او میگوید بحث جلسهٔ قبل را ادامه میدهد. ابتدا از دشواری صحبت دربارهٔ مسائل زناشویی و از مثال نقشه برای روش کار خود میگوید، بعد یک استراکچر کلی را توصیف میکند که در آن اهرمهای قدرت در اختیار مرد است و قوانین شریعت را مثل تبصرههایی بر آن نگاه میکند. در پایان آن را با دنیای مدرن مقایسه میکند و به پرسشها پاسخ میدهد.
دشواری بحث و هدف نظری
او میگوید در چنین بحثهایی دربارهٔ مسائل زناشویی آدم احساس خطوط قرمز میکند و راحت نمیشود حرف زد، و از واژگان تا رفرنس کم دارد که دقیق صحبت کند. هر بار بعد از مقاومت زیاد این حرفها را میزند، یا پشیمان میشود یا حس میکند خوب درنمیآید؛ برای همین ابتدا کمی بحث تئوری میکند که راحتتر است.
نقشه، هدف و رفتن از هست به باید
او میگوید میخواهد مثل ترسیم یک نقشهٔ دقیق عمل کند: هدف را تعیین کند، معیاری برای انتخاب راه داشته باشد و نشان بدهد کدام راه بهترین است. اگر بخواهد بگوید قوانین شریعت بهترین قوانینی هستند که به یک هدف میرسانند، باید پیش از آن محدودهٔ بحث و واقعیتهای زیربنایی را بشناسد. نکتهٔ جلسهٔ قبل را تکرار میکند: از هست نمیشود باید نتیجه گرفت، ولی از مجموعهای از هستها همراه با یک باید یا مجموعهای از بایدها میشود بهطور منطقی بایدهای دیگر را نتیجه گرفت.
او میگوید این شیوه ممکن است به درک عمیقتری از شریعت و حتی به اجتهاد در جاهایی که روایتی نیست بینجامد، و امروز تأکید میکند که کار برعکس هم میشود انجام داد: اگر فرض کنیم ایمان قطعی داریم مجموعهای از بایدها عیناً قوانین خداوند است و هدف را هم میدانیم، میشود دربارهٔ تئوریهای مختلف در بخش واقعیتها قضاوت کرد. مثلاً اگر شریعت راهی عجیب پیشنهاد کرده و نقشهای نشان بدهد که آن راه ساده وجود ندارد و فقط همان راه پیچیده هست، قضاوتش این است که واقعیتهای بیشتری در آن تئوری هست.
نمونهاش فروید و یونگ است، با این فرض که در دین هیچ گزارهای دربارهٔ واقعیتهای روانی مطرح نشده باشد؛ میگوید این فرض درست نیست. اگر از نظریهٔ فروید بشود به آزادی جنسی رسید، که به نظر خودش نمیشود، ولی در نظریهٔ یونگ انسان باید فرایند فردانیت را برود و محدودیتهایی را تحمل کند، ممکن است حسش این باشد که تئوری دوم معقولتر است، چون راهی که پیشنهاد میکند به راههایی که در شریعت دیده شباهت دارد. همه را فرض میگوید و فقط میخواهد نشان بدهد این کار شدنی است.
دوگانهٔ قدرت و زیبایی
او میگوید از جلسهٔ قبل همان دوگانگی کلی را میخواهد استفاده کند، که از عرفان اسلامی یا فرهنگ چینی یا نظریهٔ یونگ هم میشود چیزهای مشابهش را گفت: مرد و زن در دو قطب مخالف قدرت و زیباییاند. معنای عشق همین دوقطبی بودن است: مرد عاشق جلوههای زیبایی و زن عاشق جلوههای قدرت میشود، و فکتهای تجربی از نظر او این را خیلی واضح تأیید میکنند، حتی در دنیای مدرن. به نظر او خواستههای زنها در دنیای مدرن پیش از ازدواج با بعد از آن خیلی فرق میکند و این از معضلات رابطهٔ زن و مرد است.
مثال تخیلی: دنیای باستان
او میگوید ذهن آدم باید از وضعیت فعلی پاک شود و از تصورات دنیای مدرن فاصله بگیرد؛ فرض کنید در چین باستان زندگی میکنیم و میخواهیم خانوادهای پایدار با عشق پایدار و فرزندان خوب به وجود بیاوریم، و همه آدمها خوباند و قصد سوءاستفاده ندارند. کلیترین نتیجهای که از آن ایدهها میگیرد این است که چیزهایی که مربوط به قدرت است را به مرد انتقال بدهند و به زن توصیه کنند از مرد پیروی کند. تأکید میکند نمیخواهد بگوید این چیزها سنتهای درست است؛ فقط میخواهد در فضایی روشن بحث کند و بعد به چیزهایی که در شریعت هست نزدیک شود.
در این صحنهٔ تخیلی دختری ضعیف را به مردی خیلی قدرتمند میدهند تا در کلبهای دوردست زندگی کنند، و به دختر توصیه میشود حتی مالکیت هم برای خودش قائل نباشد. به گفتهٔ او زن اگر قدرت را از او سلب کنند چارهای ندارد جز اینکه زنانه رفتار کند و از مهارتهای زنانه برای قویتر کردن عاطفه استفاده کند؛ امنیت او نتیجهٔ رابطهٔ عاشقانه است، نه حفاظتی که از بیرون دارد، چون دستش تلفنی نیست که به پلیس زنگ بزند.
در مقابل، تکلیف امرار معاش و امنیت به عهدهٔ مرد گذاشته میشود و او میگوید این برای زن نکتهٔ خیلی بزرگی بود. به ظاهر تکامل جسمانی و روانی زن به مادر شدن وابسته است و امنیتی که مرد فراهم میکند برای بارداری لازم است. تأکید میکند در یک شرایط ایدهآل و خیالی حرف میزند و قصدش استفاده از اینها به عنوان فکت تجربی نیست؛ فقط میخواهد تئوری را توضیح بدهد.
خوشبینی اولیه و تبصرهها
او میگوید به نظرش بد نیست اهرمهای قدرت را به مرد بدهیم و در عین حال مجبورش کنیم کارکردهای مردانه داشته باشد؛ با فرض اینکه قصد سوءاستفاده ندارند، به نظر میآید این تئوری اوضاع را بد نمیکند. ولی اگر واقعبین باشیم، در وضع قوانین نمیشود خیلی خوشبین بود؛ با این حال اگر بنای قانونگذاری بر بدبینی باشد، ایدههای خوب و ساده ممکن است از همان اول رد شوند؛ شاید راه بهتر این باشد که اول با خوشبینی استراکچر کلی را بگذارند و بعد ببینند اگر آدمها خوب نبودند چه سوءاستفادههایی میکنند.
او میگوید حس کلیاش این است که مبنای شریعت اسلام شبیه همان ایدههای سنتی است، یعنی اهرمهای قدرت در اختیار مرد و سوق دادن زن به ویژگیهای زنانه. ولی حسش این است که شریعت اسلام خوشبینانه نیست؛ به نظرش قوانین اجتماعی شریعت برای آدمهایی میآید که خیلیهایشان از نظر روانی در سطح خیلی پایینی ممکن است باشند، پس نمیشود به این راحتی به مرد اعتماد کرد. ایدهٔ خوبی میداند که استراکچر کلی ایدهآل را مبنا بگیرند و بعضی از قوانین شریعت را مثل تبصرههایی ببینند که جلوی انحراف قانون از اهداف خودش را میگیرد.
صداق، مهریه و بسته بودن خانواده
نمونهٔ او قانون صداق است. فرض میکند مردی که میخواهد ازدواج کند شرطی سنگین را بپذیرد تا مطمئن شوند واقعاً علاقه دارد: بخش قابلملاحظهای از اموالش را به زن منتقل کند؛ اگر جدا شوند زندگی خودش هم به هوا میرود. حسش این است که صداق، همانطور که در روایات هم هست، چیزی شبیه این است، و این کار هم کارکردی مردانه است.
آنچه امروز تبدیل به مهریه شده، به نظر او آن فضا را ندارد. صداق در ابتدا مثل هدیهای بود که مرد بخش بزرگی از اموالش را جدا میکند و در اختیار زن میگذارد، ولی امروز مهر تعیین میشود و شرعاً با عقد مرد به زن بدهکار میشود و عندالمطالبه است. او استدلالهای شرعی را درست میداند، ولی میگوید باید فکر میکردند که با مهریههای سنگین قدرت دست زن است و میتواند هر لحظه مرد را به زندان ببرد، که به نظرش درست برعکس آن استراکچر کلی است؛ حسش این است که خانوادهها تثبیت نشدهاند و بیشتر به سمت فروپاشی میروند.
به نظر او استراکچر شریعت با تبصرههایی به هر دو طرف با سوءظن نگاه میکند، ولی چون اهرمهای قدرت در خانواده در اختیار مرد است، بیشتر تبصرهها حالت سوءظن به مرد دارد. او میگوید خانواده واحد مستقلی است که اجازه نمیدهند از بیرون به راحتی در آن دخالت شود؛ ولی این بسته بودن تا حدودی است، نه کاملاً، و در شرایط حاد محاکم باید بتوانند دخالت کنند. به نظرش شرع این منافذ را دارد ولی با اکراه و سختی، و مراجعه به محاکم انگار کار مکروهی است.
مقایسه با دنیای مدرن
او میگوید کسانی که اتفاقهای مدرن را مثبت میدانند، این نوع تفویض قدرت به مرد را مردسالاری میشمارند. ولی حرف او طبق معمول این است که مردسالاری به معنای عمیقتری در دنیای مدرن وجود دارد: دنیای سنتی را میشود پدرسالاری نامید، اما در دنیای مدرن ارزشهای مردانه ارزشهای مسلطاند و ارزشهای زنانه ارزشمند نیستند، و زنها انگار سوق داده شدهاند که در همان دنیای مردانه و مثل مردها زندگی کنند.
به گفتهٔ او اسلام برخلاف جوامع سنتی برای زن استقلال مالی قائل شده است: اموال زن در اختیار خودش میماند و صداق مال زن است. اینها نتیجهٔ این است که با روابط خانوادگی خیلی خوشبینانه برخورد نمیشود؛ به نظرش دادن حق طلاق به مرد هم نتیجهٔ همین است، چون اگر زن هم حق طلاق داشته باشد و مهر سنگین عندالمطالبه هم باشد، میتواند همان فردا طلاق بگیرد و مهر خود را بردارد.
او میگوید از نظرش روابط خانوادگی در دنیای مدرن به حالت فاجعه رسیده؛ میگوید فکر میکند آماری هست که بیش از نصف ازدواجها در آمریکا در سال اول به طلاق میانجامد؛ آن را حدود هفت هشت سال قبل دیده و نمیداند الان چگونه است. اگر قوانین شریعت در یک جامعهٔ دینی کامل و حتی با حضور معصومین اجرا شود هم خیلی امیدوار نیست آمار فوقالعادهای پیدا شود و نباید انتظار داشت همهٔ خانوادهها گلستان شوند؛ ولی در شرع جهتگیری به سمت خانوادههای سالم را میبیند، و در غرب چنین فضایی نیست.
به نظر او سنجهای که میشود گذاشت، میزان علاقهٔ زنها به بچهدار شدن در جوامع مختلف است، چون بخش مهمی از تکامل زن را وابسته به بارداری و مادر شدن در یک محیط امن میداند و این را بدیهی میشمارد. به نظر او زنها در دهههای اخیر در غرب موجوداتی شدهاند که خیلی میل به بچهدار شدن ندارند، و با همین سنجه میگوید آنچه در غرب به آن افتخار میکنند موفقیت نبوده و شاید وضعیت زن و خانواده به پایینترین سطح ممکن در طول تاریخ رسیده باشد.
مدلها، تعدد زوجات و آنیما
او میگوید قصدش نمونهای بود از اینکه میشود تئوریهای پایه را همراه با بایدهایی گذاشت و به قوانین شریعت نزدیک شد، و ممکن است کسی مبانی دیگری بگذارد که شبیهتر به قوانین شرع شود. از حرفهایش نتیجه نمیشود که مدل یین و یانگ یا جلال و جمال بهترین مدل ممکن است؛ فکر میکند چیزی نزدیک به شریعت میشود، ولی نه اینکه همهٔ قوانین شرع را بشود استنتاج کرد، و تا مدل دومی نیامده میشود این مدل اول را محترم نگه داشت.
در پی نکتهای دربارهٔ تعدد زوجات میگوید حسش این است که، همانطور که بعضی علما هم صراحتاً میگویند، تعدد زوجات مربوط به شرایط استثنایی و حاد است، مثل شرایط جنگ که زنان نمیتوانند زندگی خودشان را اداره کنند، و نسبت به آن حالتی از کراهت وجود دارد. جواز آن را در ابتدای سورهٔ نساء حالت شرطی میداند، دربارهٔ سرپرستی ایتام؛ و نکتهٔ اصلی به نظرش این است که آیه میگوید باید بین زنها عدالت رعایت کرد و نمیتوانید، پس باید بدتری باشد که این بد را بپذیریم. لحن قرآن را در کراهت موضوع واضح میداند و میگوید بیشتر نتیجهٔ ضرورتهای اجتماعی است.
یکی از حاضران میگوید از این جلسه این حس میآید که در خانواده فقط جلال هست و چیزی از جمال به آن اضافه نمیشود. او پاسخ میدهد که مردی که صلابت مردانه دارد، چون عاشق زنی است، آن زن در درونش زندگی میکند. آنیما قرار نیست در رفتار خودآگاه مرد ظاهر شود؛ منبع درک عاطفی قویای است که مرد پیدا میکند و به او ظرافتهای عاطفی و الهامهای هنری میدهد. کپی کردن رفتار زنانه، مثل آرایش مردها، کمال روانی مرد و زن نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه