او میخواهد در این جلسه بحث بخش اول سورهٔ حج را ببندد. سوره از دور به ناس نگاه میکند و آیات اول دربارهٔ قیامت و بعث است، و آیهٔ زنده شدن زمین مرور میشود. بعد بحث دربارهٔ برهان قرآنی، حس درونی انسان و نماز آیات میآید. در ادامه به اصناف سهگانهٔ مردم و آیهٔ ۱۵ میرسد.
بستن بخش اول و برنامهٔ بعد
او میگوید در این جلسه میخواهد بحث دربارهٔ بخش اول سوره را ببندد. بحثهای سورهٔ حج بیشتر از بحثهای دیگر حاشیه داشته: بحث دربارهٔ حج خارج از کانتکس سوره، چهار پنج جلسه دربارهٔ تشکیل جامعهٔ دینی، و چهار پنج جلسه دربارهٔ برهان قیامت و بعث. او فکر میکند بحث دربارهٔ حشر و بعث و آخرت در جلسههایشان به اندازهٔ کافی نشده بوده است.
تصمیم گرفته دربارهٔ احوال بهشت و جهنم وارد بحث مفصل نشود، چون حجم آیات این سوره کوچکتر از آن است که بهانه باشد. ایدهاش این است که اگر بتواند سورهٔ حج را ببندد، ماه رمضان را به تکسورهها اختصاص بدهند، با سورهٔ نساء و بعد انعام، هرچند بعید میداند بتواند چهار سوره را بگوید. در این جلسه دربارهٔ آیهٔ ۱۵، که تمثیلی در آن است و شاید فهمیدنش سخت باشد، هم چیزی اضافه میکند.
نگاه از دور و ناس
او مرور میکند که سوره با نمایی خیلی دور به کرهٔ زمین نگاه میکند و دربارهٔ ناس حرف میزند نه انسان، و حج تنها عبادتی است که از فاصلهٔ دور دیده میشود. آیات ۱ تا ۲۴ به قیامت به معنای بعثت اختصاص داده شده و به سرنوشت آدمها در آخرت اشاره میکند.
نکتهای که تأکید نکرده بود این است که زندگی جنینی خصوصی است ولی ما در دورهٔ دوم با هم زندگی میکنیم؛ همه همزمان به دنیا نیامدند و همزمان نمیمیرند، و بین دنیای دوم و سوم دورهٔ انتظار هست. پس انگار قیامت و بعثت سرنوشت ناس است نه انسان، و واژهٔ حشر هم همین جمعی بودن را میرساند. او میگوید سوره پر از واژهٔ ناس است و این با محتوای سوره تناسب دارد.
زمین مرده و بذر
او به آیهٔ ۵ برمیگردد که زمین مرده با باران زنده میشود، و میگوید در قرآن مرتب تکرار میشود که زمینی که در آن حیات هست زنده است؛ هنگام باران حیات را به خود زمین نسبت میدهد نه فقط به گیاه. به گفتهٔ او علم اکولوژی هم نشان میدهد حیات سیستمی منسجم است.
این را تمثیلی برای مردن انسان میداند، چون جسد را مثل بذر میکاریم و انسان مرده انگار بذری از خودش دارد. در علم جدید به نظر میرسد به رشتهٔ DNA نزدیک شدهایم که میتواند کار بذر را بکند، ولی میل ندارد وارد این بحث شود که از نظر علمی بازسازی چگونه است؛ حداقل میدانیم نقشهٔ ژنتیکی وجود دارد.
برهان قرآنی و دانش درونی
او تکرار میکند که برهانهای قرآن فرمال به معنای ریاضی نیستند و حالتی مثل دیدن تصاویر سهبعدی دارند: میگوید جایی را نگاه کنید و دید خود را ثابت نگه دارید تا چیزی ورای ظاهر ببینید. به احساس او آدمی که آمادگی داشته باشد ممکن است از دیدن زمین بعد از باران حس اطمینان به جهان دیگر پیدا کند. میخواهد مکانیسم آن را توضیح بدهد نه شواهد تجربی بیاورد؛ بسیاری از مکتبهای عرفانی معتقدند حقایق کلی را در درون خود داریم، مثل ایدهٔ سقراط که کار ما زایاندن است.
به گفتهٔ او سیستم زنده حسهای درستی دربارهٔ نیازهای خودش دارد: بدن از سن کمتر از یک ماهگی تشخیص میدهد چه غذایی برای او خوب یا بد است و جنین پاهای خودش را حرکت میدهد انگار میداند روزی راه میرود. موجودات زنده آگاهی عجیبی از مرگ هم دارند: کودک از چیزهایی فرار میکند و در لحظهٔ مرگ هورمونهایی ترشح میشود. این اطلاعات به هوشیاری نمیرسد ولی تأثیر خودش را میگذارد.
او میگوید در موقعیت خاصی، مثل دیدن یک پدیده یا رویارویی با مرگ، این اطلاعات درونی به سطح آگاهی میآید. در نگاه دینی، موجودی که دورهٔ دوم زندگی را میگذراند دانشی دارد که برای زندگی دیگری آماده میشود، و این میتواند معنی تجربههای عرفانی باشد. فکر نمیکند بشود روی آیات استدلال منطقی فرمال ساخت؛ اگر آمادگی داشته باشید حس شهودی کاملی به شما دست میدهد، و قرآن بارها میگوید مشرکان و گناهکاران از کنار آیات میگذرند و نمیبینند.
نماز آیات و ترس
او میگوید در دو هفتهای که فاصله افتاد در تهران خسوف شد و تلویزیون مردم را دعوت میکرد خسوف را تماشا کنند؛ میپرسد چند نفر از خسوف میترسید. دربارهٔ فلسفهٔ نماز آیات که میگویند برای ترس است اعتراض میکند: به نظر او ربطی به ترسیدن و نترسیدن ندارد، چون اولیاء خدا از زلزله نمیترسند و با این حال نماز آیات را ابداع کردند.
او میگوید در قرآن اوصاف قیامت، مثل خاموش شدن خورشید و گرفتن ماه، آمده و خسوف روز قیامت از نوع سایهٔ زمین نیست. به گمان او دنیا طوری تنظیم شده که لحظههایی شبیه قیامت پیش بیاید، انگار تلنگری به آدمها، و تصویری از پایان جهان در درون ما حک شده است. فکر میکند پدیدههایی که برایشان نماز آیات میخوانیم همانهایی است که در قرآن برای روز قیامت آمده، و اینها آیات قیامتاند.
از تجربهٔ شخصی میگوید: در سال ۷۸ کسوف کامل بود و بهترین محل رصد اصفهان بود؛ با تردید رفت، ولی لحظهای رعبآور بود، نور مردهای به وجود آمد و در اصفهان تاریکی مطلق شد و ستارهها درآمدند. از همین تجربه برداشت کرد که نماز آیات برای یادآوری پایان جهان است و فکر نمیکند خسوف این حس را به آن شدت ایجاد کند. به شعر حافظ دربارهٔ داس ماه نو هم اشاره میکند.
او از فلسفهٔ ترس راضی نیست و میگوید این از «فلسفههای من درآوردی» است، و میگوید بعضی از احکام استنتاجهای این شکلی هستند و باید دید آیا روایتی بود یا استنتاج، مثل استدلال مشروب و سونا. به حاضری که از ترس اولیاء میپرسد میگوید خوف از خدا دارند ولی از رعد و برق نمیترسند. وقتی حاضر میگوید هر وقت یاد قیامت افتادیم هم نماز آیات بخوانیم، میگوید این توصیهٔ اخلاقی خوبی است ولی به آن نماز آیات نمیگوییم و شریعت را زیاد نکنید.
سه صنف مردم
به گفتهٔ او آیات بعد دوباره به تقسیم سهگانهٔ ابتدای سوره برمیگردد، مثل کافر و مؤمن و منافق در بقره و آلعمران: کسانی که بدون علم دربارهٔ خدا مجادله میکنند، کسانی که خدا را «عَلَى حَرْفٍ» میپرستند و مؤمنان.
اساس استدلال این آیات «ذَلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ» است: جهان بر حق است و این اصناف در زندگی محدود این دنیا به حقشان نمیرسند، کسی مال یتیم را میخورد و کیف میکند و دیگری در فقر زجر میکشد. پس خداوند در آن دنیا بینشان حکم میکند و آنها را از هم جدا میکند.
آیهٔ ۱۵ و اختلاف ترجمهها
به آیهٔ ۱۵ میرسد که خواندن و فهمیدنش راحت نیست: کسی که گمان دارد خداوند او را در دنیا و آخرت یاری نمیکند ریسمانی را به آسمان یا سقف ببرند، سپس قطع کنند و ببینند آیا کیدی که کردند خشمشان را فرو مینشاند. اختلاف در بین ترجمهها است: سماء سقف یا آسمان، «لیقطع» یعنی خودشان را خفه کنند یا ریسمان را ببرند، و ضمیر در «ینصره» به آدمها برمیگردد یا به پیامبر.
تعبیر متداول این است که کفاری که فکر میکنند خداوند رسول خودش را یاری نمیکند خودشان را دار بزنند. او میگوید این تعبیر خوب نیست: جواب «هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مَا یَغِیظُ» باید خیر باشد ولی خودکشی غیظ را از بین میبرد؛ کسی که فکر میکند پیامبر یاری نمیشود غیظ ندارد؛ و در این آیات حرفی از رسول و دین نیست، بحث قیامت است. مشابهت با «قل موتوا بغیظکم» را که حاضری آورد بررسی میکند و میگوید آیه این را نمیگوید.
او طرفدار آن مترجمینی است که خیلی طبیعی ترجمه میکنند: کسی که فکر میکند خداوند او را یاری نمیکند، ریسمانی را به سمت سقف و آسمان ببندد و بعد قطع کند و ببیند آیا این کاری که کرده است خشم او را فرو میبرد یا خیر؛ غیظ این حس است که خداوند او را یاری نمیکند. چون ذکری از رسول نشده، از نظر بلاغت میتوانست رسوله بگوید.
نصرت عام و طناب بینتیجه
او از آیهٔ سورهٔ مریم میگوید که خداوند گمراهی گمراه را امتداد میدهد، و این را از رحمانیت خدا میداند که هر کس را در مسیر خواستهاش، حتی مسیر گمراهی، کمک میکند. به هر چه در دنیا میرسیم از راههایی میرسیم که خداوند باز گذاشته، مثل اینکه نمیشود اندازهٔ کوه شد ولی میشود پرورش اندام کرد؛ و نصرت الهی در دنیا فقط شامل مؤمنین نیست.
او فکر میکند اشتباه در فهم آیه از اینجاست که نصرت را به معنای معنوی ویژهٔ مؤمنین میگیرند، ولی خداوند همه را نصرت میکند؛ کافری که قلاب در دریا میاندازد و ماهی میگیرد هم از راهی استفاده میکند که خدا گذاشته، هرچند نصرت خاصی هم برای مؤمنان هست. مؤمنی که به جای قلاب انداختن فقط دعا کند ممکن است یاری نشود.
معنای آیه به گفتهٔ او این است که کسی که فکر میکند خدا او را یاری نمیکند اشتباه میکند، و کار مهمل و بیمعنی را میگوید انجام بدهید: طنابی را به سقف ببندید و قطع کنید، و به هیچ نتیجهای نمیرسید، همانطور که اگر بخوابید و در خواب ماهی ببینید نمیتوانید آن را سرخ کنید. نصرت الهی در دنیا یعنی کار معقول در راهی که خدا گذاشته به نتیجه میرسد. او میگوید خیلی قطعیت ندارد، ولی این تعبیر را از بقیهٔ تعبیرهایی که شنیده به سیاق آیات نزدیکتر میداند.
در پرسش و پاسخ یکی از حضار میپرسد نصرت در جای دیگر به غیرمؤمنین نسبت داده شده است یا نه. او میگوید حضور ذهن ندارد و قبول دارد که اگر جایی نباشد این تفسیر مشکل پیدا میکند، ولی اینکه هزار جا دربارهٔ مؤمنین آمده دلیل نمیشود دیگران یاری نشوند؛ اگر به جای نصرت امداد بود حرفش راحتتر بود. نصرت را به معنای نائل شدن میداند و در پایان میگوید کاربرد نصرت در قرآن را برای جلسهٔ آینده نگاه میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه