جلسه نیمی به مسائل فرهنگی روز اختصاص مییابد: آنچه برای دین هنگام رسیدن به توده مردم پیش میآید، فرهنگ دینی سالهای اول انقلاب و تغییر آن، و ناسیونالیسم. سپس به بخش اول سورهٔ حج بازمیگردد و با تمثیل جنین دربارهٔ آیات قیامت و بعث سخن میگوید.
آسیبهای فرهنگی و مسائل روز
او میگوید حداقل نصف جلسه را به بحثی مستقل اختصاص میدهد و بعد به قیامت و بخش اول سوره برمیگردند. معمولاً در جلسات به شرایط روز حرفی نزده و این جلسه استثناست؛ بحث سیاسی نیست، ولی مسائل سیاسی ایران بازتاب فرهنگی واضحی پیدا کرده است. او میگوید احساسش این است که ما در ۳۲-۳۳ سال پس از انقلاب از جای خوبی شروع کردیم و تقریباً بهصورت سقوط آزاد از نظر فرهنگی پایین آمدیم؛ بعضیها به جو سیاسی حاکم لقب حکومت مداحان دادهاند.
او که این ۳۲ سال را از اول انقلاب رصد کرده میگوید این برای او تأثرانگیزتر است. وقتی دانشآموز بود شخصیت فرهنگی درجه یک برای بیان دین مطهری و علامه طباطبایی بود؛ افت وضعیت را از کتابهایی که فروش میرود و سخنرانیهایی که طرفدار دارد میشود دید. میخواهد دستکم دو نکتهٔ عمده بگوید و توضیح دهد از کجا شروع کردیم و چگونه به لایههای خرافات رسیدیم.
دین و توده مردم
او میگوید به نظرش مارکسیسم دین مدرن است: ایدئولوژیای بود که حکومت تشکیل داد و با تودهها ارتباط برقرار کرد، برخلاف مکتبی مثل اگزیستانسیالیسم؛ و مثل ادیان دربارهٔ آینده پیشگویی میکند و وعده میدهد. میخواهد پدید آمدن عقایدی مثل مارکسیسم و حاکم شدنش را به موازات اتفاقهای ادیان بررسی کند تا قواعد کلی را ببینیم، هرچند ادیان ممکن است ویژگیهای خاص خودشان را داشته باشند.
فرض او این است که ادیان واقعیاند و هستهٔ اولیهای مقدس دارند، هرچند حرفهایش به این فرض وابسته نیست. گروهی از نخبهها گرد پیامبر میآیند، ولی وقتی دین به قدرت سیاسی و نهاد اجتماعی و توده مردم میرسد دچار مشکلاتی میشود؛ نمیشود انتظار داشت توده حرفهای پیامبرانه و عارفانه را درک کند، و تحول اخلاقی سطح بالا در توده ممکن است لحظهای باشد. او میگوید در مارکسیسم هم چنین شد: کتابهای مارکس خیلی روشنفکرانه و سطح بالا است ولی دو سه نسل بعد در روسیه به ابتذال کشیده میشوند.
او از موضع اعتقاد خودش میگوید افرادی که نماینده واقعی دین هستند کسانیاند که مشرب عرفانی دارند و اهل معرفت هستند و در عین حال متشرعاند، مثل مکتب حله و علامه بحرالعلوم؛ عرفان مستقل از شریعت را انحرافی میداند. اولین اتفاق این است که دین از وضع اصلی یک سطح پایین میآید و به گرایشهای افراطی فقهی میرسد؛ اکثریت قاطع مردم به فقه عمل میکنند، باطنها کمرنگ و ظواهر پررنگ میشود و معرفت به خداوند انگار جزو مستحبات میشود.
سطح بعدی این است که عقیده رنگ عقاید و نیازهای مورد علاقهٔ مردم را به خودش میگیرد؛ مثلاً سنت عزاداری، که به گفتهٔ او سینهزنی و زنجیرزنی اصالت شرعی ندارد و از دل مردم درآمده است. ادیان با فرهنگهای بومی هر منطقه تلفیق میشوند.
لایهها و تلفیق فرهنگها
یکی از حاضران میگوید عالم دینی باید از چیزی تعریف کند که مردم بفهمند و شاید به اجبار این اتفاق افتاده است. او پاسخ میدهد که این اتفاقات را طبیعی میداند نه قابل پیشگیری: مسائل عرفانی را نمیشود بهراحتی با مردم گفت ولی مسائل شرعی را میشود، و عقیدهای که از آسمان هم آمده باشد در جامعه زمینی میشود. آگاهی از این جریانها به شناخت انحراف کمک میکند، و ایدهٔ خوب برای حفظ دین این است که دورهای بازسازی شود و به سرچشمههای اولیه رجوع کنیم.
به گفتهٔ او تلفیق با فرهنگ دیگر در هر دینی اتفاق میافتد: مسیحیت اولیه با فرهنگ هلنیستی و شاید آداب میترائیستی تلفیق شد، و مارکسیسم در هر کشور نسخهٔ خودش را پیدا کرد. فرهنگ فقهی مراجع به درد توده مردم نمیخورد و عزاداری از مراسم خشک عبادی «باحالتر» است. مراتبی هست: عرفا که با توده ارتباط ندارند، مراجع و فقها، روحانیونی که بین مردماند، و پایینتر مداحها که بعضاً رمالی و جنگیری هم میکنند؛ میانجیها چیز بینابینی تولید میکنند که به خواست مردم گرایش پیدا میکند.
توده مردم خدای مجرد «لیس کمثله شیء» را ثقیل میبینند و ارتباط با مسیح یا امام و امامزاده که میشود با او حرف زد خیلی راحتتر هستند. او میگوید دین آمده این چیزها را از بین ببرد و حسهای متعالی ایجاد کند، و توده هم حرف خودش را میزند.
فرهنگ دینی انقلاب و جنگ
او میگوید فرهنگ دینیای که در سال ۵۷ عامل انقلاب بود سطح بالایی داشت: از شریعتی تا امام خمینی و نهضت آزادی همه با دین توده مردم مخالف بودند و آن را انحرافی میدانستند؛ امام خمینی به گرایشهای عرفانی همراه با شرع وابسته بود و شهرتش بیشتر به تفسیر فصوصالحکم بود. تأکید میکند نمیخواهد بگوید آن فضا خیلی خوب و ایدهآل بود؛ فقط چنین فضایی وجود داشت. در محرم ۵۸ عدهای با عزاداری سنتی مخالف بودند و عدهای موافق.
او مراسم عاشورای ۵۸ در میدان آزادی را که تلویزیون پخش کرده بود جالب و بامزه میداند: زنجیرزنی و سینهزنی بود و یک مجری است که شعری هم انقلابی و هم در وصف امام حسین میخواند که از جمع فیدبک نمیگرفت؛ انگار ظرف یک سال نتوانسته بودند فرهنگی بسازند. امام خمینی در پاییز ۵۸ در تلویزیون تفسیر سورهٔ حمد میگفت و پس از ۶-۷ جلسه قطع شد؛ به گفتهٔ او حوزهٔ علمیه اعتراض کرده بود، ولی در جامعه همه فکر میکردند ناراحتی قلبی امام است.
او میگوید پس از ترور مطهری ایدئولوگ مورد تأیید تغییر کرد، که از تیراژ کتابها پیداست. شخصاً فکر میکند جنگ مهم بود: فرهنگ جبههها بیشتر عاشورایی و مداحی و نوحهخوانی بود، چون با مطهری نمیشود آدمها را به جنگ فرستاد و شب عملیات آهنگران به درد میخورد؛ به نظرش سال ۶۲-۶۳ کتابهای دستغیب بیشترین فروش را داشت. تلاش برای فراتر رفتن از دین سنتی در سالهای اول بود و شکست خورد.
او مثال فوتبال میزند: در یک بازی آرژانتین و انگلیس، انگلیس که مدرن بازی میکرد دو بر صفر عقب بود و وقتی به بازی سنتی خودش برگشت گل زد. به نظرش در جنگ هم وضعیت اضطراری پیش آمد و به سراغ چیزی رفتیم که خوب بلد بودیم؛ فرهنگ جبههای تازهای شکل گرفت که به فرهنگ سنتی نزدیک بود، هرچند نمیخواهد بگوید عیناً برگشتیم. شیب به سمت فرهنگ مورد علاقهٔ توده مردم خطی نبود و گاهی شدیدتر بود؛ نظر مردم را با شریعت نمیشود جلب کرد.
سیاست، رأی و ناسیونالیسم
به گفتهٔ او سیاستمدار مثل کسی است که کالا میفروشد و وظیفهاش تولید شعار جذاب است؛ پس از دوم خرداد انگار ثابت شد مرجعیت توان قبلی را ندارد، چون همهٔ مراجع گفتند به یک نفر رأی بدهید و مردم به دیگری رأی دادند. جریانی پوپولیستی دنبال اهرمهایی برای جمع کردن رأی است و به مداحی و رمالی و جنگیری رسیده. او میگوید فرهنگ دینی متداول و آموزشی که دانشآموزان میبینند عقبافتادهتر از قبل انقلاب است، و برای عصبانی کردن عدهای میگوید این نتیجهٔ دموکراسی مستقیم است.
حساسیت او در این دو سه هفته این است که چیزهایی که حاشیهای بودند به متن آمدهاند و همهٔ شخصیتهای سیاسی دربارهٔ رمالی و جنگیری صحبت میکنند. اگر مشکل سیاست کشور یک آدم باشد میشود او را یک شبه برداشت و دیگری را جایش گذاشت، ولی ساختارهای سیاسی را نمیشود یک شبه حل کرد؛ وقتی نشست میکنند و در مسائل فرهنگی ظاهر میشوند، به نظرش چند سال طول میکشد تا برگردد. علما هم این سطح را قبول ندارند و میگویند خرافه است.
دربارهٔ ناسیونالیسم او میگوید در دموکراسی مستقیم احزاب نظرسنجی میکنند و هر شعاری که رأی بیشتری بیاورد انتخاب میکنند و عقیده و ایدئولوژی ندارند؛ نمونهاش آمریکا. نکتهٔ دوم را نمیگوید، ولی میگوید ناسیونالیسم واقعاً در فرهنگ تودهای ایرانی هست و حرف از مکتب ایرانی به جای اسلامی عمیقتر از یک نظرسنجی است. احساس کرده اگر اینجا دربارهٔ مسائل روز حرفی نزند دیگر هیچجا نباید بزند.
زندگی بعد از جنینی
او یادآوری میکند جلسهٔ قبل گفته بود در صفحهٔ اول سورهٔ حج چند آیه دربارهٔ قیامت استدلال میکنند؛ آیهٔ ۵ میگوید «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ». او میگوید اگر بشود اسمش را استدلال گذاشت، به معنای استدلال ریاضی نیست، بلکه برهانی برای اطمینان به اینکه معقول است معتقد باشیم این اتفاق میافتد. او تأکید میکند این یادآوری بسیار مهم است: این دومین بار است که در دنیایی قرار گرفتهایم که پایانش نامعلوم است؛ یک بار در رحم زندگی کردیم و از بین نرفتیم، فقط نحوهٔ حیاتمان دگرگون شد.
جنین رشدی را تجربه میکند که بخش عمدهاش به درد زندگی آنجا نمیخورد: دهان پیدا میکند در حالی که غذا نمیخورد، چشم دارد در حالی که نمیبیند. اگر جنین باهوش نظم این کارخانه را درک میکرد، باید به این تصور میرسید که بخشی از آن او را زنده نگه میدارد و بخشی برای آیندهای است که نمیداند چیست. پس از تولد همهچیز به درد ما خورد.
او میگوید دانشجوی فنی از استدلال فقط قیاس میفهمد، ولی تمثیل هم استدلال دارد: این پدیده شبیه آن پدیده است، پس باید انتظار داشت اتفاقی شبیه آن بیفتد. در قرآن برهان لزوماً قیاسی نیست و ما به برهان قیاسی بیش از اندازه وزن میدهیم. اگر عقیدهٔ بعضیها در cognitive science درست باشد که پایهٔ دانش ما استعاره است، قیاس هم زیر سؤال میرود؛ او فکر میکند احتمال خوبی هست که لیکاف و دوستانش درست بگویند، و دستکم استعاره نقش مهمی دارد.
ناتمامی زندگی و استعدادهای درونی
او میگوید در این دنیا زندگی خیلی ناتمامتر از جنین تجربه میکنیم: رشد جسمانی متوقف میشود و اعمال اختیاری ما رشتههای بیسرانجامی هستند. در درون ما هم رشدهایی هست که به سرانجام نمیرسد، مثل چشمی که برای جنین هست و کار نمیکند؛ آیهای دربارهٔ قیامت میگوید «فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ»، و او میگوید این چشم ظاهری ما نیست.
در درون ما نیرویی هست که راست را از دروغ تشخیص میدهد ولی خیلی بد کار میکند؛ او این را معنای آن آیه میداند: چشم حقیقتبین امروز ضعیف است و روزی میتواند قوی باشد. هاضمهٔ معنوی ما هم مثل هاضمهٔ جنین ضعیف است و چیزی که میخوانیم خیلی کم هضم میکنیم؛ او میگوید احساس میکند تقریباً هیچ نمیداند، با اینکه نشانهها برای فهمیدن هست.
او میگوید انگار برای دنیای دیگری train میشویم. تفاوت عمدهٔ دو دنیا اختیار است: جنین چون اختیار ندارد رشدش تقریباً درست انجام میشود، و حرکاتی مثل قورت دادن مایع گوارش او را آماده میکند. دین اساساً آمده تا بگوید کارهایی را که جنین خودکار میکرد ما چه کارهایی بکنیم تا در آن دنیا چشم ما خوب ببیند؛ و معلوم نیست به اینجا رسیده باشیم.
عقل و دین
یکی از حاضران میگوید تنها کاری که میتواند بکند استفاده از عقل خودش است و دین مهرخوردهای را که خدا بر آن مهر گذاشته باشد نمیبیند. او پاسخ میدهد که در کانتکس دینی حرف میزنند: شریعتها از طرف خداوند آمدهاند تا ما را برای زندگی بعدی آماده کنند، نه برای جوامع پیشرفته یا تکنولوژی درجه یک، و کسی که در این دنیا چیزی نمیبیند در آن دنیا هم چیزی نمیبیند. میپذیرد که باید دین را با عقل تشخیص داد، ولی میگوید عقل در کانتکس مدرن معمولاً عقل استدلالی قیاسی است و عقل چیزی فراتر است.
وقتی حاضری میگوید با عقل به جایی میرسیم که چیزی نمیدانیم، او میگوید چنین نگفته و این سوءتفاهم بزرگی است: اینکه حجم چیزهایی که میدانیم کم است با اینکه چیزی نمیدانیم فرق دارد، و «چیزی نمیدانیم» حرف پستمدرن است. آدمیزاد مثل موجودی است که دهان بزرگی برای خوردن دارد و یک نخود به او میدهند.
→ متنِ کاملِ این جلسه