→ بازگشت به سورهٔ حج

جلسهٔ ۱۸ · سورهٔ حج

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

مدرنیته، میل، زندگی و بازتاب‌های بحث شریعت

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید غربی‌ها تحولات تمدن مدرن را مثبت تحلیل می‌کنند و این نگاه برایشان حکم ایدئولوژی را یافته، اما از نظر او این تمدن از آن سنت دینی که از انبیا باقی مانده بود دست کشیده است. در جلسهٔ گذشته او در مقام مدافع بخشی از ادعاهای خود تمدن مدرن را مطرح کرد و بخشی مانده که امروز به آن می‌پردازد. بحث دو پرسش را دنبال می‌کند: غربی‌ها چگونه به این ماجراها می‌نگرند، و کدام اتفاق‌ها این تغییرات را پدید آورده است.

ادعای آزاداندیشی و عقلانیت

در یکی از ایمیل‌ها ویژگی اصلی تحولات اخیر غرب گرایش به آزاداندیشی و تقلید نکردن از سنت دانسته شده بود، و نویسنده امیدوار بود این آزاداندیشی در آینده به نتایج مثبتی برسد. در آن بحث نقطهٔ مشترک تحولات غرب و دعوت انبیا را این دانسته بودند که هر دو به آزاداندیشی و ایستادن در برابر سنت‌ها فرا می‌خوانند؛ و یکی از پاسخ‌ها می‌گفت نکتهٔ اصلی آزاداندیشی نیست، حق‌گرایی است. به باور او نمی‌توان هم به دعوت انبیا معتقد بود و هم به غرب و وضع موجودش نگاه مثبت داشت.

مدافعان غرب می‌گویند اساس این تحول روشن‌اندیشی و اهمیت‌دادن به تفکر است و مدرنیته را اتکا به عقلانیت می‌دانند. او می‌گوید نمی‌تواند این ادعاها را بی‌آنکه خنده‌اش بگیرد تکرار کند، چون همه‌چیز غرب دیوانه‌وار به نظرش می‌آید. تولید می‌کنند تا پول به دست آورند و این همه تلاش عین گردوبازی‌ای است که همه جدی گرفته‌اند. عقلانیت عملی به گفتهٔ او دوراندیشی است: نخست هدف، سپس راهبرد و تاکتیک، مثل استاد شطرنج.

اما اگر از همین غرب عقلانی بپرسید پنجاه سال دیگر به کجا می‌رسد، برنامه‌ای وجود ندارد؛ تصویر سال ۲۰۰۰ در ذهن مردم پنجاه سال پیش پر از سفر فضایی بود و رایانه و موبایل در آن نبود. هیچ دولت و سازمان بین‌المللی برنامه‌ریزی نمی‌کند؛ تکنولوژی قدم‌به‌قدم با سرمایه‌های شخصی پیش می‌رود و بازار جهت را عوض می‌کند. او می‌گوید برای سی سال دیگر هم نمی‌توان پیش‌بینی کرد.

او در متنی خوانده که رفتن انسان به ماه در سال ۱۹۶۸ رسیدن بشر به آرزوی دیرینهٔ خودش بوده است. می‌گوید در ادبیاتی که بشر تا حدود ۱۹۴۰ تولید کرده، نشانی از این آرزو نمی‌بیند؛ از رفتن یک انسان به ماه نمی‌توان نتیجه گرفت که بشریت به آرزوی دیرینهٔ خودش رسیده، و این سخن را تبلیغات می‌داند.

سنت در غرب و در ایران

او می‌گوید در اختلافات سیاسی میان دانشجویان عده‌ای مطلقاً سنت‌گرا هستند و هر چه از رسانهٔ حکومتی می‌شنوند باور می‌کنند؛ به نظر او طرف مقابل هم به همین اندازه تحت تأثیر تبلیغات و سنتی است که خارج از ایران قرار دارد. او هیچ تفاوت ماهوی میان غرب و سنت خودمان نمی‌بیند؛ هر دو سنت‌اند، یکی محلی و جغرافیایی و دیگری تاریخی، که به نظرش قوی‌تر، نامرئی‌تر و خطرناک‌تر است.

به گفتهٔ او هیچ‌کدام از آنچه زیر چتر ایدئولوژی غرب ادعا می‌شود، نه عقلانیت و نه آزاداندیشی، واقعاً وجود ندارد. او با احتمال بالا فکر می‌کند اگر مطالعه‌ای انجام شود معلوم می‌شود جوانان ایرانی بیشتر فکر می‌کنند، و به گمان او آمریکایی‌ها هیچ‌وقت فکر نکرده‌اند؛ اروپا یک زمانی فکر می‌کرد. مدها را شاهد می‌آورد: هیپی‌گری، مواد مخدر، انقلاب جنسی، هر کدام موجی است که ایجاد می‌شود، تبلیغ می‌شود و همه تابعش می‌شوند.

او می‌گوید آزاداندیشی واقعی وجود ندارد؛ انگار مراجع روحانی از میان رفته و مراجع علمی جایگزین شده‌اند، و مردم می‌گویند «دانشمندان گفتند»، حتی وقتی علم خطا می‌کند. مرجعیت دانشمندان، و در قرن بیستم هنرمندان، به‌یک‌معنا جایگزین دین شد، چون توده‌ها نیازمندند از کسی تبعیت کنند. به نظر او آزاداندیشی و روشنگری اروپا پوششی ظاهری است و زیر آن نبود عقلانیت و پیروی از سنت‌های مدرن نهفته است.

حقیقت و سبک زندگی

او می‌گوید واژهٔ «مدرن» یعنی نو و بامزه است که پنج قرن بعد هنوز مدرن خوانده می‌شود. به گفتهٔ او نگاهی جدید پدید آمد که بی‌هیچ دلیلی تصور می‌کند با اندیشه می‌توان به حقیقت رسید؛ این را امیدواری واهی می‌خواند و می‌گوید قبل از دوران مدرن چنین تصوری نبود. حرف انبیا این است که برای دیدن حقیقت باید سبک زندگی خوبی داشت؛ حقیقت اندیشیدنی نیست.

به نظر می‌رسد این نگاه تا حدودی از یونان آغاز شده باشد، مثلاً با سقراط؛ جدایی سبک زندگی از رسیدن به حقیقت شاید از یونان شروع شده، ولی کاملاً در غرب جا افتاده است. او می‌گوید هیچ‌کس نمی‌تواند جدا از اینکه چگونه زندگی می‌کند به حقیقت برسد، و با کشفیات عصب‌شناسی، تفکر منطقی کار بخشی از یکی از نیم‌کره‌های مغز است؛ پس برای شناخت حقیقت همهٔ وجود باید درگیر باشد.

با تفکر خالص می‌توان ریاضی‌دان یا فیزیک‌دان نظری خوبی شد، ولی درک حقایق کلی عالم از این راه میسر نیست؛ به گفتهٔ عرفا قلب مثل آینه است و باید پاک شود تا حقیقت در آن متجلی شود. او می‌گوید ویژگی قرن‌های اخیر، که شاید روز به روز بدتر شده، این است که الهام و ناخودآگاه کنار گذاشته شده‌اند؛ ولی در دل همین تمدن یونگ پیدا می‌شود که سازِ مخالف می‌زند و به شرق گرایش پیدا می‌کند.

قرون وسطی و آزاداندیشی

او می‌گوید توهمی است که پیش از رنسانس مردم آزاداندیش نبودند؛ ادعای آزاداندیشی را به قرون وسطی و مخصوصاً تمدن اسلام ببرید، همه‌جا دعوت به آزاداندیشی است، مگر ابن‌سینا آزاداندیش نبود؟ کلیسا به گالیله فشار آورده، اما روی این ماجرا شانتاژ زیادی شده است؛ نظریهٔ خورشیدمرکزی از زمان یونان مطرح بود و کسی کسی را نمی‌کشت، و همه حکما زمین را گرد می‌دانستند. آدم قرون‌وسطایی احساس می‌کرد به‌شدت آزاداندیش است.

مشکل گالیله از منظر پارادایم علمی زمانش، به گفتهٔ او، این بود که فیزیک ارسطویی را بلد نبود و ادعاهایی می‌کرد که با علوم دوران ناسازگار بود؛ چنین آدمی به جرم آزاداندیشی محاکمه نمی‌شود. او فکر نمی‌کند خورشیدمرکزی واقعاً این‌قدر برای کلیسا اهمیت داشته، چون گالیله و کپلر و دیگران به‌شدت مذهبی بودند. کتاب کویره، مورخ علم، را که به فارسی ترجمه شده خواندنی و دقیق می‌داند، هرچند ایدهٔ کلی‌اش شاید برای او پذیرفتنی نباشد.

به گفتهٔ او در فضای اسلامی میان دانشمندان هر نوع اظهار عقیده‌ای دیده می‌شود، و مزاحمت دینی گاه‌گاه دربارهٔ عرفا بود. اختناق شدید در قرون وسطی را شایعه می‌داند؛ جوامع علمی همیشه درون پارادایمی‌اند و پذیرای سخن بیرون از آن نیستند تا پارادایم بشکند. مثال حوزهٔ قم را می‌آورد: عقیدهٔ شاذ در همان محدودهٔ ادله‌ای که آن‌ها پذیرفته‌اند تحمل می‌شود، ولی نه هر حرفی. به نظر او این سازوکارهای حفظ قدرت در هر جامعه‌ای وجود دارد، و در غرب هم هست.

خودآگاهی وارونه و تصمیم عقلانی

صفاتی که به تمدن مدرن نسبت می‌دهند آزاداندیشی و فردگرایی و انسان‌گرایی است. او می‌گوید در روان‌کاوی چیز وحشتناکی هست: وقتی از آدمی صفات ویژه‌اش را بپرسید معمولاً برعکس جواب می‌دهد، چون خودآگاهی نقطه‌ضعف را می‌پوشاند؛ آدم خسیس با تأکید می‌گوید «من آدم بخشنده‌ای هستم». به احتمال زیاد اکثر آدم‌ها، از جمله حاضران، دچار چنین مشکلی‌اند.

به باور او همهٔ اوصافی که غربیان دربارهٔ تمدن خودشان می‌گویند برعکس واقعیت است؛ مثلاً عقلانیت، و به یک معنا تمدن‌های پیشامدرن عقلانی‌تر بودند. او برهان پاسکال را می‌آورد: حتی اگر احتمال آخرت یک درصد یا پنجاه‌پنجاه باشد، کسی که بخواهد عقلانی تصمیم بگیرد باید طوری زندگی کند که انگار آخرت هست. پس مردم غرب که انگار مطمئن‌اند آخرتی نیست، دقیقاً غیرعقلانی زندگی می‌کنند و صرفاً به مد روز عمل می‌کنند.

مد در میان فیزیک‌دان‌ها هم هست: به نقل از دوبروی، اینشتین گفته پدیدهٔ مد در میان فیزیک‌دان‌ها از میان زنان هم قوی‌تر است. او تعریف می‌کند که در دوران دانشجویی به فیزیک‌دانی که مقاله‌هایش را خوانده بود گفت روی همین موضوع کار می‌کند، و آن فیزیک‌دان پاسخ داد دیگر این‌ها مهم نیست و همه دارند دربارهٔ بوزون کار می‌کنند. به گفتهٔ او یونگ می‌گوید این توده‌ای‌ترین و غیرفردی‌ترین تمدنی است که بشر دیده، و غربی حاضر نیست بشنود که بی‌عقل‌ترین تمدن است، چون همهٔ هویتش در خودآگاهی‌اش گیر کرده است.

واکنش نامعقول در برابر سنت

او می‌گوید در غرب واکنشی علیه سنت‌ها پدید آمد؛ خودش با سنت‌گرایی مخالف است و هر سنتی را باید بازبینی کرد، و سنت دینی را باید با رجوع به سرچشمه‌اش سنجید. دو نوع واکنش ممکن است: رد جنبه‌های نامعقول سنت و رسیدن به امر معقول، یا زیر همه‌چیز زدن و نفرت از هر چه از گذشته مانده. می‌پرسد آنچه امروز در غرب می‌بیند کدام است.

او دو نمونه از قرآن می‌آورد: برخورد ابراهیم با پدرش در سورهٔ مریم، که آرام و مؤدبانه است، و واکنشی دیگر در سورهٔ احقاف، که ابراز نفرت و تحقیر است. به گفتهٔ او عکس‌العمل غرب در برابر سنت بیشتر شبیه نمونهٔ دوم است، همراه با نفی وعدهٔ آخرت. این را به بچه‌ای تشبیه می‌کند که مدام می‌گویند اینجا نخور، در آخرت غذا می‌دهم؛ از حدی که بگذرد منفجر می‌شود. تمدنی که عقلانی رشد کند در گذشته هم خوبی می‌بیند هم بدی.

پرسشی مطرح بود دربارهٔ اینکه چرا امروز ادعاهای دینی از سوی دانشمندان مطرح نمی‌شود. او می‌گوید تا زمانی وجود خدا نزد دانشمندان بدیهی بود، و امروز آدم‌هایی با مقام دانشگاهی هستند که استادند و رسماً به خدا اعتقاد ندارند؛ این پدیده‌ای جدید است. در دفاع از خود به پوزیتیویسم اشاره می‌کنند، ولی او می‌گوید نظریهٔ علمی را می‌توان آزمود و ایدهٔ فلسفی را نه به همان معنا؛ جملهٔ آن جراح دربارهٔ دیدن روح زیر چاقو را شبیه جوک می‌داند. چه کسی حق داده در شیوهٔ کشف یک موجود محدودیت بگذارد؟ او می‌گوید گاهی در یک نظریه سازگاری‌های درونیِ ریاضی پدید می‌آید که آدم حس می‌کند ایده‌های پشت آن درست‌اند، و عین همین را می‌توان دربارهٔ دیدگاه‌های توحیدی گفت.

او تأکید می‌کند هیچ اتفاق مثبتی نیفتاده که به سبب آن چیزی برای مردم زیر سؤال رفته باشد؛ نه اصول نیوتون و نه نظریهٔ داروین عواقب الحادی دارد، چون کشف مکانیسم پیدایش موجودات با دین در تضاد نیست. ممکن است جریان‌ها و واکنش‌های اجتماعی ما را به این سمت برده باشد: آدم‌ها آخرت را ول کردند. اگر اعتقاد کسی فقط بر حرف آخوندها تکیه داشته باشد، با از اعتبارافتادن آن‌ها از بین می‌رود؛ در حالی که وقتی نظریهٔ علمی ایراد پیدا می‌کند، کلش را دور نمی‌ریزید.

شریعت و آخرت

به گفتهٔ او زندگی در غرب چنان است که انگار آخرتی وجود ندارد. شریعت راه طبیعی معیشت در دنیا نیست: محدود کردن برخی لذت‌هاست و جلوی راه‌هایی را می‌گیرد که ممکن است زندگی را آسان‌تر کنند. شریعت یهودیان آن‌ها را از آدم‌های هم‌زمان خود متمایز کرده بود، و روزه و حج هم غیر از زندگی‌کردن به معنای متعارف است.

او زندگی دنیایی را نسبت به آخرت مثل زندگی جنین نسبت به این دنیا می‌داند. جنین‌ها اعضایی را آزمایش می‌کنند که بعداً به دردشان می‌خورد، و فیلسوف پنج‌ماهه‌ای می‌تواند ثابت کند این کار مزخرف است؛ شریعت هم یعنی کاری می‌کنید که در این دنیا به دردتان نمی‌خورد و در آن دنیا می‌خورد. انبیا آموزش‌هایی می‌دهند تا برای زندگی واقعی پس از مرگ آماده شویم.

او به‌عنوان آدمی مذهبی می‌گوید نباید وارد بحث شد که اگر آخرت هم نباشد دین بهترین شیوهٔ زندگی است؛ به نظر او اگر آخرت نباشد همهٔ شریعت را هم باید کنار گذاشت، و اگر آخرت نباشد اعدام حکم خوبی نیست. بحث دربارهٔ دموکراسی برای او تفنن است؛ جدی‌اش این است که اول تکلیف خدا و آخرت روشن شود.

قدرت، دانش و قرن بیستم

او فوکو را مطرح می‌کند و می‌گوید شاید عقایدی افراطی داشته باشد، ولی بحث رابطهٔ قدرت و دانش نقطهٔ خوبی برای شکستن چیزی در ذهن غربی‌شده است. بحث را عامیانه بیان می‌کند: وقتی عقیده‌ای را می‌پذیرید، چقدرش از منطق است و چقدر از قدرتی که پشت آن ابراز عقیده هست؟ مخلوطی از قدرت و منطق عقاید آدم‌ها را شکل می‌دهد. به گفتهٔ او کلیسا و نظام فئودالی با هم قدرت را تشکیل می‌دادند و پس از شکست آن شیوهٔ تولید، دین نتوانست خودش را هماهنگ کند؛ مدرنیسم ایدئولوژی جایگزین شد.

او می‌گوید جزو ایدئولوژی مدرنیسم است که الحاد را به سیصد، چهارصد سال پیش برگردانند. گالیله، کوپرنیک، کپلر و نیوتون به‌شدت مذهبی بودند، و عقاید غیردینی حداکثر صد تا صد و پنجاه سال سابقه دارند. او شخصاً فکر می‌کند در ذات تحولات مدرن زیرمتن‌هایی الحادی بوده، هرچند هرگز دقیق بحث نکرده است.

به نظر او می‌رسد بشر به دوران پیش از پیامبران بازگشته است. یونگ دربارهٔ آمریکا می‌گوید فرهنگِ پیچیده‌تر به سمت فرهنگِ بدوی‌تر نشست می‌کند، مثل ظروف مرتبطه. او می‌گوید با ارتباطات قرن بیستم که به دهکدهٔ جهانی رسید، قله‌های فرهنگی به سمت پایین می‌نشینند و هنرهای پاپولار، مخصوصاً سینما، جایگزین هنرهای متعالی می‌شوند. به گفتهٔ او هنرمندان فرهنگ‌ساز‌ترین قشر قرن بیستم بودند، و این را سازوکارهای سرمایه‌داری رقم زده است؛ آن‌ها حصارهای اخلاقی را لایه‌به‌لایه شکستند.

او می‌گوید دو ماه قبل کسی که از دور این جلسات را گوش می‌کرد به او گفت این حرف‌هایی که می‌زند مستقیماً وارد مغزش می‌شود. او مطمئن است درصدی از این حرف‌ها غلط است؛ بعضی ناقص‌اند و بعضی اشتباه‌اند. خواهش می‌کند فیلترهایی بگذارند و کمی بررسی‌شان کنند، و برای حرف‌هایی که زده و درست نیست حلالیت می‌طلبد.

→ متنِ کاملِ این جلسه