جلسه ادامهٔ بحثی است که چند جلسه است شروع شده و او امیدوار بود در این جلسه تمامش کند. با پرسشی دربارهٔ دعوت انبیاء و معنای معصیت آغاز میشود، سپس میپرسد چگونه تمدنی پدید آمده که در مسیری غیر از دعوت پیامبران پیش میرود، و از آنجا به سرمایهداری و ادعای تنگشدن جا برای خدا میرسد. در پایان میگوید بحث تمام نشد و جلسهٔ آینده آخرین جلسه است.
مرور بحث و جای دینداران
او یادآوری میکند که در ابتدای سوره حج مخالفان دین کسانی توصیف میشوند که از شیطان پیروی میکنند و حرف حق را نمیپذیرند، و انبیاء با منطق و استدلال میکوشند طرف مقابل را قانع کنند. به گفتهٔ او این توصیف درست نیست اگر دیندارهای امروز خودشان را مستقیماً جای انبیاء بگذارند؛ غیردیندارها هم چنین ادعایی دارند که طرف مقابل از منطق پیروی نمیکند. به نظر او فقط کسانی را میشود جای انبیاء فرض کرد که به شهود کاملی رسیده باشند.
جلسهٔ قبل را به این اختصاص داده بود که با جهانبینی توحیدی به غرب نگاه کنیم، و به نظرش در این نگاه چیزی به نام پیشرفت به معنای واقعی نمیشود دید. هرچه در غرب اتفاق افتاده مربوط به زندگی دنیا است، در حالی که دعوت انبیاء این بود که ما را از دنیا متوجه آخرت کنند؛ و شیوهٔ زندگی متداول در غرب به شیوهٔ ماقبل انبیاء نزدیک میشود.
دعوت انبیاء و معنای معصیت
در پاسخ به پرسشی که با ایمیل مطرح شده بود، میگوید انبیاء غیر از توحید و آخرت از معصیت هم پرهیز میدادند، مثل قوم لوط و کمفروشی قوم شعیب، و این هم درجه اول است. ولی معصیت مانعی است که باید کنار برود تا بشود راه را طی کرد؛ کنار زدن مانع طی کردن راه نیست. اگر قوم لوط همجنسگرایی را کنار میگذاشتند ولی توحید را نمیپذیرفتند، مشکل خاصی حل نمیشد.
مذهب و شریعت هر دو یعنی راه، و قرار است راهی طولانی طی شود. او میپرسد اگر الان یکی از انبیاء ظهور میکرد روی چه گناهی انگشت میگذاشت، و میگوید همهٔ گناهان اقوام گذشته الان متداول است و در حال پیشرفت. دوری از معصیت مقدمه است و خودش هم مهم است.
معصیت را او هر رفتاری تعریف میکند که با مسیر رشد طبیعی انسان مغایرت داشته باشد، مثل رشد جسم که بعضی غذاها برایش مفید است و بعضی نه. به گفتهٔ او این مفهومی کلی است و بدون اعتقاد دینی هم میشود به آن رسید، و در روانکاوی یونگ هم مفاهیمی شبیه آن هست؛ انبیاء روشن کردهاند چه کارهایی بکنید و چه کارهایی نکنید. حلال و حرام در ادیان مختلف عیناً مثل هم نبود؛ آنچه معصیت میشود مخالفت آگاهانه با خداوند و پیغمبر است.
رعایت کردن و نکردن حجاب را او جزء گناهان صغیره میداند و میگوید آسیبی که به آدم میرساند قابل مقایسه با قتل نیست. اگر یک نفر تردید دارد چیزی حکم خدا است یا خیر، عمل کردن و نکردن آن بحث جدایی دارد. ولی در این فضا که انگار حجاب مسئله کل جامعه است و حرف از منکرات میشود و دروغهایی که در تلوزیون گفته میشود نهی نمیشود، خیلی طبیعی است که اولین مثالی که به ذهن میرسد حجاب باشد.
پیشرفت پیش از انبیاء و ذوالقرنین
او میگوید انسانها پیش از آمدن انبیاء هم پیشرفت میکردند و فکر نمیکند بدون انبیاء سریعتر پیشرفت میکردند؛ تصورش این است که انبیاء علیرغم دعوت به آخرت باعث پیشرفت زندگی دنیایی هم شدند، ولی نمیخواهد وارد چگونگی آن شود. جوامع سرخپوستی را نمونهای از امت واحدهٔ ابتدایی میداند که خوب زندگی میکردند و صلحدوست بودند، اما خواندن و نوشتن یاد نگرفتند. در قرآن دعوتی به تکنولوژی نیست و دعوت اصلی ۹۹ درصد به سمت آخرت و توحید است.
او میگوید معلوم نیست ذوالقرنین پیامبر باشد؛ از دو سفر او یاد میشود و مشکلات مردم را حل میکند و تکنولوژی دارد. حتی اگر پیامبر هم بود، از قرآن برنمیآید، او را در حین دعوت نمیبینیم.
چرا تمدن در مسیری دیگر رفت
سومین سرفصل را چنین میگذارد: چرا تمدنی در جهتی مخالف دعوت پیامبران پدید آمده است. به نظرش حکومتها و جامعهٔ بینالمللی طوری رفتار میکنند که انگار هیچ پیامی از آسمان نیامده است؛ مثلاً با همهٔ ابزارها فشار میآورند که اعدام نباید انجام شود، در حالی که حکم قصاص در همهٔ ادیان الهی بود. او این را سکولاریسم نمیداند و میگوید نمیشود حکومت کرد و گفت کاری به مسائل دینی ندارم.
تمدن اسلامی و تمدن غرب هر دو بر ادیان ابراهیمی بنا شدند، و جامعهٔ غربی در ۵۰۰ سال قبل جامعهای سراسر سازمان دهی شده بر اساس دین بود. اکنون اکثریت قاطع مردم ممکن است حتی اذعان به وجود خدا نداشته باشند و احترامی هم برای مسائل دینی نیست. گناهانی که حول و حوش مسائل جنسی است وضعیت صعودی دارد و علنیتر میشود؛ او میگوید علنی شدن اینشکلی رفتارها از بعد از جنگ جهانی دوم بیشتر شده است. میگوید باید اتفاقی افتاده باشد.
خود افرادی که الان مخالف ادیان هستند تحلیلهای مثبت دارند: از رنسانس به بعد مردم چیزهای غیرمنطقی را نمیپذیرند و خیزش عقلانیت اتفاق افتاده است. خودش میگوید به نظر میآید روندی است، دور شدن از پیام انبیاء در روابط اجتماعی؛ بعضی از مناسبات اجتماعی مدرن عادلانهتر است، ولی مطلقاً حرف از این نیست که حرف انبیاء را گوش میدهیم. باید دیدگاهی داشته باشیم که چه روندی طی شده است؛ اگر خوب بفهمید شاید بتوانید بگویید آینده چگونه میشود.
آیا علم و رفاه جای دعوت انبیاء را گرفته؟
یکی از حاضران از کتاب ژانژاک روسو میگوید که در آن همهچیز علنی است، و او پاسخ میدهد اینطور نیست: در دینیترین جامعه هم یک عالمه فساد وجود داشت، ولی علنی نمیکردند. انقلاب فرانسه یکی از نقطه عطفها است: اولین باری که ادعاهای الحادی رسماً وارد فرهنگ شد بعد از آن بود، و اصحاب دایره المعارف اولین بار صراحتاً حرفهای الحادی زدند و سعی کردند بگویند علم در جهتی خلاف دین قرار دارد.
مخاطبان میگویند علم و تکنولوژی راه خوب زندگی کردن را پیدا کردند. او پاسخ میدهد انبیاء نیامده بودند راه خوب زندگی به معنای دنیایی را یاد بدهند. علمی که شاید انتظار این کار را از آن داشته باشیم روانشناسی و انسانشناسی است، که در حالت نوزادیاند. انبیاء بیشتر حرفهای فردی برای رشد انسان زدند.
قانونهای اجتماعی بخش جزئی کار انبیاء است. آنان کوشیدند جامعه را طوری ترتیب بدهند که از خانواده حمایت شود. فرهنگ غرب هیچ خط سیر مشخصی برای رشد فردی انسانها نداده و اگر ادعایی دارد ادعایی منفی است؛ و به گفتهٔ او آنچه در غرب افتاده اصلاً در جهت کار انبیاء نیست.
رفاه، خلأ و تولید و مصرف
او میگوید وقتی امرار و معاش برای یک آدم خیلی راحت شود تازه خلأ را احساس میکند. مردم غرب خیلی سرگرم هستند و یک فرهنگی سر آنها را گرم کرده است. فیلم «نانوک شمالی» را میآورد که نانوک از صبح تا شب برای شکار فوک زحمت میکشد و وقت فراغت چندانی ندارد. وقتی تکنولوژی پیشرفت میکند اوقات فراغت بیشتر میشود و تضاد بین فرهنگ غرب و فرهنگ انبیاء بیشتر خودش را نشان میدهد.
احساس رضایت شرط نیست و دولتها تکنیکهای ایجاد رضایت را خوب بلدند. به گفتهٔ او انبیاء به مردم نگفتند چگونه امرار معاش کنند یا تکنولوژی بسازند: «انبیاء در لیگ دیگری هستند». به نظر او مردم غرب بینهایت توسط فرهنگ جهتدهی میشوند و آمار خودکشی بالاست؛ اگر منطقی در کار بود، رفاه باید اقبال بیشتری به پیامهای معنوی ایجاد میکرد.
یکی از حاضران میگوید با پیشرفت تکنولوژی زمین چسبندهتر شده، و او میگوید این منطقی است. سرمایهداری را ضدرشد بشر میداند، چون نیازهای فیزیولوژیک را اشباع و با تبلیغات مردم را به مصرف بیش از نیاز وادار میکند. به گفتهٔ او پیام انبیاء این بود که قسمتهای فیزیولوژیک را در حد متعارفی یا کمتر اشباع کنید و «این دهان را ببندید تا دهان دیگری باز شود»؛ و در روانکاوی فیکسیشن یعنی لذت زیاد در یک مرحله، عبور از آن مرحله را دشوار میکند.
عمر متوسط کالاهایی که مردم میخرند و مصرف میکنند هر دهه نصف میشود، و او مثال معروف مردی را میآورد که کنار ساحل با یک قلاب استراحت میکند و میگوید همین الان هم استراحت میکنم. نظام سرمایهداری به نظر او حالت سراب مانند دارد و علم را به سمتی که به نفع خودش است جهت داده است. نه کسی توطئهای کرده است و نه کمیتهای پشت پرده است؛ نظامی که میخواهد هرچه بیشتر تولید کند فرهنگ خودش را همراه خودش ایجاد میکند. پس توجه بینهایت زیادی داریم به کودکانهترین نیازهای خودمان، یعنی خوردن و خوابیدن.
علم، لاپلاس و قانون جهان
او ماجرای لاپلاس را میآورد: نیوتون نوشته بود پایداری منظومهٔ شمسی را نمیشود با قوانین مکانیکی توضیح داد، و لاپلاس با ریاضیات پیشرفتهتر نشان داد نیازی به خدا نیست و به ناپلئون گفت نیازی نداشته است. منتقدان دین میگویند خدا قدم به قدم عقب نشسته و سنگرها یکییکی فتح میشوند.
نیوتون احساس میکرد قوانین الهی را کشف میکند، یعنی اینکه خداوند چگونه جهان را اداره میکند. او میپرسد این نگاه که با کشف قوانین جا برای خدا تنگ میشود از خود علم درآمده یا از بیرون آن؛ مفهوم قانون را هم در دوران مدرن کشف نکردیم و کپلر در فضای کلیسایی قوانینی را کشف کرد.
مسئله این است که قوانین را چه کسی گذاشته است. جهان منظم است، پس قانون هست، و برهان نظم میپرسد چه کسی گذاشته است. او میگوید قانون اعداد بزرگ هم قانونی منطقی است و به نظر خودش راه فراری نیست مگر اینکه برای قوانین در عالم خارج تحقق قائل شویم. حتی هاوکین میگوید اگر قوانین باشند جهان خودبهخود پدید میآید.
از قرن ۱۹ مخصوصاً، در فضای تعارض بین نظام سرمایهداری با فئودالیسم و کلیسا، چنین ایدئولوژیهایی به وجود آمد که نه دانشگاه در مقابل کلیسا است بلکه علم در مقابل خدا است. او اینها را ایدئولوژیهای کاملاً موهومی میخواند که مرکزشان این است که میتوانیم حرف از قانون بزنیم و نپرسیم قوانین از کجا آمدند.
دلهره، علمگرایی و پوزیتیویسم
او نگران است جلسه تمام شود و سرفصلی را نگفته باشد. در پاسخ به این حرف که با پیشرفت علم تأثیر مستقیم خدا از دست رفته، میگوید بیماریهای لاعلاج هنوز هست و فکر نمیکند دلهرهها کمتر شده باشد؛ دههٔ پنجاه و شصت پردلهرهترین تاریخ بشر بود. میپذیرد که تکنولوژی رابطهٔ ما با طبیعت را کم یا غیرمستقیم کرده، ولی این را دفاعی مثبت نمیداند.
او میگوید دوران مدرن، مثل هر نظام سیاسی تازه، از نظام قبلی بیش از اندازه بدگویی میکند. قرون وسطی تاریک خوانده میشود، در حالی که چاپ در آن دوران اختراع شد و کلیسا بانی آموزش عمومی در اروپا بود. در تاریخ علم، به گفتهٔ او، نقطه عطفی جز درگیری سرمایهداری و فئودالیسم نیست، و تا جایی کلیسا از علم حمایت میکرد؛ او با طعنه میگوید در قرن نوزدهم یکدفعه «کشف کردند» که کلیسا همیشه دشمن علم بوده است.
نکتهٔ دوم را پوزیتیویسم مینامد: چیزی را که شواهد ملموس نداشته باشد باور نمیکنند، و همراه با دین فلسفه هم تضعیف شده است. او به رازی اشاره میکند که به تجربه معتقد بود، و میگوید جلسه را با همین نکته تمام میکند و جلسهٔ آینده آخرین جلسه است.
→ متنِ کاملِ این جلسه