او میگوید سوره بعدی سوره نساء است. جلسه با بحث حاشیهای دربارهٔ حج و امام حسین میگذرد و او میگوید قرار بود نصف این جلسه را به بخش حج سوره حج بپردازد. سپس از آیه ۲۵ که بحث حج شروع میشود میخواند و تا حدودی بحث میکند.
محرم و کتاب شهید جاوید
او میگوید در سالهای اخیر در دهه محرم نکتهای دربارهٔ عاشورا گفته است. پارسال گفته بود زنده نگه داشتن یاد این واقعه اگر شکل افراط نگیرد انگار جزو مشیت الهی است. دربارهٔ افراط مردم ایران در عزاداری، شخصاً فکر میکند درست است که حالت افراطی دارد، چون به نظرش خارج از سنت امامان است؛ فکر میکند روایات زیادی هست که امامان در روز عاشورا حالت عزا داشتند، ولی او ندیده که جایی حرف از یک دهه عزاداری یا عزاداری تمام سال باشد.
او به کتاب شهید جاوید میرسد و میگوید به نظر او این کتاب بیشتر از محتوا به این دلیل خاص شد که موافقت و مخالفت با آن مثل تعیین مرز طرفداران و مخالفان انقلاب بود. به گفتهٔ او ادعای کتاب این بود که امام حسین قصد داشت به کوفه برود و حکومت یزید را ساقط کند و از اول نمیدانست شهید میشود، حرکت کردند تا جایی که جلویشان را گرفتند و آنجا تصمیم گرفتند بمانند و مقاومت کنند. روایت سنتی این است که او میدانست شهید میشود.
او دو نکتهٔ خلاف عرف را نام میبرد: محدودیت علم امام، و وجه سیاسی دادن به عاشورا. به گفتهٔ او اسناد ساواک نشان میدهد ساواک از این دعوا خوشحال بود و دستور چاپ کتابها را میداد، و اوج درگیریها در اصفهان بود، جایی که طرفدارهای انقلابیون دو آتیشه مرحوم شمس آبادی را کشتند. دربارهٔ خود کتاب میگوید شاید خیلی جالب نباشد ولی مسئلهای مطرح کرده که خواندنی است، و مرحوم مطهری موضع میانهای داشتند.
ترک حج در روز هشتم ذیالحجه
او میگوید همه میدانند امام حسین در حج بود و حج را ناتمام گذاشت؛ تقریباً از نظر تاریخی مسلم است، و نویسندهٔ شهید جاوید و طرفدارانش هم قبول دارند که در روز هشتم ذیالحجه از مکه ناگهان حج را رها کرد و به سمت کوفه رفت. او در اظهارنظری شخصی میگوید اصلاً ذرهای با عقلش جور درنمیآید که امام حسین به دلیل سیاسی یا اجتماعی چنین کاری بکند، و تنها چیزی که میفهمد این است که فرشتهای از آسمان آمده باشد.
او میگوید از روز هشتم ذی الحجه تا عاشورا ۳۱-۳۲ روز فاصله است و میپرسد دو روز ماندن در حج اتفاقی میافتاد؟ خطری بود که امام حسین را در مکه ترور کنند؟ به نظر او این ماجرا مثل ابراهیم و قربانی کردن پسر است که توجیه سیاسی برایش نمیآورید. میگوید احساسش این است که امام حسین از نظر معنوی در حد انبیای قرآن است و اگر فرشتهٔ وحی بر او نازل نمیشود، در حد این است که الهامات اکید غیبی داشته باشد؛ برایش بعید است که پایان کار را نداند.
او میافزاید نمیخواهد بگوید امام حسین تا آخر ماجرا همهچیز را میداند، ولی فکر میکند از شروع آن غیرعادی است. لازم نمیبیند معتقد باشد ائمه همهچیز را میدانند و لازم نمیبیند برای هر جنگ حضرت علی الهام غیبی فرض کند، ولی به قداست ائمه معتقد است. او میگوید ممکن است نویسندهٔ شهید جاوید اگر زنده بود میگفت منظورش این نبود، ولی فضای کتاب ماجرا را بیش از اندازه زمینی میکند.
پرسشهای حاضران دربارهٔ دلیل ترک حج
او میگوید نمیفهمد ترک حج چه اعتراضی است، و توجیهی که میگوید یزید عدهای را برای کشتن امام حسین در مکه فرستاده بود را باور نمیکند و فکر نمیکند سند روشنی برایش باشد. یکی از حاضران میپرسد امام هنگام رفتن چه گفت؛ او پاسخ میدهد امام قطعاً اعلام کرد برای امر به معروف و نهی از منکر میرود و منطق روشن است: با حکومت یزید مخالف بود و بیعت نمیکرد.
او میگوید اگر میخواست سیاسی عمل کند میتوانست در عرفه برای مردم سخنرانی کند، و پرسش او این است که برای جنگ چرا اهل و عیال را ببرد. به گمان او برداشت سنتی درستتر است، و میگوید واقعهٔ عاشورا برگهای است که نشان میدهد انحراف بزرگی در کمتر از ۵۰ سال بعد از پیامبر ایجاد شده است.
وقتی یکی از حاضران میگوید شاید امام میخواست در مکه کشته نشود، او میگوید اگر شیعیان معتقدند خبر کشته شدن او در کربلا بود، کشته شدن در مکه چه فرقی میکرد، و اگر یزید میخواست او را بکشد معلوم نیست چرا. او هیچ انگیزهای نمیبیند و فکر نمیکند سندی وجود دارد. به گمان او اگر از امام بیعت میخواستند میتوانست بگوید بعد از حج، و قبول میکردند. او ترک حج را برای خودش نشانهٔ خوبی میداند که ماجرا عادی نیست و دستکم آن را قابل فکر کردن میداند.
شریعتی و پایان بحث حاشیه
او میگوید کتاب مفصل آقای استادی را نخوانده است و بعید میداند بتواند بخواند. دربارهٔ شریعتی میگوید به نظر او تحلیل اجتماعی او از عاشورا ارزش دارد، ولی یادش نمیآید او دربارهٔ حج ناتمام حرفی زده باشد. هدفش این است که پرسشی در ذهن حاضران ایجاد کند: چگونه توجیه میکنید امام حسین در هشتم ذیالحجه حج را به عمره تبدیل کرده و خارج شده است.
به گفتهٔ او شریعتی دربارهٔ نسل سوم بعد از پیامبر تحلیل جامعه شناختی دارد و میگوید این حرکت را نمیشد ۱۰ سال زودتر انجام داد؛ او میگوید میشود گفت شریعتی به این پرسش پاسخ میدهد که چرا خداوند از امام حسن نمیخواهد و از امام حسین میخواهد. او این بخشهای جامعه شناختی را خواندنی میداند و میگوید ممکن است وقتی شریعتی دربارهٔ روانشناسی حرف میزند ضعیف باشد. یکی از حاضران توجیهی دربارهٔ دلیل ترک حج میآورد که در متن، بخشهایی از آن مشخص نیست؛ او میپرسد آیا در زمان معاویه اینگونه نبود، و میگوید همهٔ امامها به حج رفتند و این توجیه ضعیفی است.
اتحاد شیعه و سنی
او میگوید دو جلسهٔ قبل گفته بود نظرش دربارهٔ نوع برخورد با اختلافات شیعه و سنی تغییر کرده، و سوءتفاهم شد: منظورش این نیست که اتحاد بد است؛ بر اتحاد ادیان ابراهیمی هم تأکید دارد. پرسش او این است که آیا میشود برای ناراحت نشدن اهل سنت ادای بیگناه بودن خلفا را درآورد. یکی از حاضران به آیهٔ «تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ» اشاره کرده بود. او مثال تثلیث را میزند: با مسیحیها میشود با صلح زندگی کرد ولی نباید تثلیث را پذیرفت.
او میگوید در سالهای اخیر متوجه شده بسیاری از انحرافات فقه اهل سنت نتیجهٔ این است که عمل شیخین را فتوا میدانند. شاید هشت سال پیش فکر میکرد میشود مسئلهٔ شیخین را مطرح نکرد، ولی اکنون میگوید دعوا از حد شخصیت یک آدم گذشته و عقیدتی و شریعتی است. او میگوید انحراف عاشورا از یزید و معاویه نیست و از همان روز اول است، و شیعه همین را میگوید؛ آیهٔ «إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ» را میآورد و میپرسد قربی نزدیکتر از امام حسین؟
به گفتهٔ او اتحاد با اهل سنت مثل اتحاد با ادیان دیگر است. سکوت ائمه را به معنای تأیید نمیداند. او میگوید باید دنبال اتحاد بود نه وحدت؛ اتحاد یعنی با اختلاف، متحد باشیم، و اختلافات سر جای خودش بماند.
جامعهٔ دینی
او میگوید حج مبنای تشکیل جامعهٔ دینی است و چنین جامعهای ممکن است با جوامع غیردینی درگیری سیاسی پیدا کند و باید بتواند از خودش دفاع کند. میگوید حساسیتهایی دربارهٔ این حرفها هست، و به نظر او بعضی روشنفکران دینی با وارد شدن سیاست به دین مخالفاند و برخی فقط صریح نمیگویند. از نظر او تشکیل جامعهٔ دینی کار سیاسی است و نمیشود جامعهٔ دینی سکولار تشکیل داد.
او میگوید مسئله را باید مثل ذرهٔ مادی در مکانیک ساده کرد: آدمهای موحدی که میخواهند جایی برای خودشان زندگی و عبادت کنند و کسی را مجبور نمیکنند. حضرت موسی را مثال میزند که از فرعون میخواهد بنیاسرائیل را رها کند تا به بیابان بروند، نه اینکه حکومت فرعون را براندازد، و ابراهیم را که خانوادهاش را به بیابان برد. به گفتهٔ او پیچیدگیهای امروز، مثل مفهوم مدرن ملت و دولت و تحمیل شریعت بر همه، جای سؤال دارد. او میگوید از نظر فقهی میگویند حکومت وکیل مردم است، ولی اینکه رأیگیری در کل کشور باشد یا در ناحیههای کوچکتر بدیهی نیست و جای سؤال است.
او میگوید احساسش این است که از پرسشهای دو سه هفتهٔ اخیر برمیآید بعضی تأیید جامعهٔ دینی را حمایت از ماجراهای سی سال اخیر میدانند. میگوید این قدم اول است، ته ندارد و تا اینجا تمام میکند و بقیه را حاضران خودشان فکر کنند. به نظر او جامعهٔ دینی میتوانست فدرالیک باشد و بعضی بخشهای ایران شریعت را رعایت نکنند.
او میگوید خواندن قرآن آدم را از تاریخ و جغرافیایی که در آن زندگی میکند فراتر میبرد. به گفتهٔ او شخصاً وقتی انقلاب شد زیادی خوشحال نشد، چون قسمتهای بنیاسرائیل را خوانده بود، و وقتی اوضاع بد شد زیادی ناراحت نشد که اصل ماجرا زیر سؤال برود.
آغاز آیات حج در سورهٔ حج
او میگوید دو صفحهٔ اول سوره را، دربارهٔ قیامت و انواع آدمها، کنار میگذارد و از آیهٔ ۲۵ میخواند. این آیه میگوید: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ». به نظر او نکتهٔ جالب این است که بحث حج با تصویر کسانی شروع میشود که جلوی رفتن مردم به مسجدالحرام را میگیرند؛ و به محض اینکه بحثهای حج تمام میشود اذن جهاد میآید که میگویند اولین جا در قرآن است. به گفتهٔ او وقتی این آیه اینجا هست، رسیدن به مسئلهٔ جهاد و قتال طبیعی میشود.
او به آیهٔ «وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ» میرسد و میپرسد آیا قبل از ابراهیم خانهای بود. میگوید ظاهر آیات، به نظر او، تداعی میکند که چیز متروکی آنجا بود و ابراهیم بازسازی کرد، ولی نمیخواهد بگوید از آیه میتوان استدلال کرد. به گفتهٔ او آیهٔ «وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ» میگوید حج از زمان ابراهیم برگزار میشد، و بنیاسرائیل هم بعداً حج داشتند که بعد از سلیمان در هیکل سلیمان انجام میشد.
او میگوید مستشرقان میگویند پیامبر حج را از اعراب گرفت، ولی دو تئوری وجود دارد و هر دو شباهتها را توجیه میکنند، پس نمیشود با آن علیه یکی استفاده کرد. میگوید روایت قرآن این است که کعبه را ابراهیم ساخت و مراسم تغییر شکل پیدا کرد و پیامبر آن را به شکل اولیه برگرداند. مستشرقان باید بگویند کعبه را چه کسی ساخته است، و میگوید اگر بگویند آشوریها ساختهاند، میپرسد چرا آشوریها وسط بیابان یک مکعب ساختند. او میگوید جلسه را اینجا تمام میکنند و در جلسهٔ بعد بدون حاشیه ادامه میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه