خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل را آغاز میکند و میگوید راحت نیست دربارهٔ مسائل زناشویی و حقوق زنان صحبت کند. با مثال نقشه از هست و باید میگوید، دربارهٔ زن و مرد و روابط زناشویی فرضهایی میچیند، و از آنها دربارهٔ صداق در شریعت میگوید. در پایان از مردسالاری در دنیای مدرن، تعدد زوجات و پرسشها صحبت میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ادامه بحث حقوق زنان و خطوط قرمز
بحث دربارهٔ حقوق زن و مرد با دشواریهایی همراه است: آدم احساس میکند خطوط قرمزی وجود دارد و نمیتواند بهراحتی دربارهٔ مسائل زناشویی صحبت کند. دستکم برای من این کار اصلاً آسان نیست. از سوی دیگر، ادبیات این بحث، از واژگان گرفته تا منابع، کم است و همین امر بیان دقیق مطلب را دشوار میکند. هرگاه پس از مقاومت زیاد احساس میکنم باید چنین حرفهایی بزنم، گاهی پشیمان میشوم؛ احساس میکنم حرفها خوب از کار درنیامده و نتوانستهام راحت بیانشان کنم. این بار نیز بهشدت چنین احساسی داشتم.
برای روشنکردن کاری که فکر میکنم قرار است انجام دهم، از همان مثال نقشه استفاده میکنم. فرض کنید بخواهم نقشهٔ دقیقی از یک فضای جغرافیایی ترسیم کنم، مقصد را تعیین کنم و معیاری، مانند کوتاهترین مسیر، برای انتخاب راه داشته باشم. با داشتن نقشه، هدف و معیار انتخاب، میتوانم روی نقشه استدلال کنم که با توجه به اطلاعات موجود، کدام راه بهترین است. این تصویری انتزاعی از کاری است که میخواهم بهعنوان بحثی در حاشیهٔ مسائل شریعت انجام دهم.
محدوده جغرافیایی و فکتهای زیربنایی
اگر بخواهم نشان دهم قوانین شریعت بهترین قوانینیاند که ما را به هدفی میرسانند، پیش از آن باید دو کار انجام دهم: واقعیتهای زیربنایی موضوع را بشناسم و هدف را مشخص کنم. مثلاً در اقتصاد باید مدلی داشته باشم که نشان دهد مسائل اقتصادی چه طبیعتی دارند، سازوکارهایشان چیست و چه راههایی پیش روی ماست. سپس با تعیین هدف و معیار بهینهسازی، میتوانم بهترین راه را نشان دهم.
حتی اگر شریعت را کنار بگذاریم، همین روش قابلتصور است. فرض کنید بخواهم راهی برای حل مشکلات اقتصادی کشور ارائه دهم؛ البته معلوم نیست اصلاً کشور ما مشکل اقتصادی دارد یا نه، چون به نظر میرسد بعضیها میگویند ندارد! اگر مشکلی وجود داشته باشد، با فرضهایی دربارهٔ اقتصاد و سازوکارهای آن، شناخت وضع فعلی و تعیین وضع مطلوب، میتوانم راهکاری برای رسیدن از اینجا به آن وضعیت پیشنهاد کنم؛ مثلاً در کوتاهترین زمان یا با کمترین هزینه.
این ادعا که از «هست» نمیتوان «باید» نتیجه گرفت، ممکن است کسی را به این تصور برساند که در بحث شریعت نمیشود، لازم نیست یا اصلاً معنا ندارد از واقعیتها آغاز کنیم. اما در مثال نقشه، با دانستن اینکه کجا هستم، فضای پیرامون چگونه است و به کجا میخواهم بروم، میتوانم نتیجه بگیرم باید از کدام مسیر حرکت کنم و جزئیات راه را نشان دهم. اصل فلسفیِ نتیجهنگرفتنِ باید از هست درست است؛ بااینحال، از مجموعهای از هستها بهاضافهٔ یک باید یا مجموعهای از بایدها، میتوان به معنای واقعی کلمه و بهطور منطقی بایدهای دیگری نتیجه گرفت.
ایمان به شریعت و بحث دروندینی
فرض کنید درک روشنی از شریعت دارم و به آن ایمان دارم. این مدل، هم در گفتوگو با کسانی که شریعت را قبول ندارند مفید است، چون میتوانم بکوشم نشان دهم با توجه به واقعیتها و اهداف، شریعت راه خوبی برای رسیدن به آن هدفهاست، و هم در بحث دروندینی کاربرد دارد. چنین روشی ممکن است درک عمیقتری از شریعت ایجاد کند و حتی ما را به نوعی اجتهاد برساند: با شناخت واقعیتها و مقصد، در جاهایی که روایتی وجود ندارد تصمیم بگیریم چه باید کرد.
ممکن است روایتها خطوط کلی مسیر را نشان داده باشند، اما دربارهٔ برخی شرایط یا جزئیات چیزی وجود نداشته یا به ما نرسیده باشد. اگر درک خوبی از واقعیتها و هدف پیدا کرده باشم، شاید بتوانم آن بخش را تکمیل کنم. میخواهم حتی قدری فراتر بروم: نهفقط میتوان به این معنا احکام و بایدها را بر واقعیتها مبتنی کرد، یا به قول دکتر سروش ارزشها را بر دانش بنا کرد، بلکه به نوعی راهِ عکس نیز ممکن است.
مجموعه بایدهای قطعی و هدف معلوم
در این قسمت، بحث را دروندینی فرض کنید: به قوانین شریعت ایمان کامل داریم و موقتاً فرض میکنیم بخشی از آن را دقیق میشناسیم. احتمال خطا در استخراج احکام را کنار بگذارید و فرض کنید صددرصد میدانیم این قوانین دربارهٔ زندگی زناشویی، اقتصاد یا موضوعی دیگر، عین قوانین خداوندند؛ نیز ایمان قطعی داریم که شریعت درست است. در نتیجه، مجموعهای از بایدهای صددرصد درست در اختیار داریم. فعلاً فرض کنید هدف را هم میدانیم، یا دستکم برداشت خوبی از اهداف شریعت داریم: اینکه میخواهد انسان، زوجین، خانواده یا کل جامعه را به کجا برساند.
اگر این بایدها و نتایج مطلوبشان معلوم باشند، میتوانم دربارهٔ نظریههای مختلفی که واقعیتهای یک زمینه را توصیف میکنند قضاوت کنم. در همان مثال نقشه، فرض کنید مقصد شهر خاصی است و راه نیز به ما گفته شده: به سمت شمال شرق برویم و هرگاه به کوهی رسیدیم، آن را از آن سمت دور بزنیم تا به شهر مطلوب برسیم. اکنون جغرافیدانهای مختلف نقشههایی در اختیارم میگذارند. میتوانم راهی را که شریعت نشان داده روی هر نقشه بررسی کنم و ببینم کدام نقشه با آن جواب میدهد. یا بپرسم اگر این نقشه درست باشد، با توجه به مقصد، بهترین راه کدام است.
راه ساده در برابر نقشه پیچیده شریعت
فرض کردهام همهٔ بایدها و نبایدها را دقیق میدانیم. اگر روی یک نقشه راهی بسیار ساده و کوتاه وجود داشته باشد، اما شریعت راهی پیچیده پیشنهاد کرده باشد، و نقشهٔ دیگری نشان دهد آن راه ساده اصلاً وجود ندارد و تنها همان راه پیچیده ممکن است، قضاوتم این خواهد بود که نظریهٔ دوم واقعیتهای بیشتری را در بر دارد. پس نهفقط میتوان به نوعی از هستها به بایدها رسید، بلکه با داشتن مجموعهای از بایدها نیز میتوان دربارهٔ اینکه کدام توصیف به واقعیت نزدیکتر است داوری کرد. اصل فلسفیِ نتیجهنگرفتنِ باید از گزارههای هست همچنان درست است؛ این گذار، با فرض وجود بایدهای واسطه و معیارهای بهینهسازی انجام میشود که ممکن است بسیار ساده و مورد توافق باشند.
برای مثال، دو نظریهٔ یونگ و فروید را در نظر بگیرید. فرض کنید در کتب مقدس هیچ نکتهای مستقیماً دربارهٔ روانکاوی، مراحل رشد انسان یا واقعیتهای روانیِ مطرح در این نظریهها نیامده باشد. این فرض درست نیست؛ میگویم حتی اگر آن را بپذیریم، باز میتوانیم چنین قضاوتی داشته باشیم. فرض کنید از نظریهٔ فروید، با افزودن مجموعهای از بایدهای ساده، بتوان نتیجهای گرفت. همهٔ این مثالها فرضیاند و فقط میخواهم امکان این کار را نشان دهم. برای قضاوت دقیق دربارهٔ فروید و یونگ باید روشن کنم استنتاجم بر کدام بایدهای پایه و کدام بخش نظریه استوار است.
تمثیل فروید و آزادی جنسی
فرض کنید، آنطور که مشهور است، از نظریهٔ فروید نتیجه بگیریم برای رسیدن به انسانی مطلوبتر باید به نوعی آزادی جنسی در روابط انسانی معتقد باشیم؛ مثلاً هرکس بتواند با هرکس رابطه داشته باشد. این مثال را فرضی در نظر بگیرید؛ چنین نتیجهای را نمیتوان از فروید گرفت. اگر فرضاً بتوان آن را از نظریهٔ او استخراج کرد، ولی در مدل یونگ انسان باید فرایند «فردنیت» را طی کند و محدودیتهایی از این نوع را تحمل کند، ممکن است از همان ابتدا، بدون اطلاع دقیق از معیارهای تجربی یا عقلی این دو نظریه، احساس کنم نظریهٔ دوم معقولتر است. این نظریه مانند نقشهای است که راه پیشنهادیاش برای پیشرفت انسان یا جامعه، به راههایی شباهت دارد که در شریعت دیدهام.
بنابراین، علاوه بر آنچه در مقدمهٔ جلسهٔ قبل گفتم، از جهان هستها میتوان با واسطهٔ بایدهای کلی و معیارهای بهینهسازی به بایدها رسید و راه عکس نیز ممکن است. شاید در زمینهای که خوب میشناسید و نظریههای مختلفی دربارهاش وجود دارد، بتوانید از قوانین شریعت دریابید کدام نظریهها احتمالاً به واقعیت نزدیکترند.
کاری که مقدماتش را در جلسهٔ قبل فراهم کردم این بود که از مجموعهای از گزارهها دربارهٔ زن و مرد و روابط زناشویی، به مدلی برسیم که با افزودن بایدهایی بتواند چیزی شبیه شریعت به دست دهد. در جلسهٔ قبل، مانند بحث آیهٔ «ظرف»، مقدمات را از ایدههای کلی عرفانی دربارهٔ اسماء الهی آغاز کردم؛ از آن ایدهها میتوان تبیینی دربارهٔ بهوجودآمدن زن و مرد و فایدهٔ رابطهٔ آنها گرفت.
شروع بدون کانتکست مذهبی
میتوانستم بحث را از آن مقدمات عرفانی آغاز نکنم و اصلاً چندان در زمینهٔ مذهبی پیش نبرم. مثلاً از نظریهٔ یونگ استفاده کنم، یا حتی از ایدههایی سادهتر و قدیمیتر که چندان جنبهٔ علمی ندارند؛ مانند دیدگاه چینیها دربارهٔ یین و یانگ، نحوهٔ درک زن و مرد و دوگانگی عالم. هم مفهوم یین و یانگ و هم نظریهٔ یونگ، به نوعی بیشتر تجربی و شهودیاند تا برخاسته از مبانی دقیق عرفانی. میتوانیم از نظریهای شروع کنیم، مقدماتی دربارهٔ زن و مرد و رابطهٔ آنها بچینیم و ببینیم نتایج آن چقدر با آنچه در شریعت میبینیم شباهت یا تفاوت دارند. بیان این بحث برای من دشوار است و در بعضی مواضع چیزهایی را نمیگویم.
از جلسهٔ قبل، همان دوگانگی کلی را مبنا قرار میدهم که میتوان مشابهش را در عرفان اسلامی، فرهنگ چینی یا نظریهٔ یونگ دید. زن و مرد در دوگانگی قدرت و زیبایی، به نوعی در دو قطب مخالفاند و هرکدام انگار بیشتر به یکی از این قطبها تعلق دارند. عشق نیز به این معناست که موجودِ متعلق به یک قطب، عاشق چیزی میشود که در قطب دیگر است.
جلوههای زیبایی و قدرت در عشق
مرد عاشق زیبایی و جلوههای آن میشود و زن عاشق جلوههای قدرت. به نظر من واقعیتهای تجربی خیلی واضح تأیید میکنند که در دنیای مدرن هم همچنان چنین اتفاقی میافتد. هرجا رابطهای عاشقانه وجود دارد، اساس آن به نوعی همان است که همیشه بوده و همیشه خواهد بود؛ این امر بیشتر به طبیعت، غرایز و فطرت انسان مربوط است تا شرایط اجتماعی.
البته شرایط اجتماعی و اقتصادی یا تعلیمات فرهنگی میتوانند اعوجاجهایی ایجاد کنند. فکر میکنم این اعوجاج ممکن است در معیارهای انتخاب همسر یا جرقههای اولیهٔ عشق ظاهر شود، اما اگر رابطه بخواهد عمیق شود و به عشقی پایدار و قوی برسد، نهایتاً به همان وضعیت فطری میل میکند. ممکن است مرد در آغاز، به دلایل فرهنگی، جلوههایی از قدرت را در زن ببیند و به او علاقهمند شود، چون اکنون به آن ویژگیها اهمیت زیادی داده میشود. اما با شروع زندگی، انگار کمکم منتظر است آن چیزی را در زن ببیند که واقعاً میخواهد تا رابطه عمیقتر شود؛ زن نیز همینطور است.
قبلاً در این جلسات، یا شاید در جلسات دانشگاه تهران، به تفاوت خواستههای زنان پیش و پس از ازدواج در دنیای مدرن اشاره کردهام. به نظر من این تفاوت، بهشدت یکی از معضلات کنونی رابطهٔ زن و مرد است. فعلاً به نظر میرسد دنیای مدرن تأثیر زیادی بر سلیقهٔ مرد نگذاشته و معیارهای زیبایی همچنان بیشتر برایش ملاکاند. اما زنان، پیش از ورود به رابطهٔ واقعی، انگار تا حدود زیادی در تشخیص آنچه برای زندگی عاشقانه و پایدار در کنار یک مرد نیاز دارند اشتباه میکنند. پس از ورود به رابطه، خیلی زود دلسرد میشوند، چون وقتی رابطه باید عمیق شود، آنچه را لازم داشتهاند نمیبینند.
تشخیص نادرست نیاز در رابطه
مسئله فقط این نیست که زنان درست یا نادرست تشخیص میدهند؛ فضای مدرن نیز اعوجاجی ایجاد کرده که چنین مشکلاتی پدید میآید. فعلاً فرض کلی را بپذیریم: این دوگانگی وجود دارد، مبنای عشق پسندیدنِ قطب دیگر است و رابطهٔ عاشقانهٔ عمیق و دائمی باعث کمال میشود. اکنون میخواهم موقعیتی فرضی بسازم و بکوشم احکامی به دست آورم که این رابطه را ایجاد و پایدار کنند.
فعلاً وارد بحث شریعت اسلام نمیشوم. تصور کنید بخواهم شریعت چین باستان را نتیجه بگیرم و ببینم فرمانها یا توصیههای اخلاقیِ چین و هند، که درکشان از رابطهٔ زن و مرد به آنچه گفتم شبیه به نظر میرسد، چقدر به این ایدهها نزدیکاند و میتوان آنها را از این ایدهها نتیجه گرفت. برای فاصلهگرفتن از تصورات دنیای مدرن، فرض کنید ۵۰۰۰ سال پیش در چین باستان زندگی میکنیم و تصورمان از زن و مرد، بر مبنای یین و یانگ، شبیه همین بحث است.
فرض دیگری هم میگذارم که شاید دربارهٔ چین باستان چندان درست نباشد: میخواهیم نهایت کوششمان را برای تشکیل خانوادههایی به کار ببریم که عشق در آنها پایدار باشد. در این فرض، میزان تولید خانواده و اهمیت اجتماعی آن چندان برایمان مهم نیست.
خانواده پایدار و تربیت فرزند
هدفمان تشکیل خانوادهای پایدار است که در آن عشق دوام داشته باشد و فرزندان خوبی در کانون گرمش پرورش پیدا کنند. موقتاً فرض کنید همهٔ افرادی که دربارهشان حرف میزنیم بسیار خوباند و هیچ آدم بدی وجود ندارد. در قانونگذاری، ذهن معمولاً فوراً به سراغ این میرود که کسی چگونه ممکن است از یک واژه یا اختیار سوءاستفاده کند. فعلاً این احتمال را کنار بگذارید: افراد قصد سوءاستفاده ندارند و با تمام وجود میکوشند توصیهها را همانطور که بیان شده اجرا کنند و به نتیجهٔ خوبی برسند.
اگر مثلاً قانونی دربارهٔ مهر میگذارم، از ابتدا فکر نکنید زنان چگونه میتوانند آن را به اجرا بگذارند و از آن سوءاستفاده کنند؛ یا اگر اختیاری به مرد میدهم، تصور نکنید آن را برای آزار همسرش به کار میبرد. بهترین افراد را در نظر بگیرید؛ اگر خودتان مرد یا زن هستید، فردِ همجنس خود را به خوبی خودتان تصور کنید. مهم این است که چارچوب پیشنهادی، با فرض همکاری و نبود سوءنیت، به ایجاد فضای مطلوب میان آنها کمک کند. پس در این موقعیت فرضیِ چین باستان، با همان ایدههای یین و یانگ، میخواهیم توصیههایی برای خانواده داشته باشیم.
دشواری زندگی در دوران باستان
فکر میکنم توصیههای قدیمی نیز شبیه چیزی بودهاند که توصیف میکنم. وقتی از دوران باستان حرف میزنم، دشواری زندگی هم در نظرم است. زندگی مانند امروز نیست که مثلاً کسی در کشورهای اروپایی کار نکند، بیمهٔ بیکاری بگیرد و زندگی کند. برای تصور این دشواری، گاهی گفتهام فرض کنید در غار زندگی میکنیم و باید هر روز به شکار ماموت برویم؛ فضای بیرون برای امرار معاش سخت است.
زندگی آسان در زمان اخیر، در بسیاری از جاها، و پیشتر در بعضی از شهرهای بزرگ، شاید برای عدهای خاص ممکن بوده است. امروز هم برای عدهای خاص دشوار نیست؛ بااینحال، ممکن است بسیاری از افراد در بسیاری از نقاط دنیا، برای امرار معاش، بهدستآوردن غذا و زندهماندن مشکل داشته باشند. هرچه در تاریخ عقب بروید، میبینید این وضعیت در ۵۰۰۰ یا ۱۰۰۰۰ سال پیش عمومیت داشته است. افراد بهراحتی زنده نمیماندند و حتی غذایشان را آسان به دست نمیآوردند. علاوه بر تهیهٔ غذا، باید امنیت استفاده از آن و حفظ محصول کشاورزی را تأمین میکردند تا مثلاً در زمستان گرسنه نمانند. حتی چند صد سال پیش نیز نه امرار معاش اینقدر ساده بود و نه ذخیرهسازی بهآسانی انجام میشد.
فعلاً این نکته، نکتهٔ مهم بحث من نیست؛ فقط آن دوران را با قدری دشواری تصور کنید. شاید در جایی به ارتباط دشواری زندگی با بعضی از حرفهایم اشاره کنم. اکنون با همان نظریههای کلی، توصیهها یا قوانینِ آن دوران فرضی را در نظر بگیریم.
توصیه و قانون برای پایداری عشق
میخواهم زوجی داشته باشم که رابطهٔ عاشقانه میانشان شکل بگیرد و پایدار بماند. کلیترین نتیجهای که از آن ایدهها میتوانم بگیرم این است که توصیهها یا قوانینی داشته باشیم که امور مربوط به قدرت را به مرد منتقل کنند. مثلاً به زن توصیه کنیم از آنچه مرد میگوید پیروی کند؛ مانند جامعهای دونفره که حکومتش در دست مرد است و او تعیین میکند چه کنند. زن نیز حرف او را گوش میکند و میپذیرد. البته مسئله فقط فرماندادن و اطاعت نیست؛ این یکی از جلوههای قدرت است.
وقتی به سنتهای بسیار قدیمی نگاه میکنیم، انگار با پذیرفتن ازدواج، خانواده دختر را به مرد میدادند؛ شاید در بعضی جاها زن واقعاً ملک شوهر میشد و به او تعلق پیدا میکرد. نمیخواهم در این تصویر زیادهروی کنم و ادعا نمیکنم این سنتها درستاند. به گذشته برگشتهایم تا در فضایی روشنتر بحث کنیم و به مسائل شریعت نزدیک شویم. ایدهٔ کلی این است که در ازدواج، زن انگار در اختیار مرد قرار میگیرد، قدرت در دست مرد است و میکوشیم اهرمهای قدرت را از دست زن بگیریم.
برای تصور این موقعیت، فرض کنید دختری در دوران باستان به عقد مردی درمیآید که در کلبهای بسیار دوردست زندگی میکند. دختر را همراه او میفرستیم و در این فرض، اصلاً محکمهٔ قانونی یا امکان دیگری وجود ندارد.
نابرابری جسمانی و قدرت مرد
مرد بسیار قدرتمند و قویهیکل است و دختر بسیار ضعیف؛ از نظر جسمانی هیچ توانایی مقابله با او ندارد. مانند این است که موجودی بسیار ضعیف را همراه موجودی بسیار قوی به کلبهای دوردست فرستاده باشیم. موافقت خانوادهها با ازدواج، در این تصویر، چنین معنایی دارد و هیچ اهرم قدرتی در اختیار دختر نیست.
اکنون به فرضِ خوببودن افراد برگردیم: دختر، مرد و کسانی که این قانون را میگذارند، همگی بسیار خوباند. در آغاز، قدرت زیاد مرد و زیبایی آن موجود ضعیف واقعاً باعث علاقهٔ شدید آنها به یکدیگر شده است. با فرض اینکه هر دو خوب و به هم علاقهمندند، مرد در قطب قدرت و زن در قطب زیبایی قرار دارد و پذیرفتهایم که دور از دیگران زندگی کنند.
چون افراد خوبیاند و توصیهها را میپذیرند، از نظر اخلاقی هم به دختر میگویم هرچه از جنس قدرت است به مرد تفویض کند؛ حتی برای خودش مالکیتی قائل نباشد، مانند بعضی سنتهای قدیمی. مالکیت نیز به نوعی از جنس قدرت است: چیزی دارم که میتوانم از آن استفاده کنم؛ مثلاً پول قابلتبدیل به قدرت و در نتیجه منبع قدرت است. فرض کنید تمام اموال دختر را هم در اختیار مرد گذاشتهام و با اعتماد به خوببودنشان و علاقهٔ متقابل، آنها را با هم فرستادهام. به دختر توصیه کردهام نفوذ کلام مرد را نیز رعایت کند و بگذارد قدرت کامل داشته باشد.
نقش زن در تحکیم رابطه
در این سناریوی قدیمی، اگر آن توصیهها را کرده باشیم، زن چه میتواند بکند تا زندگی را حفظ کند و به نتیجهٔ خوبی برساند؟ اگر قدرت را از او سلب کرده باشیم، چارهای جز رفتار زنانه ندارد. گویی با توصیههای اخلاقی یا قوانین، دستش را از اهرمهای قدرت کوتاه کردهایم؛ در نتیجه، باید با زنانگی خود در رابطه شرکت کند و از مهارتهای زنانهاش برای ایجاد و تقویت عاطفه و حفظ عواطف مثبت مرد نسبت به خودش استفاده کند.
زنان بهطور کلی بیش از مردان احساس ناامنی و خطر میکنند و این امر ربطی به ضعف جسمانیشان ندارد. در آن سناریو، دختری را با مردی بسیار قدرتمند به جایی دور فرستادهایم. چگونه میتواند امنیت پیدا کند، جز اینکه مطمئن باشد مرد بهشدت به او علاقهمند است و آسیبی نمیرساند، با آنکه از نظر جسمانی توان آسیبرساندن دارد؟ زن تلفنی هم در اختیار ندارد که در صورت مشکل به پلیس زنگ بزند و کسی از بیرون دخالت کند.
وقتی اختیارها و قدرت را به مرد دادهایم، زن خودبهخود چارهای جز رفتن تا انتهای قطب خودش ندارد: بهشدت زنانه رفتار کند و از اهرمهای احتمالی قدرت یا ویژگیهای مردانهای که در وجود هر دو هست صرفنظر کند. باید همهٔ توانش را برای عمیقترکردن رابطه و شدیدترکردن علاقه به کار ببرد و به امنیتی برسد که نتیجهٔ رابطهٔ عاشقانه است. این امنیت از حفاظت بیرونی به دست نمیآید. برای تحکیم رابطه، مثلاً اگر زیباست، میکوشد از نظر جسمانی، لحن صحبت و جنبههای دیگر همواره به صورتی زیبا باشد که مورد علاقهٔ مرد قرار بگیرد.
فکر میکنم این تصویر به فرهنگ سنتیِ بیشتر نقاط دنیا بسیار نزدیک است. توصیههای اخلاقی چینی، هندی و جاهای دیگر، و نیز قوانینشان، شبیه این تصویرند؛ حتی اگر زوج نخواهد در کلبه زندگی کند. به نظر میرسد ایدههای بسیار قدیمی شرایط را طوری میچینند که زنان هرچه بیشتر به رفتارهای زنانه و مردان در این رابطه به وضعیت مردانه برسند.
زن در مقابل چه به دست میآورد؟ فکر میکنم در تمام ایدههای باستانی، امرار معاش اهمیت دارد؛ همان نکتهٔ دشواری زندگی که گفتم. در آن دوران، زندهماندن مسئلهای مهم و روزمره است: تهیهٔ غذا و تأمین امنیت جانی. وقتی با توصیههای اخلاقی و قانونی قدرت را به مرد منتقل میکردند، در مقابل این تکلیف را بر عهدهاش میگذاشتند که همهٔ این امور را تأمین کند؛ خواه هر روز به شکار ماموت برود، خواه برای ماهیگیری به دریا برود.
از زندگی مبتنی بر شکار، مدت بسیار زیادی فاصله نگرفتهایم. امروز هم کموبیش خانوادههایی در دنیا چنین زندگی میکنند، هرچند نه به اندازهٔ گذشته. در گذشته نگهداری ماهی دشوار بود؛ راههای گوناگونی برای نگهداری طولانیتر آن وجود داشت، اما این کار بهزحمت انجام میشد.
اقتصاد معیشت مرد در قدیم
تا جایی که ممکن بود، مرد واقعاً هر روز سوار قایق میشد، به دریا میرفت و برمیگشت. زندگی به این صورت نبود که دورههای کاری مشخص داشته باشند. اگر زن قرار بود به آن شکل در رابطهٔ دونفره شرکت کند، واگذاری وظیفهٔ امرار معاش در شرایط سخت به مرد و برداشتن آن از دوش زن، امتیاز بسیار بزرگی برای او بود.
از سوی دیگر، تکلیف کارهای سخت به مرد نیز او را به سوی عملکردهای مردانه سوق میدهد. شکار و حفظ امنیت خانواده، حرکت به سوی قطب مردانه است؛ زن هم تا جای ممکن ناگزیر به رفتارهای زنانه میرود. نخستین چیزی که در این وضعیت به دست میآورد، تأمین زندهماندنش در شرایط سخت است.
نکتهٔ دیگری هم هست که کماهمیتتر از این نیست: به نظر میرسد تکامل جسمانی و روانی زن وابستگی زیادی به مادرشدن دارد. دستکم در ظاهر، مرد با رسیدن به بلوغ دیگر از نظر جسمانی مرحلهای برای طیکردن ندارد؛ در نوجوانی و جوانی انگار به بیشترین رشد قد و هیکل و به کمال جسمانی میرسد. فعلاً همین ظاهر را در نظر میگیرم.
بارداری و تکامل زن
در زن، مرحلهٔ بارداری وجود دارد و تا آن را طی نکند، انگار حتی از نظر جسمانی نیز به شرایط نهایی خود نمیرسد. از نظر روانی هم بهوضوح مادرشدن قدم بزرگی در تکامل زنان است. دستکم فکر میکنم تفاوت زنی که مادر شده با زنی که مادر نشده را از فاصلهای دور نیز میتوان تشخیص داد. رفتار زنانِ مادرشده، حسن و لطافتی پیدا میکند که در کسی که مادر نشده وجود ندارد، یا باید بسیار تلاش کند تا آن حالات را در خود ایجاد کند.
علاوه بر معافشدنِ زن از امرار معاش و واگذاری کارهای دشوار به مرد، حفظ امنیت و تهیهٔ محل امن زندگی نیز در آن تصویر باستانی بر عهدهٔ مرد است. قطعاً استثنا وجود دارد و من از وضعیتی ایدهآل و قدری خیالی صحبت میکنم. قرار نیست این مثال را بهعنوان واقعیت تجربی به کار ببرم تا لازم باشد واقعی باشد؛ حتی میتوانم دوران باستانی کاملاً تخیلی در نظر بگیرم. فقط میخواهم نظریه را توضیح دهم. نمیخواهم از اینکه گذشته چنین بوده، خوب یا بد بودن این امور را نتیجه بگیرم یا شاهدی به نفع نظریه بسازم. مثال برای تقریب به ذهن است و میتواند کاملاً خیالی باشد، هرچند به نظر میرسد به شرایط دوران باستان نزدیک است.
نیاز به مراقبت در دوران بارداری
وظایف مردانهای که مرد بر عهده گرفته، برای زن این نتیجه را دارد که حیاتش ادامه پیدا میکند و آرامش و امنیتِ لازم برای بارداری را احساس میکند. در نتیجه، آن حسِ مربوط به باردارشدن در او وجود دارد و میتواند مادر شود. زن در دوران بارداری به اوج ضعف میرسد؛ حتی اگر از نظر جسمانی بهطور غیرعادی قوی باشد، در بارداری بهشدت دچار ضعف و سستی، نیاز به مراقبت و احساس ناامنی میشود. مرد باید به نوعی اینها را جبران کند تا دوران بارداری بگذرد.
پس از تولد بچه نیز، به دلیل آسیبپذیری او، این احساس آسیبپذیری ادامه دارد. دورهٔ بارداری و بچهدارشدن ممکن است چند بار تکرار شود و سالها طول بکشد. در تمام این مدت، وظیفهٔ مرد تأمین امنیت و آسایش است. بنابراین، زن از نظر زیستی از قدرتی که در اختیار مرد قرار گرفته فایدهای میبرد.
ژرفتر شدن رابطه در وضع ایدهآل
با فرض اینکه این افراد خوباند و از ابتدا همدیگر را دوست داشتهاند، این بدهبستان قدرت و زیبایی بهشدت رابطه را تحکیم میکند. خللی ایجاد نمیشود؛ انگار هرچه این دادوستد در جهت درست ادامه یابد، رابطه قویتر میشود. بهطور مداوم چیزی از قدرت مرد به زن و چیزی از زیبایی زن به مرد میرسد؛ دوگانهٔ یین و یانگ یکدیگر را تقویت میکنند و رابطهٔ عاشقانه نیز تقویت میشود.
اینکه زن چیزی از زیبایی به مرد میرساند، فقط به معنای زیبایی جسمانی و آرایش نیست. بحث امنیت، مرا به یاد دوگانگیای میاندازد که یونگ میان «کیرینگ» و «نرسینگ» قائل است. «کیرینگ» رفتارهایی است که مرد برای حفظ امنیت و آرامش خانواده انجام میدهد و در نقطهٔ مقابلش «نرسینگ» قرار دارد که زن انجام میدهد. زن نیز بهطور غریزی رفتارهایی شبیه «کیرینگ»، اما در سطحی دیگر دارد؛ سخنم فقط دربارهٔ مراقبت از کودکان نیست.
شاید بتوان «کیرینگ» را محافظت و «نرسینگ» را مراقبت ترجمه کرد؛ هرچند شاید تفاوت این دو واژهٔ فارسی به اندازهٔ تفاوت آن دو اصطلاح نباشد. زن فعالیتهایی با حالت مراقبت انجام میدهد که در مقابل «کیرینگ» قرار میگیرند. اگر این روابط در جای درست خود قرار بگیرند، مرتب عمیقتر میشوند و اوضاع بسیار خوب باقی میماند.
در این مثال فرض کردیم افراد خوباند، سوءاستفاده نمیکنند و همهچیز خوب پیش میرود. حتی فرض کردم تمام اموال زن را به مرد بدهیم و زن هیچ مال یا اهرم قانونی نداشته باشد. فقط در این فضای خیالی میخواهیم درک کنیم چرا قوانین و سنتها به چنین تصویری نزدیک بودهاند؛ اگر هم نبودهاند، باز فرض میکنیم چنین وضعی چه فایدهای برای رابطه داشته یا میتواند داشته باشد. حرفم این است که بد نیست با توصیههای اخلاقی یا قوانین، اهرمهای قدرت را به سوی مرد ببریم و در عین حال او را به عملکردهای مردانه موظف کنیم. نتیجه این میشود که زن نیز چارهای جز رفتن به سوی قطب خود ندارد. با این نظریه، به نظر میرسد اوضاع بهتر میشود و بدتر نمیشود؛ البته با فرض اینکه قصد سوءاستفاده ندارند.
اما برای واقعبینبودن، نخستین نکته این است که در وضع قوانین نمیتوان خیلی خوشبین بود. فکر میکنم هنگام نوشتن اصول قانون، فرض اولیهام این است که مردم میخواهند خوب رفتار کنند و میپرسم رابطهها و قوانین چگونه باشند بهتر است. مثلاً در بررسی اصول اقتصاد و پایههای قوانین، موقتاً فرض میکنم افراد میخواهند امرار معاش کنند و تقلبی در کار نیست. نباید از ابتدا مدام به این اعتراض برگردیم که اگر چکی به دست مردم دادیم و پرداخت نشد، چه میشود، و با آن کل بحث را زیر سؤال ببریم.
تمثیل اسکناس و اعتماد
فکر میکنم هنگام نخستین چاپ اسکناس نیز چنین مسئلهای وجود داشته است. برگهای کاغذ به دست مردم میدهیم و میگوییم ارزش دارد. پیشتر سکه ضرب میشد؛ سکه مثلاً از طلا بود و انگار ارزش خودش را داشت و ارزشش به یک معنا قراردادی نبود. البته ارزش طلا و نقره نیز در سطحی ممکن است قراردادی محسوب شود، اما انگار قراردادی است که همهٔ مردم دنیا پذیرفتهاند.
برای من جالب است که چرا طلا مورد توافق بینالمللی بوده و هست و انگار خواهد بود. بخش قراردادیِ ارزش مسکوکات برایم جذاب است. مسئله صرفاً کمیابی نیست؛ چیزهای کمیابتر از طلا بودهاند و هستند و خود طلا اتفاقاً عنصر بسیار کمیابی نیست که بتوان اینهمه سکه از آن ضرب کرد. حتی در خود ایران چند هزار تن سکه وجود دارد. اکسیدنشدن هم بهتنهایی پاسخ نیست. یکی از ویژگیهای طلا این است که تا حدی فسادناپذیر است، اما عسل هم مدت زیادی میماند. آیا هیچوقت مردم به این فکر نکردهاند که عسل برای این کار مناسب است؟ مایع هم هست و میتوان آن را به دلخواه به بخشهای بسیار کوچک تقسیم کرد، درحالیکه مسکوکات را نمیتوان نصف کرد. ویژگیای در طلا پیدا نمیکنید که بگویید از آن جهت بینظیر است؛ فلزهای خوب دیگری هم وجود داشتهاند.
احساس من این است که موضوعی روانی در میان است: طلا انگار کشش و جاذبهای داشته که برای همه جذاب بوده است. نمیدانم به درخشندگی یا زردبودنش مربوط است یا به چه چیز دیگری. در هر صورت، ارزش آن سکهها هم در سطحی از یک قرارداد، شاید قراردادی عمیقتر، میآید.
در مورد اسکناس، مسئلهٔ بدبینی به قوانین یا روشهای اقتصادی روشنتر است. فرض کنید دولتی برای نخستین بار اسکناس چاپ کند و بگوید این برگه به اندازهٔ مقدار معینی سکه ارزش دارد. چگونه اعتماد میکنید؟ حتی لزوماً دولتهای سیاسی چاپکننده نبودهاند؛ ممکن است تجارتخانهای اوراق بهادار منتشر کند و آن اوراق به جای پول مبادله شود. اگر از ابتدا بدبین باشیم، میگوییم تقلب در اینجا بسیار آسان است. معنای ارزش نوشتهشده روی برگه این است که اگر آن را برگردانید، به همان اندازه به شما سکهٔ طلا میدهند.
فکر میکنم روی پوند هم چنین چیزی نوشته میشد که اگر کسی برگه را تحویل دهد، ملکه مقدار معینی سکه به او میدهد؛ مطمئن نیستم هنوز نوشته شده یا نه، ولی تا زمانی عین چنین جملهای را مینوشتند. مردم بر پایهٔ اعتماد به ملکه، اسکناس را بهعنوان پول رایج کشور پذیرفته بودند؛ پادشاهی انگلستان اعتبار خود را پشت آن گذاشته بود.
حرفم این است که اگر در هر قانونگذاری اساس کار بدبینی باشد، ممکن است ایدههای بسیار ساده و کارآمد از ابتدا رد شوند. اگر بدبینی مبنا نباشد، میتوان ابتدا در فضایی خوشبینانه ساختار و قوانین کلی را گذاشت و سپس بررسی کرد افرادِ نهچندان خوب چگونه ممکن است سوءاستفاده کنند و چگونه میتوان آن را جبران کرد. شاید راه بهتر قانونگذاری این باشد که از ابتدا گرفتار وسواسِ بدبودن افراد و امکان سوءاستفاده نباشیم.
دقت واژهها در قانوننویسی
در مرحلههای بعد، اگر بناست قانون نوشته شود، باید به تکتک واژهها و روشنی عبارتها دقت کرد، چون افراد ممکن است از عبارتی که نوشتهایم حتی برداشتی انحرافی داشته باشند. من نیز ایدهٔ کلی دوگانگی زن و مرد را گرفتم و کوشیدم در فضایی ایدهآل، با فرضِ خوببودن افراد و اوضاع، چنین ساختاری را در دوران باستان تصور کنم. اما پس از گذاشتن ساختار کلی، حتماً باید به سراغ جلوگیری از سوءاستفاده رفت.
اگر همهٔ قدرت و اختیار را به مرد بدهم، چگونه مطمئن شوم مردی که با این دختر ازدواج میکند واقعاً به او علاقهمند است؟ اگر بعداً علاقهاش را از دست بدهد، چه میشود؟ در آن تصویر باستانی، زن نمیتواند بهآسانی از رابطه خارج شود. ممکن است طلاق را مانند بعضی سنتها اصلاً مجاز ندانیم و بگوییم دو نفر باید تا آخر با هم زندگی کنند. یا امکان طلاق را بپذیریم، اما طبق همان ایدهٔ کلی، این قدرت را هم به مرد بدهیم و زن را در وضعیتی محدود کنیم که تحت تسلط قرار دارد. وگرنه شاید زن در روزهای اول، یا هنگام فشاری که برخلاف میلش است، یا با درخواست نامطلوب مرد، فوراً زندگی را ترک کند.
فرض کنید مانند بیشتر سنتهای قدیمی، زن اصلاً امکان خروج از زندگی را ندارد و این قدرت را هم به مرد دادهایم. چه اطمینانی هست که مرد، حتی اگر ابتدا این زن را دوست داشته، پس از مدتی زن زیباتری نبیند، همسرش را از خانه بیرون نکند و سراغ فرد دیگری نرود؟
از ایده کلی تا جزئیات قانون
بنابراین، تبدیل ساختار کلیِ حاصل از یک ایده و مفروضات ساده به قوانینی که مشکل اجرایی زیادی نداشته باشند، جزئیات فراوانی پیدا میکند. حس کلیام را میگویم: فکر میکنم مبنای شریعت اسلام، شبیه همان ایدههای سنتی و تصویری است که توصیف کردم؛ اختیارها و اهرمهای قدرت در دست مرد قرار بگیرند، زن به سوی ویژگیهای زنانه سوق داده شود و رابطه به این شکل پدید آید.
اما احساس میکنم شریعت اسلام خوشبینانه نیست و فرض نمیکند همهٔ زنها و مردهایی که قوانین برایشان بیان میشود بسیار خوباند. به نظرم این قوانین اجتماعی برای افرادی است که بسیاری از آنها ممکن است از نظر روانی در سطح بسیار پایینی باشند. نمیتوان به آن سادگی اعتماد کرد، زن را به مرد داد و گفت هر کاری میخواهی با او بکن.
در بعضی سنتهای قدیمی واقعاً چنین حالتی وجود دارد. در کتابهای مربوط به فرهنگ هندی، توصیههایی دیدهام که زن هنگام رابطهٔ زناشویی، برای بیشتر بههیجانآوردن مرد، جملههایی تحریککننده بگوید و خود را کاملاً در اختیار او نشان دهد. ابتدا تعبیری از این جنس به ذهنم میآید که حتی اگر میخواهی مرا بکش؛ فکر میکنم شاید بد به یادم مانده و مضمونش این بوده که هر کاری میخواهی بکن، فقط مرا نکش و بگذار زنده بمانم. فکر میکنم چنین توصیهای به زنان میشد.
فرض این توصیهها آن است که مرد زن را دوست دارد و قصد کشتن یا زدن او را ندارد؛ هرچه زن بیشتر خودش را در آغوش او رها کند، مرد بیشتر خوشش میآید. فلسفهٔ آن حرفها انگار این است که اگر زن بیشتر احساسِ دراختیاربودن و تعلقداشتن را در مرد ایجاد کند، عشق بیشتری در او پدید میآید و آسیبی به زن نمیرسد؛ بلکه به نوعی حفاظت میشود و اوضاع بهتر میشود.
اما آیا واقعاً میتوان در قوانین شریعت گفت مرد هر کاری میخواهد انجام دهد و برای زن راهی باقی نگذاشت؟ اگر مرد بعداً دچار آشفتگی شود، به زن امکان طلاق هم نداده باشیم و زن موظف باشد هرچه او میگوید گوش کند، چه میشود؟ ممکن است این فرد ابتدا خوب بوده و بعد بد یا دچار اختلال شده باشد. پس بعد از تعیین ساختار کلی باید تبصرههایی گذاشت تا دو طرف، یا هرکس زیر پوشش قانون است، نتوانند سوءاستفاده کنند و ناگهان به هدفی کاملاً برخلاف هدف مورد نظر برسند.
فکر میکنم ایدهٔ خوبی است که آن ساختار کلیِ ایدهآل را بر پایهٔ نظریهها مبنا قرار دهیم و بعضی قوانین شریعت را مانند تبصرههایی ببینیم که از منحرفشدن ساختار از اهدافش جلوگیری میکنند. مثلاً قانون مهر؛ ترجیح میدهم اینجا «صداق» بگویم تا با مهری که در جامعهٔ ما متداول شده اشتباه نشود. از کجا بفهمم مرد واقعاً قصد زندگی با این زن را دارد؟
شرط سنگین برای ورود به ازدواج
بدون استفادهٔ مستقیم از اصطلاحات شریعت، فرض کنید مردی میخواهد با زنی ازدواج کند و من در آغاز شرطی سنگین میگذارم تا به نوعی مطمئن شوم واقعاً علاقهمند است و میخواهد با این زن زندگی کند؛ قصدش این نیست که موقتاً او را ببرد و پس از مدتی جدا شود.
مثلاً نخستین چیزی که به ذهنم میرسد این است که بگویم مرد همهٔ اموالش را به زن یا خانوادهٔ او ببخشد؛ البته بهجز خانه، وسایل کار و مانند اینها. فرض کنید تمکنش آنقدر بالا باشد که بگویم آنچه به دست آورده را به خانوادهٔ همسر ببخشد تا اجازه دهند زن را همراه خود ببرد. احساس میکنم کسی که سالها کار کرده و چیزی به دست آورده، با از دستدادنش قدرت زیادی را از دست میدهد و انگار برای بهدستآوردن رابطه هزینهٔ زیادی پرداخته است.
این شرط نشان میدهد واقعاً میخواهد زندگی کند، چون با جدایی انگار همهچیزش را از دست داده است: تا وقتی این زن با من است زندگیام را دارم و اگر برود چیزی ندارم. حتی میتوان قوانینی گذاشت که پس از ازدواج نیز بخشی از آنچه به دست میآورد متعلق به زن باشد. نباید از نظر اقتصادی همهچیز در دست مرد باشد و زن واقعاً چیزی نداشته باشد، بهطوریکه مرد بتواند هر لحظه او را از خانه بیرون کند و فرد دیگری بیاورد. این قانون هم بهدستآوردن زن را در آغاز دشوار میکند و هم از دستدادنش را سخت.
در ساختار اولیه هنوز از رابطهای عاشقانه و خوب حرف میزدیم و فرضمان خوببودن افراد بود: زن با رضایت قدرت را به مرد تفویض میکرد. با ورود به این تفصیلها، دیگر احتمالهای بد را هم در نظر میگیریم.
تفسیر بدبینانه و سوءاستفاده
احتمال میدهیم مرد قصد سوءاستفاده داشته باشد و میخواهیم جلو آن را بگیریم. احساسم این است که آنچه در روایات آمده، به چیزی که توصیف کردم شبیه است: مرد، متناسب با دارایی و سطح زندگیاش، باید کاری بزرگ انجام دهد. نه لزوماً همهٔ اموالش، بلکه بخش قابلملاحظهای از آنها را به زن منتقل کند تا زندگی آغاز شود.
این کار، آنطور که در روایات تعبیر شده، نشاندهندهٔ صداقت مرد و قصد واقعی او برای زندگی با زن است. صرفاً نمیگوید به دختر شما بسیار علاقهمند شدهام و رایگان او را بدهید تا به کلبهای دوردست ببرم؛ طبق قوانین اجتماعی، میکوشد صداقتش را با بخشیدن اموال به زن نشان دهد. اولاً این عملکردِ خواستهشده باز هم مردانه است و از چارچوب نظریهٔ کلی خارج نمیشود. ثانیاً اگر آن بخشش واقعاً برای مرد سنگین باشد، نشان میدهد میخواهد زندگی کند. حتی آنچه بخشیده ممکن است چیزهای بسیار مهمی، مانند وسایل کارش، باشد؛ در این صورت، با طلاقدادن زن، زندگی خودش هم به هم میریزد. انگار این قرارداد به نوعی اطمینان میدهد که مرد واقعاً برای زندگی آمده و قصدش جدی است.
صداق به مثابه هدیه بزرگ
به نظر من آنچه اکنون به مهریه تبدیل شده، اصلاً این فضا را ندارد. پیش از مسئلهٔ بهاجراگذاشتن مهریه، مبلغ آن بهشدت حالت فانتزی داشت و خود مردم میگفتند چه کسی داده و چه کسی گرفته است. اگر قرار نبود داده یا گرفته شود، تعیین مثلاً ۵۰۰ سکه چه فایدهای داشت و چه نسبتی با صداق پیدا میکرد؟ در آن تصویر، مرد در آغاز بخش بزرگی از اموالش را مانند هدیهای جدا میکند و در اختیار زن میگذارد؛ مثلاً خانه و وسایل کارش را میدهد.
طبیعتاً زن اینها را برنمیداشت بفروشد، چون ازدواج را برای زندگی پذیرفته بود و میخواست در همان خانه زندگی کند؛ وسایل کار هم برای گذران آن زندگی لازم بود. این واگذاری جلوی دروغگفتن یا قصد دیگری داشتنِ مرد را میگرفت. اموال، شرعاً و قانوناً متعلق به زن میشدند، اما او اجازهٔ استفاده میداد و خانه و ابزار همچنان در اختیار زندگی مشترک بودند. مثلاً خانه، وسایل کار و اسب را مال زن میدانستند و اگر سند رسمی وجود داشت، باید به نام او میکردند. زن اسب را نمیفروخت و مرد با همان ابزار کار میکرد. این، به نوعی تهدیدی بود که اگر مرد نخواهد زندگی کند، آن اموال را از دست بدهد و زندگی خودش نیز دچار مشکل شود.
اکنون وقتی مهری تعیین میکنند، استدلالشان این است که صداق وعده نیست؛ به محض انعقاد عقد، مثلاً آن ۵۰۰ سکه متعلق به زن است و اگر نمیگیرد، خودش نمیگیرد. من اصلاً نمیفهمم مردی که ۵۰۰ سکه ندارد، چگونه میتواند قانوناً آن را مهر کند؛ مانند این است که چکی بابت پولی که ندارم به کسی بدهم. فعلاً فرض کنید اشکال قانونی ندارد. استدلال شرعی این است که با جاریشدن عقد، مرد ۵۰۰ سکه به زن بدهکار میشود و مثل هر بدهی دیگر، چون زمانی برایش تعیین نشده، عندالمطالبه است؛ زن هر لحظه بخواهد میتواند سکههایش را مطالبه کند.
حتی به جای ۵۰۰ سکه، مثلاً ۱۳۰۰ و چند سکه تعیین میکنند و عدد را از تاریخ تولد میگیرند. با این وضع، کسانی که ۱۳۰۰ و چند سکه مهریه کردهاند، اکنون بیش از یک میلیارد بدهکارند. چند نفر در این کشور میتوانند یک میلیارد بدهی بدهند؟ به نظرم وضعیت بسیار عجیبی است. وقتی مرد با چنین بدهی وارد زندگی میشود و ریشش گروِ زن است، فکر میکنم جای قطبها برعکس میشود: زن در قطب قدرت قرار میگیرد و انگار مرد باید آن موجود زیبایی بشود که زن از دستش «خیلی نارنیه».
فکر میکنم این مهریهٔ سنگین درست برخلاف ساختار کلی نتیجه میدهد. زن میتواند هر لحظه تماس بگیرد تا مرد را به زندان ببرند؛ معلوم است که قدرت در دست زن قرار گرفته است. استدلالهای شرعی این تغییر را گفتم: عندالمطالبهبودن و مانند آن. آن استدلالها درستاند، اما باید به نتیجه نیز فکر میکردند؛ وقتی مهریه به این شکل درآمده، چنین تغییراتی اهداف را به هم میریزد. احساس من این است که خانوادهها با این تغییر قوانین تثبیت نشدهاند و بیشتر به سوی فروپاشی میروند.
فروپاشی جایگاه صداق در عمل
جایگاهی که قرار بود زن و مرد داشته باشند نیز دیگر آن حالت را ندارد. فکر میکنم معنای صداق این بود که مرد بخش عمدهای از اموالش را بدهد تا معلوم باشد با تمام وجود وارد زندگی میشود و به چیز دیگری فکر نمیکند. آن را با حرکتی از جنس عملکرد مردانه نشان میدهد: همانگونه که در قرآن میگوید «به ما انفهومه عنوالهم»، از توان خود استفاده کرده، مالی فراهم آورده و آن را در مالکیت زن قرار میدهد. فکر میکنم این یکی از نکاتی است که برای آغاز زندگی در شرع در نظر گرفته شده است.
خوبی این قانون، علاوه بر توضیحهایی که دادم، این است که اگر هر دو فرد خوب باشند و قصد بدی نداشته باشند، انگار هیچ اتفاقی نیفتاده و فشاری بر کسی نیاوردهایم. احساس من این است که صداق چیزی موجود است که داده میشود؛ مرد شتر، اسب، خانه یا وسایل کار دارد و آنها را به همسرش میبخشد. اگر زن قصد سوءاستفاده نداشته باشد، برای زندگی خانوادگی تفاوتی نمیکند مال به نام چه کسی باشد.
هنگام افزودن تبصره باید مراقب باشم در شرایطی که افراد خوباند اختلال ایجاد نکنم و فقط جلوی احتمالهای بد را بگیرم. گاهی تبصرهها ممکن است خودشان کل اهداف ساختار را به هم بریزند؛ مثلاً به نظر من تبصرههایی که اکنون مهریه در ایران پیدا کرده، میتوانند چنین اثری داشته باشند. عملکردی که قانون صداق از مرد میخواهد کاملاً مردانه است و اگر هر دو خوب باشند، زندگیشان مختل نمیشود.
سطح بالای اعتماد و بینیازی از ضمانت
فرض کنید دو فرد از نظر روانی در سطح بالاییاند و میفهمند هر دو صادقاند؛ در آن صورت انگار اصلاً به چنین ضمانتهایی نیاز نداشتند. برایشان فرقی نمیکند اموال به نام مرد باشد یا زن. مرد حتی از بخشیدن آنها لذت میبرد و زن نیز اختلالی ایجاد نمیکند.
به نظر من این قانون تبصرهای در آن ساختار کلی است: وقتی قدرت زیادی به مرد دادهایم، قدری دستوپایش بسته باشد، واقعاً اهل زندگی باشد و قصد نداشته باشد موقتاً کاری کند و برود. میخواهیم بیشتر افراد را به زندگی طولانیمدت با یکدیگر سوق دهیم. در آن تصویر، حق طلاق نیز به مرد داده شده و این اهرم از زن گرفته شده است؛ در کنار آن، تبصرههایی برای شرایط خاص وجود دارد.
شاید نخستین اصلی که برای مسائل خانوادگی در شریعت بگذاریم این باشد که خانواده واحدی مستقل و شایستهٔ ارزش و احترام است. به نظر من این از مهمترین نکات در احکام خانواده است. نباید با قوانینی اجازه دهیم جامعه بهراحتی از بیرون مرتب در آن دخالت کند. خانواده تا حدود زیادی به روی جامعه بسته است، اما فقط تا حدودی، نه کاملاً. ممکن است هر لحظه شرایط حادی پدید آید که ادامهٔ زندگی زن با این مرد ممکن یا به صلاح نباشد.
دخالت محاکم در شرایط خاص
مرد ممکن است تعادل روانیاش را از دست بدهد، دچار مشکلاتی شود، عاشق زن دیگری شود یا به همسرش بیتوجه باشد. باید راهی باقی بگذاریم تا در شرایط خاص، محاکم قضایی بتوانند دخالت کنند. به نظر من نکتهٔ شرع این است که این منافذ دخالت بیرونی وجود دارند، اما ورود از آنها با اکراه و سختی همراه است. فکر میکنم سنت برآمده از شرع این است که اگر زن درخواست طلاق کند، بهراحتی طلاق داده نمیشود؛ زمان را طولانی میکنند و میکوشند ببینند میتوان زندگی را اصلاح کرد یا نه.
در مورد قانون ایران، حرفم این است که موضوع حق طلاق را جدی نگیرید. زن با هیچ امضایی حق طلاق پیدا نمیکند. حتی اگر ظاهر قوانین چنین امکانی را نشان دهد، در پایان قاضی باید حکم بدهد. قاضی، با این استدلال که تابع شرع است، همان سختگیریهای طلاق را اعمال میکند.
زن نمیتواند صرفاً به دادگاه برود، برگهٔ امضا را نشان دهد، بگوید میخواهم شوهرم را طلاق بدهم و قاضی هم فوراً طلاق را جاری کند. حتی وقتی مرد میخواهد طلاق بدهد، او را معطل میکنند؛ شاید زن را هنگام استفاده از حق طلاق بارها بیشتر معطل کنند. قاضی به خود حق میدهد از اختیارات قانونیاش استفاده کند و طبق شریعت عمل کند، صرفنظر از تعهد محضری. در مورد حضانت بچه نیز ممکن است مرد قانوناً اختیاراتی را تفویض کند، اما سرانجام دادگاه باید حکم بدهد و مسئله پیچیده میشود. عملاً راه سادهای برای تعلق حضانت به زن یا طلاقگرفتنِ او بدون رضایت شوهر وجود ندارد.
حس من این است که ساختار کلی شریعت همان تصویر است، با تبصرههایی که نسبت به هر دو طرف سوءظن دارند. فقط مرد موضوع احتیاط نیست؛ اما چون فکر میکنم اساس شریعت بیشتر بر واگذاری اهرمهای قدرت در خانواده به مرد است، بیشتر تبصرهها متوجه اوست: مرد باید نشان دهد خوب است، قصد خوبی دارد و کار بدی نمیکند. این احتیاطها برای آن است که رابطه به سمت درست برود.
یکی از مثالهایی که گفتم، آن پرداختِ واجب هنگامِ پیش از عقد است. از دستدادن صورت اولیهٔ آن بحث دیگری است؛ فکر میکنم ماهیت صداق همان نشاندادن صداقت مرد در ورود به رابطه است که در روایات نیز آمده است. علاوه بر این، محاکم وجود دارند. اکنون در ایران، دستکم پس از ۳۰ سال جا افتاده که اختلالهای خانوادگی، از کودکآزاری تا مسائل دیگر، قابلبررسی در محکمهاند. بااینحال، فکر میکنم مقاومت در برابر دخالت سریع در خانواده درست است، مگر آنکه مسئلهای حاد پیش آمده باشد.
کتک و قابلیت شکایت در شرع
مثلاً در قوانین شرع پیشبینی شده که اگر مرد همسرش را طوری کتک بزند که اثرش باقی بماند، موضوع قابلبررسی و شکایت باشد. احساس میکنم این پیشبینی خوب است؛ ممکن است مرد بیش از اندازه از قدرت جسمانیاش استفاده کند و باید بتوان آن را بررسی کرد. بااینحال، همهٔ این امور با احتیاط انجام میشوند.
فکر میکنم خوب است مسائل تا جای ممکن اینگونه حل شوند؛ در خود قرآن هم دربارهٔ مشکلات خانوادگی، انگار اولویت با تعیین حکمهای خانوادگی و حل مسئله به آن شیوه است. دیوار خانواده را نباید بهآسانی شکست تا محاکم و پلیس وارد حریمش شوند. نخست باید از دایرهٔ نزدیکتر، یعنی خانوادهٔ بزرگتر، افرادی پا درمیانی کنند و اگر مشکلی هست آن را حل کنند. اگر باز مسئله حل نشد، سرانجام زن و مرد هر دو میتوانند به محاکم مراجعه کنند و از راههای قضایی استفاده کنند. حس کلیام این است که در روح شریعت، این مراجعه انگار کاری مکروه است.
بر اساس برداشتی سنتی و دیدگاههایی کلی دربارهٔ روابط زن و مرد، میتوان ساختاری خوشبینانه و بسیار ایدهآل فرض کرد و سپس بعضی قوانین شرع را مانند تبصرههایی برای جلوگیری از سوءاستفاده دید. اکنون میتوان این ساختار سنتی را با ساختار مدرن مقایسه کرد.
مردسالاری و ادعای تساوی مدرن
تحولات مدرن را بسیار مثبت و فوقالعاده میدانند، این نوع واگذاری قدرت به مرد را بهشدت محکوم میکنند و مردسالاری مینامند. تصورشان این است که اکنون به تساوی حقوق زن و مرد رسیدهاند. حرف من این است که در معنایی عمیقتر، مردسالاری در دنیای مدرن بیشتر از دنیای سنتی وجود دارد.
شاید اسم «پدرسالاری» برای وضعیت قدیم بهتر باشد، چون مسئله بیشتر گرایش به قدرت مرد در جامعه و روابط اجتماعی بود. آنچه در دنیای مدرن شکل گرفته، سلطهٔ ارزشهای مردانه و بیارزششدنِ ارزشهای زنانه است. زنان به سوی زندگی در همان دنیای مردانه و مانند مردان سوق داده شدهاند. مردسالاریِ واقعی این است که زنانگی چنان تحت فشار قرار گیرد که کمکم مثل چیزی مکروه با آن برخورد شود.
وقتی میگویم واگذاری اهرمهای قدرت به مرد، زن را به سوی رفتار زنانه میبرد، به آن مانند ارزشی مثبت نگاه میکنم. اما فکر میکنم در دنیای مدرن، اگر از قرارگرفتن زن در وضعیتی بگویید که رفتارهای زنانه داشته باشد، واکنشی منفی ایجاد میشود، چون زن و زنانگی بهطور کلی چیزی مثبت شمرده نمیشود. آنچه ارزش مثبت دارد همان وضعیت مردانه است: کسی قدرت و اختیار داشته باشد، با تمام وجود وارد جامعه شود، کار کند و پول به دست آورد. چیزی که پیشتر بهعنوان حق و وظیفه در اختیار مرد بود، اکنون مطلوب همه، چه زن و چه مرد، شده است.
دنیای مدرن قوانین را به این سمت چیده که زن نیز به اندازهٔ مرد بتواند عملکردهای مردانه داشته باشد. وقتی میگویند حقوق زن را رعایت کنید، منظورشان چنین چیزهایی است.
استقلال مالی زن در اسلام
یکی از تبصرههای اسلام که از قدری بدبینی و احتیاط ناشی میشود، بهرسمیتشناختن استقلال مالی زن برخلاف جوامع سنتی است. ازدواج باعث نمیشود اموال زن، اموال مرد محسوب شود. از نظر قانونی، تمام قدرت را واقعاً از زن نمیگیرند و به مرد منتقل نمیکنند؛ اموال زن همچنان در اختیار خودش است و صداقِ دادهشده نیز مال اوست.
اگر رابطه خوب باشد، زن مانند آنچه در جامعهٔ سنتی رخ میداد، اموالش را با اکراه در اختیار مرد نمیگذارد و مرد برای گذران زندگی خانوادگی از آنها استفاده میکند. اما در جامعهٔ سنتی، حتی در اروپای چند صد سال پیش، مثلاً تا دو قرن پیش، اموال زن به مرد تعلق میگرفت. اگر طلاق رخ میداد، امکان سوءاستفادهٔ بسیار بدی وجود داشت. البته جزئیات را زیاد نمیدانم؛ فکر میکنم این واگذاری با قانونی همراه بود که طلاق نیز رخ ندهد. قوانین مسیحی به نوعی جلوی طلاق را گرفته بودند و چون قرار بود این دو همیشه با هم زندگی کنند، اموال مشترک محسوب میشدند. از جزئیات قوانین مالی خانواده در اروپا، جز همین واگذاری اموال زن به مرد، اطلاع زیادی ندارم.
در اسلام، شریعت با قدری احتیاط به مسائل مالی نگاه میکند و استقلال مالی زن را به رسمیت میشناسد. زن ارث میبرد و از خانوادهٔ اولیهاش اموالی به او میرسد؛ جدا از اینکه در دنیای مدرن خودش کار کند و مالی به دست آورد. علاوه بر آن، مرد صداق، انفاق و امور واجبِ مربوط را انجام میدهد. بنابراین زن استقلال مالی و به نوعی قدرت اقتصادی دارد تا اوضاعش خیلی بد نباشد.
رئالیسم قانونگذار درباره اکثریت
فکر میکنم این احتیاطها نتیجهٔ برخوردِ نهچندان خوشبینانه با روابط خانوادگی و واقعبینیِ قانونگذار است. اکثریت مردم خیلی قابلاعتماد نیستند؛ نمیتوان صرفاً با شروع زندگی مطمئن بود که همهچیز به خوبی و خوشی خواهد گذشت. به نظر من واگذاری حق طلاق به مرد نیز با همین ملاحظه ارتباط دارد. اگر صداق به آن معنا باشد که مرد اموالی را که اساس زندگی خودش است به نام زن کرده، دادن حق طلاق به زن میتواند وضعی شبیه مهریهٔ سنگینِ عندالمطالبه ایجاد کند: زن فردای عقد طلاق بگیرد، مهر را بردارد و برود.
مرد با آن تعهدها صداقتش را در ورود به زندگی نشان داده است. در این تصویر، زن نیز از حق طلاق میگذرد تا اطمینان دهد برای زندگی طولانیمدت آمده و قصد ندارد فقط یک روز بماند. یکی دو مورد سوءاستفاده از قانون عندالمطالبهبودن شنیدهام؛ از روزنامه نقل نمیکنم، بلکه در محیط خانوادگی و از زبان افراد شنیدهام که از دیگری نقل کردهاند. مهر سنگینی تعیین شده و زن بلافاصله پس از عقد آن را به اجرا گذاشته و اصلاً زندگی نکرده است. در یک مورد شنیدم حتی یک روز هم زندگی نکرده، سپس با مرد توافق کرده که «نصفش» به صورت آپارتمان به نام او شود و مرد طلاقش بدهد؛ زن نیز مهریه را ببخشد. در این مثال، زن ظرف مثلاً ۴۸ ساعت آپارتمانی از مرد گرفته است. البته نام مرد در شناسنامهاش ثبت شده؛ فکر میکنم شاید برای بعضیها چندان مهم نباشد.
مهریه سنگین وحق طلاق
در ادامهٔ همین مثال، «المسرناف» را هم میتوان برای پروژههای بعدی گرفت. وضعیت فوقالعادهای است! میخواهم بگویم مهریه یا صداقِ سنگین را نمیتوان با آن حق طلاق، هر دو، نگه داشت؛ اگر نگه دارید، به زن بسیار اعتماد کردهاید. قرار نیست بیقید به زن و مرد اعتماد کنیم؛ اگر بنا بر اعتماد بود، همان ساختار کلی اولیه کافی بود. تبصرهها برای آناند که احتمالِ بدشدن اوضاع، از جمله سوءاستفاده یا نیاز به دخالت بیرونی، تا حدی تحت کنترل باشد.
از نظر من روابط خانوادگی در دنیای مدرن به وضعیت فاجعهبار رسیده است. غربیها مانند همیشه، با غرور، وضعیت خود را بهترین وضعیت تاریخ میدانند و اکنون هم مطمئناً احساس میکنند قوانین و کنوانسیونهایشان دربارهٔ زن و مرد بهترین قوانین تاریخ بشر است. اما وضعیت خانواده را با همین قوانین بررسی کنید: آیا واقعاً روابط خانوادگی در غرب خوب است؟ آیا کسی میتواند بگوید وضع خانواده مناسب است؟
فکر میکنم آماری وجود دارد که بیش از نصف ازدواجها در آمریکا در سال اول به طلاق میانجامند؛ بیش از نصف، در همان سال اول. دقیقاً چنین چیزی در آمار دیدهام. شاید مربوط به حدود هفت یا هشت سال پیش باشد و نمیدانم اکنون چگونه است. روابط بیرون از خانواده و بچههای بیسرپرست هم وضع بههمریختهای نشان میدهند. حتی اگر اینها را کنار بگذاریم، میتوان به رغبت زن و مرد به بچهدارشدن نگاه کرد.
اهداف شریعت در خانواده
میخواهم قوانین خانواده را طوری تنظیم کنم که خانوادههایی پایدار تشکیل شوند، بچه به دنیا بیاید و فرزندان خوب تربیت شوند. فکر میکنم اهداف شریعت بر این امور متمرکز است. البته رسیدن به چنین وضعی ساده نیست. حتی اگر قوانین شریعت در جامعهای دینی، بهطور کامل و هوشمندانه و با حضور معصومین اجرا شوند، خیلی امیدوار نیستم آمار فوقالعادهای در مسائل خانوادگی به دست آید؛ مثلاً بیشتر خانوادهها زندگی بسیار عاشقانه داشته باشند و فرزندان خوب تربیت شوند. شاید در این زمینه نتوانیم موفقیتهای بسیار بزرگی کسب کنیم.
همانطور که اجرای قوانین عبادت باعث نمیشود همهٔ مردم عارف شوند، قوانین خانواده هم با اجرای بسیار خوب، ناگهان همهٔ خانوادهها را گلستان نمیکنند. بااینحال، دستکم در شرع چنین جهتگیریهایی میبینم: حرکت به سوی خانوادههای سالم. ساختاری و نظریههایی در ذهن دارم که بر مبنای آنها میتوان گفت این قوانین، همراه با تبصرههایی قدری بدبینانه، بهترین راه برای رسیدن به چنین خانوادههایی بودهاند.
به نظر من در غرب اصلاً چنین فضایی نیست و زنان همان کارهای مردانه را انجام میدهند. مردان مدت زیادی است که در شرایط اقتصادی مدرن تمایل چندانی به تشکیل خانواده و بچهدارشدن ندارند؛ زنان نیز به نظر من در دهههای اخیر به افرادی تبدیل شدهاند که میل زیادی به بچهدارشدن ندارند. اگر بخواهم معیاری برای سنجش وضع روابط زن و مرد و وضعیت زنان در یک جامعه پیشنهاد کنم، میزان علاقهٔ زنان به بچهدارشدن را اندازه میگیرم.
بارداری و حق سقط جنین
به نظر من اندازهگیری این علاقه در جوامع مختلف نشان میدهد زنان در آن جامعه راحتاند یا نه و اوضاعشان خوب است یا بد. جامعهای را در نظر بگیرید که در آن ۹۰ درصد زنان از بارداری میترسند و مرتب دنبال بهدستآوردن حق «سخت جنین» هستند. این فرض را که به نظرم بدیهی است بپذیرید: بخش مهمی از تکامل زن به بارداری و مادرشدن در محیط امنی مربوط است که احساسِ مربوط به بارداری و امکان بزرگکردن بچه را فراهم کند. اگر واقعاً این بخشِ واضحی از طبیعت زن است و برای رسیدن به کمال باید باردار شود، پس باید با تمام وجود به بارداری تمایل داشته باشد.
اگر فرهنگی یا جامعهای پدید آمده که زنان به جای بارداری، مرتب برای بهدستآوردن آن حق تلاش میکنند و میلشان به بارداری کم شده، زن به معنای واقعی کلمه در آن جامعه تحت فشار است. در جامعهٔ سنتی، که زنان تمایل بیشتری به بارداری داشتند، انگار جامعه به طبیعت زن احترام و فضای بیشتری میداد تا این میل طبیعی در او وجود داشته باشد.
در جامعهٔ خودمان، ۵۰ یا ۱۰۰ سال عقب بروید: زنان بهوضوح در دوران نوجوانی و پیش از ازدواج، به بچهدارشدن علاقه داشتند. شاید اگر نقصی وجود داشت، این بود که برای بچهدارشدن ازدواج میکردند و آن را هدف غایی میدانستند؛ رابطهٔ زن و مرد در جامعهٔ سنتی ما چندان خوب نبود. اما دستکم به نظر میرسید به عشقِ بچهدارشدن و بزرگکردن او، به این بخش از طبیعت زنانه، در فرهنگ و خانواده میدان داده شده بود.
میخواهم بگویم با معیارهایی ساده میتوان به نظر من نشان داد آنچه اکنون در غرب به آن افتخار میکنند، فقط موفقیت نبوده است؛ وضعیت زن و خانواده، با همین کنوانسیونها، شاید به پایینترین سطح در طول تاریخ رسیده باشد. پدیدههایی وجود دارند که سابقهٔ تاریخی ندارند.
تئوریهای پایه برای فهم احکام
قصدم ارائهٔ نمونهای از این روش است که میتوان نظریههای پایه را همراه با بایدهایی گذاشت و کوشید قوانین شریعت را از آنها به دست آورد، یا به آن قوانین نزدیک شد. این کار شبیه رقابت نظریههای علمی است. کسی میتواند مبانی دیگری برای درک زن و مرد، رابطهٔ آنها و خانواده، و هدفهای دیگری پیشنهاد کند و نشان دهد از نظریه و بایدهای اولیهٔ او نتایجی شبیهتر به قوانین شرع به دست میآید. این رقابت میتواند ادامه پیدا کند: احکام شریعت مانند واقعیتهای تثبیتشده باشند و مدلها مانند نظریههای علمی، برای نزدیکشدن به مجموعهٔ آن احکام رقابت کنند.
از حرفهایم به هیچ وجه نمیتوان نتیجه گرفت مدلی که توصیف کردم، چه نامش را یین و یانگ بگذاریم و چه جلال و جمال، بهترین مدل ممکن است. فکر میکنم به آنچه در شریعت دربارهٔ خانواده گفته شده نزدیک میشود، اما از آن نمیتوان همهٔ قوانین شرع را استنتاج کرد. مانند علم، مدل دیگری نیز میتواند رقابت کند و بایدهایی نزدیکتر به شرع استخراج کند.
تعدد زوجات و موضع متداول
من فرض اصلیِ اجازهٔ تعدد زوجات به آن معنای متداول را قبول ندارم. قرار نیست مدلی بسازم که قوانین فعلی کشور را از آن نتیجه بگیرم. حسم این است که تعدد زوجات به شرایط استثنایی، مانند جنگ یا وضعی که زنان نتوانند زندگیشان را اداره کنند، مربوط است؛ بعضی علما هم صریحاً چنین میگویند. انگار کراهتی نسبت به آن وجود دارد، اما در افواه مانند یکی از حقوق مرد مطرح میشود؛ گویی هر مرد میتواند برود چهار زن بگیرد. اصلاً اینطور نیست.
به نظر من این دقیقاً یکی از موارد سوءاستفاده است. بارها به این آیهٔ قرآن اشاره کردهام و پرسیدهام کسی که به شرع اعتقاد دارد از آن چه میفهمد. جواز در آغاز سورهٔ نساء با شرطِ نگرانی دربارهٔ سرپرستی ایتام بیان شده و اجازهٔ گرفتن تا چهار زن در همان بافت آمده است. گزاره شرط دارد؛ بیمقدمه و بیمؤخره صرفاً گفته نشده که چهار زن برای مردان حلال است.
نکتهٔ اصلی به نظرم آن بیان دربارهٔ رعایت عدالت میان زنان است: باید عدالت را رعایت کنید و نمیتوانید عدالت را رعایت کنید. از این چه میفهمید؟ یعنی امر بدی است و باید وضع بدتری وجود داشته باشد تا این بد را بپذیریم. بعضی علما شرایط جنگ را مثال میزنند؛ بهویژه دوران قدیم را تصور کنید که افراد به جغرافیای خود وابسته بودند.
نسبت جمعیتی و مهاجرت
امروز اگر ۹۰ درصد مردان یک کشور از بین بروند، زنان میتوانند به کشورهای دیگر مهاجرت و ازدواج کنند؛ حتی میتوانند در ویکیپدیا نسبت زن و مرد کشورها را ببینند و برای ازدواج به جایی با نسبت معکوس بروند. این امکان متعلق به دوران بسیار جدید است. در گذشته، اگر در قبیلهای که ازدواجها درون آن صورت میگرفت، ۷۰ درصد مردان در جنگ کشته میشدند، زنان چه میکردند؟ قبیلههای دیگر آنها را به همسری نمیپذیرفتند، هواپیما و امکان مهاجرت به جاهای دور هم نبود.
گفته میشود یکی از موارد تعدد زوجات چنین وضعیت اضطراریای است. به نظر من لحن قرآن دربارهٔ کراهت آن بسیار روشن است؛ مانند کاری که در شرایطی دیگر چارهای جز آن نیست. بنابراین نباید آن را وارد قوانین عمومی زناشویی کنیم. حتی ممکن است کسی برای شرایطی خاص و عجیب تبصرهای بگذارد که زن بدون دلیل موجه بتواند طلاق بگیرد و برخی قواعد نقض شوند.
مثل این است که بگویید «اکلیل نایت» جزو امور حلال است، چون قرآن در حالت اضطرار اجازهٔ آن را داده است. آن کار از محرمات است و فقط در شرایط اضطراری میتوان انجامش داد. احساسم دربارهٔ این موضوع، هرچند نه به همان اندازهٔ آن مثال، این است که نباید آن را وارد بحث قوانین خانوادگی و مسائل زن و مرد کرد؛ بیشتر نتیجهٔ ضرورتهای اجتماعی است.
من در اینجا آن بخش روانی را دنبال میکنم: شناخت طبیعت زن و مرد، درک خانواده و ازدواج، و اینکه شریعت قوانین را برای پدیدآمدن چه نتایجی قرار داده است. آن حکم ممکن است به مسائل اقتصادی و اجتماعی مربوط باشد که فراتر از حیطهٔ خانوادهاند.
پرسش مخاطب و لایههای وجود مرد
این پرسش مطرح است که اگر انسان قرار است جامع اسماء باشد، چرا در این تصویر انگار در همان قطب جلال باقی میماند و چیزی از جمال به او افزوده نمیشود تا در خانواده به جامعیت اسماء برسد؟ چنین حسی ممکن است از بحث این جلسه یا جلسهٔ قبل منتقل شده باشد.
مردی که در رابطهٔ عاشقانه به کمال رسیده، از نظر ظاهری همچنان آن «لابت مردانه» را دارد، اما چون عاشق زنی است، آن زن در درونش زندگی میکند. آنیما قرار نیست در خودآگاهی یا رفتار مرد ظاهر شود؛ منبع درک عاطفیِ قویای است که پیدا میکند. کمالی که در زن وجود دارد، به این طریق در مرد ایجاد میشود. نتیجهٔ عشق این است که در درون زن نیز مردی زندگی میکند؛ زن، زن است، اما مرد درونش فعال، قدرتمند و بارور است.
مرد هم آنیمایی بارور پیدا میکند، به خلاقیت هنری و ظرافتهای عاطفی میرسد؛ چیزهایی که پیش از ورود به رابطه به این حد نداشته است. ممکن است الهامهای هنری پیدا کند. این بدان معنا نیست که برود آرایش کند یا رفتار زنانه را کپی کند؛ همان اتفاقی که در غرب افتاده است. ماندن و ثابتشدن در قطب مردانه یا زنانه نقص است و انگار حتی غربیها هم به نوعی این را میفهمند. مردان رفتارهای زنانه را اقتباس میکنند، آرایش میکنند یا به لباس اهمیت زیادی میدهند؛ زنان هم بهوضوح، در آن فضای مردسالار، بهشدت رفتارهای مردانه را اقتباس میکنند. این از نظر روانی کمال زن و مرد نیست.
آنیما در لایهای دیگر از وجود مرد زندگی میکند، در درون او، نه در خودآگاهی و رفتار یا عملکردهایش. محل تجلی در ظاهر و باطن فرق دارد: باطن مرد زیبا میشود، چون عواطف زیبا پیدا میکند و آن حس زنانه نسبت به حیات در او پدید میآید. در زن نیز چنین انتقالی رخ میدهد. دقیقتر بگویم، عقلانیت زن، آن «صفیا»، به مرد منتقل میشود و عقلانیت مرد به زن. اما جایگاه آنها، از نظر اینکه کدام در ظاهر و کدام در باطن است، انگار همچنان قرینهٔ یکدیگر است.
این همان ساختاری است که یونگ توصیف میکند. آنیمای قوی به معنای زنانهشدن رفتار مرد نیست؛ منبعی در درون اوست که ارتباط زیادی با ناخودآگاه دارد، همانگونه که آنیموس به نوعی به ناخودآگاه زن مربوط است. منبع عواطف و چیزهایی میشود که خیلی در اختیار مرد نیستند، مانند الهامهای هنری. مرد در درونش به زیبایی دست مییابد.
ممکن است اگر رفتار ظاهریِ مردی را که به چنین کمالی رسیده، فقط مدتی محدود نگاه کنید، به نظرتان چندان فرق نکرده باشد؛ اما به دلیل ظرافتهای درونی و درکهای تازهای که از جهان و روابط انسانی یافته، درونش بهشدت متفاوت است. زن نیز همینطور است؛ تغییرها بسیار عمیق و درونیاند. این ربطی به مسئلهٔ تجلی اسماء ندارد: زیبایی در درون مرد متجلی شده، اما مانند آرایشکردنِ زن در ظاهر نیست. محل این تجلی فرق دارد.