جلسه با مرور جلسهٔ قبل آغاز میشود: قرار نیست تفسیر خطی متداول باشد، بلکه میخواهند کلیت سوره را درک کنند. او نشان میدهد سوره با خطاب به بنیاسرائیل شروع میشود، به داستان ابراهیم و اسماعیل و کعبه میرسد، و بعد تغییر قبله و شریعت میآید. به گفتهٔ او مشکل اساسی در درک سورهها این است که سؤالهای درستی نداریم و صورت مسئله را نمیفهمیم.
مرور جلسهٔ قبل و مسئلهٔ سوره
او میگوید مشکل اساسی در درک سورهها یا هر متنی این است که سؤالهای درستی نداریم و صورت مسئله را نمیفهمیم. نکتهٔ اصلی این بود که طبق عقاید یهودیها و مسیحیها جایی برای دین جدید انگار وجود ندارد: یهودیها منتظر ظهور مسیحاند و مسیحیها منتظر ظهور مجدد او.
روند سوره به گفتهٔ او این است: خطاب به بنیاسرائیل شروع میشود و تذکر داده میشود که شما این موهبتها را داشتید و تمرد کردید تا کار به جایی رسید که دیگر نمیشود پیامبر جدیدی در بین شما ظهور کند. بعد داستان ابراهیم و اسماعیل و ساختن کعبه میآید و دعا برای پیامبری؛ او اسماعیل و بنیاسماعیل و عبادتگاهی که اینجا ساخته شده را مثل نیروهای ذخیرهٔ وحی و نبوت خاندان ابراهیم میداند. سپس دستور تغییر قبله، اولین حکم دین جدید، میآید و از آن به بعد تا پایان سوره شریعت نازل میشود.
از آیهٔ «وَٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ» او نتیجه میگیرد که فهم قرآن و رسیدن به هدایت آن انگار موکول به این است که بدانید پیش از آن چه اتفاقهایی افتاده. با جستوجو در قرآن میتوان دید که تورات مورد نظر قرآن همان است که در دست یهودیهاست.
برگزیدگی بنیاسرائیل و کجفهمیها
او میپرسد اگر از مسلمانان بپرسید ادعای قوم یهود دربارهٔ برگزیده شدن راست است یا دروغ، چه میگویند. به نظر میرسد در سوره بقره تأیید میشود که چیزهایی اینگونه بوده: «انی فضلتکم علی العالمین»، عهد با آنها بسته شده و مدام گفته میشود به عهد وفا کنید. یکی از کجفهمیهای بزرگ این است که چون مسلمانها از جایی دشمن یهودیها شدند، خطابهای یا بنیاسرائیل را هشدار به مؤمنین از آنها میفهمند؛ او میگوید اینها همهاش اشتباهست. انتقاد از قومی برگزیده معنایش بد بودن آنها نیست، وگرنه باید گفت پیغمبر ما هم پیغمبر بدی بوده چون مدام به او تذکر داده میشود؛ این قوم تمرد کردهاند و استحقاق ادامهٔ نبوت را از دست دادهاند.
در مقابل این بدبینی او خوشبینی عجیبی نسبت به مؤمنین در بین مفسرین و مسلمانها میبیند، مخصوصاً در بین اهل سنت که صحابه را مقدس میدانند، و آن را یک جور دیگر کجفهمی میخواند. به گفتهٔ او در قرآن تقسیمبندیهای اینجوری وجود ندارد: «اینها همه کفارن، ما مومن هستیم»؛ و به این نکته در جلسات آینده بیشتر اشاره میکند.
خفای الهی، بهعنوان نکتهٔ فرعی
او میپرسد چرا خداوند در خفاست: اگر خدایی هست چرا خودش را ظاهر نمیکند. به گفتهٔ او یک جواب خوب این است که خداوند بر یک قوم خودش را ظاهر کرد، و بنیاسرائیل چند ماه بعدش گوسالهپرستی کردند و عدس و پیاز خواستند. او میگوید آشکار بودن نهتنها مفید نیست، به نظر میآید که مضر هم هست؛ مرگ هم در خفا نیست ولی مردم طوری زندگی میکنند که انگار نمیمیرند. او میگوید اینها نکات فرعیه است و ربطی به درک سوره ندارد.
کمرنگ شدن خطاب بنیاسرائیل
او آیات ۴۰ تا حدود ۱۲۲ را مرور میکند تا نشان دهد بنیاسرائیل به تدریج دارند کمرنگ میشوند و مؤمنین وارد صحنه میشوند. در آغاز مستقیم مخاطب این آیات هستند و ضمیرهای «شما» با چگالی بالا میآیند، حتی واسطهٔ پیامبری هم فعلاً دیده نمیشود؛ بعد خطاب غایب میشود.
از آیهٔ ۵۷ برای اولین بار دربارهٔ آنها به صورت غایب صحبت میشود: «ما بهشان ظلم نکردیم، خودشان به خودشان ظلم کردن». در آیهٔ ۸۰ حتی خداوند از طریق «قل» از آنها چیزی میپرسد؛ او میگوید خداوند هرجا میخواهد به مشرکین و کفار چیزی بگوید با «قل» میگوید و مستقیم به مشرک و کافر خطاب نمیکند، و این یک درجه بدتر شدن است، مثل اینکه با کسی قهر باشید و به دیگری بگویید برو بهش بگو.
در آیهٔ ۸۸ رسماً لعنت میشوند، یعنی دور باد؛ داستان گوساله دوباره میآید ولی این بار با «قل». در آیهٔ ۹۸ از دوست به دشمن تبدیل شدهاند، و در آیهٔ ۱۰۴ برای اولین بار خطاب «یا ایها الذین آمنوا» برمیگردد.
با این همه قطعه در آیهٔ ۱۲۲ و ۱۲۳ دوباره با «یا بنیاسرائیل» بسته میشود. او میگوید ممکن بود قرآن با همان اوضاع خراب تمام شود، مثل دو قرائت حافظ از «کشتی نشستگانیم» و «کشتی شکستگانیم»، و خوشبختانه در مورد قرآن اختلاف نسخهای نیست. به گفتهٔ او دو قرائت از اسلام ممکن است: یکی اینکه یهودیها و مسیحیها که به دین خود بمانند کافرند و باید کشته شوند، و دیگری اینکه اگر به دین خودشان عمل کنند خداوند همچنان آنها را میپذیرد. او میگوید بنیاسرائیل هنوز در بازی هستند و به شوخی میگوید به لیگ دسته پایینتر منتقل شدهاند. بسته شدن قطعه به خطاب اولش، مثل تکنیک فیلمنامهنویسی که مکان صحنهٔ پایانی همان مکان شروع باشد، حس کمال میدهد.
ابراهیم و اسماعیل، تغییر قبله و شریعت
قطعهٔ بعد داستان ابراهیم و اسماعیل و ساختن کعبه است. به گفتهٔ او قرآن تأیید میکند که ابراهیم و اسماعیل مراسم حج را هم بنیان گذاشتند، پس انتظار داریم یک حج واقعی ابراهیمی وجود داشته و کارهایی که مشرکین اضافه کردند ممکن است پیرایههایی باشد. در همین قطعه دعای «و ابعث فیهم رسولاً» هم هست.
سپس تغییر قبله میآید که او آن را شروع دین جدید و امت جدید و اولین حکم شریعت، یعنی نماز به سمت مسجدالحرام، میداند. او فکر میکند در کل قرآن مثال دیگری نداریم که حکمی در دو آیهٔ متوالی عیناً تکرار شود، و این نشان میدهد لحظهای مهم است. بلافاصله هشدار میآید که منتظر جنگ و نقصان در انفس و اموال باشید؛ و آیهای تأیید میکند که سعی صفا و مروه هم از شعائر الله است.
از آیهٔ ۱۶۸ شریعت شروع میشود، اول خوراکیها، و تقریباً تا پایان سوره ادامه دارد. آیهٔ ۱۷۷ میگوید نیکی این نیست که رو به مشرق یا مغرب کنید بلکه ایمان به خدا و روز آخر و فرشتگان و کتاب و پیامبران است؛ و به گفتهٔ او بعد از ایمان اولین چیزی که گفته میشود دادن مال در حالی است که دوستش دارید. بعد قصاص، ارث، روزه و حج میآید و مفصلتر از همه احکام طلاق و نکاح.
بعد از آیات طلاق دو داستان میآید: هزاران نفر که از دیار خودشان خارج شدند، و طالوت و جالوت. بعد آیتالکرسی، ابراهیم و احتمالاً نمرود، مردی همراه با الاغش، چهار مرغ ابراهیم، و سه چهار صفحه دربارهٔ انفاق و قرض. او میپرسد این داستانها چه کار میکنند، چون سوره میتوانست همینجا تمام شود؛ تئوری او از «یا بنیاسرائیل» تا پایان نزول شریعت را توجیه میکند ولی مقدمه و موخره همچنان جا دارد که مورد بحث قرار بگیرد.
داستان آفرینش در تورات
او میخواست داستان آفرینش را از تورات و بعد از قرآن بخواند تا تفاوتها دیده شود، چون به گفتهٔ او این داستان پیش از داستان انبیای بنیاسرائیل و دین جدید کار خیلی مهمی انجام میدهد. ساختار سوره بقره شبیه تورات است: قطعهای کوتاه، داستان آدم و حوا، بعد انبیاء. او میگوید شباهت داستانها نشان میدهد این حرف که تورات کلاً تحریف شده درست نیست، و انتظار نباید داشت کلمهبهکلمه شبیه باشد، چون تورات سینه به سینه نقل شده است.
در خوانش سفر پیدایش او تفاوتها را نشان میدهد: باغ عدن در تورات جایی در شرق در کرهٔ زمین است و آدم مأمور کار و نگهداری آن، در حالی که در قرآن به نظر میرسد شاید ماجرا در زمین اتفاق نمیافتاد و فقط خوردن مطرح است؛ درخت شناخت نیک و بد در قرآن مجهول است؛ حوا از دندهٔ آدم در قرآن به این شکل نیامده؛ و مار به جای ابلیس است.
او میگوید جلسهٔ آینده داستان قرآن را میخوانند و بین این دو مقایسه میکند و توضیح میدهد چرا این داستان قبل از داستان بنیاسرائیل در سوره بقره آمده.
اسماعیل و تورات در پرسش و پاسخ
دربارهٔ اینکه جغرافیای عرب و عبرانیان جداست، در بحث گفته میشود از نگاه علوم انسانی عجیب نیست، چون زبان عربی و عبری از یک خانوادهٔ زبانی هستند و بنا بر قرآن اینها پسرعموی همدیگرند و در ابراهیم به هم میرسند؛ او میگوید قرآن شگفتی را اینگونه زائل میکند. به گفتهٔ او قرآن دارد داستان اسحاق و اسماعیل را اصلاح میکند، و در تورات انگار اسماعیل را کمرنگ میکنند.
در پاسخ به اینکه چرا مسیح، پیامبر بزرگی ۶۰۰ سال پیش از اسلام، تورات را اصلاح نکرد، او میگوید این وظیفهٔ مسیح نبود؛ تورات به این صورت در زمان مسیح هم کموبیش وجود داشت و قرآن هم دربارهٔ خیلی قسمتهای تورات این کار را نکرده و همچنان میگوید در تورات نور است. دربارهٔ ذبیح او فکر میکند از قرآن واضح است که اسماعیل است.
به نظر میآید، به گفتهٔ او، قرآن جای خودش را در ادیان ابراهیمی با نشان دادن اینکه آن بخش از داستان ابراهیم و اسحاق و اسماعیل غلط و تحریفشده است مشخص میکند. برای کسی که متن تورات را میخواند قابلباور نیست که ساره گفته باشد هاجر را بیرون کن و ابراهیم زن و پسرش را به بیابان انداخته باشد؛ ولی روایت قرآن، که ابراهیم مأموریت ساخت کعبه را گرفت و با اسماعیل و هاجر آمد و آنها را گذاشت و برگشت، با تصور ما از پیامبری مثل ابراهیم سازگار است.
هدف جلسه، خطاب «قل» و تأخیر شریعت
او تأکید میکند هدفش اثبات درستی قرآن یا وجود خدا نیست و میگوید چندین جور دیگر هم میشود نگاه کرد، ولی سوره بقره را باید اینگونه فهمید؛ درست و غلطش مسئلهٔ ایمان است و او میخواهد متن سوره بقره را بفهمد.
یکی از حاضران میپرسد آیا خطابهای قرآن ممکن است رویا و خواب باشند. او جواب میدهد که اگر قرینهای نباشد، خطاب از شخصی به شخص دیگر است و «قل» به طور طبیعی خطاب خداوند به پیامبر است؛ اگر پیامبر خودش قرآن را میگفت بسیار شگفتانگیز بود که مرتب به خودش بگوید بگو.
دربارهٔ مسیحیها او میگوید جزو دین ابراهیمی و شاخهٔ بنیاسرائیل هستند، و سوره بقره به دلیل مسئلهٔ عهد خطابش با بنیاسرائیل است نه اهل کتاب؛ در سورههای بعدی اهل کتاب پررنگ میشوند. دربارهٔ تأخیر شریعت میگوید پیامبر روز اول نمیتوانست شریعت بیاورد، چون تا جامعهای شکل نگیرد قانون ارث و قصاص ضمانت اجرا ندارد؛ از تغییر قبله اسلام به عنوان دین شروع میشود و این تأخیر به نظر او طبیعی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه