او جلسه را با بحث دربارهٔ فرمالیسم آغاز میکند، چون شاید برای اولین بار در جلسهٔ قبل حرف از استدلال و اثبات زده شد. میگوید اثبات فرمال گزارههای شرطی ثابت میکند و بعد با مدل اینکد و دیکد و قضیهٔ گودل میپرسد آیا فرمال بودن همان حداکثر دقت است. در پایان این را به ریب و برهان در قرآن ربط میدهد.
فرمالیسم و اثبات
او میگوید جلسهٔ قبل شاید اولین جلسهای بود که در آن خیلی بحث شد، و علتش را این میداند که برای اولین بار در این جلسات حرف از استدلال و اثبات کردن زده شد. فکر میکند آدمهایی که ذهنشان به فرمالیسم و اثباتهای دقیق ریاضی عادت کرده، در برابر برهان فلسفی یا کلامی احساس عدم رضایت دارند و شکشان برطرف نمیشود.
او توضیح میدهد که در ریاضیات اصول موضوع فرمال نوشته میشود و حتی ماشین میتواند اثبات را بفهمد؛ ولی گزارههایی که ثابت میکنید همیشه شرطیاند: اگر اصول اولیه درست باشند، آنگاه گزارهٔ انتهایی نتیجه میشود. به همین دلیل دربارهٔ جهان خارج هم چیزی را نمیشود چنین اثبات کرد؛ در فیزیک فقط مدلی فرض میکنیم و نتایجش را تست میکنیم.
به گفتهٔ او نظریهٔ نسبیت را نمیگوییم ثابت کردهایم؛ مکانیک نیوتون هم حداقل ۲۰۰ سال تست شد و درست بود، ولی نهایتاً گزارهای از آن با آزمایش نخواند. او میگوید انتظار اثبات دقیق و قطعی به معنای ریاضی دربارهٔ هر چیز در جهان انتظاری واهی است و حداکثر میشود گفت مدلی که در نظر گرفتیم با جهان رابطهٔ خوبی دارد.
اثبات در فلسفهٔ قدیم و مدرن
او میگوید ابنسینا و ارسطو فکر میکردند اثبات ارائه میکنند، ولی مفهوم اثبات در ذهن آنها همان نبود که در ذهن ماست؛ بیش از یک قرن است که اثبات یعنی اثبات فرمال. فکر میکند فیلسوف قدیم برهان را بیان شهودی میدانست و انتظار داشت خواننده همدلانه بخواند تا به شهود او برسد؛ در حالی که امروز برهان را برای خدشهواردکردن میخوانند.
او قطعهای از کتاب عدل الهی آقای مطهری را میآورد که هیجان خود را از فهم یک قاعدهٔ فلسفی وصف میکند؛ بدون اثبات فرمال شهودی به او تزریق شده بود. فکر میکند فلسفهٔ مدرن آنالتیک چنین لحظههایی نمیآورد؛ نتیجهاش حالت شک به همه چیز است، چون چیزی فرمال دربارهٔ جهان نمیشود گفت و فهرست گزارههای مورد توافق دیگر وجود ندارد.
گودل، اینکد و دیکد
او میگوید انگیزهٔ این جلسه سخنرانیای دربارهٔ نتایج فلسفی قضیهٔ گودل است که بخشی از آن ضبط نشده، و فکر میکند قضیهٔ گودل میتواند اعتبار اثباتهای فرمال را زیر سؤال ببرد. نکتهٔ اول این است که اثبات فرمال دربارهٔ جهان خارج فقط گزاره شرطی ثابت میکند؛ نکتهٔ دوم این پرسش است که آیا فرمالبودن با حداکثر دقت داشتن برابر است.
برای این پرسش مدل فرستنده و گیرنده را از نظریهٔ ادبی میآورد: نویسنده حس خود را اینکد میکند و خواننده دیکد میکند. در زبان فرمال همه چیز را یک چیز میفهمند، ولی اینکد کردن شهود به این زبان گام بدی است؛ ریاضیدان هم نمیتواند همهٔ شهود هندسیاش را بنویسد. او اقلیدس و هیلبرت را مثال میزند: هیلبرت همهٔ شهود را تخلیه میکند تا ماشین هم بتواند هندسه را یاد بگیرد.
به گفتهٔ او فرمالیسم یعنی کنار گذاشتن شهود؛ فرمالیستها شهود را عامل خطا میدانند، مثل اصل پنجم اقلیدس یا شکلهایی که اثبات غلط میسازند. ولی ادبیات میخواهد حس نویسنده به حس خواننده منتقل شود.
او طیفی توصیف میکند: در یک سر اینکدینگ صفر و دیکدینگ ۱ است، یعنی زبان فرمال؛ در سر دیگر اینکدینگ ۱۰۰٪ و دیکدینگ صفر است، مثل زبان خصوصی که شبیه ایدهٔ ویکتنشتاین است. انتقال معنا در هر دو سر صفر است و نتیجه میگیرد حداکثر انتقال معنا در زبان فرمال نیست و جایی بین زبان فرمال و زبان خصوصی است.
او میگوید فلسفهای که سعی میکند فرمال باشد غریزی فرض کرده دقت یعنی فرمالبودن، ولی دقت باید در کل فرایند باشد. به همین دلیل فکر میکند در فلسفهٔ تحلیلی توافقی نیست و نظریهها واگرا میشوند.
گودل و پرسشهای حاضران
او میگوید قضیهٔ گودل حتی دربارهٔ حساب نشان میدهد نمیشود شهود ریاضی را کامل فرمال کرد، و فیلسوفان تحلیلی معمولاً دوست دارند بگویند گودل نتیجهٔ فلسفی ندارد. منظورش از نتیجهٔ فلسفی این نیست که گزارهٔ فلسفی ثابت کرده باشیم؛ قضیه به شدت ضدفرمالیسم است چون سادهترین چیزها را هم نمیشود فرمال بیان کرد.
او میگوید گودل برنامهٔ هیلبرت را به هم زد، یعنی فرمال کردن ریاضیات و ماشینی کردن آن ممکن نیست، و قضیهٔ تورینگ ترجمهٔ کامپیوتر ساینسی آن است. در پاسخ به حاضران میگوید شهود از قبل در سوابق شماست؛ اگر کودکی که ریاضیات نشنیده فرمالیسم هیلبرت را بخواند شهودی به او منتقل نمیشود.
زبان بهینه و قرآن
او میگوید از دیدگاه علمی و تکاملی میشود حس کرد زبان روزمره برای نیازهای زیستی نزدیک اپتیمم است و هنرمندها چون میخواهند حسهای خیلی پیچیدهای را بیان کنند که روزمره نیستند، از زبان روزمره فاصله میگیرند. از نگاه مذهبی، به عنوان آدم مذهبی میگوید زبان اپتیمم همین واژگان قرآن است؛ زبان قرآن محاورهای نیست و حالت ادبی دارد، و توجیه پیچیدگی قرآن این است که نقطهٔ اپتیمم ارتباط دربارهٔ حقایق جهان اینجاست. او این را دیدگاهی کلی میداند که فکر میکند حداقل تفکربرانگیز است.
ذهن و فرمالیسم
او میگوید این فرض که ذهن فرمال کار میکند از کجا آمده معلوم نیست و در فلسفهٔ ذهن مکتبی است که فکر را computational میداند؛ پنروز در کتاب Shadows of the Mind استدلال میکند که قضیهٔ گودل این فرض را زیر سؤال میبرد. شهوداً برایش بدیهی است که کار ذهن فرمال نیست، چون زبان فرمال استعاره و تصویر ندارد و در تصویر مغز هنگام فکر کردن بخشهای زیادی روشن است، نه فقط بخش فرمال.
او میگوید تفکر فرمال هم داریم و ریاضیدان وقتی نماد میگذارد عملیات فرمال انجام میدهد. آدمهایی که ریاضی خواندهاند به تفکر فرمال گرایش دارند، مثل کسی که با دست قویاش کار میکند و دست ضعیفتر ضعیفتر میشود.
ریب و برهان در قرآن
او میگوید جلسهٔ قبل انگار نزدیک شد به اینکه استدلالی برای اثبات معاد بگوید، و ما انتظاری شبیه اثبات ریاضی داریم؛ او منکر است که در قرآن چیزی شبیه اثبات ریاضی هست و منکر است که خوب است باشد. اگر کسی «إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ» را ببیند و چیز فرمالی نبیند، ریب او برطرف نمیشود.
او با مثال غذا خوردن میگوید برای سیرشدن با غذا هم اثبات فرمال نداریم و ریب نداریم؛ ریب آمیختهای از تفکر و عمل است. او میگوید اگر بتواند اعتقاد به معاد را به سطح اعتقادش به چیزهای روزمره برساند، موفق شده است.
به گفتهٔ او برهان قرآنی شبیه دیدن تصاویر سهبعدی است و مشارکت میخواهد؛ کسی که نخواهد حقایق پشت پرده را ببیند نمیبیند و نمیشود او را وادار کرد. او از نگاه به وضعیت خودش در جنین هم حسی میگیرد که ناتمامیت این دنیا شاید نشانهٔ مرحلهای دیگر در حیات باشد. دو احساس قوی را میآورد: اینکه جهان به شدت تنظیم شده است، مثلاً نظریهٔ کیو ای دی که تا ۱۶ رقم اعشار پیشبینی میکند، و اینکه زندگی انسانها ناتمام است؛ و میگوید خیام احساس دوم را خیلی خوب بیان کرده و شاید خواندن اشعارش برای انتقال این شهود خوب باشد.
شهود، فرمالیسم و پایان جلسه
او میگوید احساس خطر است که آدمها را به سمت فرمال شدن میبرد. میگوید محدودکردن به فرمالیسم مورد اعتراض است، نه استفاده از آن؛ به نظرش حرفهایی که در قرآن بعد از کلمهٔ ریب آمده را اگر فرمال کنید حسشان از بین میرود، و فلسفهٔ قدیم به نظر او منظورش برهانهای نیمهفرمالی بود که شهود عمیق میدهد، مثل چیزی که آقای مطهری وصف میکند.
او پوانکاره را ریاضیدان شهودی میداند که شهودهایش را مینوشت و به کتاب آدامار اشاره میکند؛ میگوید پشت اثباتها تصاویر و احساساتی است، و اثبات قضیهٔ چهاررنگ شهود نمیدهد و فقط میدانیم درست است.
او جلسه را ختم میکند و میگوید شاید مشکل این بود که زیادی ناخودآگاه سراغ نزدیککردن حرف قرآن به فرمال رفته؛ او هم مانند حاضران ریاضی خوانده و از اثبات فرمال خوشش میآید. توصیه میکند ریاضیخوانها کمی شعر بخوانند و با استعاره و عواطف سروکار داشته باشند تا موجود عجیبوغریبی نشوند، و میگوید هر چه میگوید به خودش هم میگوید.
→ متنِ کاملِ این جلسه