جلسه با پاسخ به چند پرسش دربارهٔ حج آغاز میشود. نخست پرسش از هزینهٔ حج در دنیایی که گرسنه دارد میآید و از آنجا به قربانی در حج و به مسئولیت در برابر فقر میرسد. سپس به نکتههایی از جلسهٔ پیش دربارهٔ سعی و طواف نساء برمیگردد و در پایان مقدمهای برای جلسهٔ بعد میگوید که نگاه عرفانی به حج فردی است ولی قرآن بر روح جمعی آن تأکید دارد.
هزینهٔ حج و گرسنگان آفریقا
اولین پرسش این است که در دنیایی که عدهای از گرسنگی میمیرند، بهتر نیست هزینهٔ حج، که با ضرب کردن در میلیونها نفر حدود ۱۰ میلیارد میشود، برای اطعام مردم آفریقا صرف شود. او پیش از پاسخ چند سؤال میکند: آیا این حرف را در مورد همهٔ هزینههایی که مردم میکنند، مثل اتومبیل، ازدواج، آموزش عالی و برق میزنند یا فقط در مورد حج؟ میگوید هیچ وقت نشنیده که هزینهٔ ازدواج را برای گرسنههای آفریقا بدهند.
حس او این است که منشأ این سؤال آن است که رفتن به حج از نظر طرف کار معقولی نیست و به همین دلیل یاد گرسنههای آفریقا میافتد، وگرنه هزاران جای دیگر هم هست که میتوان به اندازهٔ حج صرفهجویی کرد. میگوید اگر به نظر کسی این کار بیمعنی باشد سؤال برایش پیش میآید و اگر خیلی از کارهای دیگر هم به نظر او بیمعنی بود شاید همین سؤال را میکرد.
اولویت دین و گفتوگو با حاضران
یکی از حاضران میگوید به نظر او دلیل این سؤال میتواند این باشد که دین دغدغهٔ گرسنههای آفریقا را دارد، ولی کسی که عروسی میگیرد چنین ادعایی ندارد. او میگوید به نظر او اولویت دین با عبادت کردن است تا سیر کردن گرسنهها، انفاق در سلسله مراتب دستورات دینی بعد از نماز قرار دارد و حج رتبهٔ بالایی دارد. حاضر اضافه میکند که از دین این انتظار میرود. او میگوید منطق حرف را میفهمد ولی این را برداشت درستی از دین نمیداند.
حاضر دیگری میگوید جان یک انسان به اندازهٔ جان همه انسانها است و دین این ادعا را دارد. او ادامه میدهد که میشود پرسید چرا نماز میخوانید، چون این زمان را میتوانید کار کنید و درآمد آن را بدهید، و دربارهٔ مسجد ساختن هم همین را میتوان گفت. او میگوید به نظرش از نظر جدلی هم استدلال قوی نیست، چون سیر کردن گرسنهها اولویت اصلی دین نیست.
او میگوید میخواهد به دنیایی برسد که گرسنه نباشد، ولی راه آن را این نمیداند که چیزی بفروشد تا به گرسنه بدهد، چون این برخورد خیلی احساسی است. اگر بتواند معنویت را ترویج کند و اقدامات سیاسی و اجتماعی درست انجام بدهد، در درازمدت میتواند بگوید گرسنگی از بین میرود، و نماز و حج هم به نوعی در جهت پروژهٔ فقرزدایی است ولی خیلی ریشهای. به نظر او این نگاه که الان یک نفر گرسنه است و باید همین الان کمکش کرد نگاه احساسی محترمی است، ولی اولویتدادن به مسائل اینجور نبوده و نیست. حضرت علی به عنوان حاکم چنین دغدغهای دارد ولی لزوماً هر کس چنین دغدغهای نباید داشته باشد.
تعادل میان خود و دیگران
سپس میگوید در ایران، که شاید افراطی باشد، و در خیلی جاهای دنیا هم، پدر و مادر زندگی را صرف فرزندان میکنند و فرزندان صرف فرزندان خود، و در نتیجه کسی زندگی نمیکند. به نظر او باید میان رشد فردی و مسئولیت در برابر دیگران تعادل باشد و نخستین وظیفه در برابر خود آدم است، چون دست آدم بیش از همه به خودش میرسد. دربارهٔ دیگران خیلی جزئی میشود کمک کرد و کسی که فقط برای دیگران زندگی کند دچار مشکل میشود. به گفتهٔ او زندگی برای خود یعنی وقت و انرژی گذاشتن برای رشد فردی و معنویت و این حالت خودخواهانه ندارد.
قربانی و سیر کردن فقرا
او به تشریع حج برمیگردد و میگوید مسلمانان مدینه و اطراف آن در سالهای اول هزینهٔ خاصی برای حج نمیکردند و سالی یک بار با هزینهٔ متعارفی با خود گوسفند برای ذبح به مکه میبردند. طبق تشریعی که در قرآن است آنچه ذبح میکردند به فقرا میدادند، پس اگر اینگونه نگاه کنید، در سالهای اول حج حرکتی برای سیر کردن شکم فقرا بود. کفارهها هم به همین صورت است. این را با قربانی سوختنی در سنت یهودی مقایسه میکند که هدیه فقط به خدا اختصاص دارد و فقیر یا کس دیگری آن را نمیخورد، ولی در احکام اسلام، حتی در حج، توجه به سیر کردن شکم فقرا بود و هست.
تا چند سال پیش قربانی در حج شرمآور بود چون گوسفندان قربانیشده را دفن میکردند. به گفتهٔ او حالا فکر میکند چیزی هدر نمیرود، چون سردخانههای بزرگ ساخته شده و گوشت برای کشورهای نیازمند، از جمله آفریقا، فرستاده میشود، و این با فلسفهٔ اولیهٔ حج جور درمیآید.
احساس او این است که مسلمانان نسبت به این فلسفه کوتاهی میکنند. میگوید قربانی در شهری مثل تهران کمتر میشود و گوشت میان همسایه و فامیل پخش میشود و فایدهٔ چندانی ندارد. اگر دولت امکاناتی فراهم کند و برنامهریزی شود، شاید تحول بزرگی ایجاد شود و شاید بشود یک سال آفریقاییها را با آن گوشت تغذیه کرد. دربارهٔ ایران میگوید اگر برنامهریزی میکردیم میشد در این روز برای مردم محرومی که دستشان به گوشت نمیرسد اتفاقی بیفتد.
مسئولیت در برابر فقر و کار خیر
او میگوید میخواهد واقعاً بپرسد تا چه اندازه در برابر فقر و گرسنگی دنیا مسئولیت داریم، و برای خودش هم جای ابهام است. در دهکدهٔ جهانی اطلاعات آنلاین به ما میرسد و تصویر کودک گرسنه را میبینیم، و اطلاعات و آگاهی مسئولیت میآورد. نمیداند این وضع به بازبینی نیاز دارد یا نه.
به نظر او فقط رسیدن اطلاعات مطرح نیست، دسترسی هم مطرح است، و این جای بحث فقهی دارد که آیا مسئولیتها بیشتر شده است. با این حال میگوید نباید افراط کرد و همه زندگی را رها کرد، ولی شاید لازم باشد دیدگاه دربارهٔ نحوهٔ انفاق تغییر کند.
او میگوید در کشورهایی که مسیحیت است چریتی ریشه دارد، با سازمانهایی که صادقانه کمک را تحویل میگیرند، و مثلاً از پول چریتی آمبولانس میخرند و آدمها داوطلبانه شبها شیفت میایستند. میگوید این سنتها را کلیسا ایجاد کرده ولی آنقدر ریشهدار شده که مردم بدون کاری به دین آن را انجام میدهند. در مقابل، به نظر او ایرانیها همیشه چشمشان به دولت است. او این را خجالتآور میداند و فکر میکند برای مسلمانها باید مایهٔ خجالت باشد.
یکی از حاضران میگوید مردم راه کمک را بلد نیستند و به کمیته امداد اعتماد ندارند. سخنران میگوید نمیداند مردم چقدر دوست دارند یا ندارند و مشکلی نمیبیند که در یک محله مردم شیفت بگذارند. میگوید میشود گفت کوتاهی از متولیان دین بود یا مشکل از خود مردم است، ولی او کاری به این ندارد. به گفتهٔ او یکی از مشکلات این است که شکل مشخصی وجود ندارد و بهتر است آدم ببیند چه کاری انجام میشود.
سعی و طواف نساء
یکی از حاضران دربارهٔ سعی بین صفا و مروه نکتهای از جلسهٔ قبل را مطرح میکند، که آدمی که به ولادت مجدد رسیده باید شور فعالیت شدید داشته باشد. او میگوید منظورش این نبود که فشار بیاورید، بلکه شوق باید در همان حدی باشد که وجود دارد، و زیاد هیجانزده شدن و عبادت سنگین ممکن است آدم را خسته کند. میگوید اینکه در مراحل معنوی استاد کجا به درد میخورد، اینجا به درد میخورد، چون از داخل سخت است تشخیص دادن اینکه وقت فشار آوردن است یا استراحت.
دربارهٔ طواف نساء میگوید خیلی با حدس و گمان حرف زده و پشت همهٔ حرفهایش یک «احتمالاً» هست. اگر حج از نظر معنوی توبهٔ کامل باشد و جنسیت و آگاهی از جنسیت عامل هبوط بوده باشد، برگشتن به وضعیت اولیه مثل از دست دادن جنسیت است، و بنابراین برگشتن به دنیا، یعنی طواف نساء، میتواند پایان حج باشد. او این را تعبیری نصفه و نیمه مینامد.
پرسش این است که اگر در بهشت ابتدایی جنسیت نبود، آیا در بهشت بعدی هم نیست، و حورالعین چیست. جواب او این است که از اول هم در بهشت جنسیت مشکل پیدا نکرد، آگاهی و توجه به جنسیت مشکل ایجاد کرد. پس ممکن است در بهشت جنسیت وجود داشته باشد ولی حالت قیدی که هبوط به وجود آورد نباشد. او میگوید آشکار شدن سوآت باعث هبوط شده، نه وجود جنسیت، و انسان بهشت انتهایی عین انسان بهشت ابتدایی نیست. در بهشت ابتدایی ناآگاهیهایی وجود دارد و حالت کودکانه است، ولی انسان بهشت انتهایی انگار، به تعبیر عرفا، وارد کثرت شده و کثرت را شناخته و دوباره به وحدت برمیگردد.
دروغ شیطان و توصیف بهشت
یکی از حاضران میپرسد چرا آگاهی به جنسیت علت هبوط است، و بعد دربارهٔ جاودانگی بحث میشود. سخنران میگوید شاید اصلاً ربطی به آن بهانه نداشته باشد و اگر شیطان دروغ دیگری میگفت هم همین سرنوشت پیش میآمد. میگوید از این حرف مطمئن نیست و شاید میل به جاودانگی مهم بود، ولی از داستان قرآن این نتیجه به نظرش نمیآید.
حاضری میگوید ادامهٔ نسل نوعی جاودانگی است. سخنران میپذیرد که وجود آدم در نسل ادامه پیدا میکند، ولی میگوید شیطان به آن دو نفر گفته بود در بهشت جاودانه میشوند و این دروغ بود، چون اگر نمیخوردند در بهشت میماندند. به گفتهٔ او جاودانگی در نسل جاودانگی بسیار ضعیفتری است و آن دروغ صد درصد دروغ بود.
او آدم و حوا را کامل نمیداند و میگوید انگار حالت ناآگاهی داشتند، یعنی ناآگاهی نسبت به کثرت، و قرار است دوباره به نگاه وحدت برگردیم: کثرت را درک کنیم و وهمی بودن آن را بفهمیم. به نظر میرسد بنای بهشت اولیه عدم توجه به کثرت بود و توجه به جنسیت این آگاهی را به وجود آورد. میگوید بعضیها به اشتباه آن درخت را درخت دانش میدانند، چون این آگاهی توهمی است. در این باره آیهٔ «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ» را میآورد.
سپس به شدت نهی میکند که کسی برای بهشت و جهنم تصوری ساده بسازد. حرف زدن از آنها برای انسان این دنیا را مانند حرف زدن با جنینی میداند که بعداً وارد این دنیا میشود. به گفتهٔ او باید توصیفهای قرآن را تمثیل دانست، و وقتی زمین چیز دیگری میشود، شاید قوانین فیزیکی هم به هم بخورند، و او نمیداند چه اتفاقی میافتد. اگر تمثیل باغ و نهر حس خوبی میدهد آن حس درست است و مطمئن است چیز بهتری هم هست.
نقد نگاه عرفانی و مقدمهٔ سوره حج
او برای جلسهٔ بعد مقدمهای میگوید. بحثش دربارهٔ مناسک بر این فرض بود که حج برنامهٔ ولادت مجدد است، و کم و بیش چنین مطالبی در کتابهای اسرار حج و کتب عرفانی هم آمده است. میگوید وعده داده بود پس از این مرحله به بحث دربارهٔ آنچه قرآن دربارهٔ حج میگوید برگردد، و امیدوار است کسی که آیات حج را دیده باشد احساس کند قرآن از این دیدگاه به حج نگاه نمیکند، ولی نمیخواهد بگوید این حرفها با قرآن تعارض دارد. قرآن دربارهٔ عرفات و مشعر یک جمله دارد و دربارهٔ قربانی بیشتر حرف میزند.
به نظر او نگاه عرفانی به شریعت بیش از اندازه فردی است و عرفان به شدت نقص دارد که نگاه اجتماعی ندارد، هرچند به نگاه عرفانی ارادت دارد. میگوید حج واقعاً تظاهرات سیاسی اجتماعی است و قرآن بیشتر بر روح جمعی حج تأکید دارد. آثار فردی را در حج قبول دارد ولی نگاه قرآن را اجتماعی میداند که بر نگاه فردی غلبه دارد.
او میگوید شریعت را نمیتوان با تجربهٔ شخصی کشف کرد و به همین دلیل وحی لازم است. به گفتهٔ او عارف نظام اجتماعی را با مکاشفه کشف نمیکند، و قرآن و شریعت فراتر از مکاشفهٔ فردی پیامبر است. میگوید طریقت عرفانی به نظرش به شدت مردانه است. او تمثیل میآورد که دوربین بالا چیزی میبیند ولی عرفا از پایین فیلمبرداری میکنند و چیز دیگری میبینند.
→ متنِ کاملِ این جلسه