این سومین جلسه از بحث دربارهٔ سورهٔ حج است و دو جلسهٔ نخست مرور کلی سوره بوده است. سخنران میگوید قصد دارد دربارهٔ خود حج و مناسک آن، با تکیه بر قرآن و بر آنچه در این سوره هست، ولی نه محدود به آن، چند جلسه بحث کند. او حتی برای خود آزادی قائل است که از تجربهٔ شخصی و مسائل تاریخی هم چیزی بگوید. این جلسه را با نگاهی از دور به کلیات آغاز میکند و دو سه جلسهٔ بعد به جزئیات بخشهای حج میرسد؛ در پایان نیز بنا دارد روی زاویهٔ دید خاص این سوره نسبت به حج متمرکز شود.
حج در میان عبادتها
او میپرسد اگر برای این عبادت هدف تعیین کنیم، هدف حج چیست و چرا عبادتی چنین متفاوت مقرر شده است. تقوا و نزدیک شدن به خدا را هدف کلی همهٔ عبادتها و خود شریعت میداند و میگوید دربارهٔ هدفهای خاصتر سخن میگوید. به گفتهٔ او روزه بیشتر عبادتی زمینهساز است و نماز اصل عبادت است و اصالت بیشتری دارد.
حج را عبادتی بزرگ میداند که ابعادش از همهٔ عبادتها بیشتر است؛ در قدیم یک سال طول میکشید، اکنون مدت حج تمتع را بیست روز میگوید و اصل مراسم را سه چهار روز، ولی از نظر مکانی بسیار گسترده. روزه و نماز در دینهای دیگر هم هست، اما برای حج میگوید شاید مشابهی در هیچ دین دیگر نباشد. حج را از یک جهت زیارت میداند که نمونهاش در دینهای دیگر هست؛ آنچه مشابه ندارد، آدابی مانند طواف، وقوف در عرفات و مشعر و رمی جمرات است، هرچند ممکن است برای هر کدام مشابهی پیدا شود.
هدف فردی: توبه
به گفتهٔ او هدف فردی حج توبه است: قرار است کسی که به حج میرود تغییر کند و زندگی نو آغاز کند. برای همین مردم ترجیح میدهند حج را به تأخیر بیندازند. او میگوید حج تمتع از ایران یک زمانی بیشتر نوبت افراد بالای شصت هفتاد سال بوده، و احساس همهٔ مردم دربارهٔ حج تمتع این است که نقطهٔ عطفی در زندگی دینی است؛ حج عمره را ممکن است برای تفریح و خرید برود.
به گمان او مردم هنوز نسبت به حج این حس را دارند که کسی که برمیگردد باید آدم دیگری شده باشد. توبه را مفهومی مرکزی در دینهای ابراهیمی و بهویژه قرآن میداند که به داستان آفرینش برمیگردد: انسان برای بهشت خلق شده، گناه میکند و از بهشت اخراج میشود و توبه راه برگشت است. او آیهٔ «فَتَلَقَّى ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَت فَتَابَ عَلَيهِ» را میآورد. توبه به معنای قرآنی را مفهومی سطح بالا و شبیه آنچه عرفا از وصال میگویند میداند، و میگوید در شرایط عادی امید زیادی به تحول بزرگ نیست.
اکثر مردم در عمر خود به چنین حالتی نمیرسند، ولی همهچیز درجه دارد و توبه را میشود در حدی بسیار نازل آغاز کرد و بعد توبهٔ بالاتر کرد. به گمان او وضع آدم مؤمن این است که مدام از نظر معنوی به استیتهای بالاتری میرسد و کارهایی که پیشتر گناه نبود برایش گناه میشود. فکر میکند توبهٔ مکرر نشانهٔ پیشرفت است. میگوید توبه فراتر از استغفار و ترک چند گناه متعارف است و این را برای فهم ارتباط داستان آفرینش با مناسک حج میگوید.
بُعد اجتماعی حج
او میگوید حج فقط بعد فردی ندارد: یک نقطهٔ خاص روی زمین انتخاب شده و قرار است مؤمنان در روزهای معین از سراسر زمین آنجا جمع شوند و عملیات را دستهجمعی انجام دهند. میگوید امروز آن را سیاسی میخوانند ولی ترجیح میدهد اجتماعی بخواند. حج را نوعی تظاهرات مذهبی میداند که در آن ایمان به خدا و شریعت اظهار میشود و لبیک گفتن جزو آن است؛ تأکید میکند منظورش شعارهای سیاسی مانند برائت از مشرکین نیست.
قرآن به وجود مکانهایی که در آنها ذکر کثیر گفته میشود اهمیت میدهد و او این را جزو اهداف دین میشمارد. در برابر، شیطان و دار و دستهاش هم همیشه مناسک و گناهان دستهجمعی داشتهاند، مثل بتکده و قربانی کردن. او میگوید فعلاً به نظر نمیآید دعوایی پیش بیاید، مگر اینکه مانع رفتن مؤمنان به حج شوند، چنانکه در صدر اسلام شد و ممکن است هر لحظه تکرار شود. اگر مانعی نباشد این تظاهرات مسالمتآمیز است، و حج را دستهجمعیترین عبادت شریعت میداند.
مکان در مناسک حج
برخلاف روزه که مکان مهم نیست و نماز که مکان خواندنش مهم نیست، او حج را عبادتی جغرافیایی میداند که باید در مکانی از پیش تعیین شده حضور داشت. واژهٔ وقوف را یادآوری میکند و وقوف شبانه در مشعرالحرام و انتظار برای طلوع آفتاب را جالب میداند. به گفتهٔ او در آغاز سوره آمده است «وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ». قرآن روی معماری تأکید زیادی ندارد، ولی بخشی از معماری مقدس است، مثل کعبه، مقام ابراهیم و حجر اسماعیل. اگر مشرکین مسجدالحرام را اشغال کنند، نمیشود مناسک را جای دیگر انجام داد.
او میپرسد آیا این نقطه ویژگی خاصی دارد یا میتوانست مثلاً در اروپا یا ژاپن باشد. به نظر میآید ابراهیم در قرآن راهنمایی خاصی شده، ولی فکر نمیکند از قرآن بتوان نتیجه گرفت که جای دیگری ممکن نبود. قرآن بر لم یزرع بودن تأکید میکند و به نظر او این ویژگی است: «إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ». میگوید این تا حدی یادآور مهمانی خدا در ماه رمضان است که غذایش نخوردن است، و به نظر میآید در این مهمانی به جسم احترام زیادی نمیشود. آب و هوای مکه را، که ممکن است نظر شخصی او باشد، از مدینه بدتر میداند. چون این در قرآن آمده، آن را تعمدی میداند و نه تصادفی.
سفر و غیرمتعارف بودن مناسک
زیارت را سفر با نیت قدسی میداند، نه گردشگری. میگوید حرکت با نیت مقدس بر آدم اثر میگذارد و اگر مکان واقعاً مقدس باشد آثار خودش را هم دارد. جدا شدن از خانه آدم را از نظر روانی برای تحول آماده میکند، بهویژه آدمهایی که تمام عمر درگیر مسائل روزمرهٔ خودشان هستند. او یادآور میشود که صد سال پیش حج گاه تا یک سال طول میکشید و بسیاری برنمیگشتند.
به گفتهٔ او در زندگی واقعی آدمها آسان متحول نمیشوند، ولی سفر، حتی غیرقدسی، این امکان را میدهد؛ او به اُدیسه و نمونهای در ادبیات فارسی اشاره میکند. سفر یا زیارتی که مراحل پیدا میکند و همراه با عملیات است، بیشتر از نشستن در یک جا آدم را برای تغییر آماده میکند. اگر سفر دشوار باشد اثرش بیشتر است و اگر کسی عمداً آن را دشوارتر کند، آمادگی روانی بیشتری پیدا میکند؛ با هواپیما هم آدم از خانه دور میشود، ولی دشواری و طولانی بودن راه مطمئناً اثر را مضاعف میکند.
او میگوید مراسم حج غیرمتعارف است: لباس، محدودیتها و کارهایی مثل طواف و سعی میان صفا و مروه، که در آن بخشی از مسیر را تندتر از راه رفتن عادی میروند، شبیه هیچ کار روزمرهای نیست. به نظر او همهٔ بخشهای حج معنای روشنی دارند، ولی غیرمتعارف بودنشان مستقل از معنا اثر میگذارد؛ در روزه این اندازه غیرمتعارف بودن نیست.
حج را شاید سختترین عبادت میداند و میگوید با آسان شدن سفر ازدحام بیشتر شده و حج تنها عبادتی است که خطر دارد؛ هر سال تعدادی بر اثر بیماری و سکته تا زیر دست و پا ماندن کشته میشوند. او میگوید اگر سفر آسان شده است، چگالی غیرمتعارف بودن در همان چند روز بالا رفته است. از خیلیها شنیده که با تعجب میگفتند چند روز بود که به کار و مغازهٔ خود فکر نکردهاند.
حالت لشکرکشی و رمی جمرات
او میگوید دربارهٔ حج تمتع حرف میزند؛ حج عمره عبادتی کوچکتر است که چند ساعت بیشتر طول نمیکشد و این حس در آن حس نمیشود. حج تمتع را شبیه جنگ رفتن و لشکرکشی میداند: رفتن به عرفات و خیمه زدن، و در منا کاروانها با پلاکارد و پرچم که صبح میروند، سنگ میزنند و برمیگردند. میگوید پیش از رفتن از توصیفها این حس به او دست نداده بود و شاید کسی که فقط مناسک را میخواند آن را درک نکند. رمی جمرات از ارکان حج است و به نظر میرسد رکن مهمی است، چون وقوف در منا برای همین است.
رمی جمرات را عملیاتی سمبلیک میداند: کسی تصور نمیکند آنجا واقعاً شیطان است، و سنگها هم چیز خاصی نیستند. این را به فرهنگ قرآنی پیوند میدهد که در داستان یوسف روی آن تأکید شده: مؤمن نباید نسبت به انسان دیگری دشمنی داشته باشد، چون دشمن انسان شیطان است و آنان که در صف مقابل میجنگند فریب شیطان را خوردهاند. بنابراین به گفتهٔ او آدم به حج نمیآید تا با مشرکین و کفار یا آمریکا و اسرائیل بجنگد، بلکه آمده با دشمن اصلی خود، یعنی شیطان، بجنگد؛ اگر پس از حج کسانی به جان مؤمن بیفتند، ممکن است جنگی پیش بیاید.
او میگوید این با توبه تناسب دارد، چون توبه رها شدن از فریبهای شیطان است. میگوید حج را جهاد ضعفا میخوانند چون جهاد برای خیلیها واجب نیست ولی حج اصولاً بر همه واجب است؛ اما به نظر او رابطهٔ حج با جهاد فراتر از اینهاست، چون نمایش سمبلیک روح جهاد است.
تاریخ مسجدالحرام و احرام
حج به گفتهٔ او علاوه بر جغرافیا به تاریخ هم وابسته است: بنا شدن این خانه توسط ابراهیم، نماز در مقام ابراهیم و ماجرای ذبح اسماعیل. دانستن اینها را به نظر خود جزو آگاهی لازم برای شرکت در حج میداند. از تمام شواهد و قرائن چنین برمیآید که شکل مکعبی بنا را ابراهیم از ابتدا چنین ساخته است و بخشی از این معماری، مثل کعبه، حجر اسماعیل و مقام ابراهیم، مقدس است.
او میگوید در این عالم مکانی به اندازهٔ مسجدالحرام حرمت ندارد: از کیلومترها آن طرفتر باید لباس احرام بپوشید. میگوید نمیداند چقدر جزو شریعت است که غیرمسلمانها را از محدودهای راه نمیدهند. دربارهٔ تأثیر مسجدالحرام میگوید به نظر او معماری آن از بیرون مقدس نیست و ساخت بشر است، ولی تصادفاً ابهت دارد و از مسجد مدینه تأثیر بیشتری بر او گذاشت.
احرام را آغاز مناسک میداند: لباس عادی را درمیآورند، غسل میکنند و لباس احرام میپوشند و چیزهای بسیاری بر آنان حرام میشود. او میگوید این لباس یادآور کفن است و حالت احرام به صورت سمبلیک حس خروج از دنیا و دست کوتاه از آن را میدهد، و همراه با جمعیتی که همه لباس سفید میپوشند نوعی شبیهسازی محشر است؛ حس مردن و دوباره زنده شدن که با هدف آغاز زندگی دوباره هماهنگ است. لبیک گفتن را گویی پاسخ به ندایی میداند که خدا برای حج داده است و در فارسی هم دربارهٔ مرگ میگویند کسی «دعوت حق را لبیک گفت». او میگوید طواف و سعی میان صفا و مروه را به یکی دو جلسهٔ بعد موکول میکند.
قربانی و آیات ابتدای مناسک
به نظر میآید در این سوره بیشترین تأکید بر قربانی است و قسمت اصلی مراسم به نوعی با قربانی پایان مییابد؛ او یک جلسه را به جزئیات و بازتاب حج در سوره اختصاص میدهد. جلسه را با اشاره به آیههای ابتدای مناسک حج میبندد: ابتدا آیهٔ سد کردن راه مسجدالحرام و بعد «وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ» که تاریخ مسجدالحرام را میگوید.
او میگوید رسالت جهانی با ابراهیم آغاز میشود؛ ابراهیم قوم خود را ترک میکند و برای همهٔ مردم کار میکند و عظمتش به اندازهٔ یک امت است. اثر عاطفی آیهٔ «وَطَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْقَائِمِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ» را در این میداند که ابراهیم برای ما مانند خادم مسجد میشود و خدا مردم را به مهمانی خانهٔ خود دعوت میکند؛ هر بار که آن را میخواند احساس خجالت میکند.
دربارهٔ «وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ» میگوید به گمان او ابراهیم هم امید نداشت کسی بیاید، ولی خدا اطمینان دارد که آدمهایش در سراسر زمین ندا را میفهمند. ممکن است جنبهٔ باطنی حج کم و جنبهٔ ظاهری زیاد شده باشد، اما همیشه کسانی هستند که ندا را درک میکنند و میآیند. او میگوید شاید این آیه برایش تأثیرگذار است چون کلاً از آدمها ناامید است و شاید آدمی بدبین باشد؛ این آیه حس امیدواری به او میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه