او میگوید امروز بحث دربارهٔ آداب و مناسک حج را تمام میکند و بعد قرار است دربارهٔ آیات قرآن دربارهٔ حج بحث کند. با توضیح بحث جلسهٔ گذشته دربارهٔ منا و شیطان آغاز میکند، به نمادگرایی حلق و تقصیر، طواف و سعی میرسد و با طواف نساء پایان میدهد.
دشمن واقعی انسان: شیطان
او میگوید میخواهد سوءتفاهم جلسهٔ گذشته را رفع کند: نکتهٔ مهم این است که دشمن انسان شیطان است و انسانهای دیگر نیستند؛ دشمنی انسانهای دیگر درجه دوم دارد و ممکن است به نیابت از شیطان باشد. به گفتهٔ او درک مناسک حج، چون اصولاً ولادت مجدد و توبه است، تا حدود زیادی به درک ما از ماجرای خلقت و گناه اولیهٔ آدم و هبوط برمیگردد. در روایات مکه جایی است که آدم هبوط کرده و گریه کرده؛ او میگوید شاید به صورت واقعی برایش معنیدار نباشد که آدم از آسمان به نقطهای از زمین افتاده باشد، ولی حج انگار شبیهسازی آن داستان و توبه است.
به گفتهٔ او در منا سعی میکنیم دشمن واقعی انسان را بشناسیم و راههایی که در زندگی ما نفوذ کرده و باعث شده گناه بکنیم را در عرفات و مشعرالحرام و منا درک کنیم تا وقتی به زندگی عادی برگشتیم دوباره به گناهان برنگردیم. هرچند نباید مشغول به شیطان شویم: یکی از چیزهایی که شیطان وعده میدهد این است که ما را به خودش مشغول کند. به نظر او مسیحیت، مخصوصاً مسیحیتی که در آمریکا پا گرفته، از این نظر آسیب دیده و در بعضی از بخشهای کتاب مقدس آنها فضای بزرگ دیدن شیطان هست، در حالی که در قرآن شیطان تحقیر میشود و کید شیطان ضعیف است. مشغول گناهان خود بودن هم انگار شبیه توجه کردن به شیطان است. او تأکید میکند هیچ شکی در حرفی که دربارهٔ منا زد نیست.
موضع در برابر گمراهان
به اعتراضی که شد، که نوح برای قوم خودش آرزوی عذاب کرد و موسی دعا کرد فرعونیان عذاب شوند، چنین پاسخ میدهد: اگر کسی را ببیند که غرق در گناه است و جزء رئوس شیاطین، وظیفه دارد با او مقابله کند؛ ولی او را یک آدم فریب خورده میبیند که در فضای ذهنی خودش فکر میکند کارهای خوبی میکند، و توصیه شده نگویید اهل عذاب است و نگویید از او بالاتر هستم، چون شاید روز آخر توبه کرده باشد و او به دلیل غرور به جهنم رفته باشد. حضرت نوح علم دارد که اگر بمانند بندگان خدا را گمراه میکنند و همه فاجر و کفارند؛ او چنین علومی ندارد و اگر دعا کند خدایا همه آمریکاییها را نابود کن، نمیداند، چون کلی آمریکایی خوب داریم.
به گفتهٔ او پیامبران آیندهٔ آدمها را میدانند و ما نه، پس حق نداریم حتی در اوج عبادت خود را بالاتر از آدم غرق در گناه بدانیم. دربارهٔ اینکه یکی از حاضران گفته بود بعضی «وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيـئَتُهُ» میشوند میگوید اگر واقعاً به علمی میرسیدیم که کسی ماهیتش شیطانی شده، میشد از او نفرت ابراز کرد؛ ولی تا نمیدانیم باید احتیاط کرد و او خیلی موافق نیست که با انسانها مانند شیطان برخورد شود. قبول دارد که طبق قرآن بعضی از مراحلی میگذرند که راه برگشتی برایشان نمیماند.
آدمی که شمشیر دارد و میآید باید با او جنگید و با آدمی که گوش میدهد باید صحبت کرد؛ به طور کلی باید حالت دلسوزانه داشت، چنانکه پیغمبر بعد از جنگ بدر جایی رفت که مشرکین کشته شده را در آن انداخته بودند و با آنها زمزمه کرد و دل سوزاند، و شاید بیشترین مورد عتاب خدا به پیغمبر ما دلسوزی بیش از اندازه باشد. او میگوید حضرت موسی نماد رحمت به معنای پیغمبر نیست و عیسی نشانهٔ رحمانیت است، و الگوی ما باید پیغمبر باشد.
حلق و تقصیر و نمادگرایی
او میگوید در مناسک دینی و آیینهای باستانی نمادگرایی هست: در قربانی خود کشتن گوسفند مهم نیست و انگار به جای چیز دیگری مینشیند. زبان انسان نمادساز است، چنانکه هر شب در رؤیا میبینیم، و روانکاوی مدرن این را دوباره مطرح کرده است؛ آنچه دنیای مدرن از آن رنج میبرد حذف آیینهای نمادین است. نمونهاش مقالهٔ یونگ دربارهٔ نمادگرایی در تظاهرات کمونیستی و فاشیستی است، و اگر بپذیریم درون ما نمادساز است، شرکت در آیینهایی که نمادها در آن تجلی میکنند به نظر او مفید است.
به گفتهٔ او در سمبولیسم روانی مو معمولاً به بخشهای انرژیک حیاتی ربط دارد و در رؤیا ریختن مو یا دندان به از دست دادن نیروی جوانی و گاه انرژی جنسی اشاره میکند؛ این را خیلی استاندارد و مورد توافق کسانی میداند که در سمبولیسم رویا کار میکنند، ولی میگوید هیچ نمادی را نمیشود خارج از زمینهٔ رؤیا معنی کرد. یکی از حاضران پرسید از دست رفتن دین نیست؟ و او گفت شاید در کتب قدیم باشد ولی در جدید ندیده است.
اگر این تعبیر را بپذیریم، مو تراشیدن انگار به آدم کمک میکند از شهوات دور شود. حس او این است که تراشیدن مو در حج با توبه کردن و از نو شروع کردن ارتباط دارد. در اسلام رهبانیت و دوری از شهوات مطلق نیست، برخلاف راهبهٔ بودایی که میخواهد شهوت را مطلقاً از خود دور کند و برای همین همیشه کچل است؛ به غیر از حج توصیهای به کوتاه کردن مو نشده. خوبی آیین سمبولیک این است که در ناخودآگاه اثر میگذارد و لازم نیست جزئیاتش را بدانید.
پایان منا و آغاز طواف
او پایان منا را، که در لحظهای خاص سر اذان ظهر اجازهٔ خروج میدهند، فکر میکند یکی از آشوبناکترین مراسم حج باشد و بر پایهٔ تجربهٔ شخصیاش توصیه میکند تا حد ممکن سریع منا را ترک کنند و پیاده بروند؛ ماندن زیاد در منا را کار درستی نمیداند و میگوید دلایل معنوی هم دارد.
بعد از بازگشت، شبیه عمره: هفت بار طواف، نماز، سعی صفا و مروه، طواف نساء و نماز آن، با لباس عادی. طواف را او ابراز عشق و عبودیت میداند و میگوید لکان خیلی مفصل از این تمثیل استفاده کرده است: کار انسان چرخیدن دور چیزی است که به آن علاقه دارد و نرسیدن. حکم طواف بین کعبه و مقام ابراهیم و خارج حجر اسماعیل مسیر را بیضوی میکند و برای او جالب است که انگار حرکت سیارات دور خورشید است؛ در طواف ذکر خاصی نیست و اصل این است که توجه کامل انسان به خدا باشد.
توحید خالص در طواف و توسل
او یک ایرانی را دید که در طواف مدام «یا امام زمان» میگفت و میگوید اینها به وضوح غلو و زیادهروی است؛ به نظرش سروکار داشتن با یک آدم راحتتر از خدایی است که خیلی نمیدانیم چیست. از آدمهای متدین شنیده که خدا ما را به امام زمان واگذار کرده، ولی توحید یعنی خداوند هیچ کاری، از جمله بخشیدن گناهان، را به کسی واگذار نمیکند. مشرکان قریش هم میگفتند بتها «لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى»؛ و او میگوید اگر کسی معتقد باشد خداوند بخشش گناهان را به امام زمان واگذار کرده، به همان معنایی که قرآن با شرک مبارزه میکند مشرک است.
ولی تأکید میکند حرفش این نبود که نمیشود توسل کرد: میشود از آدم مقدسی خواست برای آدم استغفار کند و از امامها کمک خواست؛ ولی او میگوید حق نداریم موقع نماز و طواف این کار را بکنیم، و اعتقاد به اینکه راه مستقیم به خدا بسته است اشتباه است. مفهوم کلیدی «سلطان» است: مشکل مراجعه به جایی است که خداوند در آن سلطان قرار نداده، و جایی که قرار داده میشود از آن استفاده کرد. هیچوقت راه به سوی خداوند بسته نیست و واگذاری نداریم.
در پاسخ به حاضری که از صفات معصومین در دعای جوشن کبیر گفت، میگوید انسان کامل متخلق به اسماء الهی است و این ربطی به واگذاری کارها ندارد؛ ولی اینکه کسی فکر کند موقع طواف کاری به خدا ندارد و سلسلهمراتب خدا، امام زمان، انسان را بگیرد شرکآلود است. به نظر او اهل سنتی که توسل را شرک میدانند مفهوم سلطان را نمیفهمند. خدا همهجا هست، نه امام زمان، و طواف جای توحید خالص است.
مقام ابراهیم و سعی صفا و مروه
او میگوید نقطهٔ دقیق مقام ابراهیم مهم نیست و حس نماز آنجا این است که جای پای ابراهیم گذاشتهایم. دربارهٔ سعی یادآوری میکند که مراسم حج از ابراهیم بود و کمکم خانه بتخانه شد و مراسم تغییر شکل داد، حتی طواف برهنه. قرآن دربارهٔ صفا و مروه میگوید «لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ» و به نظر او انگار مسلمانها شک داشتند که سعی هم از آداب مشرکانه است.
به گفتهٔ او آدمی که به ولادت مجدد رسیده و ذنوب او بخشیده شده باید سرشار از انرژی برای کار خوب باشد و از قرآن و نماز خسته نشود؛ ذنوب است که تمایل را کم میکند. سعی را او تمثیل ورود به زندگی جدید میداند و میگوید «لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى» آیهای کوتاه و ترسناک است. این کار به تبعیت از فعل پیامبر است نه هاجر، و موقع مناسک لازم نیست به یاد تشنگی اسماعیل و دویدن هاجر باشیم.
کسی که بعد از توبه دچار یأس و افسردگی میشود به گفتهٔ او نفهمیده چه خبر است، چون خدا گفته میبخشم و دوباره زندگی را از نو شروع کنید؛ حال بعد از ولادت مجدد جبران کردن و شوق به عبادت است.
طواف نساء
او میگوید طواف نساء چیز عجیبی در پایان مراسم است که برای مردان و زنان، متأهل و مجرد، واجب است و اگر کسی نکند زن یا شوهر بر او حرام میماند؛ بعضی دچار وسواس میشوند. جالب میداند که در بخشهایی که برای خداست استرس ندارند چون خدا مهربان است، ولی در طواف نساء مبادا از چیزی دنیایی محروم شوند.
او به داستان آفرینش برمیگردد: به نظرش جنسیت انگار جزو نتیجهٔ گناه اولیه است و هبوط انگار آشکار شدن جنسیت، پس اگر کسی به معنای آفرینشی توبه کامل کرده باشد از جنسیت گذشته است. در مسجدالحرام زن و مرد قاطیاند و حس او این است که فضای حج این است که توبه میتواند عبور کردن از جنسیت هم باشد؛ ولی هشدار میدهد خیلی دچار توهم نباشیم که کسی که از عرفات برمیگردد فقدان جنسی پیدا میکند. خیلی از آنچه گفته را با اطمینان خوبی میگوید، ولی اینکه طواف نساء جبران احراز مجدد جنسیت باشد را با احتمال کمتری میگوید.
او میگوید به نظرش نام «طواف نساء» نکتهٔ خاصی ندارد و نمیداند چه کسی آن را گذاشته؛ چون برای هر دو واجب است، مسئله انگار احراز شرعی و الهی جنسیت است، انگار اذن بازگشت به جنسیت را از خداوند میگیریم. پایان مراسم بودنش هم طبیعی است، چون ما در زمین با گناه اولیه زندگی میکنیم و ما را به آسمان نمیبرند؛ انگار با مراسمی به شرایط پیشین برمیگردیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه