او میگوید قرار نیست یک تفسیر به معنای متداولش انجام بدهد، بلکه شیوهای شاید برعکس آن دارد. بحث را با شیوهٔ کار، فرض کلاسیک و انسجام سوره آغاز میکند، بعد فضای تاریخی و ادیان ابراهیمی را شرح میدهد تا پرسشهای درست شکل بگیرد، و سوره بقره را جواب این پرسشها میداند. در جلسهٔ آینده رزولوشن را زیاد میکنند تا به آیهها برسند.
انگیزه و شیوهٔ کار
او میگوید قرار نیست مثل تفسیر متداول بگوید «الف لام میم ذلک الکتاب» و معنای آیه را توضیح دهد، و شیوهاش شاید برعکس این است. تعداد جلسات معلوم نیست، دستکم سه چهار جلسه و حداکثر هفت هشت جلسه.
از خاطرهاش میگوید که در هجدهسالگی در ماه رمضان قرآن او را گرفت. سال بعد که میخواست قرآن را ختم کند، چون چند سوره را خوب فهمیده بود، در همان آغاز قرآن گیر کرد و ناراحت بود که چرا خوب نمیفهمد. بعدها در جلسات دانشگاه شریف قرار شد هر سوره را در یک جلسه دربارهٔ کلیاتش بگوید؛ بقره را هم در یک جلسه گفت و همیشه حس میکرد ظلم بزرگی به بزرگترین سورهٔ قرآن شده است.
او فرض میکند حاضران جلسات پیشین را نشنیدهاند. آرزو دارد ارتباط چهار سورهٔ اول، یعنی بقره، آلعمران، نساء و مائده، را روشن کند، و حمد را دعای شروع قرائت میداند. فرضش کلاسیک است که متن قرآن عیناً به پیامبر وحی شده؛ فرقش با مفسران این است که میکوشد کل سوره را مثل یک فصل از یک کتاب بفهمد.
انسجام سوره
او میگوید ممکن است به بعضی آیات هیچوقت اشاره نکند، ولی میخواهد نشان دهد سوره محتوایی روشن و انسجام درونی کامل دارد. این برخلاف ادعای رایج قرآنشناسان غربی است که قرآن را پراکندهگویی میدانند. به گمان او همهٔ مسلمانان در این حد اعتقاد مشترک دارند که جایگاه آیهها را پیامبر مشخص کرده؛ اما اینکه جایگاه سورهها را او مشخص کرده یا صحابه، مورد اختلاف است.
او میگوید دستکم دربارهٔ بقره میخواهد اثبات کند باید سورهٔ اول قرآن باشد. احساس کلیاش این است که ترتیب سورهها هم با اشارهٔ پیامبر مشخص شده، چون ترتیب خوبی است؛ این احساس است نه دلیل تاریخی، و دلایلش را از خود متن میآورد. اگر نشان دهد بقره سورهٔ اول خوبی است و آلعمران ادامهٔ طبیعی آن، دلیلی متنی دارد و احتمال چیدهشدن توسط پیامبر بالاست.
او میگوید اگر متن قرآن ملاک باشد سوره شخصیتی دارد، و در تحدی هم سخن از آوردن «سورهای مانند این» است، نه آیه. به اصطلاح او «سوره واحد معجزهست»؛ پس باید انتظار داشت در هر سوره چیزی معجزهآسا و تقلیدناپذیر باشد.
نگاه سورهمحور و پرسش درست
او میگوید مفسر باید سوره را به صورت یک کل نگاه کند و این سلیقهای نیست. خواندن خطی آیه به آیه به نتیجه نمیرسد و باید بین کلیت و جزئیات رفت و برگشت داشت. در ۵۰ سال اخیر در تفسیرهای مهمی مثل فی ظلال القرآن، المیزان، پرتوئی از قرآن و تفسیر نوین تلاش برای نشان دادن انسجام سوره هست.
مشکل اصلی را نداشتن پرسش درست از قرآن میداند، چون انگار یادمان رفته قرآن قرار است چه بگوید، به چه کسانی و در چه شرایطی. پس ممکن است خیلی طول بکشد تا از آیهٔ اول شروع کند. اول هفت هشت قطعهٔ بزرگ سوره را کنار هم میگذارد و بعد سراغ درون قطعهها میرود، و میگوید دربارهٔ تکتک آیات انتظار نداشته باشید چیزی بشنوید.
او میگوید دربارهٔ هر متنی، نه فقط قرآن، متن را وقتی خوب فهمیدهاید که بتوانید بازتولیدش بکنید. وعده میدهد که آیههای مبهم وقتی کلیت سوره را فهمیدید بهتر فهمیده میشود و از نظر عاطفی تأثیرهایی از سوره بقره میگیرید که بدون این حرفها نمیگیرید.
روایات و شأن نزول
او میگوید با افرادی برخورد میکند که معتقدند برای فهم قرآن حتماً باید از روایات استفاده کرد، و خودش از روایات استفاده نمیکند. به گفتهٔ او اکثریت قریب به اتفاق شأن نزولها داستان ساختگی است، اتفاقی نیفتاده، و ما را از فهم قرآن دور میکند. ولی نمیگوید روایات همه دروغاند؛ میگوید آنها را در ابتدای کار کنار بگذارند.
شیوهاش شبیه کاری است که علامه طباطبایی در المیزان میکند: اول متن را بخوانید، بعد ببینید روایات چه گفتند. روایات ممکن است در تصحیح فهم کمک کند، ولی موکول کردن فهم خودتان به روایات صددرصد اشتباه است؛ قرآن خودش را نور معرفی میکند که همه چیز را تبیین میکند. شأن نزول نمیگوید مگر اینکه در قرآن اشارهای به مسئله تاریخی شده باشد، و اگر بخواهد بگوید معنی آیه این است باید از خود متن دلیل بیاورد.
فضای تاریخی و ادعای پیامبر
او از شنونده میخواهد آشناییزدایی کند و فرض کند دربارهٔ اسلام چیزی نشنیده است. در این فرض حدود ۱۴۰۰ سال قبل در مکه شخصی به نام محمد در حدود ۴۰ سالگی ادعای وحی کرد که فرشتهای آشنا از سنت ادیان ابراهیمی متنی عربی برایش میخواند؛ پس ادعای ادامهٔ سنت ابراهیمی است. ولی او میگوید در این نگاه جغرافیا و زبان عربی غلط به نظر میرسد، چون ادیان ابراهیمی در منطقهٔ کنعاناند و در دین یهود تأکید است که زبان خدا عبری است، و دستکم ۶۰۰ ساله پیامبری نیامده؛ در قرآن هم به «فترت من الرسل» اشاره شده.
از نظر سیاسی میگوید دو امپراتوری بزرگ روم و ایران بودند و حدود ۲۰۰ ساله که امپراتوری روم مسیحی شده است؛ پس اوضاع برای ادیان ابراهیمی خوب به نظر میرسد.
یهودیت را دین قومی میداند که تبلیغ نمیکند و یهودیشدن به راحتی ممکن نیست، چون پدر و مادر باید یهودی باشند. او میگوید مسیحیها ختم نبوت را باور دارند و یهودیها منتظر مسیحاند و میپرسند چطور شریعت میتواند تغییر کند؛ پس پیامبر جدید چه ادعایی میتواند بکند؟
او میگوید در مکه اوضاع خیلی بد است: قبایل چادرنشین با هم اختلاف و جنگ دارند، بتپرست مطلقاً، و مرکز بتپرستی مکعب بزرگی در مکه است. میگوید اعراب همان دوران را جاهلیت میگویند. قرآن میگوید تورات و انجیل را بخوانید، و او میگوید میکوشد نشان دهد بدون خواندن آن کتابها قرآن کلاً خوب فهمیده نمیشود.
سنت ابراهیمی در تورات
او میگوید ادیان ابراهیمی صاحب کتابن: عهد عتیق و عهد جدید. عهد عتیق کتاب مقدس یهودیاست و مسیحیان هم آن را قبول دارند؛ مسیحیان اعتقادشان این نیست که کتابشان کلمه به کلمه وحی شده، بلکه معتقدند تحت الهام است. در شروع تورات آفرینش و داستان آدم و حوا میآید، بعد نوح و ابراهیم؛ خداوند ابراهیم را گزینش میکند و وعده میدهد نسلش را زیاد کند و پیامبرانی در نسلش بفرستد.
به روایت تورات ساره نازا بود و هاجر را به ابراهیم داد و اسماعیل به دنیا آمد؛ بعد اسحاق بهصورت معجزهآسا زاده شد و به خواست ساره هاجر و اسماعیل بیرون رانده شدند. او میگوید اعراب شایعه دارند که فرزندان اسماعیلاند.
از اسحاق یعقوب به دنیا میآید و داستان یوسف؛ بنیاسرائیل به مصر منتقل میشوند و به بردگی گرفته میشوند تا حضرت موسی ظهور میکند. در متنی که از تورات میخواند، خداوند در کوه سینا میگوید اگر مطیع باشید «قوم خاص من خواهید بود»، و او میگوید یهودیها بین مردم جهان مثل روحانیون ادیاناند. به روایت تورات این مهمترین لحظهٔ تاریخ بشریت است که خداوند بر یک عدهای از افراد بشر ظاهر شد، و او میگوید دیگر این اتفاق در تاریخ نیفتاده.
بعد از آن ده فرمان نازل میشود و شریعت با جزئیات. او میگوید مهمترین تخلف در تورات گوسالهپرستی است؛ در تورات هارون گوساله را میسازد، در حالی که در قرآن اینجوری نیست. میگوید ادعای خاص ادیان ابراهیمی این است که خداوند فردی و نسلی را برگزیده و با آنها عهدی بسته که شریعت را خودشان رعایت کنند و تبلیغ نکنند؛ دین موروثی و قومی در تورات قید شده است.
پرسشهایی که ادعای تازه باید پاسخ دهد
او میگوید بنیاسرائیل پس از موسی فراز و نشیب داشتند، اوج دوران داوود و سلیمان بود، بعد اسارت بابلی و بازگشت با کوروش، و از یکجا به بعد در انتظار مسیحاند. مسیحیت از محدودهٔ بنیاسرائیل فراتر رفت و عالمگیر شد و شریعت را هم ملغا اعلام کرد. پیامبر جدید باید جواب دهد که آیا عیسی مسیح بود و آیا این گسترش انحراف از سنت بود.
پرسشهای دیگرش این است که اگر پیامبر ادعا کند از فرزندان اسحاق است، جغرافیا چه میشود؟ اگر نماز را به سمت اورشلیم میخواند یعنی چه؟ یهودیها یک عهد دارند و مسیحیها عهد جدید، و اینجا عهد سومی بسته میشود؛ چگونه یک خدا چند عهد میبندد؟
حرف او این است که همهٔ سورهٔ بقره به این پرسشها جواب میدهد: دین چیست و جایگاهش کجاست. مقدمهٔ سوره از الف لام میم ذالک الکتاب تا داستان آفرینش است و بعد خطاب به بنیاسرائیل است که «اوفوا بعهدی»؛ در ابتدای سوره «یا ایها الذین آمنوا» نیست. او میگوید خداوند در بقره اکثر آنچه دربارهٔ بنیاسرائیل میشنوید را تأیید میکند: خرافه و داستان ساختگی نیست و واقعاً با آنها عهد بسته است.
بقره تأکید میکند که این اتفاقها افتاده و هی تخلف کردند: گوسالهپرستی کردند، دربارهٔ ذبح گاو بازی درآوردند و به تعویق انداختند. پایان این خطابها یادآوری میشود که شما انبیا را کشتید. او میگوید آیهای در همین سوره به نظر او به روشنی میگوید عیسی بزرگترین پیامبر بود. بعد خطاب به بنیاسرائیل از بین میرود و کمکم برمیگردد سمت مؤمنین.
کعبه، قبله و امت جدید
او میگوید روایت قرآن از ابراهیم با روایت تورات فرق دارد: خدا به ابراهیم وحی کرد اسماعیل را ببرد تا کعبه ساخته شود، و فرزندان اسماعیل مثل نیروی ذخیرهاند. ابراهیم و اسماعیل کعبه را ساختند و دعا کردند پیامبری برای فرزندانشان بفرستد؛ بعد تغییر قبله میآید، یعنی تغییر از بنیاسرائیل به سمت بنیاسماعیل، و شریعت جدید با روزه، ارث، قصاص و انفاق نازل میشود.
او میگوید یک عده از مستشرقین با بیانصافی هرچه تمامتر میگویند که این پیامبر هم چیزهایی از یهودیت را وارد دین خودش کرده، هم به مسیحیها امتیازی داده، و هم به بتپرستهای مکه، چون کعبه را قبلهگاه کرده است. او این را رد میکند و میگوید هر آدم عاقلی میفهمد نتیجهٔ چنین کاری این است که هم یهودیها دشمن شوند و هم مسیحیها و هم بتپرستها؛ و میگوید سوره بقره طوری است که مشخص است همه علیه این امت جدید همدست خواهند شد.
به گفتهٔ او قرآن خودش از این دشمنی آگاه است: بلافاصله بعد از آیات تغییر قبله آیههای صبر و «انا لله و انا الیه راجعون» میآید که به نظرش یعنی مطمئن باشید جنگ میشود. بقره قبل از جنگ است و آمادگی برای آن را بهصورت بلاغی میرساند؛ یهودیها و مشرکین با پیامبر درگیر شدند.
→ متنِ کاملِ این جلسه