او ادامهٔ بحث دو جلسهٔ پیش را میگیرد، یعنی تعارض میان دعوت انبیاء در شریعت الهی و وضعیت فعلی جهان که از غرب شروع شده است. انگیزهٔ بحث تصویر قسمت اول سورهٔ حج است که در آن کسانی که مؤمن نیستند و مجادله میکنند علم ندارند و کتاب مبین ندارند. او میگوید با قسمت بیدردسر ماجرا، یعنی حسرت نسبت به غرب، درگیر میشود. حرفهای امروز او سه سرفصل داشت و الان وسط سرفصل اول است؛ دربارهٔ منشأ این فرهنگ در ادامه صحبت میکند.
دعوت انبیاء و فرهنگ مدرن
او میخواهد از خود سوره کمک بگیرد که با صحنهای از قیامت آغاز میشود. به گفتهٔ او اساس دعوت انبیاء توحید و آخرت است؛ جزئیات رستاخیز در قرآن تکمیل شده، در تورات به نظر میرسد کمتر بود، ولی باور به دنیای پس از مرگ آنجا هم قطعاً وجود داشت.
او میپرسد اگر الان قیامت برپا شود مردم غرب با فرهنگ مدرنی که دارند آیا منتظر چنین واقعهای هستند، و پاسخ میدهد که این فرهنگ بر مبنای مقدماتی بودن این زندگی شکل نگرفته است. به نظر او تعارض بدیهی همینجاست، چون فرهنگ مدرن دستکم به مقدماتی بودن زندگی توجه ندارد و به گرفتن حداکثر لذت ملموس تشویق میکند. اگر مسیحیای بگوید اساس غرب غفلت از خدا نیست و یک عده زیادی از مردم اعتقادات دینی دارند، او فکر میکند عدم توجه به آخرت ذاتاً در تحولات دو سه قرن اخیر هست.
از زمان ظهور پروتستانتیسم توجه زیاد به زندگی دنیایی و ساختن بهشتی در زمین پیش آمده است. او میگوید این از جهاتی مشروع به نظر میرسد، ولی وجه بارز آن غفلت از آخرت است. مردم قدیم خدا یا چند خدا داشتند و غرق زندگی دنیایی بودند؛ خبر عظیم انبیاء هم این نبود که خدا هست، بلکه این بود که آخرتی هست و او به «نبأ عظیم» اشاره میکند.
محاسن غرب و جایگاه آنها
او میگوید در ایمیلها گفتهاند همهچیز در غرب بد نیست و او مطلقاً منکر این نیست. به گفتهٔ او غرب در زمینههایی بهتر از ماست: نظامهای سیاسی و اجتماعی پیشرفتهتر، رانندگی، تولید و تکنولوژی بیشتر، سد و نظام بهداشتی بهتر؛ و پیشرفته بودن یک کشور ممکن است با همین ملاکها قابل سنجش باشد.
ولی انبیاء نیامده بودند مردم را در این زمینهها پیش ببرند و نگفتند تولید بیشتر کنید یا خانههای قشنگتر بسازید. ممکن است در موردی نظامی بهطور فرعی با وحی چیزی ابداع کرده باشند، اما نظامات اجتماعی هم در دعوت آنها فرعی است. او میگوید جامعهای میخواهیم که خداوند در آن بهتر پرستیده شود، نه جامعهای با تولید سرانهٔ بیشتر.
او تأکید میکند که همهچیز را سیاه نمیداند و فقط میگوید این چیزی نیست که انبیاء به آن دعوت کردهاند. دربارهٔ اینترنت میگوید اطلاعات و رسانه اتفاقهای مثبتی هستند، ولی در اینکه اطلاعات زیاد دانش واقعی بسازد شک دارد. علم مدرن فایدهٔ بزرگی داشته و مثل نوری بر زوایای تاریک طبیعت و جوامع تابیده، ولی در جهت اینکه مردم متوجه خدا و آخرت شوند نیست و بحث اصلی انبیاء همین است.
علم کنونی و تغییر پارادایم
او میگوید آنچه امروز علم و ساینس مینامیم از جنس معرفتی نیست که انبیاء میخواستند بشر بیابد، یعنی شناخت خدا و آخرت؛ علم حداکثر نسبت به آن خنثی است. به گفتهٔ او در فلسفهٔ علم به این دیدگاه نزدیک شدهایم که علم مدلی محاسباتی برای پیشگویی میدهد و کسی اصراری ندارد دربارهٔ واقعیت جهان حرف بزند.
وقتی یکی از حضار میگوید او دیدگاه را نقد میکند نه علوم را، پاسخ میدهد که موضوعش وضعیت فعلی علم است و نمیگوید چیز دیگری نمیتواند باشد. اعتقاد دارد احتمالاً در دهههای آینده تغییر پارادایم رخ میدهد و امیدوار است؛ این علوم ممکن است مقدمهٔ دانشهای عمیقتر شوند.
علم فعلی را مثل «چراغ قوه» میداند که گوشهای را روشن میکند، نه نورافکنی که دید کلی بدهد؛ هر کس متخصص گوشهای است. به گفتهٔ او زیر تحقیقات علمی پیشفرضهای فلسفی پنهانی هست، بیهیچ توطئهای، و تغییر پارادایم یعنی شناختن و تغییر دادن بعضی از آنها.
او میگوید بحثش سادهتر است: راهی که در این دو سه قرن وارد آن شدیم به دانشهای جزئی رسید، نه به دانش کلی و فلسفی. همین دانشهای جزئی است که تکنولوژی، تسلط بر طبیعت و زندگی مرفهتر غرب را میآورد، و از درک عمیق جهان شاید چیزی دیگر، فراتکنولوژی، به دست آید.
شیفتگی به غرب و تمدنهای پیشرفته
او در جامعهٔ ایران، بهویژه در نسل جوان، نفرت از وضع موجود و آرزومندی نسبت به غرب میبیند و آن را به خانهای معنوی تشبیه میکند که ساکنش بخواهد آن را زیر و رو کند چون همسایه غذای بهتری دارد. میگوید شاید از دور نگاه کند و اصراری ندارد بگوید درصد چنین کسانی چقدر است.
به نظر او با نگاه دینی و قرآنی نمیشود با شیفتگی و حسرت به غرب نگاه کرد؛ مهم این است که غرب در رابطه با خدا و آخرت در جهت دعوت انبیاء چقدر پیش رفته. او میگوید حرفش به معنای بهتر بودن اینجا از آنجا نیست.
به یکی از حضار که میگوید خیلیها فکر میکنند انبیاء آمدند تا در همین دنیا خوب زندگی کنیم، میگوید به یک معنا مردم خوب زندگی میکردند و انبیاء زندگی آنها را خراب کردند، چون گفتند آخرت هست. مثالش یهودیان است که برخلاف دیگران که جشن میگرفتند همیشه روزه میگرفتند. اگر آخرتی نبود دنگ و فنگ روزه و حلال و حرام لازم نبود؛ انبیاء آمدند مردم را از زندگی دنیایی بیدار کنند.
او میگوید انبیاء در جوامع پیشرفته و تمدنهای بزرگ میآمدند که احساس میکردند به اوج علم رسیدهاند. قرآن دربارهٔ اقوام مقابل انبیاء میگوید «فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ» (غافر:۸۳)، و فرعون تکنولوژی ساختمانسازی اهرام را داشت.
عدالت اجتماعی؛ مقدمه یا اصل
او میپذیرد که غرب در جهت عدالت و دموکراسی پیشرفتهایی کرده و شکستن سلسلهمراتب طبقاتی نتیجهٔ مثبت است. سپس میپرسد وقتی انبیاء به دربار فرعون میآمدند آیا حرفشان این بود که نظامات اجتماعیتان ظالمانه است؛ و دربارهٔ قوم صالح و دموکراتیک بودنشان چه میدانیم. به گفتهٔ او عدالت اجتماعی در قرآن هم اشاره شده، ولی متن دعوت انبیاء نیست و آنها حداکثر به عنوان مقدمه به آن کار داشتند، چون در جامعهٔ منظم بهتر میشود خدا را عبادت کرد.
او برچیده شدن ظلم و عدالت اجتماعی را درجه دو میخواند، شاید مهمترین درجه دو، و منظورش از درجه دو مقدمه است نه هدف. درجه یک دعوت به خدا، آخرت و عبادت است. او از قول مهندس بازرگان نقل میکند «در جامعه استبدادی خدا را نمیتوان پرستید»، هرچند نمیداند منظور بازرگان دقیقاً چه بود، و میگوید استبداد و ظلم چیزهایی است که انبیاء با آن مبارزه میکردند؛ ولی جامعهٔ کاملاً عادلانهٔ بیخدا ربطی به دعوت انبیاء ندارد و برای آنها هم قطعاً پیغمبر میفرستاد.
او محال عقلی نمیداند که جمعی بیاعتقاد به آخرت، مثلاً در روستایی کوچک، عادلانه زندگی کنند، و فکر میکند شاید نمونههایی تاریخی هم باشد. «یک و نیم» را که در گفتوگو با حضار آمد به شوخی گفته است. میگوید عادلانه بودن جامعه شاید مهمترین مقدمه برای پرستش خدا باشد ولی متن دعوت انبیاء نیست، و به نظر او عدالت و دموکراسی به معنای واقعی در جامعهٔ سرمایهداری امکان ندارد، چون کسی که سرمایهٔ بیشتر دارد نفوذ بسیار بیشتری دارد.
او در مورد آیهٔ قسط میگوید این آیه نشان میدهد عدالت اجتماعی بسیار مهم است و منکر نیست که از آرمانهای انبیاء بود. به نظر او جامعه باید بر مبنای قانون باشد و حاکم و رعیت زیر آن، و برای نمونه داستان حضرت علی و زره را میآورد، هرچند نمیداند این روایت از نظر سند چقدر محکم است. او میگوید غرب به قانونمداری از ما نزدیکتر است و اینکه ما دوریم فاجعه است.
اینرسی و فضای مدرن
به گفتهٔ او فرهنگ غربی همان فرهنگ همیشگی اینرسیدار بشر است که انبیاء میخواستند بهم بزنند، یعنی گرفتن حداکثر لذت. پایهٔ فلسفی پیدا کردن آن هم از قرنهای اخیر شروع نشده و در یونان هم فیلسوفانی بودند، و این نوع شکاکیت هم در فلسفهٔ یونانی سابقه دارد. او میگوید بشر اگر رها شود به این سمت میرود و راهی برای جلوگیری از این اینرسی نیست، جز کار فرهنگی متدینین که تلنگرهایی بزنند.
از ویژگیهای فضای مدرن این است که صدای افراد بیشتری شنیده میشود: سواد عمومی شده و تعداد کسانی که آثار فرهنگی تولید میکنند یا مصرف میکنند صدها برابر شده است. در قدیم خواص تولید و مصرف میکردند و حالا عوام. او میگوید در نظام سرمایهداری هرچه بیشتر بفروشد طرفدار بیشتری دارد و انتظار دارد هنر عوامانه تولید شود؛ و بارها میگوید هیچ کس توطئهای نکرده و مکانیسمهایی است.
او اینرسی را حاصل لذت میداند و میگوید از هر چیزی که لذت ببرید در آنجا میچسبید؛ عرفان یعنی کنترل لذتها، و در روانکاوی به این وضعیت فیکسیشن میگویند. بشر رها شده به لذتهای معنوی نمیرسد و به خوردن و خوابیدن میرسد؛ این سبک همیشگی زندگی بشر پیش از انبیاء است که با ورود فرهنگی بیشتر ظاهر شده است.
سکولاریسم و دفاع از نظامات غربی
او دفاعی را از غرب نقل میکند: سکولاریسم یعنی نظام اجتماعی مستقل از عقاید. طبق این دفاع نظام سکولار الحادی نیست و میان زندگی درونی و زندگی روزمرهٔ شهری تفکیک میگذارد؛ با مثال آلودگی هوای تهران میگوید برطرف شدن آن همه، دیندارها و بقیه، را خوشحال میکند، و میتوان نظامات اجتماعی را اقتباس کرد و دیندار ماند.
سپس میگوید باید به واقعیت موجود برگردیم: فرهنگی از غرب به جهان سرایت میکند، با هنر و با آزادی عملهایش، و بحثش توطئهٔ نظامهای سیاسی نیست. در دانشگاههای غرب فیزیک اسلامی و یهودی نداریم و دانش مستقل از عقاید شماست.
اما به گفتهٔ او در مطالعات دینی نمیتوان تحلیلی بر مبنای وحی بودن متون ارائه داد، و وقتی بحث حقوق و دادگاه و مجازات پیش میآید، فرض این است که وحی نیست. او میگوید اگر سکولار بودن این معنی را دارد فرقی با الحاد ندارد، و سکولاریسم بیطرفانه نیست.
هنر، فرم و پایان سرفصل اول
او سرفصل اول را چنین جمع میکند که اگر در غرب پیشرفتهایی هست مطلقاً در جهت آنچه انبیاء میگفتند نیست. نمیتواند تصور کند کسی به معنای واقعی دیندار باشد و حسرت جامعهای مثل آمریکا را بخورد. از نظر محتوا یافتن آثار هنری خوب در آن فرهنگ «مانند سوزن در انبار کاه است»، و نکات مثبت را درجه دوهای مقدماتی میداند.
با این حال دربارهٔ فرم میگوید تنوع فرمی در هنر غرب زیاد شده و شخصاً فکر میکند شعر نو از لحاظ فرم به قرآن نزدیکتر است. به گفتهٔ او قرآن از همان آغاز تصویری بود، و به گمان او سید قطب به این ویژگی توجه کرد چون سینما دیده بود. این به معنای فهم بهتر قرآن نیست، چون قرآن را کسی بهتر میفهمد که توحید را عمیقتر بفهمد.
او میگوید اساس فرهنگ غرب مانند فرهنگ پیش از انبیاء است، غفلت از آخرت و اصل گرفتن زندگی دنیا، و انبیاء نیامده بودند برای مردم در درجهٔ اول نظامات اجتماعی بسازند. زیبایی قرآن را فرع بر دعوت اصلی میداند و میگوید هنرمندهای دینی ما در وضعیت حضرت موسی به سر میبرند و بلاغت هنرمندان غیردینی بیشتر است.
→ متنِ کاملِ این جلسه