او بحث جلسهٔ قبل را ادامه میدهد و میگوید نگاه عرفانی با نگاه دینی به حج تفاوت دارد، چون عرفان فردی است و شریعت بعد اجتماعی دارد. بعد به نظریهٔ سروش دربارهٔ وحی میپردازد و میگوید وحی به صورت واژگان بود. سپس دربارهٔ مناسک حج و الهام به ابراهیم و اختلافش با ابن عربی حرف میزند و در آخر به آیات سورهٔ بقره، کعبه و قبله میرسد.
عرفان فردی و شریعت اجتماعی
او یادآوری میکند که فلسفهٔ حج به گفتهٔ او رسیدن به ولادت مجدد است و با کتابهای عرفانی میخواند، ولی وقتی قرآن را میخوانیم احساس میکنیم نگاه قرآن با نگاه عرفا فرق دارد: دربارهٔ بخش اصلی عملیات حج، یعنی عرفات و منا و طواف، قرآن خیلی نپرداخته و جزئیات را به سنت و احادیث واگذار کرده است.
از نظر او یکی از عمدهترین تفاوتها این است که نگاه عرفانی تقریباً همه جای دنیا فاقد دیدگاههای اجتماعی و به شدت فردی است. حتی در تاریخ عرفان اسلامی، که شاید یکی از اجتماعیترین عرفانها باشد، تعداد کمی از عرفا عمل اجتماعی انجام دادند؛ مثلاً نجم الدین کبری با مریدان خودش با مغول جنگید و بقیه یا خبردار نشدند یا، به شوخی، آن را مثل بلای آسمانی میدیدند. ادیان ابراهیمی در مقابل به دنبال تشکیل جامعه دینی هستند.
به گفتهٔ او الهامات عارف معمولاً در جهت زندگی فردی خودش است، و رویاها هم پیامهای هشداردهندهٔ فردی دارند؛ استثنایش رؤیای پادشاه مصر است که یوسف آن را فهمید. آدمی مثل ابراهیم که رسالت جهانی پیدا میکند، به نظر او فراتر از چیزی است که عرفان مینامیم.
ادعای سروش دربارهٔ وحی
او میگوید دلیل بیشتر بحثکردنش مقالات آقای سروش است که در آنها ادعا میشود قرآن کلام پیغمبر است نه کلام خدا و واژگان تقدس ندارند. شاید همهٔ مقالات را نخوانده باشد، ولی استدلالی پشت این حرفها ندیده و تعجب میکند که چرا اینقدر مطرح میشود؛ به گمان او شاید به این دلیل که حرف و شخصیت سروش خریدار دارد.
به برداشت او ایدهٔ سروش این است که جنس قرآن از جنس الهامات عرفانی است، مثل مولانا، و ممکن است نکات نادرستی از فرهنگ عربی وارد آن شده باشد. در این نظریه الهامات خالی از خطاست ولی ترجمهٔ الهامات به زبان ممکن است خطا داشته باشد؛ نقص از مترجم نیست، از زبان عربی است که گنجایش ندارد. او میگوید میخواهد از این دفاع کند که وحی پدیدهٔ دیگری است.
به نظر او سنتی این است که جبرئیل به سراغ عرفا نمیآید و جنس الهامات عرفانی از کلام نیست: عارف ادعا نمیکند کلمات شعرش به او الهام شده، ولی ادعای سنتی دربارهٔ وحی این نیست. نظریهٔ جدید میخواهد نظریهٔ سنتی را باطل بداند، در حالی که به نظر او قرآن را اگر نپیچانیم صراحتاً وحی از جنس کلام میفهمیم، مثل موسی و آتشی که میگوید «إِنِّي أَنَا اللَّهُ» و موسی جواب میدهد.
نمونهها، سبک و پاسخها
او میگوید سروش معمولاً مثال نمیزند، ولی به نظر میآید منظورش این است که علوم عصری زمان پیامبر در قرآن بازتاب پیدا کرده است؛ شاید منظور او هفت آسمان باشد که حدس میزند نتیجه هیئت بطلمیوسی است. دربارهٔ توصیف بهشت میگوید این استدلال شمشیر دو لبه است: اگر چیزی آنجا بوده میگویند چون بوده آمده، و اگر نبوده آرزوی آن را داشتند.
به گمان او محتوای نظریه این است که اگر فرهنگ عربی در قرآن بازتاب یافته، چگونه میشود از وحیانیبودن و هدایت قرآن دفاع کرد؛ پاسخ این است که بخش فرهنگی در مرحلهٔ ترجمه وارد شده و هدایت ربطی به هفت آسمان ندارد. او این را موضع دفاعی میداند و میگوید سروش متخصص راهحلهای کلی بدون وارد شدن به جزئیات است، مثل کتاب «دانش و ارزش».
او برداشتش را میگوید که ممکن است دیگران نداشته باشند: سروش تقدس واژگان را منکر است و مثال طوطی و زنبور را آورده که او آن را زشت میداند. ادبیات سروش او را اذیت میکند، چون بحث فلسفی باید با کمترین پیرایه بیان شود. دربارهٔ پاسخ عبدالعلی بازرگان، که نظم ریاضی قرآن را مطرح کرده بود، میگوید با بحث نظم ریاضی همدلی ندارد ولی وجود حروف مقطعه به نظر او نشان میدهد حروف هم معنی دارند و متن قرآن گواهی میدهد وحی فرم واژگان داشت.
کلامیبودن وحی و فرهنگ عربی
او در بحث تحریف میگوید بحث عقلی نکرده و بحثش نظری است: وقتی خود قرآن را میخوانیم گواهی به چه میدهد؟ به نظر او قرآن صراحت دارد که وحی پدیدهای کلامی است. در ظاهر قرآن مکالمهای میبینیم که آتشی در آن میگوید، و برای توجیه آن باید به زحمت افتاد؛ همچنین «لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ» نشان میدهد پیامبر چیزی میشنود. یکی از حاضران میگوید کلماتی که در جاهایی که خدا با موسی حرف زده آمده یکی نیست؛ او میگوید این را میشود دلیلی گرفت برای اینکه کلامی که در آنجا بود عربی نبود، نه اینکه کلامی در کار نبود.
به گمان او استدلال سروش نه از قرآن است نه روانشناسانه، و فقط این فکت را پذیرفته که فرهنگ عربی در قرآن بازتاب یافته. او میگوید این فکت به نظر او صددرصد باطل است، هرچند میگوید ممکن است اشتباه بفهمد.
استدلال قویتر به نظر او زبانشناسانه است: زبان فرهنگ را منتقل میکند و واژهها مثل نتورک به هم مربوطاند، چنانکه در مکتب هومبولت و نزد ایزوتسو. جواب او این است که واژگان اخلاقی و دینی قرآن در معنای عربی خودشان به کار نرفتهاند، همانطور که شاعر واژهای را با معنای جدید به کار میبرد؛ زبان چیزی منجمد نیست و ممکن است کتابی بخشی از شبکه را به هم بریزد.
عربی را برادر زبان عبری میداند و نزدیک به زبانی که پیامبران با آن صحبت میکردند. حج هم سنتی ابراهیمی بود که اعراب آن را چیز دیگری کردند، و زبان عربی نیز همینطور؛ قرآن آن را اصلاح میکند و میگوید «وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ».
یونگ، لکان و امکان وحی کلامی
او میگوید اگر واژگان را مقدس نگیریم همهچیز خراب میشود، چون فعالیت تفسیری بر اهمیتدادن به واژگان بنا شده است. نظریهٔ سروش را به نظر او نظریهای ضدتفسیر میداند که راه را میبندد و از نظر عملی با کاری که او میکند مخالف است.
سپس از علوم عصری، یعنی روانکاوی، استفاده میکند: در رویکرد یونگی سلف منبع اطلاعات نامتناهی است و عارف کسی است که الهامات آن در روز هم فعال است؛ نظریهٔ لکان هم میگوید ساختار ناخودآگاه شبیه ساختار زبان است. اگر این دو را تلفیق کنیم، هسته مرکزی ناخودآگاه ساختار زبانی دارد و شاید از مرحلهای به بعد الهامات فرم زبانی بگیرند؛ ممکن است کسی وحی را اینطور توجیه کند.
او میگوید منطق اصلی نظریهٔ سروش این است که با فرض اینکه فرهنگ عربی وارد قرآن شده، مسئلهٔ هدایت بودن و وحیانی بودن قرآن را حفظ کند. به گمان او ممکن است سروش خودش هم معتقد نباشد، ولی راهحلهای کلی او حالت واکسینه کردن دارد، چون نگران است بلایی که سر مسیحیت آمد سر اسلام نیاید. انتقاد او سه چیز است: آن اصل غلط است، این استدلال هم غلط است که بیان هر چیزی به زبان عربی حاوی فرهنگ عربی است، و کلامی بودن الهامات عرفانی شاید در مکاتب روانکاوانه جدید پایگاه پیدا کند.
خاتمیت و پرسشهای حاضران
او میگوید اگر کسی بخواهد بگوید بخشهایی از قرآن مربوط به حالتهای مختلف پیغمبر است باید فکت بیاورد؛ گفتن یک چیز کلی درست نیست. یکی از حاضران میگوید این تئوری با خاتمیت مشکل دارد. او پاسخ میدهد اینطور نیست که هیچکس نتواند به مقام عرفانی پیامبران برسد، چون رسالت انجام شده است؛ اگر کسی به درجه نهایی سلف برسد شریعت را میفهمد ولی چیز جدیدی نمیآید.
او تأکید میکند منظورش این نبود که وحی پدیدهای کاملاً طبیعی است؛ فقط میگوید نشانههایی در علوم عصری هست که الهام همراه با واژگان با طبیعت انسان ناسازگار نیست.
الهام تصویری ابراهیم و ابن عربی
او برای اینکه این بحث طولانی را به موضوع اصلی که حج است وصل کند میپرسد مناسک پیچیده و معماری کعبه چگونه به ابراهیم الهام شد؛ با کلام یا به صورت تصویر؟ به نظر او در قرآن به صراحت گفته میشود مکان کعبه به ابراهیم نشان داده شد و همه مناسک حالت الهام دارد. در سورهٔ بقره میگویند «وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا»، و او نتیجه میگیرد مناسک از راه رویت بوده، همانطور که ذبح اسماعیل هم در منام دیده شد و جزء مناسک بود.
یکی از حاضران میپرسد آیا این رویتها حالت تمثیلی داشتند و کد شده بودند؛ او میگوید اگر حرفش درست باشد در مناسک حج کدشدگی به نظر نمیآید. به گفتهٔ او این حرف ابن عربی است که پیام ابراهیم دربارهٔ قتل اسماعیل کد شده بود و ابراهیم نفهمید؛ او قبلاً مخالفت شدید خودش را گفته و میگوید ابراهیم درست فهمید از او خواسته شده اسماعیل را ذبح کند.
او ابن عربی را بزرگترین عارف میداند ولی میگوید چون قرآن دربارهٔ ابراهیم و فرزندانش تأکید دارد، ذبیح اسماعیل است و ابن عربی که ذبیح را اسحاق میدانست آن را نفهمیده است. دلیلش به گفتهٔ او این است که در قرآن لایههایی خارج از شهود عرفانی هست و عرفا تاریخ و جغرافیا را با شهود درک نمیکردند، پس عجیب نیست که ابن عربی آن داستانها را اشتباه فهمیده باشد.
کعبه، قبله و هویت جامعهٔ دینی
او میگوید اولین جایی که در قرآن به کعبه اشاره میشود سورهٔ بقره و تغییر قبله است، نه بهعنوان محل حج بلکه بهعنوان قبله و نماد هویت جامعهٔ جدید دینی. یهودیها هم حج و قبله داشتند: به زیارت هیکل سلیمان در اورشلیم میآمدند و قربانی میکردند.
به نظر او از لحظهٔ اول با کعبه در قرآن بیشتر از اینکه مسئلهٔ انفرادی باشد مسئلهٔ اجتماعی است. آیهای میگوید «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ»؛ ابراهیم برای افراد خاصی نساخت. او معتقد است تحولات فردی که وقتی آدمها به حج میروند پیش میآید سر جای خودش است، ولی توجیه نمیکند چرا مسلمانها دستهجمعی در زمان و مکان مشخصی حج بروند.
او میگوید اگر بعضی اجزای مناسک در قرآن با دقت بیان نشده، چون نسبت به ماجرای اجتماعی جزئیاتاند؛ به قربانی بیشتر اشاره شده تا طواف، و عرفان فاقد بعد جامعهٔ دینی است. در پایان میگوید قبلهای که ابراهیم ساخته خیلی پیش از قبلهٔ یهودیها بود و جلسهٔ بعد دربارهٔ سورهٔ بقره و مائده و آیات حج صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه