او جلسه را با مرور دو جلسهٔ اخیر شروع میکند: برداشت فردی و عرفانی از حج کافی نیست و قرآن جنبههای اجتماعی و سیاسی هم دارد. بعد میپرسد چگونه میشود دینی توحیدی داشت که به جنگ نینجامد و میگوید جامعهٔ دینی ناچار باید امکان جنگ را بپذیرد. دربارهٔ احکام جهاد، فتوای شافعی و پرسشهای حاضران حرف میزند، و در پایان به اورشلیم و مسئلهٔ اسرائیل میرسد.
حج، قبله و هویت اجتماعی کعبه
او میگوید در دو جلسهٔ اخیر کوشیده نشان دهد برداشتهای عرفانی و فردی از حج کافی نیست و در متن قرآن چیزی فراتر هست، یعنی جنبههای اجتماعی، سیاسی و بینالمللی. به گفتهٔ او وحی به زبان متکی است و برای ابلاغ به مردم نازل میشود، پس جنبهٔ اجتماعیاش پررنگتر است؛ در عرفان جنبهٔ فردی قویتر است و عرفا معمولاً منزوی زندگی کردند.
کعبه در قرآن پیش از هر چیز قبلهٔ مسلمانهاست و تغییر قبله مبدأ پیدایش جامعهٔ اسلامی است؛ پس هویت کعبه هویتی اجتماعی دارد و هیچ چیز فردی در آن نیست. او میگوید وقتی مکه عبادتگاه علنی مسلمانهاست، باید عاری از شرک و امن باشد و راههایش باز، و جلسهٔ گذشته صریحاً دفاع کرد که تأسیس مکه و حج یعنی پذیرفتن اینکه ممکن است جنگ شود.
فضای ضد جنگ امروز
او میگوید ما پس از دو جنگ جهانی و با وجود سلاح هستهای زندگی میکنیم و فرهنگ ضد جنگ پدید آمده است؛ فکر میکند این خوب است، هرچند ممکن است کسی بگوید افراطی شده. پیشتر اقوام جنگطلب هم بودند و اعراب جاهلی جنگ را افتخار میدانستند. شاید دلیل اینکه امروز احکام جهاد نقطهٔ ضعف اسلام شمرده میشود همین فضای ضد جنگ باشد؛ شاید صد سال پیش چنین احساس منفیای نبود.
او نمیخواهد نتیجه بگیرد احکام جهاد قدیمی شدهاند، ولی میگوید صورت مسئلهها با تغییر شرایط عوض میشود: شکل اجرای مجازاتها، مثل قطع دست با شمشیر، و بردهداری که قبل از انقلاب صنعتی ملغاشدنش ممکن نبود و به نظر میآید الان با روح احکام دینی سازگار باشد. با این حال هشدار میدهد که بعضیها شوق ریوایز کردن دارند و مسئلههای جدید را نباید کپی کرد.
دین توحیدی بدون جنگ؟
او میپرسد چگونه میشود دینی توحیدی داشت که هیچ جنگی ایجاد نکند، و میگوید در این صورت چیزی مثل حج نباید برقرار شود یا باید مشروط شود. در جوامع مشرک مخالفت با سنت اجداد بی حرمتی به جامعه بود و مشرکان میگفتند مؤمنان بدشانسی میآورند. نتیجه این است که مؤمن به حاشیه میرود و در خفا عبادت میکند.
ولی او این را نمیپذیرد و میپرسد از چه کسی میترسیم که به لانهٔ موش برویم؟ به گفتهٔ او زمین برای عبادت است، پس باید قبول کرد جامعهٔ دینی ممکن است مورد تهاجم قرار بگیرد و چون مثل یک کشور پایتخت دارد باید از آن دفاع کند. قدرت حقانیت میآورد، و اگر زمین به دست کسانی بیفتد که حرف حق نمیزنند، به گرایش مردم به آن سمت کمک کردهایم. او میگوید این به نظر میرسد به خشونت بینجامد و ناچار باید احکام جهاد داشت و جامعهٔ دینی قدرت دفاع از خود را.
جهاد: حالت تهاجمی نسبت به مکه، بازدارندگی در بقیه
او میگوید تاریخ اسلام پس از پیامبر، به نظر او، قطعاً عمل به احکام جهاد قرآن نبود و مسلمانها حالت تهاجمی داشتند. تهاجم در قرآن فقط دربارهٔ کعبه و مسجدالحرام است که باید عاری از شرک بماند؛ دربارهٔ جزیرهای آن طرف دنیا چنین خواسته نشده. سورهٔ توبه به نظر او دربارهٔ مشرکان همان محدوده و پیمانشکنان است، نه پدیدهٔ شرک در جهان؛ و فکر میکند مکه با حداقل درگیری پاکسازی شد چون جمعیت مسلمانها زیاد بود.
او اصرار دارد که نمیشود جامعهٔ دینی داشت و علناً عبادت کرد مگر امکان جنگ را پذیرفت؛ حج اوج اعلام وجود موحدین است و امنیت آنجا باید تضمین شده باشد. بقیهٔ احکام را تدافعی و بازدارنده میداند: مسلمانها باید قوی باشند، تجاوز نکنند و پاسخ تجاوز را در حد همان بدهند. میگوید مسلمانها پس از پیامبر کاری که دوست داشتند کردند و کشورگشایی کردند.
تجدیدنظر دربارهٔ شیعه و سنی
او میگوید در موضعی تجدیدنظر کرده است. پیشتر تصورش این بود که استراتژی مسلمانها و شیعیان باید این باشد که با اهل سنت دعوایی نداشته باشند و به سمت وحدت بروند؛ حالا احساسش این است که مسلمانها از انحرافهایی که در اسلام به وجود آمده نمیتوانند رها شوند مگر اینکه تجدیدنظر طلبی خودشان را تا خلفای راشدی ببرند. او میگوید خیلی از مشکلات امروز مسلمانها از فتحهایی است که با شمشیر در زمان خلفای بنی امیه و بنی عباس شد، و بوسنی را مثال میزند.
به گفتهٔ او در فقه اهل سنت از زمان شافعی فتوایی هست که جهاد سالی یک بار واجب است و شافعی آن را بر پایهٔ سنت شیخین داده، پس شیخین زیر سؤال میروند. او میگوید شاید برای شیعه استراتژی بهتر باشد که تبری از تاریخ خلفا را علنی کند.
یکی از حاضران میگوید اهل سنت وهابیها را به رسمیت نمیشناسند. او پاسخ میدهد که وهابیها به فقه خودشان عمل میکنند و فتوای شافعی در مذاهب اهل سنت هست، هرچند اهل سنت این ادعا را نمیپذیرند؛ به گفتهٔ او حتی بعضی فقهای شیعه بعد از قرن چهارم هم آن را پذیرفتند.
او میگوید نمیشود مثل اهل سنت به شیخین احترام گذاشت، چون آنها عمل شیخین را منشأ فتوا کردهاند. ولی منظورش جنگ با اهل سنت نیست: میگوید قرآن به بتها هم توهین نکنید، پس به هیچ مقدسی نباید توهین کرد. کتابی دربارهٔ جهاد از آقای صالحی نجفآبادی را منبع خوبی میداند.
جنگ در تورات، مشرکان و مبلغان
یکی از حاضران میگوید حضرت سلیمان حمله کرد. او میگوید به شهادت تورات بنیاسرائیل خیلی مهاجمتر از مسلمانها در زمان پیغمبر بودند؛ پیامبر پس از فتح مکه کاری به دیگران نداشت و به نظر میآید از احکام قرآن درنمیآید که مسلمانها مجاز باشند به سرزمینهای دیگر حمله و جهاد ابتدایی کنند. با این حال میگوید ممکن است در شرایطی مسلمانها حمله کنند، مثلاً اگر یک حکومت مسلمانها را آزار و اذیت کند و حاضر نباشد از آزار و اذیت خودش دست بردارد؛ فقهای شیعه همیشه این را قبول داشتند.
یکی از حاضران میگوید حس کلی هست که اگر جایی شرک هست و قدرتمند هستید باید تلاش کنید شرک از بین برود. او به حاضر میگوید که در این صورت علیه ظلم میجنگد، نه علیه شرک. او میپرسد چند آیه در قرآن هست که بشود چنین تفسیر کرد و میگوید آیههایی که به مشرکان میگویند توحید درست است بسیارند؛ پس قرار است ما این حرفها را بزنیم.
او میگوید به نظر میآید در جامعهٔ اسلامی اهل کتاب مالیات میدهند و محدودیتهایی دارند، و اقلیت بودن نباید جاذبهٔ مالی داشته باشد.
او میگوید نمیشود این احکام را داشت و احتمال جنگ را نداد. به نظر او حملهٔ اعراب به ایران بازی با قاعدهٔ فرستادن مبلغ بود، و فتوای شافعی حس همان دوران را دارد، که میخواستند بهانهای برای جنگیدن پیدا کنند؛ مسیحیها هم در آفریقا و آمریکای لاتین همین بازی را کردند. فکر میکند اگر مسلمانها یک گوتنبرگ اسلامی میساختند و قرآن چاپ میکردند، قلمرو اسلام میتوانست بزرگتر باشد.
شیعیان، اورشلیم و ساختمانهای اطراف حرم
او میگوید باید تکلیف خودمان را با این نوع احکام که در اهل سنت هست و بعضی شیعیان هم تأیید کردند روشن کنیم. به گفتهٔ او حالتی افراطی ضد جنگ در شیعیان بود، و شاید هنوز هم هست، که در زمان غیرمعصوم حق جنگیدن نداریم و فقط حق دفاع داریم؛ او میگوید قاطعانه نمیشود گفت، ولی معنایش این نیست که معاف از همه چیز هستیم.
او دربارهٔ اورشلیم تردید دارد: آیا ماجرایش برای یهودیها تمام شده یا نه. میگوید احتمال خوبی هست که مسلمانها هم بپذیرند آنجا برای یهودیها مثل کعبه است و حق دفاع دارند. او به آیهای از تورات اشاره میکند که اثر گناه تا هفت نسل میماند، و میگوید نمیداند موضع مذهبی درست چیست.
او ساختمانهای تجاری بلند اطراف مسجدالحرام را فاجعه میداند و میگوید مسلمانها همیشه نسبت به بلندتر شدن کلیساها از مساجد حساس بودند. ولی میگوید مسئلهٔ ساختمان در حدی نیست که برایش بجنگند؛ به گفتهٔ او فعلاً ارشاد میکنند، و باید تبلیغ و فشار آورد تا هنگام بزرگکردن مسجدالحرام اینها را خراب کنند.
او میگوید اگر یهودیها میتوانستند در برابر بابلیها مقاومت کنند قطعاً باید میکردند؛ دربارهٔ کعبه هم، اگر خدا بخواهد برای گناهان مجازات کند نمیشود مقاومت کرد، ولی گفتن اینکه چون گناه کردیم جلوی تخریب را نگیریم گناهی بزرگتر است. اگر مسلمانها بتوانند، از وظایفشان است که از مکه حمایت کنند.
هجرت و مسئلهٔ اسرائیل
او دعوت اهل مدینه از پیامبر را اتفاقی عجیب میداند که برایش توجیهی ندارد. میگوید نظریهای هست که اوس و خزرج برای رفع اختلاف یا کسب جایگاه او را آوردند، ولی در این صورت باید با تعیین مکه بهعنوان قبله مخالفت میکردند و چنین روایتی نیست. آن را جزء مجهولات میداند و میگوید جامعهشناسی لازم دارد؛ هجرت مبدأ جامعهٔ اسلامی مستقل شد.
او دوست دارد مسئلهٔ اسرائیل از مسائل دینی جدا شود: اشغال و نقض قوانین بینالمللی است و راهحل سیاسی دارد. به گفتهٔ او رهبرهای اولیهٔ صهیونیست نه روحانی بودند و نه حرف مذهبی میزدند، ولی از احساسات مذهبی یهودیها استفاده کردند؛ اما او میگوید نباید بحث را تئوری توطئه کرد، چون سیاستمدارهای قدرتمند همیشه از موقعیتهایی که پیش میآید استفاده میکنند.
او میگوید یک بار فکر کرد اگر آدمی بسیار صلحطلب در جزیرةالعرب ظهور میکرد و میخواست جنگ نشود، چه میتوانست بکند، و به همان اتفاقهایی رسید که برای پیامبر افتاد. اضافه میکند که حالت تهاجمی نسبت به کعبه از اول بود.
یکی از حاضران میگوید دنیا خیلی تغییر نکرده. او موافق است که افکار عمومی ضد جنگ است ولی دولتها جنگطلبترند، و دربارهٔ ممنوعیت نمادهای مذهبی در فرانسه میگوید جنگهای چند قرن اخیر جنگهای سرمایهداری بودهاند و از جملهٔ معروف بیسمارک دربارهٔ جایی زیر آفتاب مثال میآورد. در پایان میگوید برای دومین بار آیهها را نخواند و بحث دیگری کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه