او از بخش اول آیات سورهٔ حج شروع میکند، که مردم را به مؤمنان، کسانی که بدون علم مجادله میکنند و دستهٔ بینابین تقسیم میکند، و میپرسد این تصویر با وضع امروز تطبیق میکند یا نه. در میانه دربارهٔ چند حجره در ذهن و ناسازگاری تصویر دینی از زمین با جهان غرب حرف میزند. سپس از معیار عقلانیت و از علم و جهل در بحث دیندارها و ملحدین سخن میگوید و در پایان دو نکتهٔ جلسه را جمع میکند.
سه دسته و پرسش از امروز
او میگوید در بخش اول آیات سوره حج تصویری از حال و آیندهی آدمهای روی زمین هست و میخواهد بپرسد این تصویر چقدر با وضعیت فعلی تطبیق میکند. مردم به سه دسته تقسیم میشوند: مؤمنان که تکلیف آنها روشن است، کسانی که «یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» میکنند، و دستهٔ بینابین که ادعای ایمان میکنند ولی قلبشان به نور ایمان روشن نشده است. به نظر او انگار تفاوت ایمان و کفر تفاوت علم و جهل است.
او میگوید در زمان پیامبر در مکه بدیهی است این حرف درست است، چون آدمهایی که بتپرست هستند حرف عالمانهای برای گفتن نداشتند و از سنت اجدادی حمایت میکردند. ولی ظاهر مطلب نشان میدهد امروز چنین نیست: مخالفان دین اتفاقاً مدعی علم هستند و حتی شاید برعکس به نظر برسد که یک عده آدم دانشمند ملحد وجود دارند و یک مشت آدم سنتگرایی که از اجدادشان گرفتهاند. او میگوید فعلاً نمیخواهد قضاوت کند واقعیت چیست، ولی این واقعیت هست که بعضی از افراد ملحد به خودشان به عنوان دانا و به دینداران به عنوان جاهل نگاه میکنند.
او تأکید میکند برای درست بودن این آیات کافی است که در زمان پیامبر درست بوده باشد؛ کسی میتواند آیات را قبول داشته باشد ولی بگوید این تصویر امروز درست نیست. مثال او بردهداری است: اگر کسی بپرسد چرا تحریم نشد، باید جواب داد آن موقع کار درستی بود، حتی اگر الان معتقد باشیم باید تحریم شود. او قرآن را کتاب منیر میداند و میگوید اینکه سه دسته داریم به وضوح درست است؛ سؤال این است که آیا نسبت دادن علم به مؤمنان و جهل به کفار الان صدق میکند.
حجرههای ذهن و تعارض منابع
او میگوید جلسهٔ قبل اشاره کرد که آدمها در ذهن خود چند حجره دارند؛ مثلاً کسی مذهبی است ولی در بحث علمی یا سیاسی کاری به مبانی دینیاش ندارد و تعارضهای عمده را نمیبیند. اگر عقایدشان به اندازهٔ کافی عمیق نباشد، متوجه تعارضهای عمیق نمیشوند. به گفتهٔ او آدمی که تحت تأثیر والد است قطعههایی از عقاید را از جاهای مختلف کپی میکند: بخشی از پدر و مادر، بخشی از مدرسه، بخشی از کتابهایی که بعداً خوانده.
او دو تجربه نقل میکند: همکلاسی دوران دبیرستان که از یک کتاب ایدئولوژیک مثل کتاب درسی نقل قول میکرد، و دانشجوی پزشکی که یک کتاب سینمایی را تقریباً حفظ کرده بود. میگوید وقتی کتابی میخوانیم، انگار یک جای ذهن نگاشته میشود و لزوماً با بقیه هماهنگ نمیشود؛ مطلبی که در کتاب سیاسی میخوانیم بر تصوری از ماهیت انسان بنا شده که معمولاً صریحاً بیان نمیشود.
او میگوید شاید بشود به دیدگاه مارکس و فروید چنین نگاه کرد که مارکس غریزهٔ خوردن و بقای فردی را مبنای اصلی میگیرد و فروید بقای نسل و مسائل جنسی را. به گفتهٔ او هر جامعهشناسی و بحث سیاسی بر تصوری خودآگاه یا ناخودآگاه از انسان شکل میگیرد؛ یکی انسان را شبیه گرگ و یکی شبیه فرشته میداند. ذهن بالغ ذهنی است که ایدههایش هماهنگاند، ولی ذهن تحت تأثیر والد قسمتهایی دارد که با هم سازگار نیستند.
انگیزهٔ او، خارج از بحث مستقیم دربارهٔ سورهٔ حج، این است که تلنگری بزند تا حداقل دربارهٔ این دو بخش مهم کپی شده در ذهن خودشان، سنت دینی و سنتی که از غرب آمده، بیشتر فکر کنند. مثال میزند از کسانی که مبانی دینی را قبول دارند ولی در بحث سیاسی نظام لیبرال دموکراسی را بدیهی میدانند و در عین حال در کلاسهای قرآن شرکت میکنند و هیچ احساس بدی نسبت به این ندارند که لیبرال دموکراسی چقدر با مبانی دینی سازگار است.
دنیای مدرن و زمین ایدهآل دینی
او میگوید اگر کسی به مبانی دینی معتقد باشد، باید بپرسد آیا روند ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال اخیر قابل تأیید است. کسی که شیفتهٔ دنیای مدرن است ممکن است بگوید بهترین اتفاقهای تاریخ بشر در این دوران افتاده؛ و به گفتهٔ او این فضای ذهنی شدید هست: بشر پیشرفته در برابر بشر ۵۰۰ سال پیش که عقبافتاده است، و عامل پیشرفت علم است و مخالف علم دین. او این را با نگاه دینی، که مهمترین چیز را ارتباط با خدا و شناختن او میداند، عمیقاً ناسازگار میداند.
او زمینی را تصور میکند که در آن شیطانی نباشد: مردم بدون دشمنی با هم زندگی میکنند، همیشه به یاد خدا هستند و عارف به خدا هستند. میپرسد مردم زمین الان چقدر شبیه ایناند و فکر میکند جواب واضح است. با این حال میگوید نسبت به جهان ۳۰۰-۴۰۰ سال قبل هم حس خوبی ندارد و فکر نمیکند ۵۰۰ سال قبل مردم خیلی عابد و زاهد بودند؛ به گمان او آدمهای آن دوران بیشتر از نوع سوم بودند، یعنی ایمان واقعی نداشتند.
او میگوید آدمها باید در زمین عدالت برقرار کنند، عبادت کنند و زمین را آباد کنند. آیهٔ «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ» را میآورد و میگوید اگر الان نازل میشد، جو را هم اضافه میکرد؛ آلودگی و خونریزی و بیعدالتی را از نظر دینی نشانهٔ نفوذ شیطان میداند. دربارهٔ شریعت میگوید در دو سه قرن اخیر روابط جنسی آزاد شایع شده و مردم هر چه دلشان بخواهد میخورند و شکرگزاری نمیکنند. این را ارزشگذاری نمیداند؛ شریعت را مبنا گرفته و میپرسد دنیا به سمت اجرایش میرود یا دور میشود.
او میگوید به نظر میرسد جوامع غربی شبیه جوامعی شدهاند که در قرآن پیامبران در آن ظهور میکنند، و فکر میکند اگر پیامبری در اروپا ظهور کند حرف زیاد برای گفتن دارد. به گفتهٔ او افتخار فرهنگ غرب آزاد کردن انسان از همهٔ قیدهاست، در حالی که دین و هدایت آمده بود برای بشر قید بیاورد. اوج پستمدرنیسم را این میداند که درست یا غلط چه معنایی دارد. با این حال میگوید نسبت به خیلی از حرفهای متفکران پستمدرن سمپاتی دارد و نگاه سنتیای که فرهنگ غرب را کار شیطان و فرهنگ خودمان را پاک میداند قطعاً نگاه او نیست.
شک آدم دیندار به غرب
او میگوید اگر با مبانی دینی به دنیا نگاه کنیم به نظر میرسد فاجعهای اتفاق افتاده، پس باید به آدم دیندار حق داد به فرهنگ و نظام غرب با شک نگاه کند؛ حرفش این نیست که لیبرال دموکراسی با مبانی دینی تعارض دارد. به فوکویاما اشاره میکند که انگار حسش این است به آخر تاریخ رسیدهایم. میگوید به کسی که شیفتهٔ لیبرال دموکراسی است با شک نگاه میکند و فکر میکند قسمت کپی شده در ذهنش از کتابهای آن طرف است. با شک نگاه کردن به معنای رد کردن نیست: ممکن است بعد از تعمق معلوم شود مشکل چیز دیگری است.
یکی از حاضران میگوید شاید کسی که غرب را با چند سال پیش مقایسه کند به نتیجهٔ دیگری برسد. او جواب میدهد که جامعهٔ موجود را با آنچه خداوند میخواست مقایسه میکند، نه با دورهای خاص. افتخار فرهنگ غرب را به نظر او له کردن معیارهای اخلاقی گذشته میداند و دربارهٔ همجنسگرایی میپرسد خداوند دوست داشت آزاد باشند یا نه؛ به نظر میآید اصلاً دوست نداشت و مقرراتی ابلاغ کرده بود که حداقل ظهور اجتماعی نداشته باشد.
او میگوید حکم مرگ را کنار بگذارند: در تورات آمده ولی در قرآن نیامده و در سنت بوده، و نمیخواهد وارد بحث فقهی شود. به گفتهٔ او وقتی قرآن را میخوانیم، جرم قوم لوط دستکم یک جرم و انحراف است و پیامبری فرستاده شد تا بگوید نکنید؛ کلمهٔ منکر را به کار میبرد، «نادِيكُمُ الْمُنْكَرَ». تأکید میکند هدفش بیان نکات منفی است، و این به معنای ندیدن نکات مثبت و پیشرفتهای واقعی در فرهنگ غربی نیست.
او میگوید عقیدهٔ خودش را میگوید و ارزشگذاری میکند: به نظرش نمیشود واقعاً ایمان دینی داشت و جامعهٔ غربی را ایدهآل و قابل تقلید دانست، چون ارکان شریعت در آنجا نقض میشود و عبادتهای دستهجمعی در حال اضمحلال است؛ هرچند اخیراً میگویند تغییراتی ایجاد شده. میگوید دربارهٔ آن طرف دنیا حرف میزند و قضاوتی نمیکند که ما به حالت ایدهآل نزدیکتریم یا نه.
معیار عقلانیت
او میگوید پستمدرنیسم از جهاتی از مدرنیسم آن طرفتر است؛ جهاتش را نمیداند، ولی از نظر فرهنگی به نظر میرسد بیشتر در حال انکار است. با آدمهای مدرن میتواند راحتتر بحث کند، چون حداقل قبول دارند حقیقتی هست که باید کشف شود؛ اگر کسی بگوید تو حقیقت خودت را داری، راه بحث بسته میشود.
در پاسخ به پرسشی از حاضران دربارهٔ اینکه چگونه بفهمیم کدام نگاه عقلانی است، با اکراه مختصر جواب میدهد: هر آدمی به فکتهایی مسلم رسیده و او تصمیم میگیرد کدام نگاه با چیزهایی که مطمئن است درست است سازگارتر است. عقلانی بودن یعنی پرهیز از ناسازگاری و رفتن به سمت حداکثر سازگاری با فکتها، مانند تئوریهای علمی؛ این تقریباً شبیه مدل عقلانیت انتقادی است که در متن به نام کوپر آمده. از این رو میگوید ادیان ابراهیمی مانعاند که جامعهٔ غرب را ایدهآل ببینیم و آدم دیندار با نگاه انتقادی به آن نگاه میکند.
علم و جهل در بحث دینداران و ملحدان
او میگوید غربیها در دفاع از خودشان از پیشرفت دانش و شک در اعتقادات کلیسایی حرف میزنند، و به نظر او تعارض با نگاه دینی در آموزش علم هست، نه خود علم. مدرنیسم و پستمدرنیسم را هم یک سنت میداند؛ بحثهای ظاهری بین آدمهای معتقد به سنت قدیم و آدمهای معتقد به سنت جدید است و هر دو ممکن است به معنای قرآن جزء غیرمومنین باشند. اگر بحث کلیسا و روشنفکری دوران انقلاب فرانسه را چنین تطبیق دهیم که آنها مؤمن بودند و اینها جاهل، ۱۰۰ درصد اشتباه است؛ به یک معنا کلیساییها گروه سوم هستند.
او میگوید ملحدین امروز در سنت جدید پرورش یافتهاند، علم را میپرستند و فکر میکنند علم مبنا ندارد. دربارهٔ داوکینز میگوید انگار در عمرش فکر نکرده که ساینس مبانی دارد و ممکن است اشتباه باشد؛ بسیاری از دانشمندان ادعا نمیکنند از آزمایشها نتیجهٔ فلسفی درمیآید، ولی عدهای نتایج فلسفی میگیرند. به گفتهٔ او این دیدگاه شبیه پوزیتیویستهای افراطی اوایل قرن است که گزارههای غیرعلمی را نه غلط بلکه بیمعنی میدانستند.
او نتیجه میگیرد که بحث دیندارها و غیردیندارها بحث علم و جهل نیست؛ بیشتر بحث یک نوع جاهل با نوع دیگر است و شاید خیلی جاها دیندارها جاهلتر باشند. علم در معنای قرآن نه ساینس است و نه علم مدرسهای، بلکه روشن بودن حقایق است؛ عارفی که حقایق دینی را به وضوح میبیند نمونهٔ عالم است. از دید کسی که ایمان دارد، از گزارهٔ غلط نمیشود دفاع عالمانه کرد. جملهای را که به ابن سینا نسبت میدهند، که برای حرف غلط هزار دلیل بشود هزار و یک غلط، نقل میکند و در درستی نسبتش شک دارد.
او میگوید ملحد یعنی کسی که مانند داوکینز ادعا کند خدایی نیست و علم نشان میدهد، ولی میگوید ممکن است کسی عالمانه بگوید وجود خدا قابل اثبات نیست: بعضی آدمهای سنتی مذهبی اثبات وجود خدا را شبیه اثبات ریاضی میدانند و یک عده ملحد به آنها میگوید اثباتهای شما کار نمیکند. مفهوم برهان در تاریخ تغییر کرد تا در قرن ۱۹ به نظام اصل موضوعی فرمال رسید؛ به گفتهٔ او برهانهای ارسطو یا ابن سینا مثل راهنمایی بود برای قوی کردن شهود، نه اثبات ریاضی. موضع لاادریگری ممکن است گاهی عادلانهتر باشد، و معمولاً هر دو طرف جاهل هستند و هر کدام تحت تأثیر سنتی هستند.
دو نکتهٔ جلسه
او میگوید اگر به آدم دیندار سنتی بگویید برهان ملاصدرا کار نمیکند، همانقدر عصبانی میشود که انگار آیهای را غلط دانستهاید. ولی پیامبران برهان حرکت یا وجوب و امکان نیاوردهاند؛ اینها از سنت یونانی وارد جامعهٔ اسلامی شد و جزو دین نیست. تفکیک نکردن بین آموزههای دینی و بحثهای فلسفی و کلامی را به نظر او نشانهٔ جهل است.
او میگوید نکتهٔ اول جلسه این بود که نمیشود دیندار بود و به جامعهٔ غرب خوشبین بود و فکر کرد به سمت ایدهآل میرود: خداوند توسط پیامبران قید و حلال و حرام آورد تا انسان راهی را طی کند، مثل مربی که به ورزشکار میگوید چه بخورد و چه نخورد. به گفتهٔ او فرهنگ غرب نمیخواهد جایی برود؛ اگر کسی به رشد انسان معتقد نباشد، غربیها درست میگویند. با این همه میگوید این با وجود نکات مثبت در جامعهٔ غربی منافات ندارد و ممکن است در نظامات اجتماعی از ما بهتر باشند.
نکتهٔ دوم: تصویر قرآن امروز تطبیق میکند، به شرط اینکه عالم و مؤمن را به آدمهای خیلی خاص محدود کنیم، نه کل جامعهٔ دیندار. به گفتهٔ او بحثهایی که الان در دنیا میشود معمولاً بحثهای بین جاهلها است و دعوا بین سنتهای جغرافیایی و سنت تاریخی جهانی است، مثل آدمهایی که به دو والد متخاصم وابستهاند. او میپرسد وقتی پیامبری در قوم بزرگی تبلیغ میکرد چند نفر ایمان میآوردند؛ یکی از حاضران میگوید خیلی کم، و او میگوید الان هم فرقی نکرده بلکه کمتر شده. در پایان میگوید علم نوری است که در قلب انسان میتابد و آدم با آن میبیند.
→ متنِ کاملِ این جلسه