او ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل را آغاز میکند و میگوید راحت نیست دربارهٔ مسائل زناشویی و حقوق زنان صحبت کند. با مثال نقشه از هست و باید میگوید، دربارهٔ زن و مرد و روابط زناشویی فرضهایی میچیند، و از آنها دربارهٔ صداق در شریعت میگوید. در پایان از مردسالاری در دنیای مدرن، تعدد زوجات و پرسشها صحبت میشود.
از هست به باید و بازگشت آن
او میگوید وقتی دربارهٔ حقوق زنان یا مردان بحث میشود احساس خطوط قرمز میکند و دستکم برای او راحت نیست دربارهٔ مسائل زناشویی صحبت کند؛ ادبیات و رفرنس هم کم است. این دفعه هم این احساس را به شدت داشت، پس اول مقداری بحث تئوری میکند که راحتتر است.
او با مثال نقشه توضیح میدهد: اگر نقشهای دقیق از یک فضا و هدفی مشخص و معیاری برای انتخاب راه داشته باشد، میتواند ثابت کند بهترین راه کدام است. از نظر فلسفی از هست نمیشود باید نتیجه گرفت، ولی از یک مجموعه هست همراه با یک یا چند باید میشود به طور منطقی بایدهای دیگر را نتیجه گرفت.
او میگوید امروز میخواهد فراتر برود: نه فقط بایدها را میشود بر واقعیتها مبتنی کرد، کار برعکس هم ممکن است. اگر دروندینی فرض کنیم احکامی را صد درصد میدانیم و هدف را هم میدانیم، میتوان دربارهٔ تئوریهای رقیب قضاوت کرد؛ مثلاً اگر شریعت راه عجیبی پیشنهاد کرده و نقشهای دیگر نشان میدهد راه ساده وجود ندارد، آن نقشه واقعیتهای بیشتری در خود دارد.
برای نمونه دو نظریهٔ فروید و یونگ را کنار هم میگذارد. فرض میکند، چنان که مشهور است، نتیجهٔ تئوری فروید نوعی آزادی جنسی باشد، هرچند به نظر خودش نمیشود از فروید چنین نتیجهای گرفت، و در مدل یونگ انسان باید فرایند فردانیت را برود و محدودیتهایی را تحمل کند. حسش این است که تئوری دوم معقولتر است، چون راهی که پیشنهاد میکند شباهتهایی به راههای شریعت دارد؛ میگوید همهٔ اینها فرض است و فقط میخواهد بگوید این کار شدنی است.
دوگانهٔ قدرت و زیبایی
او میگوید جلسهٔ پیش با ایدههایی از عرفان دربارهٔ اسماء الهی، یین و یانگ و نظریهٔ یونگ مقدماتی چید. خلاصهاش این است که مرد و زن در دوگانگی قدرت و زیبایی در دو قطب مخالفاند و عشق یعنی همین دو قطبی بودن: مرد عاشق جلوههای زیبایی میشود و زن عاشق جلوههای قدرت. به نظر او فکتهای تجربی این را در دنیای مدرن هم به روشنی تأیید میکنند.
او فکر میکند این بیشتر به طبیعت و فطرت برمیگردد تا شرایط اجتماعی؛ شرایط فرهنگی میتوانند اعوجاجی ایجاد کنند، ولی هرچه رابطه عمیقتر شود به حالت فطری میل میکند. به نظر او امروز خواستههای زنها پیش از ازدواج با بعد از ازدواجشان خیلی فرق میکند و این یکی از معضلات رابطهٔ زن و مرد است؛ به نظر میرسد زنها آنچه را برای زندگی پایدار لازم دارند تا حد زیادی پیش از رابطه اشتباه تشخیص میدهند.
آزمایش فکری در دوران باستان
او برای ساختن داستانی از احکام موقتاً شریعت اسلام را کنار میگذارد و فرض میکند در چین باستان است، هرچند ممکن است این فرض دربارهٔ چین باستان خیلی درست نباشد، و میخواهد خانوادهٔ پایدار با عشق پایدار و فرزندان خوب بسازد. فرض میکند همهٔ آدمها خوباند و قصد سوءاستفاده ندارند، چون معمولاً وقتی قانون میگذارند ذهن به سوءاستفاده میرود؛ مهم این است که چارچوب به آدمهای خوب کمک کند.
او میگوید کلیترین نتیجه این است که توصیههایی بکند یا قوانینی بگذارد که چیزهایی را که مربوط به قدرت هست به مرد انتقال بدهد؛ مثل یک جامعه دو نفری که حکومت دست مرده و زن باید حرفش را گوش بکند و قبول بکند. او میگوید نمیخواهد بگوید اینها سنتهای درستیان؛ میخواهد در فضایی روشنتر بحث کند و بعد به چیزهایی که در مسائل شریعت هست نزدیک شود.
در تصویر او یک موجود خیلی ضعیف را همراه با یک موجود خیلی قوی در کلبهای دوردست میفرستند، نه محاکم قانونی هست نه چیز دیگر؛ به دختر توصیه میشود هرچه از جنس قدرت است به مرد تفویض کند، حتی مالکیت قائل نباشد، با اعتماد به اینکه آن دو همدیگر را دوست دارند. در این صورت زن هیچ چارهای ندارد بهغیر از اینکه با زنانگی خودش در رابطه شرکت کند و به امنیتی برسد که نتیجهٔ رابطهٔ عاشقانه است، نه حفاظتی که از بیرون دارد. او فکر میکند این خیلی به فرهنگ سنتی اکثر جاهای دنیا نزدیک است.
آنچه زن به دست میآورد
او میگوید در دوران باستان زنده ماندن مسئلهٔ روزمره است و وقتی قدرت به مرد منتقل میشود، مرد مکلف میشود امرار معاش و امنیت را به عهده بگیرد؛ به نظر او این امتیاز بزرگی بود که زنها دریافت میکردند. در ظاهر به نظر میرسد تکامل جسمانی و روانی زن به مرحلهٔ مادر شدن وابسته است، و در دوران بارداری که زن آسیبپذیر است مرد باید امنیت و آسایش را جبران کند؛ با فرض اینکه آدمها خوباند و همدیگر را دوست دارند، این بدهبستان قدرت و زیبایی رابطه را تحکیم میکند.
او تأکید میکند که در یک شرایط ایدهآل و تا حدی خیالی صحبت میکند و نمیخواهد از اینها به عنوان فکت تجربی استفاده کند. حتی میتواند دوران باستان خیالی باشد، و نمیخواهد بگوید چون دوران باستان اینگونه بوده این چیزها خوباند.
از ساختار ایدهآل تا تبصرهها
او میگوید اگر در هر کار قانونگذاری بنا بر بدبینی باشد، ایدههای خیلی خوب و ساده ممکن است از همان اول رد شوند، مثل اسکناس که با اعتماد چاپ شد. ولی وقتی ساختار کلی را گذاشتید باید به سوءاستفادهها فکر کنید: اگر همه قدرت و اختیار، حتی امکان طلاق، به مرد داده شود، از کجا مطمئن شویم که علاقهمند است و بعد از مدتی یک زن زیباتر نبیند و این زن را از خانه بیرون نکند؟
حس او این است که مبنای شریعت اسلام شبیه همین ایدههای سنتی است، یعنی اهرمهای قدرت در اختیار مرد و سوق دادن زن به سمت ویژگیهای زنانه؛ ولی شریعت خوشبینانه نیست. به نظرش قوانین اجتماعی شریعت برای آدمهایی است که خیلیهایشان از نظر روانی ممکن است در سطح پایینی باشند، پس نمیشود به این راحتی به مرد اعتماد کرد.
او میگوید میشود آن ساختار ایدهآل را مبنا گرفت و بعضی قوانین شریعت را مثل تفسیرهایی دید که جلوی انحراف را میگیرند. مثلاً صداق: شرط سنگینی در ابتدا که نشان دهد مرد واقعاً میخواهد با این زن زندگی کند، چون بخش قابلتوجهی از اموالش را به زن منتقل میکند و اگر جدا شوند خودش هم زندگیاش از دست میرود. احساسش این است که صداق، همانطور که در روایات هم هست، شبیه این چیزی است که توصیف کرده است.
او میگوید مهریهٔ الان این فضا را ندارد: مرد به زن بدهکاره و عندالمطالبهست، و به نظر او مهریههای سنگین درست برعکس آن ساختار کلی نتیجه میدهد، چون زن میتواند هر لحظه مرد را ببرد زندان و قدرت دست زنه. حسش این است که این تغییرات خانوادهها را بیشتر به سمت فروپاشی میبرد.
خانواده، دادگاه و استقلال مالی
او میگوید شاید اصل اول در مسائل خانواده در شریعت این باشد که خانواده واحد مستقلی است که نباید از بیرون به راحتی در آن دخالت شود، ولی کاملاً بسته نیست و در شرایط حاد محاکم میتوانند دخالت کنند؛ شرع این منافذ را با اکراه و سختی باز میگذارد. میگوید در ایران با هیچ امضایی زن حق طلاق پیدا نمیکند، و قاضی که میگوید ما تابع شرع هستیم همان بازیهای سختگیری در طلاق را درمیآورد، حتی برای مرد.
به گفتهٔ او در شرع پیشبینی شده که اگر مردی همسرش را کتک بزند، مثلاً طوری که اثرش بماند (جزئیاتش را مطمئن نیست)، قابل بررسی و شکایت است، ولی همه با احتیاط است. در خود قرآن اولویت به نظر او با این است که حکمیِ خانوادگی مشکلات را حل کنند و اگر نشد زن و مرد به محاکم مراجعه کنند، هرچند حس کلیاش این است که از نظر روح شرع این کار مکروه است.
او میگوید در اسلام، برخلاف جوامع سنتی، زن استقلال مالی دارد. اموالش اموال مرد حساب نمیشود، صداق مال زن است، زن ارث میبرد و مرد هم صداق و نفقه را انجام میدهد.
مقایسه با دنیای مدرن
او میگوید تحولات مدرن این نوع تفویض قدرت به مرد را مردسالاری میدانند و فکر میکنند به تساوی حقوق رسیدهاند. حرف او این است که مردسالاری مدرن به معنای عمیقتری وجود دارد؛ دنیای سنتی را باید اسمش را پدرسالاری بگذاریم، ولی در دنیای مدرن ارزشهای مردانه ارزشهای مسلطان و ارزشهای زنانه ارزشمند نیستند، و زنها سوق داده شدهاند به سمت اینکه در همان دنیای مردانه زندگی کنند؛ مردسالاری واقعی این است که زنانگی زیر فشار باشد.
او میگوید این نتیجهٔ رئالیست بودن قانونگذاره که اکثریت مردم خیلی قابل اعتماد نیستند. به نظر او یک مهریه سنگین عندالمطالبه با حق طلاق را نمیشود با هم نگه داشت، چون زن میتواند فردا طلاق بگیرد و مهر خودش را بردارد و برود؛ و میگوید یکی دو مورد شنیده که از عندالمطالبه بودن اینجوری سوءاستفاده شده.
او میگوید هدف شریعت به نظرش خانوادههای پایدار و تربیت خوب فرزندان است. امیدوار نیست که حتی اجرای کامل و هوشمندانهٔ قوانین شریعت، حتی با حضور معصومین، همهٔ خانوادهها را گلستان کند؛ فقط حداقل در شرع جهتگیری به سمت خانوادههای سالم میبیند.
او روابط خانوادگی در دنیای مدرن را به حالت فاجعه میبیند. به نظر او میزان علاقهٔ زنها به بچهدار شدن شاخص خوبی برای راحتی زنها در یک جامعه است؛ جامعهای که، فرضاً، زنهایش دنبال حق سقطاند نشان میدهد زنانگی تحت فشار است. میگوید شاید وضعیت زن و خانواده در غرب به پایینترین سطح ممکن در طول تاریخ رسیده باشد.
تئوریهای رقیب، تعدد زوجات و پرسشها
او میگوید میشود تئوریهای پایه را همراه با بایدهایی گذاشت و سعی کنیم قوانین شریعت را از آنها به دست بیاوریم، مثل رقابت تئوریهای علمی. از حرفهایش نمیشود نتیجه گرفت مدل یین و یانگ یا جلال و جمال بهترین مدل ممکن است؛ فکر میکند به آنچه در شریعت دربارهٔ روابط خانوادگی آمده نزدیک میشود ولی نه اینکه همهٔ قوانین از آن استنتاج شود، و تا مدل رقیبی نیامده میتوان آن را محترم نگه داشت.
یکی از حاضران دربارهٔ اجازهٔ تعدد زوجات میپرسد. او میگوید به آن معنای متداول جواز تعدد زوجات به مرد را قبول ندارد؛ حسش این است که تعدد زوجات، همانطور که بعضی علما هم میگویند، مربوط به شرایط استثنایی و حاد مثل جنگ است و حالت کراهت دارد.
به گفتهٔ او جواز آن در ابتدای سورهٔ نساء حالت شرطی دارد و آیهای هم میگوید باید عدالت رعایت کنید و نمیتوانید. به نظر او لحن قرآن در کراهت موضوع واضح است و آن را، نه به اندازهٔ اکل میته ولی از همان جنس شرایط اضطراری، میداند که نباید وارد قوانین عام خانواده شود.
حاضری میپرسد آیا از این جلسه این حس پیدا نمیشود که قرار است مرد فقط در قطب جلال بماند و چیزی از جمال به او اضافه نشود. او پاسخ میدهد مردی که در رابطهٔ عاشقانه به کمال رسیده، با اینکه صلابت مردانه دارد، آنیما در درونش زندگی میکند و در رفتار ظاهریاش خود را نشان نمیدهد؛ مرد از درون زیبا میشود و عواطف و الهام هنری پیدا میکند، و عقلانیت زن به او منتقل میشود. کپی کردن رفتار زنانه توسط مردها و رفتار مردانه توسط زنها، که در غرب شده، به گفتهٔ او کمال روانی نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه