جلسه با ایمیلهایی دربارهٔ جامعه دینی و حکومت دینی و مفهوم مدرن دولت ملت آغاز میشود و بعد به آیات حج برمیگردد: آغاز آیات با کفاری که راه را سد میکنند، منافع حج، رابطهٔ حج با حلال بودن خوردن بهیمه انعام، تصویر نهایی قربانی و اذن قتال. در بخش پایانی به پرسشهای ایمیلها دربارهٔ حکومت دینی و دموکراسی پاسخ میدهد و میگوید در این زمینهها متخصص نیست.
دولت ملت و حد این بحث
او از ایمیلهایی میگوید که در یک هفته با عنوان «تحجر» رد و بدل شده و به گفتهٔ او در آنها مسائل سیاسی روز و مسائل تئوریک قاطی میشود. تذکر میدهد که در بحث ضرورت جامعهٔ دینی یا حج نباید تحت تأثیر شرایط حاضر قرار گرفت، و میپرسد آیا میتوان به راحتی احکام فقهیای را که مربوط به حکومت و جامعهٔ دینی دانسته میشود به مفهوم دولت ملت، که مفهومی مدرن است، منتقل کرد.
به گفتهٔ او نسبت جدی بین دولت و ملت حداکثر ۲۰۰-۳۰۰ سال سابقه دارد؛ در یونان ملت به معنای آدمهایی که در یک محدودهٔ جغرافیایی زندگی میکنند وجود نداشت و دموی آنها شامل بردهها نبود. عدم تمایز میان مفاهیم قدیمی و جدید باعث میشود حکمی عیناً از آنجا به اینجا منتقل شود و این دردسرساز است.
او میگوید خودش را صاحب نظر در این زمینهها نمیداند و خارج از تخصص اوست. در این جلسات همینکه بفهمیم در قرآن چه نوشته شده و منظور آن موقع چه بوده کافی است؛ حل مشکلات امروز سؤال و نیاز مشروعی است، ولی توقع اینکه در این جلسات این نیازها را برطرف کنیم مطبوع نیست.
آغاز آیات حج با مخالفان
او یادآوری میکند که نخست کلیاتی دربارهٔ سورهٔ حج گفت، بعد به جزئیات احکام حج و معانی مناسک رفت و سپس سعی کرد بگوید شاید وزن جنبهٔ سیاسی و اجتماعی حج در قرآن بیشتر هم است؛ با این قید که همهچیز در فضای قرآنی متمرکز بر رشد انسانها و عبادت خداست و مسائل سیاسی اجتماعی مستقلاً ارزش ندارند. سوره با ذکر احوال قیامت و زلزلهٔ بزرگ شروع میشود و تصویر اصلی آن زمین و ناس است.
به نظر او آیات حج به صورت معنیداری به جای حکم یا داستان ساختهشدن بیت با آیهای شروع میشود که از واکنش کفار در برابر این عبادت حرف میزند، یعنی کسانی که راه خدا و مسجدالحرام را سد میکنند. تأکیدش این است که این شروع معنیدار است چون آیات حج نهایتاً به اذن جنگ برای اولین بار میرسد: برای باز کردن راه مسجدالحرام و حج مسلمانها حق جنگیدن پیدا میکنند.
وقتی مکانی مقدس اعلام میشود و مردم وظیفه دارند سالانه به آنجا بروند، مسئلهٔ مالکیت و امنیت پیش میآید و به مسئلهٔ سیاسی تبدیل میشود؛ او میگوید دینی که چنین عبادت علنی را اعلام میکند باید قدرت دفاع از خودش را هم داشته باشد. به گفتهٔ او مسلمانها نسبت به محدودهٔ حرم حالت تهاجمی دارند نه تدافعی: از آنجا دفاع میکنند و اگر از دست رفت بازپس میگیرند، نه اینکه به جاهای دیگر هم تهاجم کنند؛ و راه سایر مسلمانها برای آمدن به حج هم باید باز باشد.
او تأکید میکند که آیات با تصویر مخالفان شروع میشود و با نحر شتر و گوشت و خون پایان مییابد و بعد حکم جهاد میآید؛ بوی مخالفت و جنگ در آغاز و بوی خون در پایان. هرچند از سیاسی اجتماعی نامیدن حج کمی ابا دارد، میگوید اگر شیطان و مخالفانی نبودند که جلوی حج را بگیرند، حج چیز سیاسی اجتماعی نبود و عبادتی بود که خداوند از مردم خواسته است.
خانهٔ خدا و عناصر اصلی حج
دربارهٔ بیت دو ایده هست: اینکه کعبه از زمان هبوط آدم مربوط است و آدم آن را بنا کرده و ابراهیم بازسازیاش کرده، یا اینکه به گفتهٔ قرآن ابراهیم سازندهٔ آن است. او میگوید دو نشانه هست که شاید حرف اول درست باشد و به نظرش تئوری اول راحتتر توجیه میکند که آن اولین خانهای است که برای مردم ساخته شده، ولی نمیخواهد وارد این بحثها شود.
سورهٔ حج را شاید مهمترین سوره دربارهٔ حج میداند، در حالی که بقره و مائده بیشتر حالت تشریح دارند. نخستین نکته این است که به ابراهیم دستور داده میشود «به من شرک نورز» و خانه را برای طواف کنندگان آماده کن؛ مهمترین عنصر حج مکانی است عاری از شرک برای موحدین که راهش باید باز باشد و مردم باید به اینجا بیایند تا عبادت کنند. او میگوید مسائل فردی که در فرهنگ ما خیلی روی آن تأکید میشود انگار در این آغاز زیاد دیده نمیشود.
منافع حج و خوردن چهارپایان
به نظر او عبارت «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» را نباید اقتصادی فهمید؛ در قرآن منفعت به معنای هدایت و ذکر است. او از اینکه بگوید حج تظاهرات سیاسی است ابا دارد، ولی مطمئن است حج صرفاً برای رسیدن تکتک آدمها به منافع عرفانی و فردی نیست؛ کل این حرکت اعلام موجودیت مؤمنان در زمین است و عبادت دستهجمعی خودش مستقلاً هدف حج است.
حج به گفتهٔ او کلید حلال بودن خوردن بهیمه انعام است. اگر چیزهایی که به آن عادت کردید را کنار بگذارید، حکم مجاز بودن قتل و خوردن حیوانات بدیهی و ساده نیست و جزء احکام عجیب است؛ ملائکه هم اعتراض کرده بودند که خون میریزند. اینجا جای آرامش و صلح نیست و اگر حیوانی نکشید آدمهایی هستند که به شما حمله میکنند؛ حج مابهازای خونهایی است که شما میریزید. او میگوید واژهٔ کفاره به کار بردن غلط است، ولی «ما به ازا است».
آیه میگوید برای هر امتی منسکی قرار داده شد تا هنگام خوردن چهارپایان نام خدا را یاد کنند؛ پس بدعتی در شریعت نیست و هر جا شریعت اجازهٔ خوردن حیوانات را داده، همراه مناسکی بوده است. دربارهٔ «فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ» به نظر او کلی میگوید و فقط قربانی حج نیست؛ دربارهٔ بهیمه الانعام توصیه اکیدی است که از گوشت حیوانی که ذبح میشود به فقرا خورانده شود.
پایان مراسم و اذن قتال
آیهها بعد از ادامهٔ مراسم، یعنی اینکه پلیدیها را از خودشان دور کنند، به عهدهایی که کردند وفا کنند و طواف بیت کنند، از شرک تصویری میدهند که او زیبا میداند: مشرک مثل کسی است که از آسمان افتاده و پرندهای او را ربوده یا بادی او را به جای دوری انداخته؛ بیپشتوانه و سرگردان. به گفتهٔ او جز توصیف کلی توحید و شرک و چند بار برگشتن به حلیت چهارپایان، حکم دیگری تا تصویر نهایی نیست.
تصویر نهایی قربانی شتر است: ایستاده، بعد به پهلو افتاده، گوشت و خون. او میگوید میشد فقط یک جمله گفته شود، ولی تعمدی در کار است. آیه میگوید گوشت و خون به خدا نمیرسد، بلکه تقوایی میرسد که با اجرای این احکام به دست میآید.
این تصویر به آیهٔ مقدمهٔ جهاد وصل میشود: خدا از مؤمنان دفاع میکند و به کسانی که ظلم دیدهاند اجازهٔ قتال داده میشود. او تأکید میکند که این برای کشورگشایی نیست؛ اگر کسی مسجدالحرام را بگیرد یا مانع حج شود مهاجم است و بازپسگرفتنش دفاع است، و اذن قتال در این آیه حالت مینیمال دارد. آیهٔ بعد میگوید اگر خدا مردم را به دست یکدیگر دفع نمیکرد، صومعهها و مکانهای مقدس مسلمانها و مسیحیها و یهودیها منهدم میشد؛ و او یادآوری میکند که مسجد ضرار هم در قرآن هست و هر مکانی با هر نیتی مقدس نمیشود.
او نتیجه میگیرد که به نظرش به وضوح روشن است ذبح حیوانات در پایان حج به این مسئله مربوط است: اگر دشمنی با راه خدا نبود و مجبور نبودیم برای دفاع دست به شمشیر ببریم، شاید چهارپایان را هم نمیخوردیم. اگر آن تعبیر پذیرفته شود، کل مراسم حج مانند مانور است و قربانی پایان حج هم میتواند آمادگی برای جنگیدن باشد.
جامعهٔ دینی و مفاسد آن
در پاسخ به ایمیلها او میگوید بحثهایش در درجهٔ اول فهمیدن متن قرآن با ضوابط مشخص است و دفاع از درستی آنچه نوشته شده وظیفهٔ بعدی و جداست؛ مثلاً میگوید به احتمال خیلی زیاد جن در قرآن موجودی طبیعی فیزیکی است نه تمثیل، ولی قطعی نمیگوید. وجه مشترک جلسات اخیر این است که مسئلهٔ جامعهٔ دینی در آنها مطرح است: ادیان ابراهیمی از ابراهیم بالقوه و از موسی بالفعل به دنبال جوامع آرمانی بودند که احکام خداوند در آن اجرا شود.
به گفتهٔ او قرآن بینهایت روی مفاسد جامعهٔ دینی تأکید میکند، از بنیاسرائیل تا جامعهٔ زمان پیغمبر که پر از منافق بود؛ افترا به خدا و تحریف دین در جامعهٔ دینی پیدا میشود و گفتن آنچه نمیدانید بر خدا از سوء و فحشا بدتر است. در عین حال انسانهای برجسته مثل مریم و عیسی محصول جامعهٔ دینیاند و تولد عیسی به گفتهٔ او همهٔ عواقب تشکیل جامعهٔ دینی را توجیه میکند.
او میگوید شیعیان بهویژه معتقدند پس از رحلت پیغمبر وضع جامعهٔ اسلامی به هم ریخت، و قرآن از برخی افراد جامعهٔ زمان پیغمبر، مثل کسانی که او را در جنگ احد رها کردند، خوب یاد نمیکند. جامعهٔ دینی لزوماً بحثی سیاسی به معنای واقعی نیست و به گفتهٔ او در قرآن تصویر روشنی از نظام سیاسی یا اقتصادی نیست؛ اینها تا حدود زیادی عرفیاند و به شرایط تاریخی، مثلاً نظام ارتباطات، بستگی دارند. چیز روشن و ساده این است که خوب است عدهای جمع شوند و مطابق قواعدی که خداوند دوست دارد زندگی کنند و جامعهٔ آرمانی بسازند.
حکومت دینی، دموکراسی و ولایت فقیه
او به ایمیلی پاسخ میدهد که میگفت امروز نمیشود به جایی کوچ کرد: به نظرش هنوز میشود زمینی گرفت و عدهای در آن جمع شوند، هرچند ممکن است حکومتها حساسیت نشان بدهند. تشکیل جامعهٔ دینی را لزوماً این نمیداند که مثل سال ۵۷ کشوری را انقلاب کنیم و محدودهٔ یک دولت ملت مدرن را متلاشی کنیم و به زور قواعد شرع را رعایت کنیم؛ اساس آن عدهای است که زندگیشان را وقف آنچه خداوند دوست دارد میکنند.
دربارهٔ ایمیلی که فرق حکومت دینی با حکومت مردم سالار با اکثریت مذهبی را میپرسید، میگوید متخصص نیست و تصور روشنی از حکومت دینی ندارد، ولی اگر مجبور شود جواب بدهد، حکومت دینی به نظرش همان است که اکثریت مسلمان بر اساس رأی خودشان با رعایت قیدهای اسلامی تشکیل میدهند. با درصدی تردید میگوید شنیده یا خوانده که ولایت فقیه در فقه امام خمینی ذیل باب وکالت بود، پس مبنای فقهی آن دموکراتیک است.
ایمیل دیگری میگفت اکثریت دیندار لزوم پایبندی به قوانینش را تا ابد ذکر میکند و بالا که رفت دیگر پایین نمیآید و این در ذات دینداری است. او میگوید این خصلت آدمهای قدرت مدار و سیاست مدار است و ربطی به لاییک بودن و دیندار بودن ندارد: سرمایهدار بالا رفته هم پایین نمیآید، ولی احزاب دیندار در اروپا بالا میروند و پایین میآیند. تصورش از حکومت دینی این است که احزاب دینی و غیردینی در رقابت آزاد شرکت میکنند و اکثریت احزاب دینی را دوست دارد؛ میگوید اینها افکار پختهای نیست و ترجیح میدهد حتی در چنین جامعهای یک مقدار فدراتیک باشد تا کسانی که احساس بدی دارند بتوانند یک گوشهای برای خودشان زندگی کنند، و به نظرش جامعه پایدارتر و دینیتر میشود.
دینداری، عرف و پلورالیسم غربی
او میگوید ورود دینداری به بازی دموکراسی به نظرش با ذات دین تعارض ندارد و دین و دموکراسی در جاهای زیادی سازگار شدهاند؛ حداقل حکومت دینی از نظر او این است که شریعت در مسجدالحرام اجرا شود و راه باز باشد. دربارهٔ حجاب میگوید هر جامعهای عرفی برای لباس دارد که اکثریت تعیین میکند، و از ایمیلی میگوید که قانون پوشیدن مایو در آمریکا در سال ۱۹۱۰ یا ۱۹۱۵ بود و عکسی نشان میداد مأمور با سانتیمتر مایوی خانمی را اندازه میگرفت؛ اگر اکثریت جامعه با حجاب موافق نباشد عرف را باید دموکراتیک برداشت، ولی اگر جامعه هنوز مسلمان است و میخواهد رعایت کند باید رعایت شود.
به گفتهٔ او دولتهای غربی از پلورالیسم حرف میزنند ولی ذرهای میل ندارند جامعه جهانی پلورالیستی باشد و دنبال یونی فرم کردن و جهانی سازی به معنای فرهنگی هستند. به نظر او خوب است دنیا آزمایشگاه ایدههای مختلف شود. در پایان میگوید در ایمیلها چیزهای زیادی جای بحث داشت، ولی حرفش این است که بحثهای این جلسات اینقدر سیاسی و حکومتی نمیشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه