او پس از مرور جلسهٔ گذشته میگوید این جلسه بهجای ادامهٔ آیات به مقدمهٔ سوره برمیگردد و بیشتر دربارهٔ فضای کلی سوره صحبت میکند. در این میان دربارهٔ فهم یک نظریه از درون چارچوب فکری آن، دربارهٔ مبانی دینی و ملاک پیشرفت انسان و دربارهٔ اعدام و موضع لاادری در غرب بحث میکند. در پایان میگوید این بحثها را جلسهٔ آینده ادامه میدهد.
مرور و برنامهٔ جلسه
او میگوید جلسهٔ گذشته آیات حج را از آیهٔ «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» تا نخستین اجازهٔ جنگ خوانده است. به نظر او آغاز و پایان آن مجموعه از تمرکز بر خود عبادت خارج بود: در ابتدا کسانی هستند که میخواهند مانع حج شوند و در انتها سخن از مقابله با همان کسان است؛ و شاید این بزرگترین مجموعهٔ یکپارچهٔ آیات دربارهٔ حج در قرآن باشد.
برای ادامه دو راه میدید: رفتن به بخش جهاد و دفاع، یا برگشتن به مقدمه. نهایتاً تصمیم گرفت آیات ابتدایی را مرور کند و دربارهٔ فضای کلی سوره صحبت کند، و میگوید ممکن است از جزئیات آیات هم دور شود.
تصویر هولناک آغاز و پایان مقدمه
او میگوید سورهٔ حج با تصویر قیامت و زلزله شروع میشود و نگاهش نگاهی کلی از دور به «ناس» است، واژهای شبیه مردم که مدام تکرار میشود، و به زمین هم اهمیت میدهد چون حج عبادتی جغرافیایی است. اولین تصویر سوره مردم روی زمینی است که در حال لرزش و فروپاشی است.
به گفتهٔ او قطعهٔ اول با فاجعه آغاز میشود و با فاجعه تمام میشود: زلزلهای که هر آبستنی از هول وضع حمل میکند، و «وَتَرَى النَّاسَ سُکَارَى وَمَا هُمْ بِسُکَارَى»؛ و نزدیک پایان، وحشتناکترین توصیفهای عذاب جهنم.
وقتی حاضران میپرسند، میگوید عذاب لزوماً به آخرت اختصاص ندارد. فکر میکند دعوت «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ» یعنی تقوا از این عذاب محافظت میکند، و توصیف مردم مست نشان میدهد عموم مردم تقوا ندارند. حرفش را تصحیح میکند: اگر فقط جهنم بود اینقدر هولانگیز نبود؛ تصویر جهنم کنار بهشت بیشتر تأثیر میگذارد.
در جهانبینی قرآنی انسانها هبوط کردهاند، در زمین وضعیتی شبیه تبعید دارند و قرار است به بهشت برگردند، ولی همه نمیتوانند چون بعضی از هدایت پیروی نمیکنند. او میگوید به نظر میآید اکثریت بیشتر به حرفهای گمراهکنندهٔ شیطان گوش میدهند.
فهم از درون چارچوب
او میگوید مهم است که شک و تردید مانع نشود دیدگاهی را عمیق درک کنیم؛ با شک نمیتوانیم جدی فکر کنیم. مثال میآورد از فولکرسون که به گمان او پانزده بیست سال به حدس برچ فکر میکرد و همان شب که شنید دیگری آن را ثابت کرده لم باقیمانده را حل کرد، و از چانگ که تارسکی به او دو مسئلهٔ باز داد و چون نمیدانست باز هستند یکی را حل کرد؛ ثبات قدم یعنی مطمئن بودن به درستی و تا ته رفتن.
از همین رو توصیه میکند موقتاً مبانی را درست فرض کنیم: برای فهم قرآن با اصول دینی کامل و خالص فکر کنیم و مثلاً برای خواندن فروید سعی کنیم فروید شویم. به نظر او بدترین کار این است که نظریه را از اول نقادانه بخوانیم؛ بهتر است مبانی را بپذیریم و ببینیم به چه نتایجی میرسیم، و اگر مبانی غلط باشند یک جا به نتایج غلط میرسیم.
مثالش هندسههای نااقلیدسی است: نقیض اصل پنجم را به چهار اصل دیگر اضافه کردند و به تناقضی نرسیدند و هندسههای جدیدی کشف شد. او میگوید وقتی قرآن را میخوانیم همیشه باید داستان اخراج از بهشت در ذهن باشد؛ فهم قرآن یعنی درک جهانبینی قرآن، حتی برای کسی که به آن اعتقاد ندارد.
علم، مبانی دینی و حجرهها
او میگوید کسانی که میگویند فیزیک ربطی به دین ندارد از یک جهت حق دارند، چون فیزیکدان مدل ریاضی میسازد و با تجربه آزمایش میکند؛ ولی در فرمولها زیرمتن و فرضهایی هست. در فیزیک بنبستهایی هست و یک گرایش این است که شاید از مبانی اولیه اشتباهی شده باشد؛ پس کسی با مبانی فلسفی دیگر یا دینی میتواند نظریهٔ جدید بسازد و هیچکس جلویش را نگرفته است.
نمونهاش شهن مجید است که مبانی فلسفی خود را حتی در کتاب درسی میگوید و از فلسفهٔ هندی الهام میگیرد. او میگوید همهٔ دانشها در برابر تغییرات مبنایی مقاومت میکنند، و علتش اینرسی است، نه به خاطر اینکه اسلامی است.
او میگوید بسیاری وارد بحثهایی میشوند که با مبانی دینیشان سازگار نیست و خبر ندارند. بعضی آدمها به اصطلاح یونگ در چند حجره زندگی میکنند، و فکر میکند بالغ بودن یعنی همهٔ افکار در ذهن سازگار شود، نه ذهنی انباشته از کپیهای ناسازگار.
مبانی دینی و ملاک پیشرفت
مبانی دینی را چنین میآورد: ایمان داریم که خداوند انسان را خلق کرد و انسان در اثر خطا یا نقصی وارد دورهٔ آزمایشی موقت زمین شد و خداوند وعدهٔ هدایت داد. هر مسئلهٔ دیگری در برابر اینکه هدایت الهی را درک میکنیم یا نه فرعی است؛ فکر نمیکند اصل ماجرا حتی ساختن جامعهٔ ایدهآل باشد، بلکه اینکه انسان چقدر عبادت کرده است.
به گفتهٔ او اراده خدا به شریعت محدود نمیشود؛ عدالت و اخلاق از جزئیات شریعت مهمتر هستند. جامعهٔ ایدهآل جامعهای است که شرایط رشد معرفت و عمل را فراهم کند، نه جامعهٔ توسعه یافته به معنای امروزی با درآمد سرانهٔ بیشتر.
او میپرسد بشر با چه ملاکی در پانصد سال اخیر پیشرفت کرده است. رفاه بیشتر فراغت داده و میپرسد از این فراغت چه استفادهای میکنند؛ به نظرش تنها چیزی که فرهنگ غربی به آن پایبند است احترام به آزادی فردی است، و میپرسد آیا این با مبانی دینی سازگار است و از دید قرآن جوامع مدرن جوامع پیشرفته هستند یا عقب افتاده.
اعدام، غرب و لاادریگری
او اعدام را مثال میزند: غربیها در سابقهٔ یهودی و مسیحی خود احکامی از این دست داشتند و به آن پشت کردند. وقتی حاضری میگوید چون ممکن است اشتباه شود، میگوید دلیلش این نیست؛ دلیل این است که مبانی دینی ندارند و قوانین را خودشان وضع میکنند. میپرسد کدام فیلسوف یا دانشمند به این کشف رسیده که خدا وجود ندارد.
از بحث راسل و کاپلسون میگوید موضع راسل این بود که نمیدانیم خدا هست یا نه. به گفتهٔ او غربیها نهایتاً موضع لاادری میگیرند ولی طوری زندگی میکنند که گویی خدا و شریعتی نیست و مبانی خود را با فشار اعمال میکنند. میگوید میتوانند با فقها بحث کنند و بگویند مثلاً حکم اعدام مرتد در شریعت نیست، و احتمالاً درست میگویند.
او آیهٔ «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» را میخواند و میگوید سورهٔ حج زندگی انسانها در زمین را وصف میکند که عدهای بدون مبانی روشن و کتاب گمراه میکنند. به گفتهٔ او ما اکنون هم مثل زمان پیغمبر در همین شرایط هستیم و فرهنگ غرب نمونهای از آن است.
حس، مبنا و فلسفهٔ مجازات
یکی از حاضران میگوید محکمترین چیزی که دارد این حس است که کشتن بیرحمانه است و میپرسد به چنین آدمی چه میتوان گفت. او میگوید با این آدم نمیشود دربارهٔ اعدام بحث را شروع کرد، ولی نمیگوید که هیچ بحثی ممکن نیست. میگوید خودش هم به حس شخصی خود اعتماد زیادی ندارد و شریعت را از مبانی کلیتر پذیرفته: اینکه خدا هست، هدایتی فرستاده و قرآن کتاب خداست.
او میگوید مسئلهٔ اعدام پیچیده است. به نظر میرسد در حقوق مدرن اصلاح مجرم کمرنگ شده و زندان برای جدا کردن عنصر نامطلوب از جامعه است، در حالی که در مبانی دینی حدود و تعزیرات اصلاح پررنگ است و مجازاتها خیلی متنوع هستند؛ مثلاً یک قاضی که کسی را که به حیوانات آزار رسانده بود موظف کرد هر شب به حیوانات غذا بدهد.
او به مجموعهٔ «ده فرمان» کیشلوفسکی و فیلم کوتاه دربارهٔ کشتن اشاره میکند که اعدام را زیر سؤال میبرد، ولی میگوید با دیدنش احساسش این است که اعدام چیز خوبی است. در نیمهٔ دوم به نظر او آن مرد پشیمان است، گریه میکند و در شرایطی مذهبی است، و وقتی آدم حیات دیگری بعد از مرگ داشته باشد نگاه به اعدام فرق میکند؛ با این حال میگوید هیچکس دلایل قاطع ندارد.
فشار، سنگسار و پایان جلسه
او میگوید احکام شریعت را از احساسات خود به دست نمیآوریم و بحث برای اصلاح احساس طرف مقابل شاید استراتژی درستی نباشد. وقتی حاضری از trade-off میگوید، میپذیرد در فهم حکم شریعت هیچ وقت نمیتوان قطعی بود؛ دربارهٔ اعدام ۹۹ و نه دهم درصد میفهمد که در شریعت وجود داشت، ولی حاکم شرع به دلایلی میتواند این اعدام را لغو کند، و احساس خودش دربارهٔ اعدام شاید ۵۰-۵۰ است.
او میگوید غربیها با چنین کسانی بحث مبنایی نمیکنند و فقط فشار میآورند، مثل کاری که در زمان پیامبران میشد: اگر بتهای ما را عبادت نکنید شما را میکشیم. دربارهٔ سنگسار میگوید غرب با مبنای لاییک مانع میشود و میگوید پای خدا و آخرت را وارد بحث نکنید؛ شاید از شریعت اسلام سنگسار درنیاید و این نظر شخصی اوست.
او میگوید غربیها اگر بشنوند که پنجاه سال پیش اعدام میکردند پاسخ میدهند پیشرفت کردهاند و میخواهند دیگران هم پیشرفت کنند، و آن را به استعمار تشبیه میکند. در پایان میگوید فضای سورهٔ حج همین است و وضع امروز با وضع پیامبران فرق دارد؛ جلسهٔ آینده دربارهٔ عمق این تغییرات صحبت میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه