جلسه با خاطرات سفر حج آغاز میشود و در آن از رفتار ایرانیها و از رفتار عربستانیها با شیعیان سخن میرود. سپس انتقاد نظری دربارهٔ رفتار دینی مردم ایران و نکتهای دربارهٔ شریعت و ولایت میآید. بعد از آن بحث دربارهٔ علوم اسلامی و سپس متن سوره حج، شروع آیات دربارهٔ زلزلهٔ ساعت، دنبال میشود.
تأسف از رفتارها در سفر حج
او میگوید هر بار که به حج میرود ناخودآگاه به مسئلهٔ اختلافات شیعه و سنی فکر میکند. از نظر او تأسفآور بود هم جهالت و تعصب طرف مقابل و حالت تهاجمی عربستانیها نسبت به شیعیان، هم رفتارهای وحشتناکی که سال به سال از طرف ایرانیها بدتر میشود. او حساب ایرانیها را از شیعیان جدا میکند و میگوید انتقادی که میکند به ایرانیها است و این نوع رفتارها ربطی به تشیع ندارد.
از برخوردهای این سفر مثال میزند. در مدینه کسی که کتاب حدیث داشت نمیتوانست باور کند که او همین قرآن را قبول دارد و از او پرسید آیا به قرآنی از حضرت فاطمه در ایران معتقد نیست. در مسجدالحرام کسی دوازده امام را الههای شیعیان و شیعیان را مشرک دانست و اصرار داشت که خودش قبر ابولؤلؤ را در تهران دیده است. به گمان او، دولت عربستان در این دید منفی فشار میآورد. او میگوید دفعهٔ قبل یکی از ترکیه میگفت شیعیان نماز نمیخوانند و باید به آن آدم این جواب را میداد که آیا عادلانه است که از جمعی کوچک و عجیب در یک فرقه، حرف کل آن فرقه ساخته شود، و میگوید در جهان اهل تسنن هم حرفهای عجیب فراوان زده شده است.
سپس به رفتار ایرانیها میرسد. چون با اعزام هیئت علمی رفته بود، در هتلهایی بود که عمرهٔ دانشآموزی هم در آنها بود. از دانشآموزانی میگوید که قرار گذاشته بودند در سعی صفا و مروه شعار «یا لثارات الحسین» بدهند، یا میخواستند در مسجدالحرام سینهزنی کنند. ایرانیها به نظر او با طواف و نماز «حال» نمیکنند و با روضه و سینهزنی حال میکنند. در مقابل، در مسجدالنبی مردم دو ساعت پیش از نماز صبح میآیند و نماز شب و ذکر و قرآن میخوانند.
او در طواف سه دانشآموز را دیده که بلند حرف میزدند، و در مسجدالحرام صدای بلند خنده شنیده که از ایرانیها بود. در این سه دوره چنین چیزی ندیده بود. به گمان او، اکثریت قاطعی از کسانی که میآیند با خاص قلبی خودشان آمدهاند، اما در جمهوری اسلامی جریانهایی هست که عمره را مانند برنامهٔ تفریحی و تور کرده است و شاید خیلیها پولی ندادند. شب سال نو هم آجیل و شیرینی پخش کردند. او میگوید با خودش کلنجار رفت که اینها را بگوید یا نگوید و فکر کرد بهتر است بگوید.
با اعضای هیئت علمی هم صحبت کرده و همه از آنچه دیده بودند احساس سرافکندگی داشتند. او میگوید این رفتارها با هیچ معیاری برای دیگر مسلمانان یا حتی برای خودمان توجیهپذیر نیست.
هدف انبیا و وسواس بر شرک
بخش نظریتر را با تأکید شروع میکند که انتقادش به رفتار دینی مردم ایران است و نه به شیعه؛ این رفتار را به ائمه و اصل تشیع بیربط میداند.
استدلال او این است که دعوت اصلی انبیا به توحید و معاد است و بزرگترین گناه شرک است. او میگوید در شریعت نماز مهمترین عبادت است و شرک با اختلاف زیاد در صدر گناهان قرار دارد. بنابراین انتظار دارد بیشترین وسواس دینداران و بیشترین تذکر علما بر شرک و توحید باشد.
او میگوید در عربستان همینطور است. در آنجا علما بین مغرب و عشاء درس میدهند و همیشه از شرک و توحید حرف میزنند، گاهی هم زیادهروی میکنند، مثلاً دربارهٔ مهر شیعیان. سخنران تأکید میکند که با وهابیت هیچ همدلی ندارد و آن را عمداً کنار ایرانیها گذاشته تا وضع آنان شرمآورتر شود. در ایران، به نظر او، بیشترین وسواس روی حجاب است که حتی از فروع دین هم نیست. او میگوید در صدا و سیما یا بالای منبر نشنیده است کسی بگوید وقتی به ضریح امام رضا میچسبید و از او چیزی میخواهید، احتیاط کنید.
از نظر او، مهمترین مراسم مذهبی در ایران عزاداری است، در حالی که نه از پیامبر و نه از ائمه روایتی دربارهٔ چنین عزاداریهایی داریم. سینهزنی و زنجیرزنی و علم و کتل را از آداب پیش از اسلام در قفقاز و عراق میداند. او تصریح میکند عربستانیها را هم به آنچه باید باشند نزدیک نمیداند: به گفتهٔ او کسی که در دو ساعت هفتصدهزار ذکر میگوید عبادتی باحال نمیکند و وسواس بر مرتب بودن صف را نشانهٔ کمآوردن در باطن میداند. ولی میگوید لااقل آنان ادای نماز را درمیآورند و ایرانیها ادای آن را هم درنمیآورند.
عزاداری و محبت بدون معرفت
سخنران میگوید اختلاف شیعه و سنی بر سر جانشینان پیامبر بود و ایرانیها نفهمیدهاند دین از آنها چه خواسته است. او عزاداری را امری فرعی میداند و میگوید قطعاً کسی که عاشق اهل بیت است از شهادت آنان ناراحت میشود، اما شیعه بودن یعنی پیروی از پیام آنان، و اختلاف بر سر شرک و توحید بود.
از نظر او، کل تشیع در ایران تبدیل شده است به محبت دروغین ائمه. دوست داشتنی که منجر به هیچ نوع تغییر رفتاری نشود و آدم را موحدتر نکند، به گفتهٔ او دروغ است. دربارهٔ روضهها میگوید اوج هیجان و گریه جایی است که مسئلهٔ انسانی سادهای مطرح میشود، مثل حضرت رقیه که طفلی سه ساله بود، یا حضرت قاسم که تازه داماد شده بود، نه مسئلهٔ اعتقادی.
او میپرسد اگر نداند امام حسین کیست و چه کارهایی کرده، به چه چیزی محبت دارد. به نظر او چون هیچ اثری در رفتار ایرانیها ظاهر نمیشود، معرفت و محبت به معنای واقعی وجود ندارد. سپس میگوید لایههای فرهنگ دینی بعد از انقلاب از لایههای سطح بالای خوب شروع شد، با کتابهای مطهری و علامه طباطبایی، و به جایی رسید که شخصیتهای اصلی فرهنگی رسماً نوحه خوانها و کسانی هستند که مجالس غیردینی را اداره میکنند.
یکی از حضار میپرسد روایتهایی که دربارهٔ عزاداری ائمه داریم چیست. او پاسخ میدهد در مفاتیح الجنان به گمانش قطعهای دربارهٔ روز عاشورا و حال امام جعفر صادق هست، ولی خیلی مفصل نیست. به گمان او روایتهای قطعی از پیغمبر داریم که نوحه و زجه زدن بالای قبر مرده را مکروه دانستند. سیاه پوشیدن را هم مکروه میداند و دربارهٔ اینکه شاعر نوحهخوانی گفته است سیاه رنگ عشق است، طعنه میزند. بخش با تأسف از این پایان مییابد که ما شیعهایم و به بهترین منابع دسترسی داریم ولی از نظر رفتار دینی عقب افتادهتر از اهل سنت هستیم.
شریعت و ولایت
برای نکتهٔ دوم از روحانی نابینا و سادهای در یکی از مساجد تهران یاد میکند که بین نمازها صحبت میکرد و مدام از شریعت ابراز رضایت میکرد: ذکر بعد از غذا، بعد از آب، بعد از نماز. این روحانی با شریعت حال میکرد و نه با عزاداری. سخنران او را اهل مراقبه میداند و از «المراقبات» میرزا جواد ملکی تبریزی و سید ابن طاووس بهعنوان سنتی از یاد رفته در شیعه نام میبرد.
سپس حضرت ابراهیم را مثال میزند: کسی که خود ربالعالمین را کشف کرده و از مردم میپرسد چه میپرستید، چون نمیداند چه کند. به گمان او، چنین کسی قدر شریعت را میداند، چون میداند سورهٔ حمد را خدا یاد داده و پیامبر محبوب او هم همینگونه عبادت کرده است.
او ولایت را اینگونه معنا میکند: عبادت تحت ولایت پیامبر یعنی تقلید از آدمی که خداوند او را پذیرفته و الگو قرار داده است؛ بدون آن، عبادتها مشکوک هستند و انگار مهر استاندارد نخوردند. بنابراین رتبهٔ آن در عمل در صدر است و مسئلهٔ اعتقادی صرف نیست. به گفتهٔ او، ایرانیها وقتی از ترک نماز و گناه انتقاد میشنوند میگویند از همه مهمتر ولایت است و ما ولایت داریم، ولی ولایت یعنی رفتار شبیه رفتار ائمه، و این پناهگاههای امن الکی است که باعث میشود انتقادها اثر نکند. روحانی نابینا مدام میگفت چه سفرهٔ حاضر و آمادهای است.
پرسشهای حضار دربارهٔ محبت و عمل
او میگوید انحراف مشابه در مسیحیها هم هست: ایمان به مسیح ما را نجات میدهد و عمل چیز جداگانه است. به گفتهٔ او، در قرآن هم واکنشی نسبت به این هست، با آیههایی دربارهٔ اینکه شریعت را پشت سر خود انداختند. این بحث از گفتوگوی یکی از حضار با مبلغ مسیحی در اینترنت پیش آمد.
وقتی حضار میپرسند این اتفاق تا حدی ممکن است یا نه، میپذیرد که ممکن است کسی خدا را دوست داشته باشد و نتواند از بعضی گناهان بگذرد، و مثال کسی را میزند که از جوانی الکلی شده است. اما آن محبت باید در جایی اثری بگذارد و به نظر او تناقض است که محبتی باشد و اثری نداشته باشد. به یاد آیهای میآورد که میگوید به بهترین کار آدمها پاداش میدهیم و تأکید میکند بحثش این نیست که همه چیز آدمها باید خوب باشد.
او میگوید بارها شنیده که بدون خجالت میگویند ناف ما را با عشق امام حسین بریدهاند. به گفتهٔ او، محبتی که در لحظهٔ بریدن ناف ایجاد شده آثار عملی ندارد و نتیجهاش حرکتهای انحرافی است؛ اگر کسی امام حسین را بشناسد و کربلا را درک کند، موحد میشود و شریعتی که امام حسین برای آن کشته شد برایش محترم میشود.
او میگوید این حرفها را با شک و تردید گفت، چون احساس میکند در سراشیبی قرار دارند و هر بار که میرود بدتر شده است. به گمان او، در هر جامعهٔ دینی لایههای خرافی و عوامانه پدید میآید و روحانیت باید مدام آنها را پس بزند، اما در ایران ترمزهای روحانیون هم کار نمیکنند. او این احساس را ندارد که اگر رها شود خودش درست میشود.
علوم اسلامی
جلسه از اینجا به سوره حج برمیگردد. او یادآوری میکند که قبلاً گفته بود آدمهایی که «يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ» میکنند اتفاقاً گاهی ادعای علم فراوان دارند. یکی از حضار پیشنهاد کرده بود دربارهٔ علوم انسانی اسلامی صحبت شود. سخنران میگوید برای بحث مستقل مطلب خاصی ندارد. اصطلاح علوم اسلامی را خیلی جالب نمیداند، چون وقتی «فلسفه اسلامی» میگویند انگار فلسفه جزء اسلام است.
او میگوید مسلمانان با مبانی فکری خود میتوانند وارد جامعهشناسی شوند، مثل مارکسیست یا یهودی که با جهانبینی خود نظریهپردازی میکند. شاید نظریههایشان با هم هم متعارض باشد. اما ادعای جامعهشناسی برآمده از متن قرآن را ادعایی عجیب میداند. او شعاری را که معمولاً شنیده میشود نقل میکند: مبانی ما و نگاه ما به انسان با مارکسیستها و لیبرالها فرق دارد.
به نظر او اختلاف در نتایج هم معنیدار است. میشود دید نتایج یک نظریه با متون دینی سازگار است یا نه. روانکاوی فروید را مثال میزند و میگوید در قضاوت میان فروید و یونگ اعتقادات دینی مؤثر است، هرچند نمیخواهد بگوید نظریهٔ یونگ اسلامی است.
به گمان او، تا وقتی نمونهای از جامعهشناسی اسلامی ارائه نشده، بحث در هواست. او میگوید توپ در زمین کسانی است که از علوم انسانی اسلامی حرف میزنند و باید نمونه بیاورند. خودش طرفدار این است که علیالاصول وجود دارد. دربارهٔ کسانی که فیزیک و ریاضی اسلامی را مطرح میکنند، میگوید ریاضیات از دل فیزیک درآمده و در نظریهٔ گروهها قضیهٔ اسلامی ساخته نمیشود.
او میگوید کسانی که علوم را حتی فیزیک بیمبنای فلسفی میدانند رشتهٔ خودشان را عمیق نمیفهمند، و میپرسد اگر در جامعهشناسی مدلی از انسان نباشد، فرق جامعهٔ مورچهها با انسان چیست. تعطیل کردن علوم انسانی موجود به حساب اینکه اسلامی نیستند را درست نمیداند، مگر وقتی که علم اسلامی به وجود بیاید. به گفتهٔ او، جامعهشناسی اسلامی واحد نیست و مسلمانان با مبانی اسلامی ممکن است اختلاف داشته باشند، چنانکه در فلسفه اسلامی هست؛ گفتن «اسلامیتر» اشکالی ندارد، ولی گفتن اینکه این اسلامی نیست و آن اسلامی است خطرناک است.
زلزلهٔ ساعت و مرگ
او با آیهٔ «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ» شروع میکند و میخواهد دربارهٔ ساعت و توصیفهای مشابه قیامت در قرآن نکتهای جدید باز کند. به گفتهٔ او، بخشی از آنچه قرآن توصیف میکند پدیدههای قیامت است، مثل کسوف، تاریک شدن خورشید و سونامی در دریاها، مجموعهای دیگر مربوط به حشر و بیرون آمدن از قبر است، و مجموعهای دیگر دربارهٔ بهشت و جهنم.
او دربارهٔ واژهٔ ساعت میگوید از ریشهٔ سعی است، یعنی چیزی که شتابان به سوی ما میآید. معمولاً الف و لام آن به قیامت اشاره دارد، ولی در بعضی آیات آدم شک میکند که مراد مرگ شخص است. سپس میگوید بسیاری از اوصاف قیامت دربارهٔ مرگ هم صادق است.
زمینهٔ این نظر، دیدگاه او دربارهٔ تمثیل در قرآن است: تمثیلها مانند تمثیل شاعرانه نیستند، از لایهای دیگر از هستی سخن میگویند. او «أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ» را شاهد میآورد و میگوید زمین در آنجا به معنای جسمانیت و آسمان معنای معنویت دارد.
بر این پایه میگوید شباهت مرگ انسان به توصیف قیامت تصادفی نیست: زلزله، و خاموش شدن خورشید که اگر نشانهٔ عقل یا دانش باشد مانند بسته شدن راههای شناخت است، و هر آدمی گویی ساعت و قیامت شخصی دارد. او هشدار میدهد که در این انطباق افراط نشود و همه جزئیات را نمیشود تطبیق داد.
او میگوید با «ساعت» اگر مرگ فرض شود آیه هم درست است. با این حال، اگر به جای «ناس» لفظ «انسان» بود، میگفتیم دربارهٔ مرگ فرد است؛ ولی «ناس» جمعیتی از انسانها را میرساند. او کسانی را که فوری میگویند قیامت همین است و همهچیز را فردی میکنند، افراطی میداند. جلسهٔ بعد دربارهٔ استدلالهای قرآن برای آخرت در همین سوره خواهد بود.
→ متنِ کاملِ این جلسه