او میگوید این سومین جلسهای است که دربارهٔ مناسک حج حرف میزند و امیدوار است بحث مناسک را تمام کند؛ منظورش حج تمتع است. جلسه از بیرون رفتن از حرم و وقوف در عرفات شروع میشود، به وقوف در مشعرالحرام و سپس به وقوف در منا میرسد و در پایان به قربانی میپردازد. او میگوید بحث تمام نشد و تراشیدن مو را اولین موضوع جلسهٔ آینده قرار میدهد.
اخراج از حرم و آغاز وقوف در عرفات
او میگوید حاجیان در آغاز ورود به مراسم حج چیزی شبیه مراسم عمره انجام میدهند، یعنی طواف و سعی بین صفا و مروه و محرم شدن، و بعد از احرام خارج میشوند؛ این قسمت جزو واجبات حج نیست. از همانجا شروع میکند که مردم روز ۸ ذی الحجه میروند و یک روز را در عرفات میمانند.
حرم محدودهٔ بزرگی اطراف مکه است که قوانین مذهبی خاص خودش را دارد و برای وارد شدن به آن باید محرم شد. عرفات از نظر جغرافیایی خارج از حرم است، پس مراسم با اخراج آدمها از حرم شروع میشود؛ او میگوید آنچه در آنجا خیلی نظرش را جلب کرد حالت اخراج شدن از مسجدالحرام بود. مردم محرم میشوند و ۲۴ ساعت در صحرای عرفات وقوف دارند و باید احرام را رعایت کنند.
عرفات: توبه، دعا و مرگ و دوباره زنده شدن
از نظر او یکی از اهداف اساسی کل مراسم حج این است که زمینههای روانی را آماده کند تا آدمها دچار تحولات معنوی بزرگ شوند و یک زندگی دوبارهای را شروع کنند. اخراج از حرم یعنی انگار آدمها به اندازهٔ کافی پاک نیستند و باید خودشان را پاک کنند و اگر خطایی کردند توبه کنند؛ همه توافق دارند که اصل وقوف عرفات برای توبه کردن است. روایتی از امام جعفر صادق میآورد که کسی که ماه رمضان بگذرد و توبه او قبول نشده باشد، دیگر توبه او در طول سال قبول نمیشود مگر اینکه در عرفات حاضر باشد؛ ولی میگوید معنای روایت این نیست که در تمام طول سال کسی نمیتواند توبه کند. شهرت دارد که در عرفات دعاها مستجاب میشود.
او کل مراسم حج را یادآور و شبیهسازی مرگ و حشر میداند: انگار آدمها مردند و دوباره زنده شدند و در صحرای محشر هستند، و توبه کردن هم چیزی جز مردن و دوباره زنده شدن نیست. به گفتهٔ او حج شبیهسازی هبوط آدم هم هست: آدم در بهشت بود، به دلیل خطایی اخراج شد و توبه او پذیرفته شد. روایتهایی کعبه را محل هبوط آدم در زمین میدانند؛ خیلی نمیخواهد بگوید این روایت معنای واقعی را بیان میکند، ولی شاید به صورت تلویحی مراسم حج و مکان کعبه را با داستان آدم پیوند میزند، و به نظر او این پیوند وجود دارد.
مشعرالحرام: آماده شدن برای منا
از غروب عرفه راه میافتند و شب به مکانی در مرز حرم میرسند که به آن مشعرالحرام میگویند. فرض بر این است که هر آدمی که در مراسم عرفات شرکت کرده به توبه کامل رسیده است. همه در حال احرام منتظر طلوع خورشید هستند تا اجازهٔ برگشتن به حرم را بگیرند؛ هیچ کدام از کارهایی که آنجا میکنند جزو واجبات نیست و اصل واجب همان وقوف است. او فکر میکند صرف توبه کردن انگار ملاک برگشتن نیست و باید برای کاری در منا آماده شوند.
کار اصلی منا رمی جمرات است، یعنی دور کردن و مبارزهٔ سمبلیک با شیطان؛ آدمها شبانه به کوه میروند و سنگ ریزههای مناسب برای جنگ با شیطان جمع میکنند. او میگوید در سورهٔ بقره آیهای هست که وقتی از عرفات آمدید در مشعرالحرام توقف کنید و خداوند را آنجا یاد کنید.
منا: دشمن اصلی شیطان است
در منا مردم دستهجمعی به ستونهایی که سمبل شیطان است سنگ میزنند. او میگوید نکتهٔ اساسی این است که انسان دشمنی دارد که منشأ گمراهی و گناه است و میخواهد انسان را نابود کند، و در قرآن بارها از انسانها خواسته شده شیطان را دشمن خودشان بگیرند. به نظر او نکتهٔ خیلی مهم این است که آدمها دشمن هم نیستند: اگر یک نفر بدی کرد نباید کینه به دل گرفت و باید نسبت به آدمی که گناه میکند دلسوزی داشت نه نفرت.
او میگوید ممکن است مجبور شود با انسانی بجنگد، ولی احساسش این نیست که این آدم دشمن او است؛ درجه اول یک دشمن بیشتر نداریم. به داستان یوسف برمیگردد که برادرانش از روی حسادت او را در چاه انداختند، ولی یوسف کوچکترین کینهای نداشت و گفت شیطان بین او و آنها مشکلی ایجاد کرد. در پاسخ به پرسش یکی از حاضران میگوید برای حرفی که میزند فرقی ندارد شیطان را موجودی واقعی بدانیم یا فرضی؛ خودش از قرآن چنین برداشت میکند که موجودی واقعی است و از ما خواسته شده او را دشمن خودمان در نظر بگیریم.
او رمی جمرات را مانند مانور نظامی و شبیهسازی جنگ با یک اسلحهٔ نمادین میداند؛ به گفتهٔ او در منا روح جنگآوری بر علیه شیطان تمرین میشود، نه جنگ با موجودات انسانی. روایتی میآورد که میگوید نمیداند درست است یا غلط و برایش قطعی نیست ولی فکر میکند اسناد معتبری دارد: پیامبر بعد از جنگ بدر بالای سر کشتهها رفت و به حالت عزاداری با آنها حرف زد؛ به گفتهٔ او حس پیامبر شادمانی نبود، ناراحتی بود.
لعن و کینه: پرسشهای حاضران
یکی از حاضران میگوید مسئولیت همچنان با انسان است و اینکه منشأ عمل باطل شیطان باشد باطل بودن آن را از دوش انسان برنمیدارد؛ او تأیید میکند که برنمیدارد. او میگوید باید از باطل و شیطان منزجر بود ولی نه از انسانی که فریب خورده است: ذات انسان حق طلب است و همه آدمهایی که زشتترین کار را میکنند فریب خوردند، مثلاً ممکن است کسی مانند ابن ملجم به حساب عبادت حضرت علی را بکشد. کینه داشتن از انسان چیزی است که از آن نهی شدیم.
او میگوید همانطور که با انسانی که در راه باطل است میجنگید، میتوانید علیه او دعا کنید و او را لعن کنید؛ دعای نوح در مقدمهٔ طوفان لحنی شدید دارد که در قرآن مثل آن را نداریم. میپرسد آیا لعن کردن به معنای نفرت داشتن است و آیا مسیح که بنیاسرائیل را لعن کرد از آنها نفرت داشت. حس ما نسبت به آدم بد باید این باشد که فریب خورده و نمیفهمد چه کاری میکند.
یکی از حاضران آیهٔ ۸۸ سورهٔ یونس را میخواند که دعای موسی علیه فرعون و اطرافیان اوست؛ برداشت او این است که این آیه حالت کینهورزی نسبت به فرعون دارد، ولی از نظر سخنران اینگونه نیست. استدلالش این است که خداوند آدمهایی را که کار بد میکنند عذاب میکند چون مستحق عذاب شدن هستند و موسی با نگاه الهی نگاه میکند، پس درخواست عذاب کینهورزی ندارد، وگرنه این را میشود به خدا هم نسبت داد.
او میگوید با مسئلهٔ لعن کردن یا با این آیه هیچ تناقضی با حرف خودش نمیبیند؛ حرفش این نیست که هر کاری انسانها کردند آنها را دوست داشته باشیم و لعن و نفرین نکنیم، مسئله درجهبندی است. فرعون ممکن است مظهر تام شیطان باشد، و خودش ممکن است نسبت به چنین آدمی احساس تنفر داشته باشد؛ وقتی حاضری میگوید او انسان نیست، پاسخ میدهد که اعمال او شیطانی است ولی انسان است.
منا: درک تازه و ریکاوری
او میگوید فلسفهٔ کلی قرآن دربارهٔ انسانها این است که همه انسانهای بد فریب خوردههای شیطان هستند و شیطان دشمن اصلی است. انسانی که توبه کرده و به زندگی برمیگردد باید به شعور جدیدی رسیده باشد از اینکه دشمن قهاری دارد؛ شاید معنی مشعرالحرام این است که قرار است به شعور جدیدی برسید. توبه کردن ممکن است کار سادهای باشد ولی اگر عمیق نباشد و همراه با شناختهای جدید نباشد، آدم دوباره به جامعه نیمه مشرک برمیگردد و آلوده به همان کارها میشود؛ چند روز منا واقعاً روزهای ریکاوری است.
او تجربهٔ شخصی خود را میگوید، با این قید که فقط یک بار به حج تمتع رفته و با یک بار نمیشود استقرای ناقصی زد. فضای عرفات خیلی معنوی بود ولی منا اینگونه نیست: آدمها کمکم به حرفهای چرند و پرند و شوخیهای الکی برمیگردند. در حال احرام آدمها خیلی چیزها را رعایت میکنند چون هر کاری بکنند باید گوسفند بدهند، و این احتیاط در منا از بین میرود. به گفتهٔ او خوب است که به تدریج به شرایط عادی برگردند، و اگر کسی بخواهد مقاومت کند باید همانجا شروع کند.
جمعیت و آرزوهای منا
روایتی از امام جعفر صادق نقل میکند: کسی که یک سال با امام در حج بود با شادمانی گفت در حج چقدر آدم آمده است، و امام گفتند خیلی هم خوشحال نباش، خدا حقیقت این آدمها را دید و یک تعداد خوک و گرگ و حیوانات درنده هستند که در آنجا طواف میکنند. او میگوید اینطور نیست که همهٔ میلیونها نفری که میآیند موفق به توبه شوند؛ وقتی جمعیت زیاد میشود بدبین است و فکر نمیکند چند میلیون آدم صالح موفق به توبه شدهاند. حاضری میپرسد آیا کسی را سراغ دارد که حالتش حفظ شده باشد؛ میگوید آدمی ندیده که به حج عمره برود ولی تغییر نکند، اما خیلی امیدوار نیست که تأثیرات ماندگار شود.
دربارهٔ معنای منا میگوید در کتابها بحث شده و میگویند محل آرزوها است و بعضیها به معنای مثبت میگویند، ولی خودش فکر میکند معنای منفی آرزو است، چون بیشترین چیزی که شیطان در آدم کار گذاشته تا او را به گمراهی بکشد آرزوهای او است. این را تجربی میگوید: آرزوهای معمولی در منا دوباره جوانه میزند و باید جلوی آن را گرفت؛ شیطان سعی میکند آدم توبه کرده را به راه خودش بیاورد و در این روزها باید حالت مسلح و مقابله داشت.
قربانی، توبه و جلسهٔ آینده
قربانی امروز به نیابت انجام میشود: تلفنی اسمها را میخوانند و رئیس کاروان به افراد اطلاع میدهد که قربانیشان انجام شده و میتوانند از احرام خارج شوند. او عمداً میگوید چقدر بد است، ولی شاید چارهای نیست، چون اگر آدمها خودشان قربانی کنند بلبشویی درست میشود و گوشتها هدر میرود و گناه آن ممکن است بدتر باشد.
او میگوید قرآن دربارهٔ قربانی دو نکته یاد میدهد. یکی اینکه قربانی از قربانی کردن اسماعیل میآید و به امر خدا است: اگر لازم باشد و خداوند امر کند، باید پسر را کشت، یعنی آدم باید ظرفیت گذشتن از همه تعلقات خود را پیدا کرده باشد. توبه کردن را در حد مردن و دوباره زنده شدن میداند و به بنیاسرائیل اشاره میکند که از آنها خواسته شد خودشان را بکشند: اصل توبه کردن انگار خودکشی است، یعنی آدم چنان از گذشتهٔ خود بیزار باشد که میل نداشته باشد این حیات را ادامه بدهد تا یک آدم دیگر متولد شود.
در عین حال قرآن تأکید میکند مراسم حج و قربانی در ازای شکرگزاری برای حلال بودن بهیمه النعام است؛ قربانی یک جنبهٔ فردی دارد و یک جنبهٔ انسانی، انگار از طرف همه آدمها و کل بشر نسبت به حلال شدن چیزی حس شکرگزاری داشته باشند.
او امیدوار است نصف جلسهٔ آینده را به برگشتن و طواف و سعی بین صفا و مروه بدهد. دربارهٔ سعی میگوید باورش نمیشود این داستان درست باشد که هاجر هفت بار بین صفا و مروه دویده است و شاید لزوماً درست نباشد؛ در قرآن چنین داستانی نداریم و فکر نمیکند حکم سعی ربطی به آن ماجرا داشته باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه