جلسه با ادامهٔ بحثهای پیشین و پاسخ به دو پرسش شروع میشود: یکی دربارهٔ علم ژنتیک و امکان بازسازی، و دیگری دربارهٔ اینکه آیا نصرت الهی به همه تعلق میگیرد. بخش بلندی از جلسه به گفتوگو با حضار بر سر معنای آیهٔ ۱۵ سورهٔ حج میگذرد و حاشیههایی مانند فرضیهٔ توطئه هم پیش میآید. بعد ادامهٔ آیات سوره میآید: جدا شدن مردم در قیامت، تمثیل بودن اوصاف بهشت و جهنم، و آیات جهاد که به حج وصل میشود. پایان جلسه به برنامهٔ جلسههای بعد برای تمام کردن سوره میرسد.
ژنتیک و امکان بازسازی
او میگوید فرض مرکزی علم ژنتیک این است که رشتهٔ DNA اطلاعاتی کدشده دربارهٔ ساختمان موجود زنده دارد، و کسانی که ژنتیک کار میکنند «به این دگما ایمان دارند». دگما را عقیدهای میخواند که شاید دلیلی برایش نداریم؛ ولی یقیناً میدانیم بخشی از آن رشته پروتئینها و بخشی از ساختمان بدن را تولید میکند.
سلولها در روند دیفرنشیشن به سلولهای رده پایینتر تبدیل میشوند و اعتقاد کلی این بود که نمیتوانیم سلول سطح پایین را تبدیل به سلول سطح بالا کنیم؛ او از کشفی تازه میگوید که در آزمایشگاه با تزریق یک سری مواد که اکسپریشن ژنها را تحت تأثیر قرار میدهد این برگشت را نشان دادهاند. دوستش گفته بود زیر میکروسکوپ سلولی به وجود آمد که میتپید و از نوع سلول قلب بود. بخش اعظم رشته را هنوز نمیدانیم چه کاری میکند و جواب فعلی بیولوژیستها این است که کاری نمیکند، ولی شاید بعداً فانکشن آنها کشف شود.
کلونکردن را فکتی علمی و آزمایش قطعی میداند که به درستی دگما بستگی ندارد: با کلون، موجودی عیناً مانند مادر بازسازی میشود. افسانهٔ پارک ژوراسیک را به نظر او نمیشود عملی کرد، چون در فسیلها DNA سالم پیدا نمیشود.
او میگوید حرفش فقط این است که ژنتیک تصوری از امکان بازسازی میدهد؛ مطلقاً نمیگوید ژنتیک چگونگی معاد را بیان میکند، و فکر نمیکند دانش بشر به جایی رسیده باشد که دربارهٔ آن حرف بزند. ممکن است اطلاعات مربوط به معاد فقط در رشتهٔ DNA نباشد و چیزهای دیگری هم باشد. تشبیه کاشتن انسان مثل دانه را هم تشبیهی میداند که «پایه علمی ندارد».
نصرت الهی و آیهٔ ۱۵ حج
او ایدهای را یادآوری میکند که آخر جلسهٔ قبل دربارهٔ آیهٔ ۱۵ سورهٔ حج مطرح کرده بود: شاید ضمیر در «مَنْ کَانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللَّهُ» به رسول برنمیگردد و به همان «مَنْ کَانَ یَظُنُّ» برمیگردد. تعبیرش این است که اگر بپذیریم همهٔ کارهایی که در این دنیا میکنیم به نصرالله انجام میشود، ربطی ندارد مؤمن یا کافر باشیم؛ حتی ملحد هم که تور میاندازد و ماهی میگیرد به نصرالله این کار را میکند.
شاهدش آیهای از سورهٔ مریم است که میگوید خداوند آدمها را، مؤمن یا کافر، در جهتهایی که میخواهند یاری میدهد تا جایی که معقول رفتار میکنند. بر این پایه کسی که گمان میکند خداوند او را در دنیا و آخرت یاری نمیکند نمیفهمد که غرق نصرت الهی است؛ آزمایش آیه را اینطور تعبیر میکند: «یک طنابی را به سقف بزنید و آن را ببرید میبینید آرامش پیدا میکنید». میگوید این را به عنوان یک احتمال گفته و نمیخواهد استدلال کند که حتماً درست است.
پرسش این بود که آیا نصرت الهی به همه تعلق میگیرد؛ یکی از حضار ادعا کرده بود نصر در قرآن مختص مؤمنین است. او میگوید نصر در قرآن واژهای کلی به معنای یاریکردن است و خارج از کانتکس دینی هم به کار میرود، مثل قارون که کسی نبود او را یاری کند. در آیهٔ ۵ سورهٔ روم هم، که از شکست روم از ایران میگوید، «بِنَصْرِ اللَّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ» آمده؛ به نظر او این جنگی سیاسی میان دو امپراطوری است. استدلال اصلیاش همین است که نصر واژهای عمومی است.
ابهام عبارت آیه و ایراد حضار
او میگوید از چیزهایی که در مورد این آیه خوانده خیلی ناراضی بوده است. برگرداندن ضمیر به رسول را بدون هیچ قرینهای خیلی عجیب میداند، ولی اگر ضمیر را به مؤمنین برگردانیم اشکالی ندارد، چون آیهٔ قبلی «إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ» است. احساسش این است که آیه یا کلی است یا مربوط به مؤمنین میشود.
وقتی یکی از حضار میگوید آنقدر مهمل شده که قابل فهم نبود و انگار کسی نفهمیده، او میپرسد چرا نفهمیدند و جواب میدهد چون فرض کردند چیزی معنیدار و مشخص است و دنبالش گشتند. مثالش فیلم «سال گذشته در مارینباد» است که پر از تناقض است و منتقدی معروف نوشته بود اشتباه این بود که دنبال معنا گشتند. به گمان او مفسرین هم چون فکر میکردند مانند بقیهٔ تمثیلهای قرآن چیز عمیقی پشت این عبارت است، برایش معنا جور کردند.
او میگوید اگر معنای آیه خفهکردن خود با ریسمان بود، میشد جملهای بلیغتر در همین چند کلمه گفت؛ ناتمام ماندن «فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ» به نظرش به ریسمانی اشاره دارد که به سمت بالا امتداد داده و بعد بریده میشود، و هرچه حضار بگویند اینجا گنگ است به نفع حرف اوست. با اطمینان نمیگوید و احتمال میدهد با ترکیب حرفهایی که زده شده یک چیز بهتری بتوان درآورد.
نصرت در آخرت و نصرت خاص مؤمنین
وقتی یکی از حضار میگوید انسان نه نیرو و نه هیچ کمک کنندهای دارد و این با یاری خداوند در دنیا و آخرت منافات ندارد، او میگوید در آخرت خداوند به بعضیها میگوید شما را یاری نمیکنم، و در همین دنیای برهم درهمی ما یک نصرت الهی خاص مؤمنین داریم. آیه را اینطور میفهمد که در آخرت همه سببها و اسباب قطع میشود و فقط خدا است؛ شاهدش «لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ» است که خطاب به مشرکین میآید.
او میگوید به یک معنایی نصرت و امداد الهی در آن دنیا هم وجود دارد. وقتی یکی از حضار میگوید پس نفی نصرت خواست خدا بوده، میپذیرد و توضیح میدهد آنچه در آیه نفی میشود یاری در دفع عذاب است: خداوند در آن مورد کمک نمیکند، ولی اینگونه نیست که یاری خداوند به کل قطع شده باشد.
او در مورد فرق واژه نصرت و مدد تردید دارد و میگوید زود نتیجه نگیریم؛ به نظر میآید نصرت در قرآن کاملاً معنی کلی دارد. ولایت هم کلی است و به یک معنای خاصی ولی مؤمنین است؛ هر کسی به میزان ظرفیتهایی که ایجاد میکند از نصرت الهی برخوردار میشود. دربارهٔ آیهٔ روم میگوید «يَنْصُرُ مَنْ يَشَاءُ» یعنی گاهی ممکن است نصرت الهی برای کفار باشد، و اگر توحیدی فکر کنید هر که پیروز شد خداوند او را یاری کرده است.
او یادآوری میکند که حتی اگر ضمیر به مؤمنینی برگردد که گمان میکنند خداوند آنها را یاری نمیکند، مشکلی ایجاد نمیشود. وقتی یکی از حضار به «إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ» اشاره میکند، میگوید نصر خداوند به مؤمنین انگار خارج از قوانین است، ولی قوانین عام داریم که خداوند همه را یاری میکند و این هم جزء قوانین است. در پایان میگوید با برگشتن ضمیر به مؤمنین مشکلی ندارد، ولی همچنان فکر میکند اگر کلی باشد شاید بیشتر با محتوای آیه سازگار است.
بولد شدن بحث و فرضیهٔ توطئه
او میگوید چون خیلی احتمالی حرف میزند، هرچه زمان بیشتری به این آیه اختصاص یابد ناخودآگاه بولد میشود که دربارهٔ آن چه گفته است. یادآوری میکند که فرقهها هم روی بخشهایی که اختلاف دارند فوکوس میکنند، مثلاً شیعه و سنی که توحید و نبوت یکی دارند؛ همین در کلاس هم رخ میدهد: جایی که ابهام و اختلاف هست ناخودآگاه بولد میشود و «توطئهای در کار نیست».
او به فرضیهٔ توطئه علاقه دارد و میگوید در جاهایی که این فرضیه مطرح است سعی میکند بگوید مکانیسمهایی وجود دارد. به گفتهٔ او وقتی مکانیسمهای دنیا را نفهمیم، مثلاً نظام سرمایهداری را، فکر میکنیم عدهای نشستهاند و مستقیماً با ابلیس در ارتباطاند؛ در حالی که ۹۰٪ افتضاحاتی که در دنیا هست را با همین نظام میتواند توجیه کند.
با کسانی هم که توطئه را کلاً قبول ندارند مخالف است: آدمی که فکر میکند هیچ توطئهای نیست هم دچار توهم است. به گفتهٔ او مسئلهٔ توطئه صفر و یک شده، در حالی که بالای ۹۰٪ اتفاقهای بد دنیا اتوماتیک میافتد و در مسائل سیاسی هم قطعاً توطئهٔ فراوان وجود دارد؛ مثالش رومانی است که با اسرائیل قطع رابطه نکرد و بعداً بلوک شرق از کانال آن رابطه را تجدید کرد.
او میگوید بیش از یک ساعتی که بولد شد مربوط به آیهای است که خوب نمیداند معنی آن چیست. به نظرش بعضی آیهها در قرآن، مثل توصیف حال پیامبر و سدرةالمنتهی، قرار نیست همه بفهمند؛ این آیه ولی از آنهایی است که قرار است بفهمیم و واگرایی روی معنی آن زیاد است، و میخواهد در ذهن حضار بسته نشود.
سه دسته مردم و جداییشان در قیامت
او ادامهٔ آیات را با یادآوری روند بخش اول شروع میکند: واژهٔ کلیدی «ناس» مرتب تکرار میشد و این ناس به سه دسته تقسیم میشوند که در آخرت از هم تفکیک میشوند: کفار، مؤمنین، و کسانی که ظاهرشان مانند مؤمنین است ولی باطن آنها کفر است. ویژگی قیامت این است که ظاهر از بین میرود؛ این سه دسته انگار دو دسته میشوند، اهل بهشت و اهل جهنم، و «ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَض» با کفار متحد میشوند. به گفتهٔ او آیهٔ «هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ» دو گروه را صراحتاً میگوید.
آیههایی که میگویند «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ» دو بار توصیفی از کفار میآورند، و خیلیها تعبیر کردند که گروه اول پیروان هستند و گروه دوم رهبرها؛ او لزومی نمیبیند، چون لیدرهای کفار هم از شیطان مرید پیروی میکنند. چیزی که تأکید میکند مقایسهٔ این توصیف با آغاز سورهٔ بقره است، آنجا که کفار موجوداتی هستند که نمیفهمند و تقسیمبندی براساس فهمیدن و نفهمیدن است.
اینجا جنبهٔ اجتماعی است: تأثیر منفی که گروه کفار روی آدمها میگذارند و گمراه میکنند. او این را با آیههایی که بعداً میآید، «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»، مناسب میبیند: خداوند میخواهد در زمین عبادت برگزار شود و یک عده مزاحم این عبادت هستند.
بهشت و جهنم: تمثیل و معنا
او میگوید بعد از حکم، تصویر وحشتناکی از جهنم و تصویر زیبایی از بهشت میآید و بخش اول سوره با این تصاویر تمام میشود. به نظرش اینگونه نیست که فقط برای ترساندن و جلب کردن نظر آدمها باشد؛ هر کدام به واقعیتی در مورد باطن آدمها در دنیا برمیگردد، و فلسفهٔ کلی او در مورد آخرت این است که آدمها با اعمال خودشان مواجه میشوند، نه با چیزی که از آسمان برای آنها نازل شده است.
به گفتهٔ او حداقل دو بار در قرآن «مَثَلُ الجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ المُتَّقُونَ» آمده، یعنی خود قرآن میگوید توصیفی که از بهشت میکنیم حالت تمثیل دارد؛ هر دو بار بعد از آن وصف «جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ» میآید، پس اگر آن مثل است دستبندهای طلا هم واضح است که مثل است. «قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیَابٌ مِنْ نَارٍ» را هم به وضوح تمثیل میداند: «برای آنها با آتش لباس میدوزیم» قابل تصور نیست و لازم نیست کسی بگوید تمثیل میگوییم.
یکی از حضار میگوید میشود یک چیزی از آتش برای انسان هم دوخت. او میگوید وقتی میگویید دوخت یعنی استعاری حرف میزنید؛ تصوری که خودش در ذهن دارد این است که دور تا دور پوست این آدمها را آتش گرفته است. نمیخواهد بگوید تمثیلها به هیچ واقعیتی اشاره نمیکنند، ولی «تمثیل را نمیتوانید تحت الفظی معنی کنید».
او این ایراد را رد میکند که اوصاف بهشت مردانه است. میگوید در این اوصاف چیزهای مشترک هست، مثل «جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ»، و چیزهایی که زنها خوششان میآید، مثل دستبند و مروارید و لباس حریر؛ انسانها دو جنس هستند. شاهدش آیهای از سورهٔ احقاف است که از قول اعراب در تحقیر زنها میگوید «أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ».
جهاد و قتال و پیوندش با حج
او میگوید به خودش قول داده تا پایان ماه شعبان سورهٔ حج را تمام کند. بعد از اوصاف موجوداتی که در زمین زندگی میکنند، حرف از این است که مؤمنین در زمین عبادتهای بزرگ انجام بدهند: خداوند میخواهد انسان در زمین عبادت کند، نه اینکه هر کسی در خانه خودش عبادت کند، و برای همین جاهایی مانند مسجدالحرام برای مناسک قرار داده شده است. اساس جنگ از نظر دینی به گفتهٔ او این است که ما حق داریم در زمین عبادت آشکار کنیم و راههایی که به مسجدالحرام ختم میشود باز باشد، نه اینکه کل کره زمین را اشغال کنیم و همه را به زور به دین اسلام دربیاوریم.
«أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» یعنی به گفتهٔ او مؤمنین شروع کننده جنگ نیستند، و در زمان پیغمبر میجنگند چون اینها را از مکه بیرون کردند. ریشهٔ جنگ را در آیهٔ «وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» میبیند: اگر خداوند بعضی را با بعضی دیگر دفع نکند، مکانهای مقدس از بین میروند. به نظرش این دو آیه همه چیز را در مورد جنگ و جهاد و قتال میگوید، و از اینجا مسئلهٔ جهاد به حج وصل میشود و انگار حج جنگ به بار میآورد.
او میگوید قرآن به جای اینکه وارد جزئیات احکام شود، احکام را طوری بیان میکند که ریشهٔ حکم را بفهمید؛ «قرآن حکمت یاد میدهد». مثال میزند که در مورد وضو و نماز چند آیه بیشتر نداریم، ولی در قرآن چند صفحه احکام ارث داریم. قرآن توضیحالمسائل نیست و این آیات درک عمیقی میدهد از اینکه چرا و تحت چه شرایطی میجنگیم.
او میگوید از اینجا به بعد آیات به سراغ وضعیت پیامبر با مخالفین او میآید و دو سه صفحهٔ پایان سوره دربارهٔ مواجههٔ پیامبر با افراد معاصر او است که دربارهٔ دو صفحهٔ بعد جلسهٔ آینده صحبت میکند. تصورش این بود که بحث اصلی سوره را روی حج و قیامت بگذارد و چند صفحهٔ آخر را مختصر توضیح بدهد؛ امیدوار است بتواند در ۲-۳ جلسه بحث سوره حج را تمام کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه