جلسه شباهتهای احوال قیامت با احوال مرگ را ادامه میدهد: از واژهٔ ساعت و تناظر عالم صغیر و کبیر شروع میکند و به توصیف قیامت در چند سوره میرسد. سپس دربارهٔ تمثیلی خواندن آیات حرف میزند. بخش اصلی جلسه شکزدایی از بعث در سورهٔ حج است که با مقایسهٔ دنیا و دوران جنینی پیش میرود. در پایان آمادگی برای آخرت و پرسشهایی دربارهٔ اختیار و شعور جنین میآید.
ساعت: مرگ یا قیامت
او میگوید جلسهٔ قبل نکتهای را بدون شرح گفته بود و حالا بیشتر به آن میپردازد: شباهت احوال قیامت با احوال مرگ. به نظر میرسد واژهٔ ساعت در قرآن در هر دو مورد به کار میرود، گاهی برای تحول کلی جهان و گاهی برای مرگ انسانها. شاید بهترین ترجمهٔ آن «وقت» یا «هنگام» باشد، هرچند یافتن یک واژهٔ فارسی که در همهٔ کاربردها جواب بدهد سخت است.
برای نمونه آیهٔ سورهٔ یوسف را میآورد که عذاب پوشاننده را کنار آمدن ساعت میگذارد و میگوید همهٔ ترجمهها آن را مرگ گرفتهاند. دربارهٔ آیهٔ سورهٔ حجر که به پیغمبر میگوید ساعت میآید پس صبر کن، میگوید اگر آن روز موعود برای پیغمبر روز پیروزی یا رفتن خودش از دنیا باشد معنیدارتر است. آیات سورهٔ انعام هم عذاب خدا را کنار ساعت میگذارد، و در سورهٔ اعراف واژهٔ اجل با همین کاربرد آمده است.
او میگوید قطعاً منظور از اجل قیامت نیست ولی ساعت میتواند به هر دو اشاره کند، و در قاموس قرآن آمده که گاهی به معنای مرگ است. به نظر او جایی نیست که صراحت داشته باشد و نتوان قیامت ترجمه کرد. مرگ قیامت صغری است و قیامت، قیامت کبری، و عرفا مرگ را قیامت فردی میدانند. دلیل شباهت احوال مرگ و قیامت را نظام نمادین کلی و تناظر عالم صغیر و کبیر میداند.
او میگوید ابا دارد خیلی وارد جزئیات این تناظرها بشود، چون درک آنها درک خیلی عمیقی میخواهد و ممکن است برای کسی شبهانگیز باشد؛ تفسیر رویا را هم نمیشود با درست کردن دیکشنری آموزش داد. تبدیل هندسی روشنی برای تناظر نیست و ذوق خاص عرفانی میخواهد، و میگوید شباهتهایی دارند نه اینکه همه چیز متناظر باشد.
تناظر جهان درون و بیرون
او میگوید جهان درون ما انگار با جهان بیرون شباهت دارد: ماه و خورشید از نظر تمثیلی متناظر با زنانگی و مردانگیاند، و جهان طوری به نظر میآید که انگار برای ما ساخته شده، چون نیازهای درون پاسخی در بیرون دارند. از این ممکن است شبهه پیش بیاید که در مرکز عالمیم، همانطور که قرنها مردم زمین را مرکز میدانستند. او فکر میکند سنگها هم وقتی به دنیا نگاه میکنند چنین احساسی دارند، و شاید این تناظر برای همهٔ موجودات باشد.
نظریهٔ نسبیت را شبیه حرف خودش میداند: ناظرها اندازهگیریهای متفاوت دارند ولی قوانینی که به دست میآورند یکی است. به گمان او شاید همهٔ موجودات در چنین قانونی صدق کنند، و از نظر دینی دلیلش این است که همه با خداوند مواجه هستند؛ عارف مشاهدات خودش را به اسماء و صفات الهی میرساند، و سنگ و ستاره هم رب خودشان را میبینند، هر کس به میزان وسعت وجودی خودش.
این استدلال که جهان برای ما ساخته شده را او استدلال خوبی نمیداند، ولی میگوید با اینکه بقیهٔ موجودات هم تجربهٔ مشابه داشته باشند منافات ندارد. اگر موجودات از مشاهدات سطح پایین مانند اندازهگیریهای فیزیکی بگذرند و یک لول بالاتر بیایند، با چیزی مواجهاند که فقط خداوند است.
احوال قیامت و مرگ در چند سوره
چند آیه پشت هم را میخواند تا تناظرهایی پیدا کند. در سورهٔ قیامت اولین توصیف دربارهٔ بصر و انسان است و بعد به حالت طبیعی میرسد. دربارهٔ «وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ» میگوید فهمیدن اتفاق طبیعی سخت است، و اگر شمس و قمر نماد نرینه و مادینه باشند، انگار در مرگ جنسیت منحل میشود، چون آنچه از انسان میماند روح است و زنانگی و مردانگی بسته به مرکبی است که روح سوار آن است.
دربارهٔ «وَإِذَا ٱلجِبَالُ سُيِّرَت» تأویلی عرفانی میآورد: وقتی خداوند بر کوه تجلی کرد، عینیت موسی از بین رفت؛ در مرگ نیز عینیت و هویت انسان، که وابسته به دیگران است، از میان میرود. به لکان اشاره میکند که چگونگی شکلگیری «من» را در نگاه دیگران و مرحلهٔ آینهای میبیند. اگر دریاها تمثیل ناخودآگاه جمعی باشند، «وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ» با خاموش شدن خودآگاه پس از مرگ تناسب دارد؛ ولی میگوید باید احتیاط کرد و نتایج عجیب و غریب نگرفت.
او میگوید علت این بحث ابهام سورهٔ حج است: اگر ساعت بیشتر به معنای قیامت نبود و واژهٔ ناس نیامده بود، آنچه در آنجا توصیف میشود برای مرگ یک انسان هم درست درمیآمد، مثل زلزله در جسم، رها کردن شیر دهنده و مستی. از سکر زمان مرگ در عرف حرف میزنیم، و میگوید آزمایشهای مغزی خوشی در لحظهٔ آخر را نشان میدهد؛ حرفی هم از شنیدهای دربارهٔ اکسیژن هواپیما میآورد که خودش نمیداند چقدر درست است. به گفتهٔ او شباهت مرگ و قیامت در این آیات از هر جایی روشنتر است و جاهای دیگر نمادپردازی لازم دارد.
تمثیل و قاعدهٔ تفسیر
در پاسخ به حاضری که بعضی قسمتها را تمثیل میداند، او میگوید گاهی قرآن خودش میگوید این مثل است، و دربارهٔ بهشت دو مورد به صراحت گفته شده. جایی که نگفته، کسی که آن را تمثیل میخواند، مثلاً دربارهٔ آدم یا قیامت، باید دلیل بیاورد؛ فقها هم از حجیت ظواهر حرف میزنند.
او از کسانی گلهمند است که هرچه خوششان نمیآید میگویند تمثیلی است؛ باید قاعده داشته باشند و همه جا آن قاعده را رعایت کنند. به نظر او مشکل تفسیر قرآن این است که قاعدهای را فیکس نمیکنند، و تفسیر المیزان مقدمهٔ خیلی جالبی دارد که با یک اسلوب تا آخر پیش میرود. او مشکلی ندارد که جایی تمثیل باشد، به شرط آنکه برای جایی که صراحتی وجود ندارد دلیل بیاورند.
شکزدایی از بعث با تجربهٔ جنینی
پس از توصیف قیامت در سورهٔ حج آیاتی میآید که او واژهٔ استدلال را برایشان دوست ندارد و «شکزدایی» میگوید: اگر دربارهٔ برانگیخته شدن بعد از مرگ در شکاید، به خلقت از خاک و نطفه نگاه کنید. از خاک آفریده شدن را به غذاهایی تعبیر میکند که از خاک میآیند و نطفه از آنها شکل میگیرد، و علقه و مضغه را اشاره به تطور جنین میداند که امروز فیلمش را دیدهایم.
او سناریویی در نظر میگیرد: جنینهای عاقل که در یک رحم مشترک زندگی میکنند، و میپرسد چگونه میشود به جنینها فهماند که از رحم خارج شدن تازه شروع یک زندگی دیگر است، در حالی که جنینهای ملحد میگویند هیچکدام از آنها که رفتند برنگشتند. جنین باهوش شاید از سیر تکاملی و از چشم و رودهای که در رحم به درد نمیخورد حدس بزند که اینها مقدماتی است برای چیز دیگری.
به گفتهٔ او در این دنیا دوباره تجربهای شبیه دوران جنینی را داریم، و اگر یک بار اشتباه کردیم باید دوباره این اشتباه را نکنیم. او میپرسد اگر قرار باشد اتفاق دیگری نیفتد، این همه عذاب وجدان و مکانیزمهای جبرانی روان برای چیست. اشکال جدیتر این است که در عالم جنینی خروج را میدیدیم ولی اینجا متلاشی شدن را؛ آیهٔ بعد همین را جواب میدهد، چون در همین دنیا زمینی را میبینیم که با باران دوباره جان میگیرد، و متلاشی شدن و دوباره از نو سربرآوردن را میبینیم.
او میگوید این فقط یک جور مشابهت است که احتمال خوبی را القاء میکند، نه اینکه مطمئن شود. ولی «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ» حالت استدلال دارد: جنین ابزارهایی دارد که در رحم استفاده نمیشود، و اگر عالم بر حق است باید جای دیگر به درد بخورند؛ در این دنیا هم خیلی کارها ناتمام است و نتایج به ما نمیرسد. اگر ساعت را مرگ بگیریم آیهٔ «وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ» راحتتر است، و اگر قیامت بگیریم هم درست است.
ناقصالخلقه، جهان دیگر و جسم
او میگوید جنینهای ملحد میتوانستند بگویند جنین ناقصالخلقه هم داریم و این مبنای حق بودن جهان را زیر سؤال میبرد. جوابش این است که عبارت «مُخَلَّقَةٍ وَغَیْرِ مُخَلَّقَةٍ» نشان میدهد در عالم جنینی هم نقص بود، پس بد بودن بعضی چیزها در این دنیا مشابهت دو عالم را از بین نمیبرد.
به گفتهٔ او آنچه با قرآن تعارض دارد این تصور است که همین موجودات با دمیدن در صور در همین زمین با همین آب و هوا زنده میشوند. قرآن میگوید «یَومَ تُبَدَّلُ الاَرضُ غَیرَ الاَرضُ»، و شاید به زبان روزمره قوانین فیزیک تغییر میکند و تحول بزرگی در عالم رخ میدهد، خیلی بزرگتر از تفاوت این دنیا با زندگی جنینی.
او میگوید ناباوری به جهان دیگر از نداشتن تصوری از آن میآید، همانطور که جنینی که همهچیزش به جفت وابسته است زندگی بدون جفت را بیمعنی میداند. دربارهٔ جسم میگوید از قرآن برمیآید برانگیخته شدن از قبرها چیزی جسمانی دارد، ولی شک دارد که جسم همین معنا را داشته باشد. به نظر او کفرآمیز است که کسی با توجه به متن قرآن آخرت را همین دنیا با زمین صافشده و باغ و آتش بداند.
آمادگی برای آخرت و معنای شریعت
آیهٔ «وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ» را میآورد: آن زندگی است و زندگی این دنیا در برابرش حساب نمیشود. جنین اختیار ندارد و همهٔ کارها را درست انجام میدهد، حتی حرکت دست و بلعیدن مایع که در آن لحظه فایدهای برایش ندارد؛ برای همین جنینها پیغمبر ندارند.
او میگوید فرق این دنیا این است که ما کارهایی را که برای رشد اندامهای درونی لازم است نمیکنیم؛ جنین کافری که انگشتش را بکند انگشت شصت ندارد، و ما دقیقاً همین کار را میکنیم. از آیهای که میگوید کسی که در این دنیا کور باشد در آن دنیا هم کور است خیلی میترسد، و آن را به چشم باطنی تعبیر میکند که با کارهایی رشد میکند. به گفتهٔ او نزول پیام انبیا و شریعت برای این است که یاد بدهد چگونه زندگی کنیم تا برای آن دنیا آماده شویم.
او میگوید اساس دین آماده کردن برای زندگی اخروی است، و با توجیه شریعت به فواید دنیوی مثل بهداشت یا فواید روزه برای سلامتی مخالف است؛ ممکن است فواید دنیوی هم داشته باشد، ولی استدلال با آنها خلاف اساس اعتقادات است. خودش شخصاً مخالف این است که اگر آخرتی نبود این بهترین شیوهٔ زندگی بود.
پرسشها: اختیار و شعور جنین
حاضری میپرسد آیا در دنیای پیش از این هم اختیار داشتیم، با اشاره به آیهای که خدا از فرزندان آدم گواه میگیرد. او پاسخ میدهد اعتقادش این است که ماجرای آدم و گناه اولیه در جنین رخ میدهد و در پایان دوران جنینی نوعی اختیار وجود دارد، چون مغز و سیستم عصبی در ماه آخر شکل میگیرد؛ جنین حتی در حالت REM است. تعلیم اسماء و شهادت بر ربوبیت را هم در همان مرحله معنیدار میداند.
او به قبل از دوران جنینی اعتقادی ندارد و عالم ذر به معنای عالم ارواح برایش عجیب است؛ منکر نیست، ولی از آیهها مستقیماً برنمیآید و دلیل کافی نمیبیند که جزو اعتقادات قرآنی باشد.
وقتی حاضری میگوید جنین شعور ندارد، او پاسخ میدهد قرآن همهٔ موجودات را ذیشعور میداند. میگوید نمیداند حرفهایش چقدر قانعکننده است، ولی فکر میکند جنین در حد خودش شعور دارد، چون لذت میبرد و چیزی احساس میکند، همانطور که اسفنج حسی ضعیف و محدود دارد. به گفتهٔ او باید دنبال شعور سادهتر بود.
→ متنِ کاملِ این جلسه