم هستند، و همهٔ زیباییها مثلاً باشکوهاند و عظمت دارند و یک جوری به قدرت هم نزدیک میشوند، برای اینکه اینها بالاخره مثل چیزهای جداشده از رأس یک هرم هستند که ما حالا در جنبههای پایینتر آنها را مشاهده میکنیم؛ ولی واقعاً در اصل، خیلی که بالا بروید همه صفات انگار یک چیزند. یعنی شما در یک زیبایی بینهایت شکوه میبینید، عظمت میبینید، قدرت هم میبینید؛ مثل اینکه هر کدامشان که بینهایت بشوند شامل همه چیز میشوند، شامل همهٔ صفات کمال، و در نقطهٔ اوج انگار به یک نقطه میرسند. زیبایی از یک حدی که میگذرد، در آن عظمت و شکوه و قدرت و همهچیز حس میشود. آدم در مقابل زیبایی بینهایت هم اینجوری حالت خضوع پیدا میکند، همانطوری که در مقابل قدرت. ولی بالاخره ما در سطح فهم پایینتر این تفاوتها را احساس میکنیم، برای اینکه انگار نمیتوانیم واقعاً به این بینهایت برسیم؛ هر چقدر که بالاتر برویم بیشتر اینها را به یک شکل واحد میبینیم، ولی بالاخره با محدودیتهایی که داریم، در آن درک متناهیمان این تفاوتها را احساس میکنیم و این کثرتها را در واقع میبینیم.
چون اینها در ما واقعاً بینهایت نیستند، زیبایی و قدرت و اینها بالاخره در سطح پایین واقعاً با هم فرق دارند؛ تجلیِ متناهی در وجود ما یک جوری متفاوت است با آن چیزی که در خداوند است، که صفات همه انگار یک چیزند. اینکه در زیبایی هم قدرت هست، در انسانها هم چیزهایی اینجوری هست. یک انسان با زیبایی هم میتواند تأثیر بگذارد. اگر بخواهیم قدرت را در عالم تعریف کنیم، مثلاً در اجتماع قدرتمند کسی است که دیگران را وادار کند کاری را که او میخواهد انجام بدهند؛ خب یک زن هم با زیبایی خودش میتواند این کار را بکند، بنابراین میتواند از زیبایی خودش انگار تبدیل به قدرت بکند. لازم نیست سوءاستفادهآمیز باشد؛ اینکه دیگران را وادار کنیم کاری را انجام بدهند لزوماً سوءاستفادهآمیز نیست، ممکن است کار خوبی را وادار کنیم، مثل این صفت جباریت در خداوند که بعضیها نسبت به آن مشکل دارند. جباریت خداوند، به نظر من، حالا دو تعبیر برای صفت جباریت وجود دارد، ولی آن تعبیر شایعتر این است که مجبور میکند، منتهی مجبور میکند به خیر. یعنی خیلی وقتها شما این صفت جباریت را در زندگی خودتان و در عالم انسانی خیلی جاها میبینید؛ آدمها اینجوری که نمیفهمند خداوند از آنها کارهای خوب میکشد، آنها را در موقعیتهایی قرار میدهد که مجبورند کارهایی را انجام بدهند. ما هزاران هزار کار انجام میدهیم که کارهای خیری هستند. مثلاً فرض کنید، مثلاً میگویم، این عشق مادری از یک جهت جلوهٔ جباریت خداوند است؛ اصلاً انگار مادر در مقابل این محبتی که مثلاً باید انجام بدهد بیاختیار میشود. جباریت هم این است که اختیار انگار یک لحظه از شما سلب میشود، و خداوند حکایتش در جهت خیر است؛ چون آن موجود متولد شده، این مهر شدید مادری اینجا فشاری وارد میکند در واقع به مادر که مراقبتهای لازم از آن بچه را انجام بدهد. ما خیلی وقتها فکر میکنیم مختاریم ولی واقعاً یک جوری در خیلی از رفتارها و افکار خودمان مجبوریم، و همیشه آن جهت اجبار جهت خیر است؛ یعنی صفت جباریت خداوند موجودات را به سمت خیر میکشد. یک جاهایی در اختیار خودمان است ولی جاهایی هم ما را میبرند.
بندگی و رابطهٔ زن و مرد
دوگانگی عمل انسان در مقابل خداوند این است که یک جنبهاش تبعیت مثلاً از فرامین است، بندگی به این معنا، و جنبهٔ دیگرش بندگی به این معنا که انسان ستایشکنندهٔ جنبههای جمال مثلاً الهی است؛ در مقابل خداوند میایستید و سبحانالله میگویید، حالت مثلاً فرض کنید تحسین و ستایش دارید. عین این دو قطب در مورد مرد و زن، در مورد رابطهٔ مرد و زن هم، کاملاً به نظر من محسوس است. یعنی آن چیزی که مرد از زن انتظار دارد؛ نیازی که زن در رابطهٔ عاشقانه دارد و ارضا میشود، نیاز به تحسینشدن است، و نه فقط تحسینشدن: در رابطهٔ عاشقانهٔ واقعی مرد زیباییهایی را که ممکن است زن متوجهشان نباشد در او کشف میکند و بیان میکند، و این اوج آن چیزی است که در واقع به زن میرسد. حسن زن، زیبایی زن، تجلی پیدا میکند در نگاهی که مرد به او دارد، و این انگار یک جوری به کلام تبدیل میشود، یک جوری ظاهر میشود. این چیزی است که به نظر من هر زنی ذاتاً انتظار دارد: که زیباییاش کشف شود، متجلی شود و مورد ستایش قرار بگیرد. از طرفی مرد در مقابل خودش این حس را دارد که مثلاً فرض کنید اگر حرفی میزند با مقاومت مواجه نشود، اگر چیزی میخواهد با مقاومت مواجه نشود. یک جور میخواهم بگویم آن دو جنبهٔ بندگی و عبادت که در انسان در مقابل خداوند هست، اینجا در رابطهٔ زن و مرد به یک حالت مکمل تبدیل میشود.
کلمهٔ تحسین از حسن میآید؛ در مقابل زیبایی آدم یک عکسالعمل طبیعی نشان میدهد، زیبایی را بیان میکند و سعی میکند انگار زیبایی را بیشتر جلوهگر کند. من باز دوباره سعی میکنم از همان مدل یین و یانگ، یا جمال و جلال، به بیانی از این برسم که رابطهٔ عاشقانه چیست و به کجا میرسد، و اینکه احکام شریعت در جهت این هستند که خانوادههایی تشکیل شود که یک چنین رابطهای در آن شکل بگیرد. باز مجدداً تأکید میکنم که به نظر میرسد شریعت همین کاری که انجام میدهد، در جهت تقویت شکلگیری این رابطه، این است که این دوقطبی را در خانواده رعایت میکند، یعنی مرد در آن قطب مینشیند و زن در این یکی قطب.
آنچه گفتم که منجر شد به اینکه آن مسئلهٔ دو جنبهٔ بندگی و عبادت را بگویم، این بود که داشتم به این اشاره میکردم که زن در رابطهٔ عاشقانه حالت تسلیمشدن در مقابل مرد دارد، و یک جوری، مثلاً واژهٔ تفویض را به کار ببرم، یک چنین حالتی دارد. این از رابطهٔ جسمانی شروع میشود تا رابطهٔ قویتر، مثلاً روانی؛ این حسی که در زن در مقابل مرد به وجود میآید، یک چنین حالتی در مقابل آن چیزی است که مرد یک حس شیفتگی نسبت به زیبایی زن دارد، و این در واقع میتواند تشدید شود و تبدیل به عکسالعملهای خاصی از مرد در مقابل زن شود.
یکی از حاضران: در جامعه بیشتر مناسبات قدرت است و در خانواده اینجوری نیست؛ هرچه روابط کوچکتر بشوند، جنبههای عاطفی و اینها اهمیت بیشتری پیدا میکنند. یک زن نمیتواند با چیزهای عاطفی جامعه را مثلاً کنترل کند؛ هرچه جامعه بزرگتر باشد مناسبات بیشتر مناسبات قدرت است، ولی هرچه کوچکتر باشد، در خانواده، در رابطههای دونفره، زنها استادند؛ فکر کنم عبارت یونگ است که زنها استاد کنترل روابط دو نفرهاند. در رابطهٔ زن و مرد در خانواده شما نمیتوانید بگویید که آن که مثلاً قدرت دارد میتواند هر کاری بکند و سوءاستفاده کند؛ در رابطههای دونفره زنها اگر بخواهند سوءاستفاده کنند میتوانند، یعنی کار را به جایی بکشانند که خانواده را به سمتی ببرند که خودشان دوست دارند.
حرفی که شما میزنید، به نظر من، حرف مهمی است؛ آن هم این است که هرچه از این رابطههای انسانی عمیق دور میشویم، رابطهها در سطح جامعه سطحی و ظاهری میشود، مثل رابطهٔ کاری و اینها یا روابط سیاسی؛ اینجا روابط، روابط قدرت است. میتوانم بگویم یک نکتهٔ عمیقی که در این حرف هست این است که دقیقاً این نشان میدهد که چرا در غرب شدت توجه به مسائل اجتماعی و کمتوجهی به خانواده و مسائل فردی به موازات مردسالاری پیش میآید. یعنی چون در جامعه انگار مرد موفقتر است و در روابط سیاسی رفتار مردانه موفقتر است، زنها انگار فانکشنهای اختصاصی خودشان را در چنین سطوح اجتماعی و سیاسی از دست میدهند؛ انگار آن اهرمهایی که در اختیار دارند دیگر کار نمیکند.
جامعه و محفل خانواده
وقتی جامعه اصل ماجرا شد، مثلاً فرض کن کارخانه و تولید و شرکت و محل کار و اینها بخش اصلی زندگی مردم شد، آنوقت زنها انگار مجبورند یک جوری فانکشنهای مردانه داشته باشند، آرزو کنند که مثل مردها باشند، مثل مردها رفتار کنند. مردسالاری یعنی اینکه ما در شرایطی قرار گرفتهایم که مرد بودن آرزوست. من فکر میکنم مسئله کمی پیچیدهتر از این است؛ یعنی اینکه چرا این روند به وجود آمد که خانواده و فرد اهمیتش را از دست داده و جامعه اصل شده، پیچیدهتر از این است. این جاذبهای که جامعه پیدا کرده باز به چیزهای خیلی عمیقی مربوط است.
نکتهٔ خیلی درستی است که مناسبات بیرونی، یعنی مناسبات کاری، سیاسی و اجتماعی، بیشتر مناسبات قدرت است. اصلاً سیاست یعنی همین: علم موازنهٔ قدرت و مناسبات قدرت، علم قدرت. در جامعه منابع قدرتی وجود دارد و یک سیاستمدار میخواهد از این منابع، که شامل افکار عمومی، نیروهای نظامی و چیزهای دیگری از اینجور است، استفاده کند. مثلاً در سیاست امروز ایران، که میگویند رقابتی بین مثلاً نیروهای نظامی و روحانیت هست، این رقابت یک جوری پشتوانهٔ افکار عمومی دارد؛ یکی از منابع مهم قدرت در سیاست افکار عمومی است. مردم هم، این آحاد مردم، بالاخره جامعه را ساختهاند. اگر شما بتوانید ذهن مردم را اینطور شکل بدهید که عملی را یا چیزی را بخواهند، باید متحرک شود. از طرفی مثلاً قدرت نظامی و اقتصادی برای خودشان منابع قدرتاند؛ قدرت اقتصادی یعنی آن آدمی که پول دارد، خواستنش هزار برابر آن آدم فقیر به حساب میآید، و البته میخواهند که از تمکن مالیشان در جهت یک اهدافی استفاده کنند. نیروهای نظامی هم که واضح است؛ آنها هم برای خودشان در همهٔ جوامع یک منبع قدرت قرار میگیرند. سیاست همین است دیگر؛ سیاست این است که شما به این چیزها فکر کنید، چگونه میشود موازنهٔ قوا ایجاد کرد و چگونه میشود به حداکثر قدرت رسید. بنابراین طبیعی است که اینها برای مردها خیلی جذاب است.
مردسالاری این است که مردها، که جنبهٔ زنانهشان اصلاً فعال نبوده، غرق در مناسبات و چیزهای مردانهای شدند که خودشان میفهمیدند، و همین طبیعی است که خانوادهها تضعیف شده؛ جامعه جایی است که مردها در آن راحتترند. هی همان زمینهها را تقویت کردهاند و به ارزش تبدیل شده است؛ یعنی واقعاً یک زن دقیقاً الان اینطوری است که موفقیت در چارچوب خانوادهاش اصلاً موفقیت حساب نمیشود. نمیدانم چگونه بگویم؛ الان کلمهٔ موفقیتی که شما میشنوید به چیزی است که در مطبوعات انعکاس پیدا میکند: موفقیت تحصیلی، موفقیت شغلی. یک جور موفقیت خانوادگی همینجور مشکوک است دیگر؛ مثلاً زنی بگوید که توانسته یک خانوادهٔ خیلی عاشقانه ایجاد کند و بچههای فوقالعاده و کانون گرم و اینها، خیلی به نظر نمیآید که چنین چیزهایی را تیتر روزنامه کنند؛ یک خانواده یک چیز خصوصی است دیگر. زنها یک جوری انگار در این روابط خصوصی، اجتماعاتی که حالت خصوصیتر دارد، موفقاند و ابزارهای کارش را دارند. اینکه چرا زنها در طول تاریخ این تغییرات را کردهاند تا به اینجا رسیدهاند که انگار سعی میکنند مثل مردها عمل کنند، خب نتیجهاش همین است دیگر.
اینکه از این جهت فضیلتی به مردها نسبت به زنها داده شده، خب بله، داده شده؛ فضیلتی که میتواند باعث سوءاستفاده شود و میتوانست باعث این بشود که مردها خیلی کارهای خوب بکنند و آخرت خودشان را بسازند. بالاخره موجودات متفاوتاند و تفاوتها حالت برتری یک موجود نسبت به موجود دیگر را دارد، و اصلاً من فکر نمیکنم اینجا سؤال عدل مطرح باشد. اگر بخواهیم به همین مناسبات این دنیا رجوع کنیم، بعضی موجودات بر بعضی برتری دارند، انسانها نسبت به موجودات دیگر. شما مثلاً از طرف حیوانات این سؤال پیش بیاید که خداوند چرا ما را انسان خلق نکرده، چرا انسانها نسبت به ما برتر هستند. این کثرتی که در عالم وجود دارد، این یک چیز واضح است.
در این جنبهای که ایشان اشاره میکند، چون در مناسبات قدرت مردها یک جوری انگار دست بالا را دارند، میتوانند یک سوءاستفادههایی بکنند که زنان نمیتوانند بکنند؛ و زنان میتوانند یک سوءاستفادههایی در محافل خصوصی بکنند که مردها نمیتوانند بکنند. ولی به نظر میآید که اگر کل قدرت سیاسی جامعه را یک مرد در دست خودش بگیرد، آنوقت میتواند خیلی چیزها را تعیین کند، حتی میتواند در آن خانهها هم دخالتهایی بکند. میگویند درست است که در مناسبات کلی جامعه آن تواناییهای مربوط به قدرت است که بیشتر کار میکند تا تواناییهای مربوط به زیبایی که زنها دارند.
مردسالاری و جامعهسالاری
به نظرم اینطور میآید که شریعت به سمت این میرود که خانواده انگار یک جوری اصل باشد و جامعه را محدود کند که نتواند در چارچوب خانواده دخالت کند. یعنی دربارهٔ هر اتفاقی که بیرون میافتد، اگر میخواهیم به سمتی برویم که عدالت بیشتری برقرار شود، باید اهمیت و وزن جامعه را بیاوریم پایین، این مناسبات سیاسی و اجتماعی و اینها چیزی نباشند. یعنی اینطوری که الان در جهان به این سمت رفتهایم که همهٔ توجهها به محیط جامعه است، یک چیز خیلی بزرگی آن بیرون وجود دارد که همهچیز را انگار در خودش هضم کرده و از بین برده، فرد و خانواده و همهچیز را؛ باید به سمتی برویم که این خیلی قوی نباشد، خیلی قوی نشود و امکان دخالت در محافل خصوصی و اینها را نداشته باشد. اینجوری زن برای خودش در همان محفل خانواده، بدون اینکه در مناسبات قدرت دخالتی بکند، آسایش خودش را دارد؛ و در آن رابطهٔ دونفره تعادل برقرار است، یعنی این زیبایی و قدرت با همدیگر یک جوری انگار به حالت تعادلی میرسند. ولی وقتی بیرون میآید، انگار آن بخش مربوط به مرد بهتر کار میکند.
فکر کنم نکته این است که از آن بیرون به این داخل خیلی چیزی سرایت نکند. مردها بروند، مثلاً فرض کنید حکومت را در دست بگیرند، بعد یک قوانینی مثلاً برای خودشان در مجلس خودشان تصویب کنند که زنها باید فلان کار را بکنند یا فلان کار را نکنند. یک جوری فضای خانواده را سعی کنیم که جدا کنیم از آن فضای اجتماعی که ناگزیر وجود دارد. بالاخره یک فضای کار و داد و ستد آن بیرون وجود دارد که عمومی است و نمیتوانیم حذفش کنیم، ولی توجه ما بیشتر به این محفل اصلی است، آنجایی که قرار است کمال ایجاد شود و شریعت به نتیجهٔ خودش برسد؛ این در داخل این محدوده است، نه در جامعه. غرب، فکر کنم، هدفش مثلاً این است که سیستمها و جوامع مطلوبی به وجود بیاورد، در حالی که بیشتر به نظر میرسد که از نظر دینی فرد و خانواده هستند که مهماند و بقیهٔ چیزها حالت ابزار دارند.
به هر حال نکتهای که ایشان گفتند، به نظر من، به چیزی اشاره کرد که نکتهٔ درستی است و نکتهٔ مهمی است؛ یعنی یک چیزی در دنیا الان ما میبینیم، دقیقاً این توازی مردسالاری با جامعهسالاری است. برای اینکه مرد انگار در آن جامعه است که اینجور حرف اول را میزند؛ وقتی پایینتر میآید، در روابط خصوصی نمیتواند. بنابراین طبیعی است که دنیا را بدهید دست مردها تا جایی که دلتان بخواهد، آن قسمت سیاسی اجتماعیاش را بزرگ میکنند و اصل میکنند.