او جلسه را با یادآوری بحث جلسهٔ گذشته آغاز میکند: تأکید سورهٔ بقره بر توحید و نفی انحصارطلبی، و اینکه مسلمانان چگونه از آن دور شدند و مسئلهٔ نسخ. بعد به قطعهٔ ابراهیم میرسد و از آن دو ویژگی دین جدید را میگیرد، یعنی «ناس» بودن و محوریت کتاب، و از امکان اصلاح با قرآن میگوید. در پایان یک پرسش تئوریک دربارهٔ پیچیدگی ترتیب آیات مطرح میشود.
تأکید بر توحید و نفی انحصارطلبی
او میگوید جلسهٔ گذشته گفته بود سورهٔ بقره آنقدر بر یکتاپرستی، ایمان به خدا و آخرت و عمل صالح تأکید دارد که بقیهٔ چیزها کمرنگ میشوند؛ هر دین یکتاپرستی از نظر این دین قابل قبول است، و انگار پیکان تیز حملهاش به انحصارطلبی یهودیت و مسیحیت است که میگویند باید یهودی یا مسیحی باشید تا رستگار شوید. او میپرسد آیا مسلمانان خودشان فرقی بین پیامبر خود و موسی و مسیح نمیگذارند، و میگوید همان انحصارطلبی در مسلمانان هم به وجود آمد.
او تأکید میکند این پلورالیسم دینی به معنای امروزی نیست؛ پلورالیسم در محدودهٔ یکتاپرستی است، شرک نفی میشود و یکتاپرستی تأیید میشود. او میگوید احساسش این است که «الصَّابِئِينَ» دری به سوی ادیان غیرابراهیمی باز میکند، هرچند اختلاف است که صابئین چه کسانی هستند؛ هر کس به خدا و آخرت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، «وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ».
مسلمانان، انحصارطلبی و نسخ
او میگوید در بین مسلمانان کمتر تساهل را میبینید؛ به نظر میآید از قرن اول، و دستکم در قرن دوم که تثبیتشده است، دین کسانی که مسلمان نیستند قبول نبود و یهودیها و مسیحیها هم جزء کفار شدند. دو راه میبیند: یا بگوییم مفاهیم سورهٔ بقره بعداً نسخ شده، یا همان بلایی که سر بنیاسرائیل آمد سر مسلمانان هم آمد و صد و هشتاد درجه چرخیدند. تا زمانی که پیامبر بود جنگی با اهل کتاب نشد، و به محض اینکه از دنیا رفت لشکرکشیها شروع شد.
او میگوید اگر تاریخ اسلام و تعلیمات دینی را از ذهن پاک کنیم، از همان ابتدا این دین تساهل در دایرهٔ یکتاپرستی است؛ سورهٔ مائده یکی از آخرین سورههاست و آنجا هم با اهل کتاب مماشات میشود، پس اینکه نسخ کجا اتفاق افتاده خیلی مشکوک است. او با طعنه میگوید «نسخ اندر نسخ شده است» و بلافاصله میگوید شوخی میکند: نسخی در قرآن وجود ندارد، و آن را عقیدهای انحرافی میداند که راه تعبیرهای انحرافی را باز میکند، چون با پیدا کردن یک آیه میشود صد آیهٔ ماقبل را نسخشده اعلام کرد.
حکم موقت، مثل حبس زن خیانتکار تا آمدن حکم در سورهٔ نور، به گفتهٔ او نسخ نیست؛ نسخ یعنی حکم دائمی بعداً با دائمی دیگر عوض شود. دربارهٔ شراب هم میگوید در قرآن جایی نیامده که شراب مجاز است و بعد نهی شده؛ آیهای که از نزدیک شدن به نماز در حالت سکر میگوید، به نظر او لزوماً دربارهٔ مستی شراب نیست، و اگر هم باشد فقط یعنی هنوز تحریم نیامده بود.
بازگشت به ابراهیم
او میگوید در سورهٔ بقره صد آیه میگوید یکتاپرستی اصل است و شریعت و پیروی از این یا آن پیامبر مهم نیست؛ یک حدیث قدسی معروف که از امام رضا نقل شده، دربارهٔ لا اله الا الله بهعنوان حصن خدا، همین را میگوید. یکی از حاضران ادامهٔ روایت را میآورد، شرطها و شروطها؛ او میگوید ادامهاش در همهٔ کتب روایت نیست. از بنای سوره ایمان به هر چیزی است که قبل از پیامبر نازل شده، و داستان ابراهیم و اسماعیل زیرمتن پیدا میکند: دین را به شعبهٔ اسماعیلی ذریهٔ ابراهیم وصل میکند، هویت کعبه را مشخص میکند و زمینهٔ تغییر قبله را آماده میکند.
به گفتهٔ او چیز عمیقتری هم هست: محتوای اصلی این دین برگشتن به ابراهیم است، بازگشت به یکتاپرستی خالص. ابراهیم هر جا در قرآن هست دینی بدون جزئیات ارائه میکند؛ آیات با این شروع میشوند که ابراهیم برای مردم الگو قرار میگیرد و عهد به ظالمین نمیرسد، و بعد میگویند هر که از آیین ابراهیم رویگردان شود «سَفِهَ نَفْسَهُ»؛ به گفتهٔ او واژهٔ اسلام و مسلم از همانجا آمده است. تغییر قبله هم یعنی برگشتن به سمت آنچه ابراهیم ساخته، نه آنچه سلیمان ساخته، و بنیاسرائیل به جایی رسیدند که جزء ظالمین هستند.
او میگوید مسلمانان هم از این دین ابراهیمی رویگردان شدند و «سفه نفسه» دربارهٔ آنها صدق میکند؛ سورهٔ بقره از اول این انتظار را میدهد که این دین هم بیفتد دست کسانی که در دلشان بیماری است. کنجکاو است که سرعت این اتفاق در بنیاسرائیل بیشتر بوده یا در اسلام و فکر میکند در اسلام بیشتر بوده؛ هرچند خیلی نمیشود مقایسه کرد، چون برای بنیاسرائیل مدام پیامبر میآمد.
دین برای ناس
او میگوید ویژگیای که فکر میکند اگر متن را نگاه کنیم بیشترین تأکید روی آن است این است که این دین «للناس» است. واژهٔ بنیاسماعیل در قرآن نیست؛ دین یهود و نصاری برای ذریهٔ ابراهیم بود و تبلیغ نمیکردند، ولی دین پیامبر دین اعراب نیست. اسم ابراهیم که میآید کلمهٔ ناس هم دنبالش میآید: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»، و کعبه هم برای مردم است؛ بنابراین خط بنیاسرائیل مثل حالتی مقدماتی برای دین جهانی است.
او اصرار دارد که تبلیغ مسیحیت برای ناس انگار امضاشده نبوده؛ به نظر میآید مسیح پیامبر بنیاسرائیل بوده، هرچند ویژگیهای جهانی به یک معنایی دارد، و میگوید نمیداند؛ از قرآن برنمیآید که تبلیغ دینش برای همهٔ مردم اتفاقی الهی بوده. دربارهٔ «رحمة للعالمین» میگوید ممکن است رسالت برای عموم از آن نتیجه نشود، ولی شیوهٔ بیان قرآن این است که اسلام دینی عمومی است.
محوریت کتاب و خاتمیت
او میگوید ویژگی دیگر محوریت کتاب است: با وحیای مواجهایم که دارد آنلاین نوشته میشود و سخن خداست خطاب به مردم، و آیهٔ اول سورهٔ بقره بیان میکند معجزهٔ پیامبر اسلام این کتاب است. چون کتاب برای آیندگان میماند، این دین شأن خاتمیت پیدا میکند. معجزه باید برای آن مردم قانعکننده باشد، مثل عصای موسی در برابر جادوگران فرعون؛ ولی معجزات پیامبران دیگر حالت موضعی دارند و تاریخ مصرف دارند، چون بعد از دو هزار سال ممکن است دیگر کسی ایمان نیاورد، و حتی فیلم هم دیگر قانع نمیکند چون در سینما هر معجزهای ممکن است.
به گفتهٔ او این معجزه به همهٔ آدمهایی که بعداً میآیند هم میرسد؛ آدمهای زمان پیامبر هم مزایایی داشتند، مثل پیروزیهای معجزهآسا و دیدن خود پیامبر، و برای هر دو گروه مزایا و معایبی هست. به گفتهٔ او یک جنبهٔ معجزهبودنش برای مردم آن زمان این است که آدمی که تا دیروز حرفی نزده بود که نشانهٔ ادبیت باشد یکدفعه این کتاب را آورد. یکی از حاضران فصاحت و بلاغت را میآورد؛ او میگوید فکر نکنید اعراب هزار بیت شعر حفظ بودند. از آیهٔ اول سوره و «فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِّن مِّثْلِهِ» تأکید بر معجزهبودن کتاب را میبیند، با تأکیدی کمتر از توحید.
امکان اصلاح با قرآن
به نظر او مرکزیت کتاب امکان بیشتری برای اصلاحگری و برگشتن به اصل میدهد: سوره از اول پیشزمینه میدهد که اوضاع در آینده خوب نخواهد بود، و کتابی هست که واقعاً میدانیم تا درصد خیلی خیلی بالایی دست نخورده است، پس میتواند آن صد و هشتاد درجه را برگرداند، و اگر دقیقاً سر جایش برنگرداند، تقریباً سر جایش برمیگرداند. او خاطرهای نقل میکند: در حج تمتع یک همسفر و هماتاقی پیدا کرد، کارمند شهرداری که قرآن زیاد خوانده بود، گفت وقتی قرآن میگوید اسلام انگار منظورش اسلام نیست.
یکی از حاضران میگوید در دورههای اسلام قرآن در حاشیه بوده؛ او میگوید چون فرقههایی پیدا شد که برای به کرسی نشاندن عقایدشان به روایتها و تاریخ خودشان رجوع میکنند. عجیب میداند که قرآن بارها خودش را روشن و هدایت و نور میداند ولی مسلمانان میگویند بدون روایات نمیشود فهمید؛ اگر کسی گفت قرآن را نخوان، بد میفهمی، شک کنید که همین حرفش خلاف قرآن است. به نظرش در اسلام به دلیل قرآن امکانات اصلاحگری مداوم هست و در تاریخ اسلام آدمهای قرآنی بودند که حرفهای درست را زدند.
یکی از حاضران میگوید پیام اصلی حفظ شده؛ او میگوید پیام فقط توحید نیست، توحید بدون انحصارطلبی است: یکتاپرستی تا حدود زیادی در جامعهٔ اسلامی حفظ شده، ولی با انحصارطلبی شدیدتر، و اینکه همهٔ آدمهای ذیل توحید مصونیت داشته باشند از همان قرن اول شکست. میگوید در اسلام بت نساختند، ولی تبعیت از اکابر و علما، که در قرآن به بنیاسرائیل نسبت داده میشود، شدیداً اتفاق افتاده است.
پرسش دربارهٔ ترتیب آیات و قبله
او میگوید فرض کنید حرفهایش را پذیرفتید؛ یک نفر میتواند بپرسد چرا اینقدر پیچیده و نامفهوم است و چرا اول یک چکیده مانند مقاله نیست که بگوید در این سوره میخواهیم توجیه کنیم چطور یک دین جدید در ادیان ابراهیمی میآید. «یا بنیاسرائیل» تمام میشود و یکدفعه «وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ» میآید؛ چه ربطی به قبلش دارد؟ او میگوید این یک سؤال تئوریک است و قرآن اشاره روشنی نمیکند که این توالی را درک کنیم؛ باید بنشینیم فکر کنیم و تناسب آیات را بفهمیم.
در پاسخ به اینکه چرا پیامبر از اول به سمت کعبه نماز نمیخواند، میگوید کعبه مرکز بتپرستی بود و تا هویتش معلوم نمیشد که به سمت ابراهیم برمیگردید، معنی بدی میداد؛ جامعهٔ دینی در مکه نمیتوانست تشکیل شود و از مدینه است که شهری پیرو پیامبر شد. او این را اتفاق عجیبی میداند و میگوید دلیلش را رقابتهای مکه و مدینه میدانند. به گفتهٔ او از آیات تغییر قبله میفهمید پیامبر علاقهٔ خاصی به کعبه داشت، چون به او گفته میشود «قِبْلَةً تَرْضَاهَا»، و میداند آنجا مرکز معنوی مهمی است، شاید حتی اگر داستانش را به او نگفته باشند.
او میگوید هر جای قرآن را نفهمیدند یا نسخش کردند یا داستانی برایش ساختند؛ مورد یک داستان شأن نزولی که چیز درستی از آن فهمیده باشد در ذهنش نیست، و معمولاً چیزی غلط فهمیده است، مگر اینکه خود آیه به واقعهٔ تاریخیای اشاره کند. یکی از حاضران از جلسهای دربارهٔ هاجرگرایی میگوید، و او هاجرگرایی را یک تئوری جدید اسلامشناسهای غربی میداند که محل ظهور اسلام را مکه نمیدانند، بلکه پترا.
→ متنِ کاملِ این جلسه