او حرف جلسهٔ قبل دربارهٔ جنگ را توضیح میدهد و میگوید ادیان ابراهیمی جامعه دینی تشکیل میدهند و حج را صلحآمیز و شبیه مانور نظامی میداند. سپس منطق مشرکین و وضع امروز را بررسی میکند. بعد آیات حج در سورههای بقره، مائده و عنکبوت را مرور میکند و به پرسشها دربارهٔ قبله و معرفی کتاب میرسد.
جنگ و جامعهٔ دینی
او میگوید از یک اظهار نظر احساس کرد حرفهایش چنین برداشت شده که جنگ موضوع بدی نیست؛ ولی حرفش مطلقاً این معنا را ندارد که آدم برای جلوگیری از جنگ تلاش نکند. به گفتهٔ او دو استراتژی کلی برای دین هست: یکی اینکه دیندار باشیم ولی خیلی اظهار نکنیم و در قلب دیندار باشیم؛ فکر میکند بعضی ادیان شرقی به صورت تئوریک چنیناند و میتوانند مطلقاً مخالف جنگ باشند، چون دینهای فردگراییاند.
او میگوید ادیان ابراهیمی چنین نیستند: جامعه دینی تشکیل میدهند و عقاید و مناسک را ظاهر میکنند. به محض اینکه بگوییم مکه برای مسلمانهاست و حج باید برگزار شود، وارد سیاست شدهایم و اگر طرف مقابل آدم زورگو باشد میتواند جلوی ما را بگیرد. توحید یعنی گفتن اینکه بتهایی که میپرستید چیزی نیستند؛ شاید قصد توهین نباشد ولی ممکن است آنها احساس کنند کسانی علیه عقایدشان اظهارنظر میکنند. در زمان پیغمبر مسجدالحرام پر از بت بود و معلوم است درگیری پیش میآید.
به گفتهٔ او حرفش این نیست که درگیری خوب یا بد است؛ اگر بشود بدون درگیری هر کاری را پیش برد خوب است و فکر میکند سیاست اسلام این است که با صلح همه کارها را انجام بدهد. ولی به گمان او استراتژی کلی ادیان ابراهیمی از اول این بوده که آمادگی دفاع اعلام شود و منطقهای که باید عاری از بتپرستی باشد، اگر با گفتگو نشد، بدون گفتگو عاری شود. او میگوید این حرفش هیچ حس طرفداری از جنگ ندارد، ولی باید واقعگرا بود؛ و استراتژی ادیان ابراهیمی استراتژی دوم است، پس به صورت طبیعی آمادگی برای جنگ دارد.
او میگوید واقعاً نمیفهمد چرا کسی ممکن است از این ایده طرفداری کند که مخفیانه خداوند را بپرستیم؛ به مذاقش خوش نمیآید و به نظرش منطقی است که ادیان تظاهر کنند و نماز را در ملأ عام بخوانند. به نظر او حج اوج این ماجراست، چون نماز جماعت را میشود لغو کرد ولی حج واجب عینی است که نباید تعطیل شود.
ادیان شرقی و حج بهمثابه مانور بیسلاح
او میگوید ادیان شرقی پتانسیل این را دارند که بدون جنگ و جهاد باشند، در بعضیشان ریختن خون تحریم شده و جامعه دینی و حج و شریعت اجتماعی ندارند. در مسیحیت شعار دوری از درگیری فیزیکی بوده، هرچند از نظر تاریخی شاید بیشترین درگیریها را از طرف مسیحیها دیدیم؛ به نظر او چون شریعت را ملغا کرد توانست این شعارها را بدهد و مکان مقدسی که به آن وابسته باشند نداشت. یهودیها از اول خودشان را برای جنگ آماده کردند و در قرآن شماتت میشوند که جایی که باید میجنگیدند نجنگیدند.
حج به گفتهٔ او به شدت صلحآمیز است: هزاران نفر بدون سلاح با لباس سفید میروند و از هر خونریزی و حتی گرفتن حیات حشرات و گیاه پرهیز میکنند. او میگوید حج به مانور نظامی شباهت دارد، مانور بدون سلاح که حداقل سلاحش سنگ است و پایانش قربانی. معنایش به گفتهٔ او این است که مسلمانها وقتی خدا میگوید نجنگید نمیجنگند و اگر دستور دهد میکشند: رفتار صلحآمیز دارند ولی آمادگی جنگ را هم دارند. میگوید برای مشرکی که ناظر است ممکن است پایان آن رعبآور باشد.
او میگوید مانورهای نظامی کشورها نمایشی است تا طرف مقابل بفهمد به راحتی نمیشود حمله کرد. فکر میکند پایان حج برای آدمی که از بیرون نگاه میکند ممکن است بازدارنده باشد، و رئالیستی بهترین راه جلوگیری از جنگ را بازدارندگی میداند؛ مثالش جنگهای بینالمللی است که از جنگ جهانی دوم به بعد به دلیل سلاح اتمی اتفاق نیفتاد. تأکید میکند معنای حرفش این نیست که جنگ چیز خوبی است؛ فکر میکند در قرآن به صراحت صلح ترجیح دارد و گفتگو اساس ارتباط ادیان است.
منطق مشرکان و وضع امروز
او میگوید برداشتهای اشتباه از احکام دینی بخشی به این برمیگردد که فضای تاریخی امروز را به گذشته منتقل میکنیم؛ مثلاً ممکن است کسی فکر کند دو هزار سال قبل یهودیها میتوانستند با گفتگو مشکلشان را با اقوام مشرک حل کنند. به گفتهٔ او شرک تا چند صد سال قبل عقیدهای خرافی و بیپایه بود که کسی دفاع معقولی از آن نداشت؛ مشرک اهل بحث نبود، نه اینکه با او بحث نشود ولی امیدی نباید داشت؛ و در قرآن حرفی جز اینکه این حرف را نزن تو را میکشیم یا از جامعه ترد میکنیم ندارد. پس ادیان توحیدی چارهای نداشتند.
او از جوامعی در آمازون مثال میزند که شاید جز زبان زور چیزی نفهمند؛ میگوید مخالفت خود را با اینکه به چنین جوامعی باید حمله کرد جلسهٔ قبل ابراز کرده ولی باید آمادگی درگیری داشت. اما در ۱۵۰ سال اخیر با جمعیتی از آدمهای غیردیندار طرف هستیم که ملحد هستند و به یک معنا آدمهای متفکری هستند و حرف برای گفتن دارند؛ با چنین آدمی جز گفتگو نباید کاری کرد و اگر شمشیر برنداشت نباید کاری کرد. به گفتهٔ او معادل گرفتن وضع امروز با جوامع گذشته قیاس معالفارق است، و مطمئناً تقصیر موحدین است که نتوانستند به اندازهٔ کافی حرف بزنند.
او میگوید اعمال زور بعد از ارائهٔ بینه است؛ مثلاً خداوند اقوام را وقتی مجازات میکرد که بینه ظاهر شده بود. به نظر میآید در فضای فرهنگی تفوق مطلق کسانی که حرف توحیدی میزنند از بین رفته است؛ نمیخواهد بگوید پشت الحاد منطقی هست. در پاسخ به پرسشهای حاضران میگوید فضایی که توهم ساینس ضد دین را به وجود آورده ممکن است پالایش شود، و مثال میزند از مفهوم قانون علمی: مقالهای از نویسندهای ملحد میگوید اگر خدا نیست باید بگوییم قانون هم نیست. او شخصاً انتظار دارد کشفیات علمی هم کمک کند بعضی تعارضهای ظاهری از بین برود.
یکی از حاضران میگوید سانسور هم نوعی اعمال زور خفیفتر است، و او میپذیرد که گرفتن جلوی نمایشها و آداب مشرکانهٔ اقلیت در جامعهٔ دینی اعمال زور است. میگوید در استخراج احکام باید مواظب باشیم صورت مسئله را درست بفهمیم: احکام جواب صورت مسئلههایی هستند که وجود داشت؛ مثلاً در دورانی که ملغا کردن بردهداری کل جامعهٔ بشری را از نظر اقتصادی به هم میریزد، پذیرش آن دفع افسد به فاسد است و با تغییر شرایط تاریخی ملغا میشود.
حج در سوره بقره: قبله و شعائر
او میگوید بقره و مائده و حج سه سورهای هستند که دربارهٔ حج صحبت کردهاند. نخستین بار که در قرآن از مسجدالحرام و کعبه سخن میرود، شأن قبله بودنش مطرح است نه محل حج بودنش؛ و قبله مفهومی شدیداً اجتماعی است، پس حج به جامعهٔ دینی مربوط است و مراسمی صرفاً عرفانی نیست. فرمان تغییر قبله را با آیهٔ «وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَام» میآورد.
او آیهٔ «مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا» را به نظر میرسد مقدمهٔ تغییر قبله میداند. میگوید این آیه سوءتفاهمهای زیادی در تاریخ تفکر اسلامی ساخته و خودش به ناسخ و منسوخ به این معنا حساسیت دارد، چون دست آدمها را باز میگذارد که آنچه خوششان نمیآید را بدون شواهد تاریخی منسوخ اعلام کنند. کتاب «البیان» آقای مرحوم خویی را معرفی میکند که با نسخ مخالف است و ترجمه شده. به گفتهٔ او حکم رو کردن به اورشلیم جزء احکام قرآن نیست که نسخ شده باشد.
قبله، کعبه و مسجدالحرام به گفتهٔ او نماد و پایتخت امت اسلامیاند؛ دعای ابراهیم «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ» مقدمهٔ تشکیل امتی جدید است. حج در مکانی انجام میشود که قبلهٔ روزانه است: روزی پنج بار به آن سمت میایستند، میخوابند و دفن میشوند، و ابراهیم از خدا میخواهد «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ». پس به نظر او مفهوم قبله و حج در احکام یکی است و بعد اجتماعی دارد که شاید در بحثهای عرفانی جایش خالی باشد.
او میگوید اولین آیهٔ احکام حج «إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ» است. روایت دینی این است که ابراهیم کعبه را بنیان گذاشت و مناسک را شروع کرد، و در طی قرنها شکل مراسم تغییر کرد و مکه مرکز بازار شد؛ مرکز توحید به مرکز بتپرستی تبدیل شده بود. به نظر میرسد آیه تأیید میکند که مسلمانها ظاهراً شک داشتند صفا و مروه جزو آیین حج است یا مسخرهبازی مشرکانه.
هدی، جدال و ذکر پدران
او دربارهٔ واژهٔ «الْهَدْيُ» میگوید در عرف مسلمانها برای قربانی به کار نمیرود ولی فکر میکند مهم است: هدیهای است که به نشانهٔ سپاسگزاری میبرند، و دستور این است تا آن به محل خودش نرسیده حق ندارید سر خود را بتراشید. میگوید امروز قربانی تلفنی شده و ارتباط دو مرحله دور شده؛ در دنیای مدرن همهچیز غیرمستقیم میشود.
او میگوید دومین حکم، «وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ»، از اساسیترین احکام حج است: نه فقط کشتن حیوان، حتی مشاجرهٔ لفظی هم حق ندارند. به گفتهٔ او اگر احکام جهاد داریم، حج زهر آن است؛ حس لباس سفید پوشیدن و صلح از افراط در خونریزی جلوگیری میکند. میگوید انگار مسلمانها در تاریخ این روی سکه را ندیدند و قسمت قربانی که خون ریخته میشود برایشان جالبتر بوده.
دربارهٔ «فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا» میگوید شأن نزولی هست که اعراب جاهلی پس از مراسم دربارهٔ افتخارات اجدادشان حرف میزدند؛ نمیداند واقعیت دارد یا نه و به نظرش به آن خدشه وارد است. آیه نمیگوید آنطور که یاد میکردید، واژهٔ تفاخر هم نیامده، و خطاب به همهٔ مسلمانهاست حتی کسانی که سابقهٔ شرک ندارند.
به نظر او آیه به استعارهٔ ادیان ابراهیمی اشاره میکند که مؤمن پاکشده انگار فرزند خداست، و در احادیث مؤمنان خانوادهٔ خدا هستند. وقتی مناسک تمام شد، به بیت الله، خانهٔ همه، برمیگردند؛ برای همین در مسجدالحرام کسی نماز را شکسته نمیخواند، چون در خانهٔ خودشان هستند. حسش این است که چنین تعبیر معنوی بیشتر به آیه میخورد تا مقابله با یک سنت؛ و «أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا» شاید یعنی رابطه از صمیمیت پدر و فرزند هم فراتر رفته باشد.
حرم امن در مائده و عنکبوت
او میگوید در سورهٔ مائده تمرکز بر حرمت حرم از نظر شکار و اهمیت قربانی برای حلال شدن گوشت است. بحثی که کرده بود این بود که انگار قرار دادن حرم باعث جنگ میشود یا احکام نسبت به آن منطقه تهاجمی است، چون در قرآن همهجا حالت تدافعی است جز آن منطقه که باید در دست مسلمانها باشد و بت نداشته باشد. ولی برعکس هم میشود دید: خداوند جایی را منطقهٔ امن اعلام کرده و حتی حیوانات را هم نکشید؛ اگر کسی آنجا را اشغال کند یا راه را ببندد انگار با صلح مخالفت میکند. به گفتهٔ او امنیت مسجدالحرام حکمی ضدجنگ است.
او آیهٔ آخر سورهٔ عنکبوت را عجیب میداند: «أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ». سورهٔ مکی است و پیش از احکام حج و تشکیل جامعهٔ اسلامی نازل شده؛ نمیداند، ولی از نظر سیر نزول شاید اولین جایی است که به حرمت حرم اشاره میشود.
پرسشها دربارهٔ قبله
یکی از حاضران میپرسد چرا از اول به طرف کعبه نبود. او جواب میدهد که از اول رو به کعبه بودن یعنی این دین با یهودیت فرق دارد و اعلام دین جدید است؛ و میگوید مرحلهٔ اول مثل چیزی است که دربارهٔ ادیان شرقی میگوید، بیشتر در خفا.
به گفتهٔ او مسلمانها در مکه تا مدتی ابراز وجود نمیکنند، عدهٔ قلیلی حالتی شبیه تقیه دارند و بعد علنی میشوند؛ و اگر روایت درست باشد، ابراز وجود با رفتن به مسجدالحرام بود. در مدینه رسماً دین جدیدی اعلام میشود، شریعت نازل میشود و جامعه دینی تشکیل میشود؛ تغییر قبله یک جور اعلام استقلال است. یک توجیه میگوید در مکه یهودی نبود، پس نماز به سمت اورشلیم معنای یهودی بودن نداشت.
او توجیه جدا کردن خط مسلمانها از یهودیها را توجیه بدی میداند و میگوید با تئوری قرآن نمیخواند: از روزی که کعبه ساخته شد قرار بود امتی بیاید و قبلهٔ شاخهٔ اسماعیلی کعبه است. کسانی که قرآن را قبول ندارند باید مجهول تاریخی را حل کنند که کعبه را چه کسی ساخته؛ قرآن جواب دارد، ابراهیم. توجیه دیگر را هم که مسلمانها در مکه نمیخواستند با مشرکین و در مدینه با یهودیها قاطی شوند، توجیه قویای نمیداند.
کتابهایی دربارهٔ حج
او به درخواست یکی از حاضران چند کتاب معرفی میکند: «حج عارفان» از رحیم کارگر، سه کتاب آقای جوادی آملی، و «حج برنامه تکامل» از آقای قمیآبادی که به نظرش بیشتر از بقیه بر مسائل اجتماعی تأکید دارد و حتی دربارهٔ جنگ هم حرف میزند. دو کتاب دربارهٔ حج در شعر و ادبیات فارسی را هم مفید میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه