او مرور میکند که در جلسههای قبل از نگاه عرفانی به حج و تفاوت عرفان و دین گفته و حالا میخواهد از انعکاس حج در قرآن بگوید. ابتدا بحث دربارهٔ انعکاس فرهنگ عربی در قرآن و نظر سروش را ادامه میدهد، بعد فردگرایی عرفانی و روحیهٔ جمعی را میآورد. سپس میگوید شریعت برای جوامع دینی برنامه دارد و در پایان از قبله، کعبه و امنیت مسجدالحرام میگوید.
مرور جلسهٔ قبل و موضع او در برابر سروش
او میگوید دو سه جلسه از نگاه عرفانی به فلسفهٔ حج گفته و حالا میخواهد از انعکاس حج در قرآن بگوید. به نظر او اینکه حج برنامهٔ ولادت مجدد است حرف درستی است، ولی مجموع آیات با این ذهنیت جور درنمیآید؛ مخالف آن نیست، اما قرآن ابعاد دیگری برای حج قائل است. عمدهترین نکته به نظر او این است که عرفان جنبهٔ فردی دارد و ادیان ابراهیمی بعد اجتماعی. او میگوید الهامات عرفانی نسبت به وحی حالت مقدماتی دارند و وحی شامل واژگان و زبان است.
دربارهٔ مقالات سروش، که میگوید قرآن در حد واژگان مقدس نیست، او میگوید سروش باید برای حرف جدید و عجیبش دلایل قاطع بیاورد و او لازم نمیبیند دفاعیهای بنویسد؛ در مباحث فلسفی کسی که گارد دفاعی بگیرد بازنده است و توپ در زمین سروش است. به گفتهٔ او تنها دلیل سروش این است که پذیرفته فرهنگ عربی در قرآن انعکاس پیدا کرده یا مشکلاتی در قرآن هست، و با پذیرفتن حرفش میشود وحیانی بودن و هدایتگر بودن قرآن را حفظ کرد.
ایزوتسو و واژگان اخلاقی
او میگوید به قول ایزوتسو واژههایی که بار فرهنگی دارند واژههای اخلاقی و دینیاند که انتزاعیترند، نه واژههایی که به اشیاء اشاره میکنند؛ مثلاً مروت از ریشهٔ مرو و مردانگی است و در قرآن به کار نمیرود.
او سروش را کسی میداند که از دور حرف میزند و هیچوقت آستین بالا نمیزند تا نشان دهد تئوریاش کار میکند. ایزوتسو، به گفتهٔ او، آستین بالا زده و در دو کتاب پر از ارجاع به آیات میخواهد ثابت کند مفاهیم اخلاقی دینی قرآن همان مفاهیم عرب نیستند و ۱۸۰ درجه تفاوت دارند. او میگوید اکثر حرفهای ایزوتسو درست است جز یک مورد دربارهٔ علم و جهل، و ضعف او این است که به ریشهٔ واژه توجه نمیکند.
انعکاس فرهنگ عربی: تمثیل یا خطا
او میگوید عرفا در شهودهای عرفانی تاریخ را نمیگیرند، ولی از طریق وحی میشود داستان پیامبران گذشته را گرفت. یکی از حاضران مثال شتر و ضربالمثلهای عربی را میآورد، و او تمثیلهای تجاری را میگوید که مستشرقین انعکاس فرهنگ مکه میدانند. به نظر او در رؤیاهای همهٔ مردم دنیا مبادلات تجاری ظاهر میشود و بهترین تمثیل برای کاری است که میکنیم؛ در قرآن از زراعت و باغ هم تمثیل میآید در حالی که آنجا منطقهٔ زراعی نبود.
او میگوید استفاده از واژهٔ شتر فرهنگ نیست؛ فرهنگ عرب فرهنگ جنگآوری و خونخواهی و مردسالاری است و میپرسد اینها در کجای قرآن آمده. کسی که ادعای انعکاس فرهنگ عربی دارد باید چیز نادرستی را نشان دهد که در قرآن منعکس شده است. او حدس میزند سروش به هفت آسمان یا جن فکر میکند، و میگوید اگر کسی معتقد باشد جنی وجود ندارد و این انعکاس فرهنگ عربی است، سروش درست میگوید. به گفتهٔ او قرآن دربارهٔ تگرگ و درختی که عربها نمیشناسند هم با یک جمله حرف میزند، و او چنین گزارهٔ غلطی نمیبیند.
بردهداری و تردید در پیشفرضها
حاضری از بردهداری میپرسد. او میگوید فرهنگ بردهداری در قرآن نیست و به جلسهٔ سورهٔ نور ارجاع میدهد؛ قرآن دربارهٔ وضعیت موجود حرف زده و بهترین کاری که میشد انجام داد را کرده، نه اینکه بردهداری تا ابد بماند.
او در نکتهٔ پایانی میگوید به آموزشهایی که دیدهایم کمی شک کنیم، چون در فرهنگ خاصی به دنیا آمدهایم و مؤلفههای غلط زیادی در ذهن ما هست. مثال میزند که اگر اخبار ساعت ۹ بگوید از فردا کارگری غیرقانونی است، چه حسی میدهد؛ سازوکارهای اقتصادی یک قرن را با دستور از بالا نمیشود ملغا کرد.
به نظر او بردهداری فرهنگی دارد که برده را انسان نمیداند و این در قرآن انعکاس پیدا نکرده؛ روابط کاری آن دوره منعکس شده، مثل شتر. میپرسد با حرف زدن از بردهداری چه خطایی وارد قرآن شده، و میگوید قرآن با سیستم اقتصادی مماشات دارد و اسلام نمیخواهد یک سیستم اقتصادی را حاکم کند. حرفهای جدید دربارهٔ مقدس نبودن واژگان قرآن غیر از تجربهٔ نبوی قدیمی است، و ادعای او این است که در وحی واژگان هست.
فردگرایی عرفانی و روحیهٔ جمعی
او میگوید در متون عرفانی حس افراطی فردی دیده میشود: رابطهٔ انسان با خدا و خودش تأکید دارد و رابطهٔ انسان با جامعه کمتر؛ عارف هر چیزی را از خدا میداند. به نظر او این نگاه متوسطی است، و روحیهٔ جمعی در عرفان معمولاً پررنگ نیست.
پیشرفتهتر به گفتهٔ او حذف «من» است: «ما» گفتن و دعا برای جمع. او فکر میکند این انبساط به صورت طبیعی در رابطهٔ زن و مرد و تشکیل خانواده شروع میشود و میتواند به جامعه برسد. به نظر او در شریعت اسلام رهبانیت و انزوا نیست و خانواده و جامعه برای انبساط وجودی خیلی مؤثر هستند.
او دربارهٔ ایرانیها میگوید در دنیا انگشتنما هستند از نظر روحیهٔ جمعی؛ مثلاً در ورزشهای تیمی نتیجهٔ خوب نمیگیرند. به گفتهٔ او جامعهشناسی نوشته بود در ایران حرف اول و آخر را خانواده میزند. او میگوید این خوبیها و بدیهایی دارد، و در غرب از نظر او خودخواهی نهادینه شده ولی سیستم خوب کار میکند. میگوید نمیداند این ویژگی از کجا میآید.
شریعت و برنامهٔ جوامع دینی
او میگوید وقتی قرآن را میخوانیم شریعت برای افراد نیامده؛ خداوند برای کرهٔ زمین و مردم برنامه دارد. به نظر او مقدر شده سه دین شوند و در کنار هم باشند، و ما امت وسط هستیم. او میگوید این با نگاه سنتی که دین بعدی دین قبلی را منسوخ میکند مغایر است. خداوند میدانست آن امتها منقرض نمیشوند، هرچند در قرآن گفته شده اگر اهل کتاب مسلمان شوند به نفعشان است.
او میگوید قرار نیست این جوامع همدیگر را نابود کنند؛ تعادلی هست که کنار هم زندگی کنند. از نظر او نقطهٔ اختلاف شدیدش با روشنفکران دینی این است که آنها دین را فردی میدانند، و میپرسد چنین کسی قرآن را چگونه میخواند.
جامعهٔ دینی، اقلیتها و جنگ
در پاسخ به حاضران میگوید دیکتهکردن جزء برنامهٔ شریعت نیست؛ هر جامعهای ارزشگذاریهای اخلاقی خودش را دارد و قرار نیست آدم را دور بیندازیم. دربارهٔ یهودیان مدینه میگوید آنها در محاصره، بنا به ادعایی، با دشمن همکاری کردند و به خاطر خیانت مجازات شدند، و یهودیها خودشان میگویند بیشترین آزادی را در جوامع اسلامی مثل اندلس داشتند.
به نظر او جامعهٔ دینی لازم است تا عارف بتواند در شهر زندگی کند. او به عبارت «وَجَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى» اشاره میکند: وقتی جامعهٔ دینی نیست، مؤمن عارف در حومهٔ شهر یا غار زندگی میکند؛ از زمان موسی عرفای شهرنشین داریم.
وقتی حاضری میگوید این جنگ قدرت به وجود میآورد، او میگوید دقیقاً جنگ به وجود میآورد و روشنفکران دینی دوست ندارند قبول کنند. جامعهٔ دینی با کسی سر جنگ ندارد، ولی جنگ پیش میآید؛ مثلاً احد و بدر نزدیک مدینه بود و آنها میآمدند.
دفاع، قبله و مالکیت
او میگوید مسلمانها قرار نبوده جنگ شروع کنند و تاریخ بنیامیه برای او خیلی مقدس نیست؛ قرآن دفاعی است و آیهٔ «وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً» یعنی بازدارندگی، مثل مانور. از ابراهیم به بعد قصد تشکیل جامعهٔ دینی در کار است، و در سورهٔ بقره اولین جایی که مسجدالحرام دیده میشود به عنوان قبله و نماد امت جدید است.
به گفتهٔ او قبله و حج نوعی مالکیت پدید میآورد، و آیات میگویند راه مسجدالحرام باید باز باشد؛ سورهٔ توبه شدت عمل را نشان میدهد. او میگوید مسلمانها باید قدرت داشته باشند، ولی «وَالصُّلْحُ خَيْرٌ» و هر کار مسالمتآمیز ترجیح دارد؛ شاید امروز بشود معاهدهای بست که راه حج باز باشد. مالکیت را به معنای سند به اسم خودمان نمیداند.
او میگوید ابراهیم کعبه را برای مردم ساخت، «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ»، و مکه مالک ندارد. واژهٔ امنیت از اول تا آخر همراه کعبه است؛ آنجا حتی برای مورچهها امن است و کسی حق ندارد خون بریزد. او میگوید جلسهٔ بعد آیات سورهٔ بقره تا سورهٔ حج را مرور میکند و نتیجه این است که قرآن در مورد مسجدالحرام و کعبه و حج بر بعد اجتماعی بیشتر از بعد فردی تأکید دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه